Մ. Նալբանդեանի աշխատանքների համաբարբառը և յաճախային բառարանը

եր. 119)։ § 28. " Եւ պահէր Եսաւ {ո՛խս} Յակովբայ վասն օրհնութեանցն զոր օրհնեաց

ընկերությունը համաձայնի օժանդակել ինձ, {ո՛հ}, այն ժամանակ այլ բան է, եւ ես խոսք եմ

ս, Մեծ մայր. - թոռները հարց արին. " {Ո՛հ} զաւակներս, գիտէի Գեղեցկութեան իմ գինը

նքում. - Թոռներն արեցին հարցմունք: " {Ո՛հ} զաւակներս, այդ մասն է Կին մարդերի վիճա

նստելով ծանրանում են սրտիս վերայ: {Ո՛հ}, ահա երեսուն նոր տարիք անցուցել եմ ես

ինակի առաջարկութեամբ եւ գնաց Էջմիածին: {Ո՛հ}, ինչքա՛ն նիւթեր մեր ժամանակից պատմութե

յդպիսի դիպուածում ո՞ր կողմից է վտանգը: {Ո՛հ}, մեք երբէք վախենալու չէինք այդ վտանգից

ւիթների ազդեցութիւնը մեր ազգի վերայ... {Ո՛հ}, օրերով, ամիսներով եւ տարիներով ողբալ

Կամիս գրուիլ այս օրից: {Ո՛հ}, փշոտ է ճանապարհդ, Քեզ շատ փորձանք կը

անս աղբիւրն է մեր արտասուելի ազգը: {Ո՛հ}, որքան թշուառութիւնք, որ մինը միւսի ք

ռից յուսալու իրաւունք ստանայինք: {Ո՛հ}, դեռ շատ ժամանակ հարկաւո՛ր է, որ պարզ

կառս կառս, եւ ճեպեն: Ի Փարի՜զ, {ո՛հ}, ի Փարի՜զ, Յազատութեանն յորորան

Միւս անգամ այլ չերեւեց " - {Ո՛հ}, իմ դստրիկ, հանգիստ կացիր, Դա

Որ զրկուեցաւ իւր տեղից ": - {Ո՛հ}, դստրիկս, հանգիստ կացիր, Կեղծա

իւս անգամ այլ չերեւեց ": - {Ո՛հ}, սիրական, խաղաղ մնա՛, Բռնակալի

որս կողմը բակ բռնել է ": - {Ո՛հ}, իմ դստրիկ, աղօ՛թք արա, Դա ծերո

շտ մեծատունքը: ԼՈՒՍԻՆ {Ո՛հ}, լուսին, լուսին, արդէն քանի՜ դար

տասւում է իւր բաղդի վերայ: {Ո՛հ}, պայծառ լուսին, դու պայծառ լուսին,

": - Չկամիմ: " {Ո՛հ}, պարոն, Ես կարծեցի, դու որպէս ա

Որով գետինը փորում էր անդադար. {Ո՛հ}, թէեւ այնքան գեղեցիկ էր իմ աչքին,

ր, - թոռները հարց արին: " {Ո՛հ} զաւակներս, գիտէի Գեղեցկութեան իմ

ոռներն արեցին հարցմունք: " {Ո՛հ}, զաւակներս, այդ մասն է Կին մարդ

Ձեզանից յետոյ ծանրացան նոքա, {Ո՛հ}, անիծում եմ ես այս օրերը:

, Ազատութիւն իտալեան: {Ո՛հ}, իմ սիրտը կտրատւում է Տեսանելով

Ո՜ւր մեր տիկնայք փափկասուն: {Ո՛հ}... արտասուք ինձ խեղդում են, Այ

ա՞ն դու զինուոր Կամիս գրուիլ այս օրից: {Ո՛հ}, փշոտ է ճանապարհդ, Քեզ շատ փորձանք կը

եւ պոռնկութեամբ ապականուած մի ձեռք: {Ո՛հ}, ինչ սարսափելի վիհ կայ այն անցած օրերի

է դաւանաբանութեան, թեւ առին ու թռան, {ո՛հ}, ո՛հ, Հիւսիսափայլը բողոքականութիւն է

անաբանութեան, թեւ առին ու թռան, ո՛հ, {ո՛հ}, Հիւսիսափայլը բողոքականութիւն է խնդրու

այժմ նոցայ համար բողոքել է մարգարէն. " {Ո՛հ} հովիւք, որք զանձինս արածէք եւ ոչ զխաշի

վսքին իւր սպառնացած քննութիւնը սկսանէ ( {ո՛հ}, ի՜նչ սարսափ մեր համար), Հիւսիսափայլ

իմ վերայ... երկիր, կուլ տուր ինձ, {ո՛հ}, մի օգնութիւն, սիրտս այրւում է...

րդէն ամենալաւ աղբիւրն էր մխիթարութեան: {Ո՛հ}, արեւը շատ անգամ դեռեւս պիտի մտանէ Հայ

Ղեւտացին հանդիպեալ զանց արարին, աւա՜ղ {ո՛հ}... "։ Այդ տիրացուն էր, որ տաղե

ղ ունենալ: - Ի՛նչ պատճառով: - {Ո՛հ}, շատ խո՛ր է դորա պատճառը, եւ որքան խո

ատները կլաւիշներին եւ սկսեց երգել. {Ո՛հ}, լոկ երազ էր, մի խռովէք ինձ, Իմ

ցոյց տուեց երկինք ժանտին այն: {Ո՛հ}, մի այլ անգամ, ինչպէ՜ս փրկեց նա Ա

մ է Նախախնամութիւնը իմ ընտանիքը: - {Ո՛հ}, սխալւում էք, պարոն. այդ, նախախնամո

ր պատանու նուաստ երկասիրութիւն ": {Ո՛հ}, երանի՜ թէ մեր ամէն պատանիքը այդպէս լի

ում է նորան աշխարհի երեսին մահ լինիլը: {Ո՛հ}, եթէ կրօնը ազդէր բարոյականութեան վրայ

եզու չէ՞, որով գրում ես այս տողերը "։ {Ո՛հ}, եթէ սա լինէր հասարակաց ազգի, ո՛չ սա

ի պէս, ես " յափսիթերս եմ թաթոդնում "։ {Ո՛հ}, եթէ դու, եւ ով դու որ գուցէ մի պարոն

կի հիշատակարանք կարող են համարվել: {Ո՛ղջ} եղիք: Ձեր բարեկամ Մ. Նալբանդյան

իրաւունքը ձեռք բերելու քամակից: - {Ո՛ղջ} լինիս, - պատասխանեցի ես, - եթէ կարելի

է մեր կողմերը եւ գնալու Էջմիածին: {Ո՛ղջ} եղիր ամենայն յաջողութեամբ, ամենակալ Տէ

իշ ոչի՛նչ գրելիք, սպասում եմ նամակիդ: {Ո՛ղջ} եղիր: Քո Ս. Շահբէգ ": Ա

սաց պատգամաբերին. " Քրիստոսի շնորհելով {ո՛ղջ} եղիր, եւ այրն ոչինչ թեթեւ եթէ ես, չեմ

նս գրեալ էի, եւ եթէ ձերդ եղբայրութիւնն {ո՛չ} ստացեալ իցէ զայն, յայնժամ ըստ այսմ գրո

եցեալ ընդ Բարսեղ քահանային զգրութիւն եւ {ո՛չ} իսկ զծանօթութիւն: Վասն որոյ ամենախ

տեղել զիս իւրովք սնոտի ծեքաբանութեամբ. {ո՛չ} այլ զոք ես զԲարսեղ քահանայն միայն գիտե

եցան այդօրինակ անկանոն գրութիւնքն, եւ {ո՛չ} զայլ ոք, վասն զի եթէ չէր ինքն հեղինակ

պանդեանն էր եւ. թէ Ուստայեանն նա զի եւ {ո՛չ} անգամ ճանաչէր իսկ զնա՝ անհրաժեշտ հարկի

ւնդ ի քննել առ ի զգրողն ածել ի յայտ եւ {ո՛չ} նորանոր ճարտասանութեամբ անասելի հեգնութ

ճարտասանութեամբ անասելի հեգնութեամբ որ {ո՛չ} է վայել կոչման իւրոյ եւ աստիճանի գրել

որոյ ամենախոնարհաբար խնդրեմ յատէնէ այտի {ո՛չ} միայն առաքմամբ պատճէնի պատասխանւոյ Բարս

ՊԵՏ ԱԼԹՈՒՆԵԱՆՑ, Ողորմած տէ՛ր Ինչ {ո՛չ} երկմտիմ, թէ, եթէ ի խնդրել փութացայց ի

ոռն եւ զոմանս ի հանգամանաց իմոց, որովք {ո՛չ} մարթանամ ես կատարել զհրաման վիճակային ա

ուսանել ի նոյն Մկրտչէն Սիմոնեան: Բայց {ո՛չ} կարեմ ասել, թէ նորին վեհափառութիւնն գի

ափառ եկեղեցւոյ Հայոց եւ զանարգանս, որք {ո՛չ} մի անգամ վիժէին ի բերանոյ նորին ի վերայ

րժեալ նորա ի թշնամութիւն ընդ իս, քանզի {ո՛չ} ոք էր այլ ոք ի մերոց հոգեւորական եղբարց

ին աղանդ եւ խաբեբայութիւն ի հրապարակի, {ո՛չ} մի անգամ հասոյց զիւր բողոք ( որպէս ինքն

գադրութեան, յեօթնեկի երկիցս թէ երիցս, {ո՛չ} կարեմ ստուգիւ ի միտ բերել, այց ելանէի

ւգիւ ի միտ բերել, այց ելանէի նմա: Այլ {ո՛չ} բաւականացեալ եւ այն, միացեալ ընդ միում

ահանային, որով նա ցուցանէ, թէ նա ինքն {ո՛չ} կարէ հաւաստել, թէ ես գրեալ իցեմ նմա զգ

իւն եւ ծանօթութիւն զդրութենէ գործոյն եւ {ո՛չ} առաւել, քան զայս հետամուտ եղեալ այնմ:

ն, որոց գլխաւորն է աղքատութիւն իմ, որ {ո՛չ} ներէ ինձ չուել աստի ի Քիշինեւայ յԷջմիած

, քանզի չունէի ընդ նմա զգրագրութիւն եւ {ո՛չ} զհարկաւորութիւն, զի զի՞նչ օգուտ կարէր

ա ինքնին աստանդական դեգերէր յԱթոռն, եւ {ո՛չ} կարեն զայդ ի վերայ իմ հաստատել ըստ արդա

ասակի, յորժամ օրէնքն տէրութեան տակաւին {ո՛չ} դատապարտէր զիս եւ վասն քրէական յանցաւոր

բանս նոյն Հոգեւոր կառավարութեանն յաղագս {ո՛չ} ի գործ գնելոյ զճշմարտութիւն՝ յանձնելով

նոդի սրբոյ Էջմիածնի, այլ՝ դրութիւն իմ {ո՛չ} ամենեւին: Քանզի՝ աւուրք իմ անցանեն եւ

սրբութեան ծայրագոյն պատրիարքին վասն իմ {ո՛չ} առցէ զիւր վախճանական լրումն: 6 Գործ

զանցութեանց, համարձակիմ ակս ունիլ, թէ {ո՛չ} զանց առնուք զխնդրով իմով, եւ թէ երջանկ

ս Ձերով մշտնջենական խնամարկութեամբ, որ {ո՛չ} միայն յիս, այլեւ ի բազումս ի մերայնոց

րմինների նման տեսնվում է հաջորդի մեջ եւ {ո՛չ} թե յուրյան իսկ ծերության հասակի հավիտեն

, ես եւս ոչինչ բանից խապեր չիմ, ինձմեն {ո՛չ} բան հարցնող կա եւ ո՛չ ծան տվող. ասենք

ապեր չիմ, ինձմեն ո՛չ բան հարցնող կա եւ {ո՛չ} ծան տվող. ասենք թե ծան տալ չեն կարող,

սրբազանը, բայց Ավետիքը չգիտեմ կուգա թե {ո՛չ}: Այստեղ ամեն բերանից լսվում է խաղաղ

նովը: Սիրական եղբայր, նամակ չգրելս {ո՛չ} թե մի սիրտ ցավելու բան ունեի, քավ լիցի

ւ այս րոպես դեռ Մոսկով չեն եկած Սիբիրից {ո՛չ} ձեր եղբայրը, եւ ո՛չ Հակոբ Մաթեւոսյանը

վ չեն եկած Սիբիրից ո՛չ ձեր եղբայրը, եւ {ո՛չ} Հակոբ Մաթեւոսյանը: Տեր Մովսեսը ստաց

ացաւ զմեզ նաւաբեկել։ Վեհափառ Տէ՜ր, {ո՛չ} հայեցեալ ի տխուր հանգամանս ազգի մերոյ,

ղութեամբ Մեծի Քահանայապետիդ: Այո, {ո՛չ} ոք ի կաթողիկոսաց մերոյ վիճակեցաւ այսպիս

չ առաջարկողքը գիտեն բանի զորությունը եւ {ո՛չ} այդ առաջարկության ընդունելիքը. դորա հա

նելով զիս եթէ ամենայն հանգամանք գործոյն {ո՛չ} լիցին յայտնի կառավարութեանն Անգլիոյ, ե

յլ թէ յանուն որո՞յ իցէ թուղթն այն եւ առ {ո՛չ} գտանի այժմ, զայդ չկարեմ գիտել, իսկ գո

ոցի, որ գրեա՛ թէ առաջինն է ի Կալկաթա, {ո՛չ} ըստ գեղեցկութեան, այլ վասն վաճառական գ

ի թէ կառուցեալ իցէն ամօք իբր հնչիւք եւ {ո՛չ} եօթանասնիւք, յառաջ քան զայս: Արժող

ւելոց, պահանջող լինի ի վանաց: Միթէ {ո՛չ} ի զարմանալիս թուիցի տեսարանս. վանքն Ամ

լոր սրտե ցանկանում եմ նրան հաջողություն {ո՛չ} միայն քննությունների, այլեւ գիտության

ր, գերազանցորեն կամայական աղբյուրներ. {ո՛չ} մեկից, ո՛չ էլ մյուսից դուք չեք օգտվում

որեն կամայական աղբյուրներ. ո՛չ մեկից, {ո՛չ} էլ մյուսից դուք չեք օգտվում, քաղաքային

ճշմարտությունը խեղաթյուրելու նպատակով, {ո՛չ}, այլ անտեղյակ լինելուց, ու, թերեւս,

համարձակ կարելի է անվանել կենդանի մահ, {ո՛չ} ավելի: Սիրելի եղբայր, հարցրու Անա

կ դպրոցին, որն իր հերթին չի արդարանում {ո՛չ} թե միայն բժշկության, այլեւ հանրամարդկա

աներին: Այդ եւս հալածանք է, բայց գոնե {ո՛չ} արյունահեղ: Հրեաներն արժանի են ամեն տե

յուն, միայն թե Շլոսսերն ուղարկեցեք ինձ {ո՛չ} թե աշխարհի ստեղծագործությունից, այլ հռ

ռայժմ կարդալու բան ունեմ. եւ ես գրքերը {ո՛չ} թե սոսկ կարդում եմ, այլ ուսումնասիրում

խոստովանում եմ, որ նա ինձ վախեցնում է {ո՛չ} միայն ծավալով, այլեւ տեսակարար կշռով.

նպայման կխաբվի, բայց ինձ չեն մոլորեցնի {ո՛չ} որեւէ Բարտոլդ, ո՛չ ինքը միսիան, որն ա

ց ինձ չեն մոլորեցնի ո՛չ որեւէ Բարտոլդ, {ո՛չ} ինքը միսիան, որն աշխատում է նույն սկզբ

կաթոլիկ հայերին հալածում, որ Դռան շահը {ո՛չ} թե կաթոլիկ հայերին հալածելու, այլ կաթո

լ է: Քո ուղարկած ոտանավորները գրված են {ո՛չ} թե որեւէ գավառական բարբառով, այս բառի

ատել, քան հիմա, երբ չեմ լսում հայերեն {ո՛չ} մի բառ, ո՛չ մի արտահայտություն, եւ լե

մա, երբ չեմ լսում հայերեն ո՛չ մի բառ, {ո՛չ} մի արտահայտություն, եւ լեզվի մասին դատ

գործածել նոր, վայրի, չմշակված ձեւը. {ո՛չ} թե նրա համար, որ առաջինը վատ է կամ այլ

տվյալ մտքի համար որեւէ ձեւ, ապա այստեղ {ո՛չ} մի արխիվ չի օգնի, սխալ է այն ուղղությո

ինեմ, եթե գտնեմ գեթ ամենափոքր արձագանք {ո՛չ} թե հօգուտ իմ աշխատանքի՝ այս բառի նեղ մ

որ ինձ, իսկապես, ոչինչ հարկավոր չէ - {ո՛չ} նյութական, ո՛չ էլ բարոյական վարձատրութ

ս, ոչինչ հարկավոր չէ - ո՛չ նյութական, {ո՛չ} էլ բարոյական վարձատրություն, բայց ես ի

որ առանց դրան վավերագիրն ուժ կունենար, {ո՛չ}, այլ իբրեւ նմուշ, թե ինչ ոգով են վարե

ծ է եւ մենք այսուհետեւ պահանջ չունինք, {ո՛չ}. այլ նա ասում է միայն, որ ստորագրող պ

ամախոսականով կատարելու այդ վավերագիրը: {Ո՛չ}: Պարզ է, որ նրանք չէին կարող կատարել

քագլխի պաշտոնական նախագահությամբ, բայց {ո՛չ} երբեք ինքնակամ եւ հասարակությունից անկա

արացի քննությունը հսկայական օգուտ կբերի {ո՛չ} միայն նյութական, այլեւ բարոյական տեսակ

ավունքներով: Ոչ ոք ոչ ոքից չի խլում {ո՛չ} ազնվականությունը, ո՛չ աստիճանը, ո՛չ է

ոչ ոքից չի խլում ո՛չ ազնվականությունը, {ո՛չ} աստիճանը, ո՛չ էլ հարստությունը, բայց

մ ո՛չ ազնվականությունը, ո՛չ աստիճանը, {ո՛չ} էլ հարստությունը, բայց խնդիրն այն է,

եւ ես այն կբերեմ, երբ գամ, իսկ առայժմ {ո՛չ} քեզ, ո՛չ ինձ այն հարկավոր չէ: Սերո

կբերեմ, երբ գամ, իսկ առայժմ ո՛չ քեզ, {ո՛չ} ինձ այն հարկավոր չէ: Սերովբե եղբայր

միայն պիտոյ է ինձ այսքան ասել քեզ, որ {ո՛չ} դու եւ ո՛չ քո գիշերասէր դարանամուտ ընկե

յ է ինձ այսքան ասել քեզ, որ ո՛չ դու եւ {ո՛չ} քո գիշերասէր դարանամուտ ընկերքը չեն կար

ւած լինէր սատանայական կանոնների վերայ։ {Ո՛չ}, ո՛չ, վաճառականութիւնը սուրբ բան է,

նէր սատանայական կանոնների վերայ։ Ո՛չ, {ո՛չ}, վաճառականութիւնը սուրբ բան է, պիտոյ

ճարել են իւրեանց արծաթի կարողութիւնը։ {Ո՛չ}, սխալւում ես. շատ անգամ արիւնի գին է

աների համար: Ես, ծանօթութիւն չունելով {ո՛չ} Պ. Հրատարակողի եւ ո՛չ Պ. Նալբանդեանցի

թութիւն չունելով ո՛չ Պ. Հրատարակողի եւ {ո՛չ} Պ. Նալբանդեանցի հետ, որ, ինչպէս տեսա

րդեօք ստանո՞ւմ էք դուք այդ լրագիրը, թէ {ո՛չ}, բայց եթէ չէք ստանում, մի կորուստ չու

այց, չնայելով այս բոլոր բաների վերայ, {ո՛չ} մի տեղում չենք տեսանում մի բան, որ սեփ

թէ միայն չկամի հատուցանել իւր պարտքը, {ո՛չ}, հերիք չէ այդ, այլեւ մի մեծ գումար եւ

ք ու բանականութիւն է տուել, մեք քո հետ {ո՛չ} երեխայ ենք եւ ո՛չ խելացնոր պառաւ, որ ա

է տուել, մեք քո հետ ո՛չ երեխայ ենք եւ {ո՛չ} խելացնոր պառաւ, որ ամօթ չլինէր հաւատալ

թեցին Ղրիմից դէպի Դօն գետի ափը՝ Ազովից {ո՛չ} շատ հեռի, եւ նոքա, քաղաք շինելով, ան

կամ ձիւնհալը, այնուամենայնիւ, դեռեւս {ո՛չ} մինը քաղաքի գլուխ ընտրուած պարոններից հ

ցնում էր իւր կատարելի գործը, այսինքն՝ {ո՛չ} թէ իրողապէս ուշացնում էր, այլ, հանդար

ւն: Հարստութի՞ւն չկայ այդ քաղաքի մէջ։ {Ո՛չ}, որովհետեւ Նախիջեւանի ժողովուրդը, համ

րու մէջ մի բան յառաջացած կը լինէ՞ր, թէ {ո՛չ}: Բայց այսպիսի հոգաբարձութիւնք ես բոլոր

ես բոլորովին անտես արած եմ տեսանում եւ {ո՛չ} միայն այսչափ, այլեւ մինչեւ այսօր դեռեւ

ր իւր ձեռքից. նա մինչեւ այժմ չգիտէ իւր {ո՛չ} հարստութիւնը եւ ո՛չ աղքատութիւնը, ո՛չ

նչեւ այժմ չգիտէ իւր ո՛չ հարստութիւնը եւ {ո՛չ} աղքատութիւնը, ո՛չ արդիւնքը եւ ո՛չ ծախք

ո՛չ հարստութիւնը եւ ո՛չ աղքատութիւնը, {ո՛չ} արդիւնքը եւ ո՛չ ծախքը, որովհետեւ չկայ

ը եւ ո՛չ աղքատութիւնը, ո՛չ արդիւնքը եւ {ո՛չ} ծախքը, որովհետեւ չկայ միաբան գործակցու

ի, այդ տեսակ ստախօս գրքերը եւ լրագիրքը {ո՛չ} թէ միայն ընդունելութիւն գտանելու չէին ա

րձութեամբ ոչ եթէ գիտութեան կաթն, այլեւ {ո՛չ} մի բաժակ լոկ ջուր խմած չլինելով: Պ

ա բուն հայագէտ ասած մարդերից չեմ՝ կրած {ո՛չ} իրաւացի եւ ո՛չ անիրաւ նախատինք։ Գուցէ

ասած մարդերից չեմ՝ կրած ո՛չ իրաւացի եւ {ո՛չ} անիրաւ նախատինք։ Գուցէ այդ եւս Մասեաց

ցի յօդուածի պատճառով, դորանից յառաջ եւ {ո՛չ} մի տող բան տպած ու հրապարակած չունէի,

հքի երկուշաբթին. օրի կանաչը եւ կարմիրը {ո՛չ} ոք չէ տեսել մինչեւ այժմ: Եթէ իմ մասին

գտանւում է միօրինակ տխրութեան մէջ: Ինձ {ո՛չ} մի բան չէ կարող ուրախութիւն պատճառել,

, որովհետեւ ես եւս չհասկացա. պատճառ, {ո՛չ} մի անբաղդութիւն չէր պատահել, որ ինձ վի

արակիչ ազդեցութիւն ժողովրդի վերայ: {Ո՛չ} մի կին չերեւեցաւ բեմի վերայ։ Այս ասելո

նի լեզուով խաղարկութիւններ, մանաւանդ, {ո՛չ} մի տեղ այնպէս յարմար չէ հայկական թէատրո

մի Վռամշապուհ. մեր հարուստ իշխաններէն {ո՛չ} մինը Վռամշապուհ դառնալ չի ուզեր, բայց

ամեն իրենց եղած գրաւոր բամբասանքներին, {ո՛չ} որպէս վիճաբանասէր կամ խռովայոյզ ոգւով,

անօթ մարդ է գտել, քամիներ է փչում: Դա {ո՛չ} մի ժամանակ որդի չէ մուսուլման ծնողների

նքը հետեւանք է քաղաքական գաղափարների եւ {ո՛չ} բուն կրօնական խորհրդով: Ովի՞ն է խաբում

որսի հետ, որի մասին հաւատացած էր, թէ {ո՛չ} մի կերպով չէր կարող ձեռքից դուրս գալ,

ս, որ կէս դար յառաջ չենք ծնած, ապա թէ {ո՛չ}, գուցէ դուք եւս ընկնէիք ֆրանսիական էնց

ովում էր դրացի ազգերի խաղաղութիւնը: Նա {ո՛չ} եթէ յաղթութիւն կամի ստանալ ձեր վերայ,

վ, որ արգելեմ ձեր գրութիւնը։ Ամենեւին {ո՛չ}, դուք կարող էք գրել իմ մասին ում կամիք

ոյց կը բարձրանայ մի այլ աշխարհում, ուր {ո՛չ} դուք, ո՛չ մինը եւ ո՛չ միւսը կարող չէին

րանայ մի այլ աշխարհում, ուր ո՛չ դուք, {ո՛չ} մինը եւ ո՛չ միւսը կարող չէին փակել խօսո

աշխարհում, ուր ո՛չ դուք, ո՛չ մինը եւ {ո՛չ} միւսը կարող չէին փակել խօսողի բերանը,

յ, տեսանում եմ, որ քեզանից օգուտ չկայ {ո՛չ} Մօհամմեդին, ո՛չ Ալիուն եւ ո՛չ նաեւ Այի

որ քեզանից օգուտ չկայ ո՛չ Մօհամմեդին, {ո՛չ} Ալիուն եւ ո՛չ նաեւ Այիշա-Ֆաթիմային։ Ան

ուտ չկայ ո՛չ Մօհամմեդին, ո՛չ Ալիուն եւ {ո՛չ} նաեւ Այիշա-Ֆաթիմային։ Անհետացի՛ր իմ աշ

՞ ես, ինչ ես, որ գուշակում ես: - {Ո՛չ}, ես մարգարէ չեմ եւ իմ ապագայի մասին գո

շաբաթները վազում էին ջրի պէս, բայց եւ {ո՛չ} մի խօսք այն բաների համար, որոնց մասին

մասին բարոյապէս։ Մեք պատասխանում ենք՝ {ո՛չ}: Նոքա դեռ նոր աշխարհ բերած մանուկը

լինելով, այժմէն իսկ կորած էին Հայերը։ {Ո՛չ}, նոքա կորած չեն, այլ միայն գտանւում ե

էս կարող են հիմնուիլ այդ դպրոցքը, մինչ {ո՛չ} արծաթագլուխ կայ եւ ո՛չ վարժապետք: Այս

դ դպրոցքը, մինչ ո՛չ արծաթագլուխ կայ եւ {ո՛չ} վարժապետք: Այս եւս մի ահաւոր խնդիր է,

ող եմ: Առանց դատողութեան չեմ ընդունում {ո՛չ} Քանթը եւ ո՛չ Հեգելը. նախ, որ իմ մտածո

դատողութեան չեմ ընդունում ո՛չ Քանթը եւ {ո՛չ} Հեգելը. նախ, որ իմ մտածութիւնքը եւ խո

է քեզ հասարակաց ազգի սեպհականութիւնը: {Ո՛չ} նա իրաւունք ունէր վաճառելու եւ ո՛չ դու

նը: Ո՛չ նա իրաւունք ունէր վաճառելու եւ {ո՛չ} դու իրաւունք ունէիր գնելու. նա՛ գող է

եւիցէ կառավարչական ոյժով կամ արգելքով, {ո՛չ}, նա լաւ գիտէ, որ սոքա անհնարին բաներ

նա թողեց երկիրը եւ գնաց քաղաք, այնտեղ {ո՛չ} հողը կայ եւ ո՛չ նիւթը. նա տարաւ իւր հե

եւ գնաց քաղաք, այնտեղ ո՛չ հողը կայ եւ {ո՛չ} նիւթը. նա տարաւ իւր հետ միմիայն աշխատո

ն մերկացնել նորան: Ի՛նչ է մեր խնդիրը: {Ո՛չ} Ամերիկայի պատերազմը, ո՛չ Անգլիոյ սեպհա

մեր խնդիրը: Ո՛չ Ամերիկայի պատերազմը, {ո՛չ} Անգլիոյ սեպհականութեան օրէնքը, ո՛չ օդա

ը, ո՛չ Անգլիոյ սեպհականութեան օրէնքը, {ո՛չ} օդային ազատութիւնը, ո՛չ Ռուսսիոյ ներկա

ւթեան օրէնքը, ո՛չ օդային ազատութիւնը, {ո՛չ} Ռուսսիոյ ներկայ վիճակը, ո՛չ մինը եւ ո՛

տութիւնը, ո՛չ Ռուսսիոյ ներկայ վիճակը, {ո՛չ} մինը եւ ո՛չ միւսը: Ի՞նչ է ուրեմն: Մեր

՛չ Ռուսսիոյ ներկայ վիճակը, ո՛չ մինը եւ {ո՛չ} միւսը: Ի՞նչ է ուրեմն: Մեր խնդիրը...

աստուած ապրանքի վերայ աւելի ծանր հարկ, {ո՛չ} երկրագործութիւն, ո՛չ ճանապարհ, ո՛չ հա

աւելի ծանր հարկ, ո՛չ երկրագործութիւն, {ո՛չ} ճանապարհ, ո՛չ հաղորդակցութիւն, ո՛չ գի

, ո՛չ երկրագործութիւն, ո՛չ ճանապարհ, {ո՛չ} հաղորդակցութիւն, ո՛չ գիտութիւն եւ ո՛չ

, ո՛չ ճանապարհ, ո՛չ հաղորդակցութիւն, {ո՛չ} գիտութիւն եւ ո՛չ արուեստ: Տէրութեան կա

ո՛չ հաղորդակցութիւն, ո՛չ գիտութիւն եւ {ո՛չ} արուեստ: Տէրութեան կառավարիչքը իւրեանց

օրուայ մէջ այնքան անգամ փոխւում է, որ {ո՛չ} առնողը գիտէ նորա րոպէական արժէքը, եւ ո

չ առնողը գիտէ նորա րոպէական արժէքը, եւ {ո՛չ} տուողը, վաճառականութիւն առնել մի տեղու

, օտարի ապրանքը ուղարկէ Եւրոպա։ Ազգին {ո՛չ} շահ կայ եւ ո՛չ վնաս, որպէս նաեւ ո՛չ ազ

ը ուղարկէ Եւրոպա։ Ազգին ո՛չ շահ կայ եւ {ո՛չ} վնաս, որպէս նաեւ ո՛չ ազգային վաճառական

ին ո՛չ շահ կայ եւ ո՛չ վնաս, որպէս նաեւ {ո՛չ} ազգային վաճառականութիւն. վաճառականը թե

կիսամեռ, բայց մինչեւ այժմ չերեւեցաւ եւ {ո՛չ} մի ընկերութիւն, որ պարապէր երկրագործու

Եւրոպայից: Նորա կախարդական թովչութիւնը {ո՛չ} նորա աշխարհագրական անունի մէջ է եւ ո՛չ

ո՛չ նորա աշխարհագրական անունի մէջ է եւ {ո՛չ} նորա կլիմայի մէջ: Նորա գործունէութիւնն

անարատ: Ո՛ւր թողունք այն բերքերը, որ {ո՛չ} արուեստը եւ ո՛չ գիտութիւնը կարող են յառ

ողունք այն բերքերը, որ ո՛չ արուեստը եւ {ո՛չ} գիտութիւնը կարող են յառաջ բերել Եւրոպիո

ղաքակրթելու համար: Անձնական շահը չէ՛, {ո՛չ}, քա՛ւ լիցի, մարդկութեան սէրն է, որ ս

է 250 լիբրէի, եւ կառավարութենից աւելի {ո՛չ} ո՛ք իրաւունք ունի շինականից գնելու, նո

կարող նոցանից ամեն մինին պատասխան տալ. {ո՛չ} թէ ասելիք չունինք, այլ, որովհետեւ շատ

: - Ի՞նչ է մնում այն մարդերին, որ {ո՛չ} միստիկ են եւ ո՛չ բռնակալ: Ի՞նչ է մնում

նում այն մարդերին, որ ո՛չ միստիկ են եւ {ո՛չ} բռնակալ: Ի՞նչ է մնում մեզ: " Քար

երգութեանց մէջ բաւական յաջողեցան նոքա. {ո՛չ} միայն գովում ենք, այլ եւ աղօթում ենք ն

պատահելով մի վարդավառ ընդունելութեան, {ո՛չ} միայն ամենայն ջանք եւ աշխատութիւն գործ

բանում, եւ այժմեան լուսաւորեալ ազգերից {ո՛չ} մինը չէ հասել իւր լուսաւորութեան ներկայ

իցն, ուրեմն եթէ պահանջեսցեն ինչ եւ ձրի {ո՛չ} թաղեսցեն զդին իմ եւ կամ զդին ներքոյ յիշ

եթէ նոյն մուդաթի մապլաղն եւ իւր մուդաթն {ո՛չ} բաւականասցի զայն ՚ի գնել, մուդաթի վեր

հա խոստանամ առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան, {ո՛չ} եւս իշխել այսուհետեւ ի վերայ յիշեալ տան

եր թփի վրայ ճոխ, Եւ շուշանը գարնայնի. {Ո՛չ} կենդանեաց խայտուն խումբք Ո՛չ սոխակի երգ

գարնայնի. Ո՛չ կենդանեաց խայտուն խումբք {Ո՛չ} սոխակի երգն անուշ, Որով ամենքն են հրճւ

դատում եւ խօսում, Մինչ Ադամը քնի մէջ ` {Ո՛չ} զգում էր, ո՛չ լսում: Բ....

մ, Մինչ Ադամը քնի մէջ ` Ո՛չ զգում էր, {ո՛չ} լսում: Բ.........

իմք, այլ՝ սպաս արարեալ ճշմարտութեան՝ {ո՛չ} երբեք զանձինս ունիմք առ որ չեմք, եւ ո՛

՛չ երբեք զանձինս ունիմք առ որ չեմք, եւ {ո՛չ} երբեք: Ընդե՞ր իսկ բնաւ եւ մաղթանք

կամ զՇիլլերի լրբին թեկն ածել, որոց եւ {ո՛չ} իսկ համբակացդ անլուայից ստգիւտ թերեւս ի

եմն քաւիլ յայդպիսեաց՝ թուի մեզ, թէ եւ {ո՛չ} իւիք ինչ գթեցաք: Շա՛տ իսկ իցէ մեզ

չի: Ո՞չ գաս ի հարաւոյ {Ո՛չ} սուրբդ ի Փառան լեռնէ. Մարգարէն զ

կուսին Անուն ի լուսի՜ն: Է. {Ո՛Չ} ՀԱՆԻՑ ԱՐՏԱՔՍ Ի բուրաստան ծաղկոցիս

ղեդի աղու "... Նա դարձեալ, թէ - {Ո՛չ} գիտեմ զքեզ: " Ո՛չ զսիրոյ քաջ զեր

դարձեալ, թէ - Ո՛չ գիտեմ զքեզ: " {Ո՛չ} զսիրոյ քաջ զերգի՞չ վսեմ ": - Չիմա

մ իսկ, այր դու, զոր ասես: " Եւ {ո՛չ} ժմտիս - այո՛, տեսանեմ "... Յակ

եզ ընձեռէ բնութիւն, Այլ ո՞ ի կալ {ո՛չ} կասու, Ո՞ զթեփ ո՛չ ընկենու: Մնա

Այլ ո՞ ի կալ ո՛չ կասու, Ո՞ զթեփ {ո՛չ} ընկենու: Մնան միշտ բնութեան Տուրք մշա

յնմ երկինք են վկայ՝ Սերովբէն ինչ {ո՛չ} ստէր: " Մխիթարեա՛ց, տէ՛ր Ադամ,

, Շուշան յիւր ոճ գարնայնի: {Ո՛չ} զկենդանեաց խայտ երամ, Ո՛չ սոխակի

: Ո՛չ զկենդանեաց խայտ երամ, {Ո՛չ} սոխակին զերգ անոյշ, Յօր համօրէն

աքի՞ Բնաւ մարդոյս բնութիւն: {Ո՛չ} վայրաքարշ ինչ կրից Զսիրտ եդից ի թ

Իսկ ընդե՞ր բնաւ ժպտիս, Ուխտեմ ես {ո՛չ} ՝ յուխտ խարդախ: " Փարգա՜ստ, տէ՛

Այլ նա տակաւ խոր ի քուն Եւ {ո՛չ} լսէ, ո՛չ զգայ: Բ • •

նա տակաւ խոր ի քուն Եւ ո՛չ լսէ, {ո՛չ} զգայ: Բ • • • • • • •

որա կալաւ ձեռաց Սկիզբն գոլոյ, եւ {ո՛չ} ինչ Գտցի ուխտիս դիմակաց ":

օրէն "... - Իսկ Ադա՞մ. - " Ինչ {ո՛չ} կասէր. Էր երբեմն զի համբոյր

ւթիւն եւ հայեացք փիլիսոփայութեան դարուս {ո՛չ} անկանին ՚ի մի կէտ ընդ հայեացս հոգեւորաց

ի եւ աւելորդ իմն է դաստիարակութիւն, որ {ո՛չ} բղխի ի ներկայ փիլիսոփայութենէ դարուս,

ի ներկայ փիլիսոփայութենէ դարուս, եւ որ {ո՛չ} զօրէ կենդանացուցանել զմեռեալն, այն ինչ

դիեցուցանել նկրտեալ: Ժամանակն սրաթեւ, {ո՛չ} ընդ վայր ինչ թռչի ընդ գլխով ազգաց, եւ

հալածեն զմեզ, ի վերջէ զազգն ամբողջ ինչ {ո՛չ} խղճահարին կորուսանել, առ ՚ի գիւտ բարեկ

, եւ բողոքեսցէ իսկ, եւ մեք զմերովսանն {ո՛չ} վերջասցուք ի գիր անցուցեալ աւանդել յետն

ացոյց զմեծագումար դրամոց պարտապանն. եւ {ո՛չ} այսչափ միայն, այլեւ բարերար ոք զնա հռչ

ա հռչակեալ: Մանրամասնութիւնք գործոյս, {ո՛չ} անագան հասցեն առ Ձեզ ՚ի ձեռն բողոքանաց

ճոխութեանց: ՚Ի հրատարակել զմատենիկն, {ո՛չ} դիպայ ես ՚ի Ռուսիա, հիւանդութեան աղագա

վերծանութիւն՝ արկանել ընդ քննութեամբ: {Ո՛չ} յայն միտս զի վրէժխնդիր եղէց նմա, քա՛ւ

անձանց չէ՛ այն, թե Որդին չէ՛ Հայր, եւ {ո՛չ} Հոգին Որդի եւ ոչ Հոգին սուրբ Հայր կամ Ո

րէն ելանէ ": Ո՛չինչ առնու յՈրդւոյ, եւ {ո՛չ} յառաջ գայ յՈրդւոյ, որով Այվազովսքին ըս

ար ", սխալի յոյժ. զի այսոքիկ ամեն այն {ո՛չ} ցուցանեն զմշտնջենաւոր ծագումն կամ առաքո

մարեսցի բղխել կամ յառաջագայել յՈրդւոյ, {ո՛չ} ապաքէն եւ առաքեալք տային զհոգին, ո՞չ զ

Զժամանակաւոր առաքումն Հոգւոյն յՈրդւոյ՝ {ո՛չ} ճանաչէ մերս եկեղեցի, որպէս զյատկացուցի

թե " անհնա՜ր է ". առ այս պատճառս տալով {ո՛չ} զխանգարումն հասկացողութեան զյատկութեանց

պարհի ": Ուրեմն, եթէ կանոնադրութիւն " {ո՛չ} յաւելուլ ՚ի հանգանակն զբառս, որք մուծա

նքն ալ ատենով չկայի՞ն ", պատասխանէ. " {ո՛չ} " ասկէ վեց եօթը հազար կամ շատ շատ միլիո

պատասխանել առ առաջարկեալ հարցմունս, եւ {ո՛չ} բնաւ տարակուսել: Ըստ աստուածաբանութեան

քայութեան փառացը հասա՞ն ": Պատասխանի " {ո՛չ}, այլ գոգ Աբրահամու ըսուած տեղը արգելեա

փառացը հասցնէ զիրենք ": Նախ՝ զի հոգիք {ո՛չ} մեռանին. զսոյն, թո՛ղ զայլ ամենայն վկա

ջինն է՝ զի տուեալ լինի հոգւոց: Եթէ եւ {ո՛չ} խոստովանի Այվազովսքին զհոգիս գոլ մահացո

Այվազովսքին ՚ի քաւարանն պապական, զոր, {ո՛չ} ընդունի Արեւելեան եկեղեցին, որոշակի խո

նել որպէս իրողութիւն արդէն կատարեալս եւ {ո՛չ} դեռ կատարելիս յետ մահու Քրիստոսի կամ ՚ի

որեալ մի բնութիւն " ցուցանէ մէկին, եթէ {ո՛չ} խոստովանի մերս եկեղեցի զմի բնութիւն ի Ք

ւն ի Քրիստոս ըստ շփոթմանն Եւտիքեայ, եւ {ո՛չ} զերկուս բաժանեալս եւ անլծորդս ըստ Նեստո

րս մեր զկրկին բնութենէ ՚ի Քրիստոս, այն {ո՛չ} է ի մուծանել ի խոստուանութիւն եկեղեցւոյ

ւ Կոստանդնուպօլսոյ, իսկ զայլսն ամենայն {ո՛չ} ընդունի: Եւ յայտ է թէ ՚ի վերասաց ժողով

եայցս եկեղեցի, թէ եւ բաց յերից ժողովոց {ո՛չ} ճանաչէ զայլսն ընդհանրականս, սակայն ընդ

ն խնդրոյն, որ էր վերանորոգութիւն, եթէ {ո՛չ} Հռովմէական եկեղեցւոյն, գէ՛թ Վատիկանին

յլն: Ունել Պետրոսի զաթոռն Հռովմայ ցարդ {ո՛չ} հաստատի. այլ թէ Պետրոս զառաջինն քարոզե

րս յարքայութիւն եւ զո՛րս ՚ի դժոխս, ինչ {ո՛չ} յաւելու, եթէ հոգիքդ այդոքիկ ընդունին ը

վերայ գիտակցութեան սրտի եւ Հոգւոյ, եւ {ո՛չ} ՚ի սնոտի եւ յամուլ ծիսակատարութիւնս կու

ր չէ հիմնեալ ի վերայ գիտակցութեան, զոր {ո՛չ} ընդունի հոգին, մաքուր խղճմտանօք, այլ

եմն վարդապետն տիեզերաց: Քրիստոնէութիւն {ո՛չ} շատանայ լոկով եւ եթ նշանօք. նա պահանջէ

ւլ ծիսից եւ արտաքին արարողութեանց. որք {ո՛չ} եթէ ջեռուցանեն զհոգին, այլ սառն մեքենա

գի ճանաչել զԱստուած եւ երկիրպագանել նմա {ո՛չ} ի լերինս Սամարիոյ եւ ո՛չ յԵրուսաղէմ միա

կիրպագանել նմա ո՛չ ի լերինս Սամարիոյ եւ {ո՛չ} յԵրուսաղէմ միայն, այլ ընդ ամենայն տեղի

եւ արարողութիւնք չուժեն փրկել զմեզ, եւ {ո՛չ} իսկ նշանն, որով կնքեմք զդէմս ի դատապար

մեծապէս, եթե զմտաւ ածէ, թէ ազգ Հայոց {ո՛չ} լսէ եւ ո՛չ տեսանէ, եւ մանաւանդ սխալի,

եթե զմտաւ ածէ, թէ ազգ Հայոց ո՛չ լսէ եւ {ո՛չ} տեսանէ, եւ մանաւանդ սխալի, եթէ ՚ի թմր

եւ աչք, որք տեսանել տեսանեն զամենայն. {ո՛չ} միայն չխաբին ՚ի դիմակս, այլ եւ զխորհու

խօսեցեալ զտասնաբանեայ պատգամաց, աղճատէ {ո՛չ} միայն զհամարսն, այլ եւ զանց արարեալ գլ

ընդունիմք եւ պաշտեմք իսկ զկարգդ, թէեւ {ո՛չ} նովին նեղսրտութեամբ, որպէս փարիսեցիքն

ս չի՛ք խտիր: Պատուիրանք քրիստոնէութեան {ո՛չ} թուլանան վասն որոց սպասահարկեն Աստուածա

կուրացուցանէին զժողովուրդն, բռնացեալ, {ո՛չ} միայն ի վերայ կամաց եւ ցանկութեանց ազգի

ւռ մերժեմք, եւ զհակառակն պնդեալ, ի՛նչ {ո՛չ} սայթաքիմք յանմոլար պողոտայէն, եթէ յաւե

ն վասն մեր Աստծոյ, այնպիսին վերջանայ, {ո՛չ} միայն յառաջնորդութենէ, այլ եւ ի քրիստո

լցի զխորհուրդ դրոշմ ին, այնուամենայնիւ {ո՛չ} զրկի ՚ի Հոգւոյն, զոր ընկալա ի ձեռն մկր

ի մարմին իւր, եւ զգինին յարիւն իւր ": {Ո՛չ} այսպէս: Խորհուրդով պատարագին, նուիրմա

իասէրն Իսրայէլ, ընդ ձեռն Դաւթի, եթէ " {ո՛չ} ուտեմ զմիս զուարակաց քոց, եւ զարիւն նո

րակաց քոց, եւ զարիւն նոխազաց քոց ըմպեմ {ո՛չ} ". եւ բանիւս " զա՛յս արարէք առ իմոյ յի

այս է արիւն իմ ": Զխորհուրդ պատարագին {ո՛չ} բնաւ կացոյց Քրիստոս, որպէս զգործարան ի

ւմն եւ զնստիլ նորա ընդ աջմէ Հօր, յորմէ {ո՛չ} երբէք մեկնեցաւ: Ունայնանայ խորհուրդ պա

ն: Մարմին հոգով եւ Աստուածութեամբ լինի {ո՛չ} մարմին, այլ ուրոյն անձնաւորութիւն, բե

ետէ, թէ գոյափոխութիւն հացին եւ գինւոյն {ո՛չ} լինի ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի, այլ

ին, եւ մատակարարութիւն միայն մարմնոյ՝ {ո՛չ} լրացուցանէ զխորհուրդ պատարագին կամ՝ հա

սմանէ, որպէս կանխեցաք ասացաք, մարմինն {ո՛չ} լինի միայն լոկ մարմնին, եթէ ունի յինքե

՚ի նոսա զներկայութիւն Աստուածութեան եւ {ո՛չ} զներկայութիւն մարդկային բանական հոգւոյն

ւթեան կամ ՚ի դպրութեան, եւ ի կեանս մեր {ո՛չ} սակաւ քան զԱյվազովսքին, գրեալ եւ տպեալ

դպիսիս խօսել ՚ի կաճառի խելագարաց, այլ {ո՛չ} երբէք ի լոյս հրապարակին՝ Զվերոգրե

ընդ փոյթ ձեռն ի գործ լիցի Տերութիւնդ, {ո՛չ} միայն Այվազովսքւոյ պատուէր տալ պատկառ կ

նս այսմիկ պատրաստ եմք եւ զանձինս դնել: {Ո՛չ} կամիմք վերջանալ ՚ի հայութենէ, եւ պակաս

կրօնի մերոյ: Սերունդ եմք քաջաց, որոց {ո՛չ} ձանձրանան պարանոցք, ՚ի բթացուցանել զսո

ց գիշերէի յողբ ու ՚ի լաց։ Զիս Հայաստան {ո՛չ} ծանեաւ մինչ պետութեան լայնէր փոր,

չ յարեւ կայտռան զօրէն հէգ մանկան, {Ո՛չ} ճանաչեն զիս բնաւ թէ եւ եղէց յաւիտեան։

նալի այլ արեւուն ոսկետեսիլ կարապետ, Որ {ո՛չ} մասամբ լուսոյ արփւոյն լուսաւորի փայլածո

ւսաւորի փայլածու Եւ ստուերաւ հողագնտոյս {ո՛չ} մատնէ զլոյսն ՚ի կորուստ։ Հայաստանին ար

են զանուն քաջաց հայկածընին զաւակաց, Թէ {ո՛չ} Լեւոն զսըգոյդ քուրձ մերկեաց սրով երկսայ

նքներուն, վաղն կըլլաս փրօդեստան. {Ո՛չ} պաս գիտնաս եւ ո՛չ ուտիք, ո՛չ հաւատքով

լլաս փրօդեստան. Ո՛չ պաս գիտնաս եւ {ո՛չ} ուտիք, ո՛չ հաւատքով՝ աղօթել, Ո՛

ան. Ո՛չ պաս գիտնաս եւ ո՛չ ուտիք, {ո՛չ} հաւատքով՝ աղօթել, Ո՛չ մեղքդ լալ

՛չ ուտիք, ո՛չ հաւատքով՝ աղօթել, {Ո՛չ} մեղքդ լալ ջերմ արցունքով, ո՛չ Աստուծոյ

լ, Ո՛չ մեղքդ լալ ջերմ արցունքով, {ո՛չ} Աստուծոյ տուն մտնել։ Ճեպըդ նայէ թ

ի վանդակ։ Զի՞նչ որ ուսումն {ո՛չ} ընձեռէ ո՜վ դու ժպիրհ ցնդաբան, Զո՞

Նիւթ ժանգահար, որ ըստ ինքեան զիւր {ո՛չ} պահէ մաքրութիւն, Զիա՞րդ կարէ անախ

ոծով-սուգով՝ չկայ ծաղիկ անթառամ. {Ո՛չ} ոք չասի, թէ սիրտ ունիմ՝ ` ինձ գրաւած

ունիմ՝ ` ինձ գրաւած իբրու գանձ. {Ո՛չ} ոք չասի, թէ աշխարքումս՝ ես հարուստ եմ

աշտումը Կը վազէ արագ, ինչպէս եղջերու, {Ո՛չ} ոք չէ կարող նորա հակառակ Ի զուր փորձ փո

սի Աթոռը Ցած է դրած ուրիշներից եւ {ո՛չ} առաջին, Թուրը ձեռիս, կտրիճի պէս

Աշխարհքումս նա չի տեսել {Ո՛չ} նեղութիւն եւ ո՛չ ցաւ, Նորա օրը,

քումս նա չի տեսել Ո՛չ նեղութիւն եւ {ո՛չ} ցաւ, Նորա օրը, տարիները Ին

, Թոփերս բաց կը թողնեմ, Թէ {ո՛չ} բեսսայմաղանա ` Եթիմի պէս վեր կ՚ըն

Ну, ведь, ես ոչինչ չգիտեմ ` {Ո՛չ} լաւ, ո՛չ վատ, ո՛չ մէկ բան։ Մտած

едь, ես ոչինչ չգիտեմ ` Ո՛չ լաւ, {ո՛չ} վատ, ո՛չ մէկ բան։ Մտածում եմ. ե

չինչ չգիտեմ ` Ո՛չ լաւ, ո՛չ վատ, {ո՛չ} մէկ բան։ Մտածում եմ. եթէ նա

գլիացին շատ վաղուց: Բայց, {ո՛չ} որպէս մարդ սպանող չարագործ, Այլ

յց տե՛ս, դու ձայն չհանես. Ապա թէ {ո՛չ}, ահա սուրս... ինձ պատուէր Sուե

հերետիկոս ես արդէն. Չես հաւատում {ո՛չ} պապին, ո՛չ Աստուծուն, Քեզ մահի մ

արդէն. Չես հաւատում ո՛չ պապին, {ո՛չ} Աստուծուն, Քեզ մահի մէջ չկայ զանա

, լեղի Իւր սափորից, ինձ բաժին: Բայց {ո՛չ} երբեք պիտ՚ սողամ Ոտքիդ տակում, ինչպէս

. Ժ. ՌՈՒՍՍՈՅԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ Քեզ {ո՛չ} երբեք, Ժան-Ժակ Ռուսսօ, Պիտի մոռ

օթի սուրբ ջուր, որ բերան բանանք։ {Ո՛չ}, թէ չենք ուզում հողից հող կորչիլ,

ս առ երես պատահել անամօթ վատութեան: Եւ {ո՛չ} անգամ վշտացանք եւ ո՛չ անգամ վիրաւորուեց

օթ վատութեան: Եւ ո՛չ անգամ վշտացանք եւ {ո՛չ} անգամ վիրաւորուեցանք այդ յարձակմունքներ

անձին վերայ, փոխանակ մեր գաղափարների, {ո՛չ} երբեք կարողացան, եւ ո՛չ նաեւ մի մազի չ

գաղափարների, ո՛չ երբեք կարողացան, եւ {ո՛չ} նաեւ մի մազի չափ, խոտորեցնել մեզ մեր ո

նելով վաղուց, անունից երկիւղ չունինք, {ո՛չ} Ռուսսօյի եւ ոչ Վօլթեռի, այո՛, պարտակա

լինելու թէութեամբ: Քա՛ւ լիցի մեզ. {ո՛չ} երբեք: Պարտաւորուածը քահանայ ճանաչելով

կեղեցին ազգինն է. հրաշալի լօգիկա: {Ո՛չ} երբեք, ո՛չ բնաւ: Մինչ իսպառ բողոքե

նն է. հրաշալի լօգիկա: Ո՛չ երբեք, {ո՛չ} բնաւ: Մինչ իսպառ բողոքելով, մինչեւ

ամայի, հայկական եկեղեցիք, իսկ հայ եւ {ո՛չ} մի հատ, ի՞նչ եղան, ո՞ւր գնացին: Հ

րէ կամ րոպէական վաղանցուկ կրքի ծնունդ, {ո՛չ}, ո՛չ: Այժմ եւ մինչեւ մեր գերեզմանի ափ

րոպէական վաղանցուկ կրքի ծնունդ, ո՛չ, {ո՛չ}: Այժմ եւ մինչեւ մեր գերեզմանի ափը վյրե

ծ ունենալ ժողովրդի սրտի եւ հոգու հետ եւ {ո՛չ} նորա ականջի հետ, որ ինքն ըստ ինքեան առ

առաւել բարձր եւ հիմնաւոր կրթութիւն, եւ {ո՛չ} բարձր եւ վերին կրթութիւն մի, որպիսի եւ

ւմների հրահանգութիւնքը։ Յանկարծ, մինչ {ո՛չ} Դպրոցներ, ո՛չ Ճեմարան եւ ո՛չ Համալսարա

ւթիւնքը։ Յանկարծ, մինչ ո՛չ Դպրոցներ, {ո՛չ} Ճեմարան եւ ո՛չ Համալսարան ունէինք, թար

րծ, մինչ ո՛չ Դպրոցներ, ո՛չ Ճեմարան եւ {ո՛չ} Համալսարան ունէինք, թարգմանել եւ տպել

ը յայտնել, այլ այլապէս շատերը կան, եւ {ո՛չ} միայն շատ կան, այլ կարելի է ասել, թէ

ելի էր եւ աւելի վեր բարձրանալ։ Իսկ մեք {ո՛չ} եթէ օրինաւոր պատուանդան, այլ եւ առանց

ո՛ղ են կատարուիլ, իսկ արթնութեան մէջ՝ {ո՛չ} երբէք։ Քանի որ մեր մատենագրական գո

ւսումնականքն են պարտական գործ կատարել։ {Ո՛չ}, ազգային խօսքի տնտեսութեան մէջ ամենայն

լուսաւրող ժամանակի, ոչ այլ ինչ է, եթէ {ո՛չ} անձնախաբէութիւն։ Կնքելով իմ խօսակց

հալած իւղի տեղ, Ազգը ունի կարողութիւն {ո՛չ} թէ միայն ճանաչել այս խարդախութիւնը, որ

նալու համարձակություն չկար մյուսներին: {Ո՛չ}, այսօր գիտությունը աննախանձաբար եւ անկ

ոյական լուսավորության չէ կարող պահպանել {ո՛չ} յուր լեզուն, ո՛չ յուր եկեղեցին եւ ո՛չ

յան չէ կարող պահպանել ո՛չ յուր լեզուն, {ո՛չ} յուր եկեղեցին եւ ո՛չ յուր ազգությունը,

ո՛չ յուր լեզուն, ո՛չ յուր եկեղեցին եւ {ո՛չ} յուր ազգությունը, այլ պիտո է մի տխուր

դ, եթէ սորան, որ իւր օրումը չէր տեսած {ո՛չ} սիրամարգ եւ ո՛չ արագիլ, չարամիտ մարդիկ

որ իւր օրումը չէր տեսած ո՛չ սիրամարգ եւ {ո՛չ} արագիլ, չարամիտ մարդիկ, ցոյց տալով մի

սկացողութեանը համեմատ։ Այդպէս չէ. {ո՛չ} ամենայն ընթերցող մարդ ազգի մէջ ունի այն

վհետեւ մատենագրութիւնը այլ բան չէ, եթէ {ո՛չ} բանականութեան արձանագրութիւն։ Մատենագր

ցել ժողովրդական լեզուին։ Իսկ թէ երբեմն {ո՛չ} հայաբար, այլ եւրոպէաբար բացատրել է իւր

նորան օտար թուին դոքա, որովհետեւ Հայը {ո՛չ} գաղափարներին է տեղեակ եւ ո՛չ եւս ձեւերի

հետեւ Հայը ո՛չ գաղափարներին է տեղեակ եւ {ո՛չ} եւս ձեւերին. Այսինքն՝ դեռեւս չգիտէ նա

էջ մեղաւոր է միայն ազգի անկրթութիւնը եւ {ո՛չ} հեղինակը, որ արդարեւ ունենալով իւր մէջ

ռած նոյն իսկ ազգային լեզուի աղբիւրից եւ {ո՛չ} Թուրքից եւ Թաթարից, ինչպէս ըստ մեծի մա

ւթեան աղէտքի մեջ մեզ անտես էին առնում: {Ո՛չ}. նեղութեանը մեծահոգութեամբ պէտք է յաղթ

դական թափառելուց յետոյ, տեսանելով, որ {ո՛չ} մի տեղից լուսոյ նշոյլ չէ ծագում իմ վերա

յայն ասպարէզ արձանացայց անվեհեր. {Ո՛չ} երկէայց ես, թէպէտ հարցի ինձ ի դիմի ողջ

էպէտ հարցի ինձ ի դիմի ողջ աշխարհ, {Ո՛չ} յուսաբեկ եղէց երբէք, թէպէտ անկեայց ի դ

յն իւրեանց սուտ փառքի վերայ են մտածել, {ո՛չ} թէ ազգի բախտաւորութեան, միայն իւրեանց

եան, միայն իւրեանց օգուտն են խնդրել եւ {ո՛չ} թէ ազգի: Հաւատացէ՛ք, կարեկցաբար

լ են պապի քահանաներից: Նոցանից եւ {ո՛չ} մինը իւր պարտականութիւնը չէր ճանաչում.

տիրոջ պէս շատ ժլատ մարդ է. նորա դռանը {ո՛չ} մի մուրիկ հացի երես չէ կարող տեսանել (

տ անգամ քաղցած են քնում). նորա երեսից {ո՛չ} մի մարդ կարող չէ հիւր գնալ կարդինալի մօ

է գնում: Սորա պատճառն եւս այն էր, որ {ո՛չ} հոգատարքը, ո՛չ գործավարը, ո՛չ խորհրդա

պատճառն եւս այն էր, որ ո՛չ հոգատարքը, {ո՛չ} գործավարը, ո՛չ խորհրդականը, ո՛չ գլխաւ

էր, որ ո՛չ հոգատարքը, ո՛չ գործավարը, {ո՛չ} խորհրդականը, ո՛չ գլխաւոր պաշտօնատարներ

րքը, ո՛չ գործավարը, ո՛չ խորհրդականը, {ո՛չ} գլխաւոր պաշտօնատարները եւ ո՛չ վերակացու

րդականը, ո՛չ գլխաւոր պաշտօնատարները եւ {ո՛չ} վերակացուի օգնականները լուսաւոր կամ թէ

թէեւ ոչ այնքան երկարօրէն, բայց գոնէ եւ {ո՛չ} այնքան կարճառօտ, որ ձեր հարցասիրութիւն

նմիտները: Քահանայապետը վախճանեցաւ, թէ {ո՛չ}, այն նենգաւոր հոգին իսկոյն սրեց իւր լե

անակից դու ինքդ կ՚ասես. " թէ այդ մարդը {ո՛չ} թէ գործարան, այլեւ դահճանոց տանելու ար

ւ կը հասկացնէր, այս նորանից էր, որ նա {ո՛չ} մի բանի կանոնաւոր տեղեակ չէր: Սորայ բո

Մնացին հոգատարքը, ասաց նա զայրանալով, {ո՛չ} հոգատարք, այլ հոգիատարք: Սոքա էին այն

կը լինիք սորա անունը պատմութեան մէջ թէ {ո՛չ}. սա մի անգամ գտանուել էր ապառաժ Լիգուր

ու համար ռամիկ ժողովրդի աչքում: Ապա թէ {ո՛չ}, նա այնպիսի մարդ չէր, որ կարողանար գո

պատճառով, անհասկանալի բան է: Ասես թէ {ո՛չ}, սա չէր կարող ոչ առաջինի եւ ոչ երկրորդ

ճառով: Բայց սա ուշադիր էր իւր օգտին եւ {ո՛չ} թէ հասարակաց: Եւ թէ դա ինչպիսի՛

ովհետեւ գործարանը իւրեանց ձեռք առնլով, {ո՛չ} այլ ինչ չեն մտածել, բայց միայն ժողովու

ց ծածուկ է: Կարդինալի քրմական պատգամից {ո՛չ} մի հատուցումն չստանալով, վերադառնում ե

ասեն, թէ չի՛ք կախարդութիւն, կամ, թէ {ո՛չ} գոն դեւք, զայնպիսիսն նզովէ մեծ տրամաբա

ութիւնքը մեծ մեծ պարծանքով գրեց)։ Եւ {ո՛չ} բնաւ որպէս մի սխալուած մարդ մերժուեցաւ

քննողը հասկանայ, եթէ կարող է. ապա թէ {ո՛չ}, թող լռէ՛։ Արդ, դո՛ւ, Տէ՛ր, քա՛

ելով Սիւնեաց աշխարհում, տարիր քո տունը {ո՛չ} որպէս մի տան պատկանաւորներից, կամ սպաս

, կամ սպասաւորներից մի աղքատ մարդ, եւ {ո՛չ} որպէս քեզանից օտար, կամ մի ուրիշի ծառա

մոլ նախանձին, մահի մատնեցին Նորան, եւ {ո՛չ} արդարների, այլ՝ անիծուա՛ծ մահի, որպ

Սո՛ւրբը հայհոյէ, նորա մեղքը չթողուի՛, {ո՛չ} այս եւ ո՛չ գալու աշխարհում ", բայց ար

հոյէ, նորա մեղքը չթողուի՛, ո՛չ այս եւ {ո՛չ} գալու աշխարհում ", բայց արհամարհողներ

տքի մէջ, բայց, այս խօսքո՛վ է միայն եւ {ո՛չ} գործով. պա՛տճառ, մարմնի պարկեշտութեամ

Աստուած ասացին մարգարէքը։ Իսկ ես, որ {ո՛չ} հրեշտակ եմ եւ ո՛չ վարդապետ, երբէք էլ ս

գարէքը։ Իսկ ես, որ ո՛չ հրեշտակ եմ եւ {ո՛չ} վարդապետ, երբէք էլ սորա կամ նորա կամքը

մ եղած, որ մի իշխանութեան գործ գտնեմ, {ո՛չ} երբէ՛ք. Պատճառ, ինձ ատելու համար ( կ

բ, թեթեւ բանի հետ չեմ կարող փոխել, եւ {ո՛չ} մի հոգեւոր եւ յաւիտենական գանձ անպէտ եւ

նգամ եւ մէկ դրամ վրաս անցուցած չեմ, եւ {ո՛չ} իմ պէտքերի համար ում եւ իցէ տուած, եւ

ը, խօսքը դադարեցաւ եւ արգելուեցաւ, եւ {ո՛չ} թէ ասողից, քա՛ւ լիցի, " որովհետեւ շնո

րածը ստացաւ, որի փափաքելի ոսկերքը մենք {ո՛չ}, այլ ուրիշները արժանի եղան ընդունելու

ուրիշ շատերի մասին, որոնք վախճանեցան՝ {ո՛չ} օրհնելու համար բանալով իրենց բերանը։

ծ Վահանը յանձնել էր երանելի Փարպեցուն, {ո՛չ} աւելի եւ ո՛չ պակաս, է նոյն այն Ս. Կաթ

նել էր երանելի Փարպեցուն, ո՛չ աւելի եւ {ո՛չ} պակաս, է նոյն այն Ս. Կաթուղիկէ եկեղեց

նակներ, Կաթողիկէ, բա՛յց Էջմիածին՝ եւ {ո՛չ} մէկը։ Մեր խնդրից դուրս է ցոյց տալ, թէ

, յիշելով իր կահ կարասիքը եւ կազմածը, {ո՛չ} Սուրբ Կաթողիկէ եկեղեցուն, այլ վանքին վ

եցին Ս. Լուսաւորչի ձեռքով հիմնուեցաւ, {ո՛չ} որպէս այժմեան հասկացողութեամբ վանք կամ

ը վերաբերւում է Ս. Կաթուղիկէ եկեղեցուն {ո՛չ}, այլ վանքին, այսինքն՝ կրօնաւորների բ

առանց խղճի մտաց կեցցեն " ( եր. 37)։ {Ո՛չ} միայն Պաւղոսի թղթերում, այլ բովանդակ ն

ամենայն եկեղեցեաց։ Ո՞ հիւանդանայ, եւ {ո՛չ} ես հիւանդանամ, ո՞ գայթակղի, եւ ո՛չ ես

եւ ո՛չ ես հիւանդանամ, ո՞ գայթակղի, եւ {ո՛չ} ես տապանամ։ Եթէ պարծել ինչ պա՛րտիցէ,

ստոսի գիտէ՛ որ է օրհնեալ յաւիտեանս, զի {ո՛չ} սըտեմ։ 'Ի Դամասկոս ազգապետն Արետա՛յ ար

րդու միտքը գալիս է, կարելի է ասել. էլ {ո՛չ} քննութիւն եւ ո՛չ ապացոյց։ Մենք ոչ միայ

է, կարելի է ասել. էլ ո՛չ քննութիւն եւ {ո՛չ} ապացոյց։ Մենք ոչ միայն չենք մեղադրում

ահամուռ մերժում ենք։ Ղազար Փարպեցին {ո՛չ} գործակից է եղել Ս. Գրքի թարգմանութեան

ործակից է եղել Ս. Գրքի թարգմանութեան, {ո՛չ} աշակերտ է եղել Մեծ Թարգմանչաց, ո՛չ ուս

ն, ո՛չ աշակերտ է եղել Մեծ Թարգմանչաց, {ո՛չ} ուսել է նոցա դպրոցում " ինչ ինչ 'ի տղայ

տանին զխաղակիցն ազգակցին իւրոյ սիրով եւ {ո՛չ} զլացաւ 'ի նմանէ զլուսաբեր զիւր վարդապետ

է ճշմարիտը, որ Փարպեցին Մեծ Թարգմանչաց {ո՛չ} աշակերտ է եղել եւ ո՛չ նոցա հրամանով Յու

ին Մեծ Թարգմանչաց ո՛չ աշակերտ է եղել եւ {ո՛չ} նոցա հրամանով Յունաստան գնացել. թո՛ղ ա

մ Արշաւիր Կամսարականի երկրորդ որդուն եւ {ո՛չ} մէկ անգամ՝ Հրատ։ Երկրորդ՝ Փարպեցի

իս եւ գտել յաշխարհին յայնմ ածէր 'ի տուն {ո՛չ} իբրեւ զաղքատ զոք 'ի կազմածէն եւ 'ի մանկ

տեալ են 'ի Քրիստոս "։ Մեզ թւում է, թէ {ո՛չ} անխորհրդաբար ասում է Փարպեցին այս խօսքը

չեանի աղբիւրը այդ խօսքն է լինում, որին {ո՛չ} տասնաւոր, այլ հարիւրաւոր ապացոյցներ պա

աթուղիկեայց անունով յիշուած վկայութիւնը {ո՛չ} միայն Կաթուղիկեայց թղթերում, այլ եւ բո

պարտէզը։ Այսքանը գիտենք, որ պ. Էմինը {ո՛չ} մի կերպով չէ կարող ապացուցանել, եւ հաւ

է երբեմն այս ձեւը, բայց զգուշալի է եւ {ո՛չ} բնաւ հետեւելի։ § 75. " Պահեա՛ զիս

գրել է Սուրբ Յովհան Մանդակունին։ Եւ {ո՛չ} միայն այս, այլ մեզ թւում է, թէ նաեւ լ

ործականի վրայ, ինչպէս՝ կատարելագործվել։ {Ո՛չ} առաջինը եւ ո՛չ երկրորդը տալիս են նոր լե

ինչպէս՝ կատարելագործվել։ Ո՛չ առաջինը եւ {ո՛չ} երկրորդը տալիս են նոր լեզուում կրաւորակ

ասին իւր տուն, որովհետեւ այն տխուր օրը {ո՛չ} ոք մեզանից չէր կամենում բաժանուիլ իւր ը

ացել էր դէպի մի այլ աշխարհ, ուր չկային {ո՛չ} ախտ, ո՛չ ցաւ, ո՛չ ծանրութիւն եւ ո՛չ վ

պի մի այլ աշխարհ, ուր չկային ո՛չ ախտ, {ո՛չ} ցաւ, ո՛չ ծանրութիւն եւ ո՛չ վիշտ, ուր

աշխարհ, ուր չկային ո՛չ ախտ, ո՛չ ցաւ, {ո՛չ} ծանրութիւն եւ ո՛չ վիշտ, ուր մի հիւրընկ

ն ո՛չ ախտ, ո՛չ ցաւ, ո՛չ ծանրութիւն եւ {ո՛չ} վիշտ, ուր մի հիւրընկալ ծերունի տանուտէ

ոչ քո ազնիւ եւ առաքինի ունակութիւնքը, {ո՛չ} այն րոպէները, որոնց միջոցին բաժանորդ է

ն. պատճառ, այդ բոլորի մէջ եւս չկայ եւ {ո՛չ} մի հատ ծանր եւ ամուր մտածութիւն:

նձ, Ձեր մռայլութիւն. որ սորանից արժան {ո՛չ} ո՛ք չէ կարող վերանորոգել ինչպէս պատշաճ

բութիւնք ես բարձրացրել: - Չկայ եւ {ո՛չ} մի օրինաւոր բան, բացի հնդկական ապստամբ

եւ անհոգութենից...: - Ամենեւին {ո՛չ}, մռայլագոյն սատանայ. Ձեր խաւար տէրութ

էին, փողոցները լցուած էին դիակներով, {ո՛չ} ոք չգիտէր, թէ ի՞նչ խորհուրդ ունի գործը

եւս չեմ հասկանում, - ասաց դեւը, - եւ {ո՛չ} ոք չէ կարող հասկանալ, բայց այս պայմանը

ի ապստամբութիւն կամ խռովութիւն, ապա թէ {ո՛չ}, ես քեզ... Quos ego.... ինչպէս

ւնէութիւն եւ գրգռելուց յետոյ չեն թողում {ո՛չ} հաց ուտել, ո՛չ ննջել եւ ո՛չ գործ կատար

ռելուց յետոյ չեն թողում ո՛չ հաց ուտել, {ո՛չ} ննջել եւ ո՛չ գործ կատարել, ինչ որ մտքո

չեն թողում ո՛չ հաց ուտել, ո՛չ ննջել եւ {ո՛չ} գործ կատարել, ինչ որ մտքումը դրել էր:

սակցութիւնը ունէր մի իրական խորհուրդ եւ {ո՛չ} գաղափարական միայն: - Պարզ եւ կենդա

, որ ինձ եւս կամիք խելքից հանել.... {Ո՛չ}, այդպէս չէ: Ես քեզ հրամայում եմ իմ աս

դարձեա՞լ խօսում ես այդ լեզուով: - {Ո՛չ} ապաքէն համոզեցայք Դուք ինքնին։ -

ն։ - Ես թոյլ տուեցի միայն գրել եւ {ո՛չ} խօսել: Այս է ահա պատճառը, որ խելա

կոյս չկայ, որ կը բողոքէ ընդդէմ իմ, թէ {ո՛չ}, տէր սատանայ, դուք թէեւ այսպիսի անկար

հայր Գերծեալ զմօրուսն ծնօտի: {Ո՛չ} զիւր զդաժան գէթ հոգի Ետ յողջակէզ դ

սիրահարուել էի նորա վերայ, այնպէս, որ {ո՛չ} ցերեկս ցերեկ էր, ո՛չ գիշերս գիշեր: Եթ

րայ, այնպէս, որ ո՛չ ցերեկս ցերեկ էր, {ո՛չ} գիշերս գիշեր: Եթէ միայն մնում էի տանս

եքենաբար պատասխանում էի մի անորոշ բան, {ո՛չ} ստորասական եւ ո՛չ բացասական, այն խորհր

ւմ էի մի անորոշ բան, ո՛չ ստորասական եւ {ո՛չ} բացասական, այն խորհրդով, որ դիմացս կա

ւնոյն է, երկու դիպուածում եւս մահ, եւ {ո՛չ} ոք մինչեւ այժմ չէ տեսել, մարդու մեռանե

կիզբը յայտնի չէ. չէ պիտոյ որոնել նորան {ո՛չ} Յունաց, ո՛չ Եգիպտացոց, ոչ Հնդկացոց եւ

չէ. չէ պիտոյ որոնել նորան ո՛չ Յունաց, {ո՛չ} Եգիպտացոց, ոչ Հնդկացոց եւ ո՛չ Չինէացոց

Յունաց, ո՛չ Եգիպտացոց, ոչ Հնդկացոց եւ {ո՛չ} Չինէացոց մէջ. այս իմաստուն ազգերը չեն

սող եւ վատաբանող: Միթէ՛ կարելի է այս, {ո՛չ} ապաքէն Մարկոսը եւ Կիրակոսը քրիստոնեայք

լ եւրոպական այժմեան լուսաւորութեան, եւ {ո՛չ} այն լուսաւորութիւն ասուած խաւարին, որո

րէնքը, ոչ պահք է իմանում, ոչ մատաղը, {ո՛չ} քաւութիւն, ո՛չ թողութիւն: Եթէ մի փոքր

է իմանում, ոչ մատաղը, ո՛չ քաւութիւն, {ո՛չ} թողութիւն: Եթէ մի փոքր մեղադրես այդպիս

, գեղեցկանիստ բակի վերայ. ոչի՛նչ, եւ {ո՛չ} ոք... Այնտեղ ապրում էր միայն անշունչ

րբելով: - Շատ բարի. բայց եկեղեցին {ո՛չ} հոգեւոր կառավարութեանն է եւ ոչ առաջնորդ

ունի նա " Տէ՛ր կեցո "-ի նօտերը, ապա թէ {ո՛չ}, խնդրած կը լինէի ածել այդ եւս, ըստ որ

կայ, թէ տուն գնաս ի՛նչ պիտոյ է առնես, {ո՛չ} ապաքէն ժամանակ է, որ անցուցանում ենք,

րուած, ապա, կարո՛ղ էին կատարուիլ, թէ {ո՛չ}: Այն գերբնական տեսարանքը, որ ո՛չ եղած

, թէ ո՛չ: Այն գերբնական տեսարանքը, որ {ո՛չ} եղած են, ո՛չ կան եւ ո՛չ եւս լինելու են

գերբնական տեսարանքը, որ ո՛չ եղած են, {ո՛չ} կան եւ ո՛չ եւս լինելու են, բայց համաձա

տեսարանքը, որ ո՛չ եղած են, ո՛չ կան եւ {ո՛չ} եւս լինելու են, բայց համաձա՛յն էին նոք

րոցից, ուր դրել էր նորանց նոցա հայրը, {ո՛չ} այն դիտաւորութեամբ, որ բան ուսանէին (

ը մրոտ ճանապարհներով, որ ես... բայց {ո՛չ}. ես չկամիմ բնաւին ունենալ որեւիցէ յարա

այս մարդկային ազնիւ զգացողութիւնը, եթէ {ո՛չ} իւր գործի ճակատը զարդարելով մի այդպիսի

նք է, բայց այստեղ խօսքը իրի վերայ է եւ {ո՛չ} նորա ձեւի: - Ի՞նչ առնես, որ դու իր

րի օրէնքից, շատ անգամ բռնացնում են մեզ {ո՛չ} թէ միմեանց վերայ, այլեւ նոյնիսկ բնութե

րա կուսական սիրտը զարկում էր մի րոպէում {ո՛չ} առաւել, քան թէ ութսունհինգ անգամ:

նց ամուսինների առաջեւ համարւում էին եթէ {ո՛չ} բոլորովին, գոնէ՛ մի բարակ կերպով, ստր

եմ այնպէս առնէիք, որ այո՛ լինէր քան թէ {ո՛չ}. պատճառ, ամենայն մարդ իւր հաշիւը ունի

է լինի, եւ այն այնպիսի ժամանակ, մինչ {ո՛չ} փոխել կարելի էր, ո՛չ վաճառել եւ ո՛չ դո

սի ժամանակ, մինչ ո՛չ փոխել կարելի էր, {ո՛չ} վաճառել եւ ո՛չ դուրս ձգել: Մինչդեռ

նչ ո՛չ փոխել կարելի էր, ո՛չ վաճառել եւ {ո՛չ} դուրս ձգել: Մինչդեռ Մանուշակը այս մ

աւորապէս ընդունում եմ, իսկ ընդհանրապէս {ո՛չ}: Մի՞թէ քո կարծիքներով ամենայն մարդ որ

ասաց Շահումեանցը, - ես պատւում եմ քեզ. {ո՛չ} թէ իբրեւ տան տէր, այլ իբրեւ ինձանից առ

Չկային այնուհետեւ մէջտեղումը ոչ ձոր, {ո՛չ} պառաւներ, ո՛չ խարուկ, ո՛չ պտուկ եւ ո՛

ետեւ մէջտեղումը ոչ ձոր, ո՛չ պառաւներ, {ո՛չ} խարուկ, ո՛չ պտուկ եւ ո՛չ կատու: Ան

մը ոչ ձոր, ո՛չ պառաւներ, ո՛չ խարուկ, {ո՛չ} պտուկ եւ ո՛չ կատու: Անձրեւը կտրած է

՛չ պառաւներ, ո՛չ խարուկ, ո՛չ պտուկ եւ {ո՛չ} կատու: Անձրեւը կտրած էր բոլորովին,

ասութեան. վասն որոյ սիրտը դադար չունէր {ո՛չ} թէ այն մասին, որ շուտով կամենում էր ամ

րամասն այդ մատանու պատմութիւնը, ապա թէ {ո՛չ}... Վերջին խօսքը ասելու ժամանակ Վա

այլն, այլ հրամայում է. նա կարծում է, {ո՛չ} եթէ միայն իւր ամուսնուն, որդուն, մերձ

եան ժամանակին. շատ տարիներ եմ ասում եւ {ո՛չ} թուականը իսկապէս, այն պատճառով, որ չգ

պահանջէր, մէք եւս այնքան չհեռացնէինք, {ո՛չ} այս կը լինէր եւ ո՛չ այն, եւ ամենայն ին

յնքան չհեռացնէինք, ո՛չ այս կը լինէր եւ {ո՛չ} այն, եւ ամենայն ինչ կ՚անցանէր խաղաղութ

, լաց ես լինում, ի՛նչ պատճառով: - {Ո՛չ}, մայրիկ, ասեղով ծակեցի ձեռքս, նորա հ

մ են ամպերի բազմութիւնը: - Ամենեւին {ո՛չ}, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - ես շա

կ՚առնենք, - ասաց Թիւթիւնճի-Օղլուն, - եւ {ո՛չ} գալոց տարու օգոստոսին, այլ այս տարի:

պէս պատրաստ սպասում էիք: - Ամենեւին {ո՛չ}, - պատասխանեց քահանան, - մէք մկրտութիւն

ում եւս, իւր հայրենասէր որդիների համար {ո՛չ} հաց ունէր եւ ո՛չ պատիւ. ամենայն մարդ մ

րենասէր որդիների համար ո՛չ հաց ունէր եւ {ո՛չ} պատիւ. ամենայն մարդ մտածում էր առանձնա

այն պիտոյ է հասկանալ նորան։ Մեղաւոր չէ {ո՛չ} Մխիթարը եւ ո՛չ նորա յաջորդքը, այլ միայ

կանալ նորան։ Մեղաւոր չէ ո՛չ Մխիթարը եւ {ո՛չ} նորա յաջորդքը, այլ միայն արժանի մեր խո

ջի դնելով, յինքն յանկոյց զՀռովմ. բայց {ո՛չ} կամեցաւ ունիլ տեղի 'ի Հռովմ, զի մի պար

նչ խնդրեցաւ 'ի վանաց 'ի գալ հարկին, եւ {ո՛չ} լսելի եղեւ բացարձակ։ Էր, էր եւ արտաքի

իթարեանց ընդ Քօլլեճեանս, եւ սակայն այս {ո՛չ} հայի առ խնդիր ինչ եւ կամ հետեւողութիւն

դատել եւ ուղղել։ Ի վերայ այսր ամենայնի {ո՛չ} ուրանամ զուսումնասիրութիւն իւրեանց եւ մ

լ նոցա զուսումնարան ազգային, որոյ նման {ո՛չ} ուրէք երեւի յազգի մերում, եւ թէ բազում

մեր խօսքը միայն լինելութեան վերայ է եւ {ո՛չ} այսպէս կամ այլպէս լինելութեան վերայ։ Ե

ին կարող այլապէս տեսանել եւ քննել, եթէ {ո՛չ} հայելի օրինակով, որ թէեւ հազարաւոր տար

Մեր խօսքը այստեղ ընդհանուրի վերայ է եւ {ո՛չ} մի քանի մասնաւորի, որովհետեւ մարդկեղէն

չել Աստուածը եւ նորան երկրպագութիւն տալ {ո՛չ} թէ միայն Սամարիայի սարի վերայ կամ Երուս

ի վերայ, թէ ոչխարքը հովուի համար են եւ {ո՛չ} հովիւը՝ ոչխարի համար։ Հեռացնելով ժողո

բաթ յետոյ առանձին ժողովով վճռել էր, որ {ո՛չ} թէ միայն քահանայք անկին լինին այնուհետե

ով մի իմանալի եւ հոգեւոր Չինաստան, ուր {ո՛չ} ոք եւ ո՛չինչ օտարական չէր կարող ներս մտ

ք տեսեր ենք դժբաղդութեամբ վանքին մէջ որ {ո՛չ} միայն վարուք ճիզվիթ էին, այլեւ ճիզվիթ

ն նորոգութեան, որովհետեւ նա չէր ստացել {ո՛չ} այն դաստիարակութիւնը եւ ո՛չ ունեցել էր

չէր ստացել ո՛չ այն դաստիարակութիւնը եւ {ո՛չ} ունեցել էր ճանապարհ՝ ուսումնասիրելու հ

յսինքն՝ ուսումնականների համար, ապա թէ {ո՛չ}, ամբողջ ազգի համար։ Քառասուն Մխիթար ե

որան ամենայն ստոյգ լուսաւորութենից։ Եւ {ո՛չ} միայն Մխիթարեանք, որ շատ ցած են իւրեան

Ես զայն գիր յանձն էի արարեալ դատաստանի {ո՛չ} այսր եւ ոչ այնր, այլ սրբոյ եկեղեցւոյ զ

ցէ իմ հակառակ, եթէ յիմ կոյս եւս չիցէ, {ո՛չ} երկնչիմ, զի ես նորա եմ որդի, նա իմ մա

նա 'ի մայրենի իրաւանց իմ տէր է, յորմէ {ո՛չ} դադարիմ խնդրել ո՛չ թշնամեացս վրէժ, այլ

անց իմ տէր է, յորմէ ո՛չ դադարիմ խնդրել {ո՛չ} թշնամեացս վրէժ, այլ զդատաստան արդար մի

ք մինչեւ ջնջեսցուք զԱբբայեանսն, այլ թէ {ո՛չ} ննջեսցուք մինչեւ ոչ տեսցուք զխաղաղութիւ

ք եւ այլն եւ այլն։ Այսմ յանդիմանութեան {ո՛չ} կարելով տանել. - պու նէ՞- ասեն, - ջնջես

եր մանաւանդ Արեւելեայք, մտօք զօրաւոր, {ո՛չ} իրաւունս գիտեն եւ ո՛չ զիմաստութիւն ճանա

, մտօք զօրաւոր, ո՛չ իրաւունս գիտեն եւ {ո՛չ} զիմաստութիւն ճանաչեն, զի չեն ուսեալ,

ոյ, ուրեմն անմոլար էջ յայնժամ, ապա թէ {ո՛չ} անհարազատ գտանէր, դու զի ասես։ " Ոչ ք

չն ախորժես, ծանր լսել եւ ոչ ընդունիս, {ո՛չ} յայս նիւթ միայն, այլեւ յայլս։ Չեւ

աշակերտք։ Մեք կը պատասխանենք, եւ ոչ մի։ {Ո՛չ} թէ միայն չունի ազգը աշխարհական դպրոց տղ

նծայեալ ի Մոսկվա, յամի 1853: Ուստի եւ {ո՛չ} պէտք ինչ ծանօթաբանութեան զառնէն՝ որոյ

նել հեղինակին զլիաբերան գոհաբանութիւն, {ո՛չ} թէ անհատք ոմանք սահմանաւոր թուով յամբող

ց] տեսութիւնս եւ [բեղմնաւորի գաղափարս, {ո՛չ} [ապաքէն] ամենօրեայ փորձն ինքնին ախոյեան

ի բերանոյ սակաւուց], եւ այն վասն է՞ր. {ո՛չ} վասն բեղմնաւոր մտացն եւ լուսաւոր տեսութ

նախօս ոճոյն՝ գրելոյն: Զաւակն հայկական {ո՛չ} կարելով այլ եւս գնալ զճանապարհ մոլախոտե

ան ի միտ առեալ իմաստնապէս զգրուածս սորա {ո՛չ} խիլայէր մեծաւ յարգութեամբ զարժանաւորութ

ուք ապա զկարծիսդ իբր հաւանական, ապա թե {ո՛չ} զմերն յառաջ խաղացուցանեմք զընթացս բանից

ն Հելլենական ըստ ժամանակին], թերեւս եւ {ո՛չ} առանց գիտակցութեան, զի առ ասիականս որպ

ստուածապաշտութեան ունել խորհրդաբար, եւ {ո՛չ} հասկանալի ամենայն ում եք, որով հանդիսա

լի հեղինակքդ այդոքիկ ցայս վայր ժամանակի {ո՛չ} մարթացեալ ճանաչել զլուսափայլ ճշմարտութի

աչար, վասն զի աւերած բնականին եւ հնոյն {ո՛չ} կարէր սատար լինել կենդանութեան եւ նորոգ

ըստ աշխարհաց: Լեզու չէ՛ր այլ ինչ՝ եթէ {ո՛չ} գործարան եւ հնար՝ որով բաւական էր մտած

ացից՝ ո՛չինչ. մեռեալն լատինաբանութիւն {ո՛չ} եւս բաւելով նորանոր հանգամանաց եւ որպիս

ելոնեան խառնակութիւն ի խելապատակս հայոց {ո՛չ} գովեմք մեք, այլ ամենեւին հաւան եմք նոց

նդանութիւն մանկտոյն. մեք ի քննին մտեալ {ո՛չ} մի անգամ, գտանեմք ի նոսա պատմական ծանօ

րուածոյն իբրու ընդ մի օղ շարեալ, առ եւ {ո՛չ} մի հեղինակ գտանեմք, թո՛ղ զոմանս ի նոցա

եպհական լինել բովանդակ մարդկութեան, եւ {ո՛չ} իբրեւ խորհուրդ կամ գաղտնիք՝ յոր նուիրե

տղաբեր գործեսցէ զանդաստան մտաց՝ [մինչ] {ո՛չ} հասկանալ եւ տառապի [միայն] ընդ [աւելորդ

եւ վասն ո՞րոց. այժմեան ազգին հայոց որ {ո՛չ} հասկանայ զայդպիսիս, զորս թէպէտ եւ հասկ

դն, թող զբռնութիւն գազանական, այլ զէն {ո՛չ} ունի: Եղկելի՛ ճշմարտութիւն]:: Ոչ

քննեալ եւ մաղեալ իցէ զհինն դպրութիւն, {ո՛չ} տեսանէ ակներեւ զայս անհիմն եւ սուտ դատո

ցւոցն մատենագրութիւնք ի մերումս դարու. {ո՛չ} եւ ո՛չ կարեմք նոյնպէս համեմատել զմերս հ

ատենագրութիւնք ի մերումս դարու. ո՛չ եւ {ո՛չ} կարեմք նոյնպէս համեմատել զմերս հին դպրո

աստանօր, թէ պատուելի իմաստունք մեր դեռ {ո՛չ} կարեն հասկանալ՝ թէ ասացեալն Ազգ չէ այլ

անալ՝ թէ ասացեալն Ազգ չէ այլ ինչ, եթէ {ո՛չ} լեզու, առանց որոյ չէ մարթ լինել ազգի.

ռ ի լուսաւորութենէ, եւ թէ հինն լեզու՝ {ո՛չ} կարելով լինել նմա առաջնորդ ի լուսաւորու

հետեւեցուցանեն, թէ կործանի ազգն, եթէ {ո՛չ} թարթափեսցի առ նսեմ լուսով հնոյն մատենագ

նոցա առեալ հարցցուք զնոսա, թէ վասն է՞ր {ո՛չ} կործանեցան ազինք Եւրոպիոյ, կամուրջ հաս

րգութիւն ( Божественная комедия) գրեաց {ո՛չ} ի լեզու լատին, այլ ի հասարակաց հասկանա

մարեն զայս ամենայն յանուրջս անցեալ, եւ {ո՛չ} կամին զգալ, թէ որ ինչ ընդ եւրոպացիս էա

ցս քրիստոնէութեան աւանդեցին ազգին, եթէ {ո՛չ} ըստ այսմ կանոնի, գէթ այլապես, որչափ զ

անօրէից եւ ի մենարանս աբեղայից: Այո՛, {ո՛չ} շատ յառաջ քան զայս տպագրեաց ի Մոսկվա Մս

ւմն հայկազանց հիմնեալ հաստատիւր յայնժամ {ո՛չ} ի վերայ բանից եւ քարոզութեանց այլոց, ա

լեզուն՝ աղաչեմք ասել, եթէ զգայութիւն {ո՛չ} թելադրէ նմա անդէն առ նմին զխօսելիսն, ե

թեամբ հաստատելոյ զասացեալսն ցայս վայը, {ո՛չ} աւելորդ համարիմք քերել հարեւանցի զպատմո

ռն հրեշտակին կանխաւ առ նա առաքելոյ: Եւ {ո՛չ} կամեցեալ ձեռնունայն ի Հայս ելանել թափու

ռ ի կատարել զգործն, այլ եւ ի սմանէ ինչ {ո՛չ} օգտեալ ինքնին հանճարեղ մտացն առաջնորդու

օրինակ. " Եւ տեսանէ ( սուրբն Մեսրոպ) {ո՛չ} ի քուն երազ եւ ո՛չ յարթնութեան տեսիլ,

նէ ( սուրբն Մեսրոպ) ո՛չ ի քուն երազ եւ {ո՛չ} յարթնութեան տեսիլ, այլ ի սրտին գործարա

ձեան վերջք գծին կուտեալ ունէր քարն: Եւ {ո՛չ} միայն երեւութացաւ, այլ եւ հանգամանք ամ

նի Յունաց. այլ հանդիպեալ ատելութեան եւ {ո՛չ} ընդունելութեան ի վերակացուաց աշխարհին՝

այկաբանութեան մասին անզուգական, եւ ինչ {ո՛չ} մեղանչեմք եւ ո՛չ ըստ չափ ինչ զանցանեմք

ին անզուգական, եւ ինչ ո՛չ մեղանչեմք եւ {ո՛չ} ըստ չափ ինչ զանցանեմք՝ եթէ կոչել զսա հ

առողջ եւ կենդանի հայեցողութիւնք, առ եւ {ո՛չ} մի ընկերակիցս նորին գտանեմք: Յատկո

թարութեան հանդիպել հոգւոյ. եւ յիրաւի՝ {ո՛չ} իսկ վրիպէաք ի յուսոյ, եթէ աբեղենին գոր

կ վրիպէաք ի յուսոյ, եթէ աբեղենին գործք {ո՛չ} կսկծեցուցան էին զսիրտ մեր: Այլ եթէ յոս

դարս եւ լեզուին աղճատել ապացուցանի եթէ {ո՛չ} ի մէջ բերցուք զայլս պատմագրութեամբ Առաք

սանի զառաջինն է Կոստանդնուպօլիս, այլ՝ {ո՛չ} հաւանեալ ընդ այն Յակոբայ Կաթողիկոսի, հ

եանն վերաբերելոց, քանզի առ նմա գտանեմք {ո՛չ} միայն զմասնաւոր ինչ ստութիւն, այլ ի բո

ըստ քմաց նկարագրէ որպէս ինքն կամի, այլ {ո՛չ} որպէս իսկութիւն գործոյն ցուցանէ: Թո՛ղ

նալ զօրեմք: Այլ ի վերայ այսր ամ ենայնի {ո՛չ} եթէ միայն անօգուտ էր, այլ եւ հարկաւոր

է գերապատիւ Ստեփանոս վարդապետ Նազարեանց {ո՛չ} անարժան համարեսցի զայս գործ իւրումն աշխ

ի վերայ նորա, հանգամանաց աշխարհի, եւ {ո՛չ} իբրեւ ի վեր գերաշխարհիկ իմն էակի. այլ

ին դարուց տեսութեամբ, եւ կամ իբրեւ այր {ո՛չ} ուսումնասէր եւ ցանկացող լոկ ուսման եւ ո

չ ուսումնասէր եւ ցանկացող լոկ ուսման եւ {ո՛չ} իբրեւ ինքնացեալ ուսումնական, չկարաց ան

թէ պատուելի հարք Մխիթարեանք ինքեանք իսկ {ո՛չ} տեսանեն զանպատեհութիւն գործոյս, եւ թէ

ոց, զա՛յսմանէ է բովանդակ ճառս: Այո՛, {ո՛չ} պակասին եւ առ մեզ նախապաշարեալ անձինք,

այլ ազգն մեր ըստ ժամանակին ազդեցութեան {ո՛չ} ճանաչէ զտարազ զգեստու հնոցն, յորոց սակ

ուաց հինն հայախօսութեան յիշեալ հեղինակն {ո՛չ} երբէք կորուսանէ զիւր արժանաւորութիւն եւ

երբէք կորուսանէ զիւր արժանաւորութիւն եւ {ո՛չ} նսեմացուցանեն... անուան նորա մատենագ

ախոտեալ յերեքտասան դարուց հետէ: Թող զի {ո՛չ} երբէք կարող էին զմտաւ անգամ ածել այդպիս

եւ սնուցանել առ պտղաբեր գործելոյ, եթէ {ո՛չ} խօսիլ ընդ ազգին լեզուաւ՝ որոյ ուսանելո

տ Հայկական առակին ի [կոկիւսոն] հայոց եւ {ո՛չ} առ երես նետեալ զսքեմ աբեղայութեան՝ աղա

ութենէ առ անձնապահութեան եւ եթ... զի {ո՛չ} կարաց դատել, թէ չէր արժան զպակասեալս յ

եալ իմաստնոյն Հայոց տուեալ զպատասխանիսն {ո՛չ} անարժան համարեմք զնոյն կրկնել աստանօր,

եսին եւ այժմ համարեա՛ թէ անհետացել են, {ո՛չ} մինը չ'ստացաւ պատմութեան մէջ այն ասպարէ

նողքը թէպէտեւ երեւելի մարդիկ էին, բայց {ո՛չ} հարուստ։ Իգնատիոսը իւր տասն տարեկան հա

ւթեան մէջ էր, ընտրէ՞ այս ասպարէզը, թէ {ո՛չ}, յանկարծ երեւեցաւ նորան Աստուածամայրը

րկնքի տակ. նորա օտարութիւնը ժողոված էր {ո՛չ} թէ մի բնակութեան յարկի մէջ, այլ կապոյտ

շալի գիրք է, որին չեն կարող ընդդիմանալ {ո՛չ} մանկութիւնը, ո՛չ աշխարհայնութիւնը, ո՛

չեն կարող ընդդիմանալ ո՛չ մանկութիւնը, {ո՛չ} աշխարհայնութիւնը, ո՛չ հարստութիւնը եւ

՛չ մանկութիւնը, ո՛չ աշխարհայնութիւնը, {ո՛չ} հարստութիւնը եւ ո՛չ մինչեւ անգամ հպարտ

աշխարհայնութիւնը, ո՛չ հարստութիւնը եւ {ո՛չ} մինչեւ անգամ հպարտ անհաւատութիւնը։ Արդ

անուրը եւ պահանջում է դէպի իւր Աստուածը {ո՛չ} թէ մանկական սէր եւ խոնարհութիւն, այլ ս

քարոզելու համար։ Այս բանը այն միջոցին {ո՛չ} ոք չ'հասկացաւ։ Լօյոլայից յետոյ միւս նե

ին, թէ տեսանում էին իւրեանց առաջեւումը {ո՛չ} թէ մի հասարակ մարդ, այլ Աստուծոյ մարգա

ց կարծիքով շատ ցած ճանաչուած գործը, եւ {ո՛չ} վախենալ շատ բարձր պաշտօններից։ Այո՛,

քար։ Ճշմարիտը խօսելով եթէ ասենք, նա, {ո՛չ} այն է եւ ո՛չ այն. նորա հռչակուած սրբու

ը խօսելով եթէ ասենք, նա, ո՛չ այն է եւ {ո՛չ} այն. նորա հռչակուած սրբութիւնը ո՛չ այլ

եւ ո՛չ այն. նորա հռչակուած սրբութիւնը {ո՛չ} այլ ինչ էր, եթէ ո՛չ կամակոր մոլակրօնու

չակուած սրբութիւնը ո՛չ այլ ինչ էր, եթէ {ո՛չ} կամակոր մոլակրօնութիւն։ Նա իբրեւ Սպանի

րի ուխտը կատարւում էր հրապարակով, բայց {ո՛չ} հանդէսով։ Նոցա խոստմունքը այս էին՝ ող

ր Յիսուսեանքը։ Բայց այսուամենայնիւ {ո՛չ} թէ միայն օտարների, այլ եւ ինքեանց Յիսո

երից, գաւառականքը պարտական էին յայտնել {ո՛չ} թէ միայն այն բաների մասին, որ անմիջաբա

անափակւում եւ ո՛չինչ արգելք չէր նորան, {ո՛չ} տեղը, ո՛չ ազգութիւնը եւ ո՛չ մինչեւ անգ

եւ ո՛չինչ արգելք չէր նորան, ո՛չ տեղը, {ո՛չ} ազգութիւնը եւ ո՛չ մինչեւ անգամ հաւատը։

էր նորան, ո՛չ տեղը, ո՛չ ազգութիւնը եւ {ո՛չ} մինչեւ անգամ հաւատը։ Տանենք այժմ մ

us introducat duaestiones, այսինքն՝ " {Ո՛չ} ոք չէ պիտոյ յառաջ բերէ նոր խնդիրներ "։

եծ մարդ իւր մտքովը եւ բանականութենովը, {ո՛չ} երբէք։ Կարգը համարեա՛ թէ կրկնում է իւր

կոնդակներով, որ ամենեւին չէին մտածում {ո՛չ} առաքելութեանց, ո՛չ Պապի եւ ո՛չ մինչեւ

ենեւին չէին մտածում ո՛չ առաքելութեանց, {ո՛չ} Պապի եւ ո՛չ մինչեւ անգամ Քրիստոնէութեան

մտածում ո՛չ առաքելութեանց, ո՛չ Պապի եւ {ո՛չ} մինչեւ անգամ Քրիստոնէութեան վերայ, այլ

պացուցանելու համար, թէ Քրիստոնէութիւնը {ո՛չ} Հնդկաստանում, ո՛չ Ամերիկայում եւ ո՛չ Ա

, թէ Քրիստոնէութիւնը ո՛չ Հնդկաստանում, {ո՛չ} Ամերիկայում եւ ո՛չ Աֆրիկայում կարո՛ղ էր

ը ո՛չ Հնդկաստանում, ո՛չ Ամերիկայում եւ {ո՛չ} Աֆրիկայում կարո՛ղ էր հաստատուիլ՝ առանց

թիւնը Աւետարանական քրիստոնէութիւն չէր, {ո՛չ} առաքեալների եւ եկեղեցու առաջին վարդապետ

առաջին վարդապետների քրիստոնէութիւն, եւ {ո՛չ} մինչեւ անգամ Պապական Քրիստոնէութիւն։ Յ

թեան եւ փոքր մնաց, որ ջնջէին Արեւելքից {ո՛չ} թէ միայն Պապականութիւնը, այլ եւ Քրիստո

՝ ձեռքերում բռնած ունենալով կովի պոչ։ {Ո՛չ} ոք բարեպաշտ Հնդկացիներից չէր ուտում կով

պատարագի ժամանակ պահում էին առ հասարակ {ո՛չ} թէ Պապական, այլ Հնդկական արարողութիւն

վ, որ արհամարհում էր ստրուկները, բայց {ո՛չ} մինը այս սուրբ քարոզիչներից, տեսանելով

աջեւ հոգեւոր հանդէս կատարելու ժամանակ։ {Ո՛չ} ոք այն սուրբ քարոզիչներից չ'հերքեց ստրո

սրբում էր ազատութիւնը եւ հաւասարութիւնը {ո՛չ} միայն Հռովմէական Քաղաքացիների, այլ եւ

մուտք ստացաւ Կայսրի մօտ, որ չունէր եւ {ո՛չ} մի չինացի, դաստիարակ դարձաւ Կայսերական

ութիւնքը Յիսուսեանների մասին, ասաց. " {Ո՛չ} ոք չի հաւատայ այն մարդերին, որ կամենու

անի դուռի մօտ պահապանք էին կանգնած, եւ {ո՛չ} ոք, մինչեւ անգամ եւ իւր մարդիկը, չէին

ութիւն իւրեանց ուխտերին համաձայն, բայց {ո՛չ} բոլորովին կատարեալ, այլ այս պայմանով,

ապացուցանէ, թէ ինքը կատարեց այս գործը {ո՛չ} եթէ Պապից երկիւղ կրելով։ " Paris vaut

ր այնքան երկար ժամանակ զբաղեցուցել էր, {ո՛չ} թէ միայն Ֆրանսիան, այլ եւ բոլոր Եւրոպա

որան. եւ այս սրբակաց ծերութեան ժամանակ {ո՛չ} ոք չէր կարող ճանաչել երբեմն մեծ թագաւոր

եմ առնել այժմ։ Եթէ դուք խաբեցիք ինձ, {ո՛չ} ես, այլ դուք պիտոյ է պատասխան տաք Աստո

րից մինը, իւր կեանքի վերջին օրերումը, {ո՛չ} թէ միայն օտարացաւ ժողովրդից, այլ եւ ատ

Ֆրանսիայի Արքունեաց հետ, ներգործում էր {ո՛չ} միայն Ֆրանսիայի վերայ, այլ եւ ամբողջ Ե

նորանց առանց Գեներալի հրամանին, ուրեմն {ո՛չ} թէ ամբողջ Կարգը, այլ վերեւումը յիշած ն

թող լինի այնպէս, ինչպէս որ է, ապա թէ {ո՛չ} թող չ'լինի ")։ Պարլամենտի ցանկութիւնը

դառնում այս ընկերութեանը, դադարում էր {ո՛չ} թէ միայն քաղաքացի լինելուց, այլ եւ մար

նքների մէջ զտանում ենք միայն այո՛, կամ {ո՛չ}. երրորդը չկայ: Չմոռանան այս խօսքը այն

նորա վերայ արդարադատութեան փայլակները, {ո՛չ} միայն ժամանակաւոր կերպով քահանայութիւնը

ւորութեանը, իսկ արդ, ո՛վ է եկեղեցին, {ո՛չ} ապաքէն հաւատացեալների բազմութիւնը անխտի

որպէս անդամ հայկական ազգի եւ եկեղեցու, {ո՛չ} միայն համաձայն եմ Մեղուի վճռին, այլ աւ

սը եւս պիտոյ է հրամանակատար լինէր. եթէ {ո՛չ}, նոյն ուղտը նորա դրանը կը չոքէր. միեւ

ականների մտրակին չէինք արժանանում. եթէ {ո՛չ}, այդ եւս կը լինէր ինձ համար մէկ աւելի

դուք ինքներդ օգնութիւն հասուցանէք, եթէ {ո՛չ}, ինձ եւս գերի կը վարեն դէպի Մասեաց յաղ

ծականութիւն, չէ կարող քննել, ուստի եւ {ո՛չ} քրքրել, այլ միայն արժանի լինել, որ դո

, որ թէեւ մեզ հասկանալի այլ ընդհանուրին {ո՛չ}, մնացել են առանց բացատրութեան, թէեւ շ

ան է, որ Գարեգնի ողբի պէս կը լինի, որ {ո՛չ} բարով պիտի ասէր։ Եթէ ստոյգ ասենք,

այնտեղ հալվելով եւ քիմիաբար ( ֆիզիկաբար {ո՛չ} ) միանալով պիտի դուրս գան ոչ որպէս թլպա

ի ծեղի չափ թող շնորհակալ լինին, ինձնից {ո՛չ}, այլ պ. Պռօշեանցից, որի գործը պատճառ

կացնել, թէ բծախնդրութիւն է մեր արածը, {ո՛չ} այլ մենք այդ բոլորի վրայ թէ խօսում ենք

րի տակ հինգ տարի ընկճված էինք մենք էլ։ {Ո՛չ}. այդ տակաւին խորհուրդ ունէր եւ սկզբուն

նաւ հանդէս չունի։ Երկրորդ, ոյ-ը ու-ից {ո՛չ} միայն աւելի հասկանալի չէ, այլ շուտով ա

ն, կարդացած րոպէին, չէ կարող հասկանալ {ո՛չ} հին լեզուի եւ ո՛չ օտարից առնված բառերը

ն, չէ կարող հասկանալ ո՛չ հին լեզուի եւ {ո՛չ} օտարից առնված բառերը. այստեղ ո՛չ ժողով

ւի եւ ո՛չ օտարից առնված բառերը. այստեղ {ո՛չ} ժողովուրդն է մեղաւոր, ո՛չ հեղինակը։ Ի

երը. այստեղ ո՛չ ժողովուրդն է մեղաւոր, {ո՛չ} հեղինակը։ Ինչ անէ ժողովուրդը, որ չգիտ

ութը կամ ինը տարեկանը: Եւ այդ հասակում {ո՛չ} կազմուածքի բնական աճելութիւնը, ո՛չ իմա

ում ո՛չ կազմուածքի բնական աճելութիւնը, {ո՛չ} իմացականի եւ զգայականի ախտերը կարող էին

իր գործունէութեան վրայ: Էապէս, Տիրանի {ո՛չ} թըլիսմը, այլ դաւաճանութիւնքը քանդում ե

մատից եւ տան ծածքը պատերից խլող մրրիկ, {ո՛չ}, այլ այնպիսի խաղաղ երեւոյթք, որ չեն պ

եսական գաղափար, մնային մարդու գլխում, {ո՛չ}. նոքա շատ անգամ մարմին են առնում Շիւայ

էլ ոչինչ չմնաց, այս չէ, այն չէ: {Ո՛չ}, մնաց եւ մեր կարծիքով աւելի հաւանականը

լուսին եւ զաստեղս զորս նա հաստատեաց ", {ո՛չ}. հերիք չէ այս, այլեւ արգելում է, որ

այ է, թէեւ, այո՛, Ցիմմերմանի ֆիզիկան {ո՛չ} բնաւ անօգուտ է եւ ուսանողներին: Հ

ա ուրեմն պիտի լոյս գործ դնեն: Խաւարը, {ո՛չ} ինքն իրեն կը փարատուի եւ ոչ խաւարով կամ

առի մէջ օտար ձեւ, օտար ոճ, կամ, բնաւ {ո՛չ}, այլ նորա յառաջաբանի լեզուն: Եւ հեղին

խօսքերը ասելով խունկ ենք ծխում ազգին, {ո՛չ}. միայն ճշմարտութիւնն ենք խոստովանում:

ամէն բանն էլ փողով ա, գեղըցուն էլ ունի {ո՛չ}. մերն ա որ մէջտեղը փչանում ա: Մարդս մ

հեղեղից առաջ մնացած գաղափարների քարոզ: {Ո՛չ} գիրք, ո՛չ կարդացող. դպրոց էլ հարկաւոր

ջ մնացած գաղափարների քարոզ: Ո՛չ գիրք, {ո՛չ} կարդացող. դպրոց էլ հարկաւոր չէ: Թո՛ղ

մարտութեան ջրի ընթացքի հանդէպը, ապա թէ {ո՛չ}, ամենեւին հակառակելու տեղիք չկար այն բ

ցկութիւնը իրաւունք չէ։ Աշխարհիս երեսին {ո՛չ} դրական գեղեցիկ կայ եւ ո՛չ դրական գեղեցկ

խարհիս երեսին ո՛չ դրական գեղեցիկ կայ եւ {ո՛չ} դրական գեղեցկութիւն. ամեն բան կախւում

ս Լաբրադօրի Էսկիմոսների մէջ, որովհետեւ {ո՛չ} Փարիզեան տարազաւորը իր շորերով կարող էր

կարող էր ապրիլ արջային շրջանակի տակ եւ {ո՛չ} Լուկուլլոսը իր կերակուրներով՝ նոր Գրեն

ութիւնը, կամ նորի դրական տգեղութիւնը, {ո՛չ}, այլ միայն թոյլ տալով, եւ թոյլ տալուց

, թէ չէ, թէեւ այն ժամանակ Իսրայէլը էլ {ո՛չ} ամպ էր տեսնում, ո՛չ սիւնը, ո՛չ Եհովայ

ամանակ Իսրայէլը էլ ո՛չ ամպ էր տեսնում, {ո՛չ} սիւնը, ո՛չ Եհովայի կրակն ու բոցը, ո՛չ

էլը էլ ո՛չ ամպ էր տեսնում, ո՛չ սիւնը, {ո՛չ} Եհովայի կրակն ու բոցը, ո՛չ Մովսէս կար

ո՛չ սիւնը, ո՛չ Եհովայի կրակն ու բոցը, {ո՛չ} Մովսէս կար եւ ո՛չ Եղիա։ Ի՛նչ է պատճառը

ովայի կրակն ու բոցը, ո՛չ Մովսէս կար եւ {ո՛չ} Եղիա։ Ի՛նչ է պատճառը, որ Եգիպտոսից դո

ւ, մինչեւ ո՞ւր հասնում է իր նմանների ( {ո՛չ} մունջերի) կարողութիւնքը եւ ձգտողութիւն

է նորա տեսութիւնը՝ ապացուցէք. բայց եւ {ո՛չ} այդ դիպուածում իրաւունք ունիք դատապարտե

իճան աստիճան թողուին իրենց կերպարանքը, {ո՛չ}, բարոյական խնդիրը չքանում է ական թօթափ

"։ Ո՛հ, եթէ սա լինէր հասարակաց ազգի, {ո՛չ} սա, այլ երկու աստիճան տակաւին սորանից

յին լոկ իրենց շրջապատի վերաբերութեամբ։ {Ո՛չ}, մշակութիւնը պիտի լինէր աւելի ազատ, ա

գին ճշմարտութեան, որ ի Հօրէն ելանէ ": {Ո՛չինչ} առնու յՈրդւոյ, եւ ո՛չ յառաջ գայ յՈրդւո

այո՛ զներելի եւ զփոշետեսակ մեղս, զորմէ {ո՛չինչ} խօսեցեալ Այվազովսքւոյ, գուցէ համարի ի

ան ", ըստ իրին հրատարակէ զմատեան ինչ, {ո՛չինչ} նուազ քան " զվարժութիւն հոգեւոր պաշտեալ

յց ի՞նչ օգուտ կարո՛ղ էր քաղել դորանից։ {Ո՛չինչ}, եւ Աստուած վկայ է, ո՛չինչ։ Մարդկայի

դորանից։ Ո՛չինչ, եւ Աստուած վկայ է, {ո՛չինչ} ։ Մարդկային մարմինը երբէք չէ կարող սնան

ործակատար գտանուի. միմիայն հեղինակները {ո՛չինչ} չեն կարո՛ղ առնել։ Դնենք, թէ գրեցին շա

ալի եւ հոգեւոր Չինաստան, ուր ո՛չ ոք եւ {ո՛չինչ} օտարական չէր կարող ներս մտանել, ունի ի

առք Եւրոպիոյ՝ Հռովմէականս անուանեալք. {ո՛չինչ}, եւ կրկին անգամ ասացից՝ ո՛չինչ. մեռե

եալք. ո՛չինչ, եւ կրկին անգամ ասացից՝ {ո՛չինչ}. մեռեալն լատինաբանութիւն ո՛չ եւս բաւել

ոզել փողոցներում եւ հրապարակներում։ Նա {ո՛չինչ} չ'գիտէր. ուսել էր ո՛վ գիտէ ինչ Աստուած

ի առանձին սենեակի մէջ ( conclavium) եւ {ո՛չինչ} կերակուր չէին ընդունում, բացի լոկ հացի

ճառ, ոչինչ բանով չէր սահմանափակւում եւ {ո՛չինչ} արգելք չէր նորան, ո՛չ տեղը, ո՛չ ազգու

նքի մէջ եղողներին օգնական գտանուիլ, թէ {ո՛չինչ} ազգ չի կորչի, եթէ նորա լեզուն պատշաճաւ

յն ինչ նովաւ եղեւ եւ առանց նորա եղեւ եւ {ո՛չինչ} որ ինչ եղեւն. նովաւ կեանք էր "։ "

ն եւ կարող կլինի գիտակցաբար հասկանալ թե {ո՛վ} էր յուր բարեկամը եւ ո՛վ էր թշնամին:

բար հասկանալ թե ո՛վ էր յուր բարեկամը եւ {ո՛վ} էր թշնամին: Մեսսինայի դղյակը դեռեւս

մ ժամանակի: Այլ թէ մտացածինդ այդ նամակ {ո՛վ} իցէ գրեալ, զինչ բովանդակութիւն նամակին

մ ժամանակի, այլ թէ մտացածինդ այդ նամակ {ո՛վ} իցէ գրեալ եւ ոյք բողոքաւորք զայնմանէ,

չէ վաւերական: Առ այս ասեմ ցնա- եւ {ո՛վ} ասաց ձեզ, թէ կտակ իցէ երկրորդն, այդ լ

կորուսելոյ զշաղկապ միաբանութեան, բայց {ո՛վ} արդեօք կարիցէ խաբիլ ի տեսանել ի թուղթս

ն եմ ասում, եւ սուտ չկայ խօսածիս մէջ. {ո՛վ} կարող է արգելուլ ճշմարտութեան ճանապարհը

քեզ, որ այդպիսի գործերով ես պարապում. {ո՛վ} գիտէ, որքա՛ն խեղճ Հայ պատանիք անբաղդաց

եւ թուք ու մուր արձակուեն նոցա վերայ։ {Ո՛վ} Պարոններ, ազգը այս տեսակ կրթութիւն չի

լինի, որովհետեւ, առանց իւր անունը եւ {ո՛վ} լինելը ծառայիս յայտնելու, հրամայել էր

եւ ոչինչ հնար չկայ դուրս գնալու: - {Ո՛վ} գիտէ՝ դարձեալ ինչ բանով ես պարապած. դ

շատ հարկաւոր գործը, խելքիդ աղ առնեմ. {ո՛վ} մարդ, տարիքդ քառասունից անցել են, քո

, ինչ է, մեր տղա՛յ, եւ եթէ բարկացար, {ո՛վ} է վախենում քեզանից, ես դեռ երազս պիտի

ելու էր դէպի ջլային ( feb. nervosa): {Ո՛վ} կարող է երաշխաւոր լինել, որ մի փոքր սո

չ կամին, առնեն "՝ առանց մտածելու, թէ {ո՛վ} են այդ կամեցողքը եւ առնողքը, ո՞չ ապաքէ

ձութիւն էր ցոյց տուել մեր ազգին ": {Ո՛վ} Նախախնամութիւն, եթէ, արդարեւ, այսպէս

ութենից յառաջ աստուածաբանութեան վերայ: {Ո՛վ} է ասել նորան, որ, կրթութիւն ստանալով

բերանին, աչքս՝ դուռը, նստած եմ, թէ {ո՛վ} արդեօք շնորհ կը բերէ իմ մօտ կամ ո՛ր բար

, պիտի լսես մեզ ": " Չկամիմ լսել, եւ {ո՛վ} դրել է ձեզ հոգաբարձու իմ վերայ. մի՞թէ

լով, որ բանամ նորան: Երբ բացեցի, {ո՛վ} խայտառակութեանս, գտայ կապոցի մէջ հին ե

ւմ էք բարոյականութեան ընդդէմը... - {Ո՛վ} է ասել ձեզ, թէ մեք քարոզում ենք ընդդէմ

րես դատարկ մնաց Յիշատակարանումս: - {Ո՛վ} Յիշատակարան՝ դու իմ առաջին եւ վերջին մ

, պարզուելու չեն երբէք՝ իմանալով, թէ {ո՛վ} որքան գետին կամ կալուածք ընծայել է այս

աք մեր արիւնը ծծելէն... Ձեզ ասեմ, {ո՛վ} համախոհք եւ գիշատիչքդ Հայկեան սեռին, ա

նալով, կարող ենք եւ փոքրը կորուստնել: {Ո՛վ} է մեզանից ճանապարհ ընկնողը սարից սար եւ

ւ հերոսը գտանւում է թատրոնաբեմի վերայ։ {Ո՛վ} կը համարձակուի բերան բանալ. խոստովանիմ

ի խոստովանութիւնը: Եւ եթէ պատահի մեզ, {ո՛վ} գիտէ, ճանապարհորդութեամբ կամ այլ զանազ

Բողոք բողոքի քամակից, որի՞ ընդդէմ, {ո՛վ} ինչ կարող է առնել: Ժողովքներով վճռուեց

րէն, իսկ ինքը պիտի վաճառէ Թիւրքիոյ մէջ {ո՛վ} գիտէ, թէ ինչ կերպ կամ ինչ դրամով: Սոր

րաշխաւոր է: - Կառավարութի՞ւնը... {Ո՛վ} է կառավարութիւնը, ազգը չէ՞: - Չ

ոզութիւնը անուանէն նիւթականութիւն, կամ {ո՛վ} գիտէ, դեռեւս ինչ ութիւն: Մեք չեն

ի զառաջին դատաւորն իւրաքանչիւր ժամանակի {ո՛վ} եւ իցէ, որ եւ աստ յիշեալ երեք պարոնքն

րում թաքթաքուր Շտապում են երկուսով... {Ո՛վ} աչք, պահ մի եղիր կո՜յր: " Ո՞վ կը պատ

եղաւ սերովբէն. " Արդ շտապիր նաւարկել, {Ո՛վ} տէր Ադամ, հմտօրէն, Զի սրտերին առագաստ

ԻՑԻՍ, ՔՈ՛ՅՐ Սիրտ քո օտա՛ր լիցի, {ո՛վ} կոյս, Ընդ վայրայօն պչրանաց,

Եւ պաշտէր բագնօք: Իսկ զքեզ, {ո՛վ} կոյս, Շուշան դեռաբոյս, Ի

Կուսից ամոթլեաց: " Հիմէ՜ն, {ո՛վ} դու կո՛յս, Եւ պահեա՜լ անխախտ,

ի առ փառասիրութեան, ՚ի հարցանելն, եթէ {ո՛վ} իցէ մեծ, եւ այլն: Ունել Պետրոսի զաթոռ

պատգամ երկնային: Այլ դու, {ո՛վ} մարդ, այս աշխարհքում բեռնաւորուած յոյս

, աղքատ մարդ է անպաշտպան։ Ահա թէ {ո՛վ} այց կ՚երթայ մեր սիրելւոյ դամբանին,

զոհեր ` կեր կամ զգեստ, պատարագ: {Ո՛վ} խնամող եւ հաստիչ աջ, ո՜վ երկնային կառա

նց ճռվըղով Կ՚օրհնեն քո գալը, {Ո՛վ} երկնից դեսպան, Դու ես մեր կեանքի

. Կամ ունի՞ս դու ուրեւիցէ, {Ո՛վ} են արդեօք ազգակիցքդ: Հայ մ

րժելի: Բայց այս երազ էր... {ո՛վ} գիտէ, գուցէ այս երեկոյիս, Դարձեա

ճերմակցրո՛ւ քո ջրերով ": - {Ո՛վ} իմ չքնաղ, ասա՛, լսեմ, ով ես դու.

եմ նորան դարձեալ ասելով. Ասա՛, {ո՛վ} ես եւ կամ ուստի՛ ես եկած, Է՞ր տախ

, իմ սիրական, ասա՛ ինձ, Ասա՛, {ո՛վ} ես եւ կամ ուստի՛ դու եկար, Կամ այ

ասա՛, Ո՞վ է փորող օրիորդը եւ դու {ո՛վ}. Ինչո՛ւ այդպէս գիշատում էք իմ սիր

ս խօսքս ունինք բերանում: " {Ո՛վ} Հայր, ո՛վ դու Հայր, որ երկնքումն ես,

ինք բերանում: " Ո՛վ Հայր, {ո՛վ} դու Հայր, որ երկնքումն ես, Խնայ

Քո պատմած թշուառութիւնք անհամար. {Ո՛վ} հոգաց, ո՛վ վազեց լսել ազգի հռնչիւն,

ուառութիւնք անհամար. Ո՛վ հոգաց, {ո՛վ} վազեց լսել ազգի հռնչիւն, Ո՛վ ներ

ց, ո՛վ վազեց լսել ազգի հռնչիւն, {Ո՛վ} ներկայ նորա մօտ, երբ փչում էր նա հոգին

օտ, երբ փչում էր նա հոգին: {Ո՛վ} սրբեց նեղուածի արտասուք աչքերից,

սրբեց նեղուածի արտասուք աչքերից, {Ո՛վ} ողբաց, բողոքեց, երբ խլեցին հաց որբից

զարմացած, Ասելով " մեծ է փառքդ, {ո՛վ} Աստուա՛ծ... " Եւ ահա տեսայ մի մար

ակով սատանայ խարդախ։ Ասեց. {ո՛վ} Գիրսաս, ծառայ հաւատար, Չկամիմ թո

յս անօրէնութիւնների ընդդէմ բողոքելուց, {ո՛վ} պիտի համարձակի բռնանալ մեր ազատ խղճմտան

ութիւնը կորուստի անդունդը գլորելու: {Ո՛վ} հայոց ազգը իւր շահաստացութեան եւ պատուա

տապարտել նորան որպէս կրօնադրուժ: Եւ {ո՛վ} է այս դատապարտողը, որ արդէն երկու անգա

Այվազովսքին ինչի՞ համար ընդունեց: - {Ո՛վ} է այդ հարցանողը: ( Պր. Այվազովսքին

րայ յանցանք գնելը զրպարտութիւն է: - {Ո՛վ} է այդ հետախոյզը: ( Պ. Այվազովսքին

փոխուել է աշխարհը։ Ճշմարիտ է, եւ {ո՛վ} կարող էր ուրանալ, մեր Ազգի մէջ կան շատ

ւսիսային ամերիկեան դաշնակցութիւնը: {Ո՛վ} չէ տեսնում, որ անգլիական սահմանադրութի

: Իհարկէ, ով որ չէ ուսել թէ ի՛նչ է եւ {ո՛վ} է Վոլթէռը եւ միայն անունն է լսել եւ ճան

ւն եւ ազատ իրաւունքի բռնաբարութիւն: Եւ {ո՛վ} կարող է գործ դնել այղ հնարը: Եւ այն,

нное начало), որ կայ Ռուսիոյ մէջ բայց {ո՛վ} գիտէ թէ երբ կարող են զարթել Անգլիոյ եւ

ը նա բաց արեց, եւ ինձ հարցրեց այսպէս: {Ո՛վ} ես դու, անծանօթ բարեկամ, որտեղի՞ց ես

գիտենայի ձեր տրտմութեան պատճառը, եւ թէ {ո՛վ} էիք դուք: Եթէ կարելի է, պատմի՛ր, աղա

, որ նոյնութեամբ դնում եմ այստեղ: {Ո՛վ} դու անմահ պատմութիւն, ասաց նա, եւ դաս

է իւր ասպարէզը աշխարհիս հրապարակի մէջ: {Ո՛վ} պարծանք ճշմարտութեան մի մարդ, որ սօրայ

արմինը մահուան օթեւանի մէջ չամփոփուած: {Ո՛վ} դժոխային կիրք: Դիցո՛ւք թէ նա կարծում է

յն զարմանալի մարդու՝ Եղիայի գովութիւնը {ո՛վ} արդեօք բերնով կարող է պատմել, որ մարմն

ջ "։ Եւ իսկո՛յն, սորա քամակից, թէ " {ո՛վ} որ պոռնի՛կ է, կամ պի՛ղծ, կամ ագա՛հ,

ց գրուածոց մէ՛ջ անգամ կարդում են, թէ " {ո՛վ} որ Հոգին Սո՛ւրբը հայհոյէ, նորա մեղքը չ

տապել իսկոյն թողութիւն կը ստանայ։ Բայց {ո՛վ} որ յիմար կոյսերի ձեւո՛վ կամենայ ազատու

մ. " Ինձ մօտ եկէ՛ք, ամեն հոգնածներ եւ {ո՛վ} որ ծանր բեռներ ունի, եւ ես կը հանգստաց

ամբ ուղարկեցին մեզ վերը դրուած գրքերը, {ո՛վ} ինչ ունէր։ Մի քանիսը այդ գրքերից, ինչ

անը։ § 8. Այս Համազասպ Մամիկոնեանի {ո՛վ} լինելը մեզ չէ ասում Պատմութիւնը, ուստի

. Ա., եր. 540)։ Մէկը հարցնէ, թէ, {ո՛վ} վարդապետ, ո՛վ է վիզդ չաթու ձգել, որ ա

0)։ Մէկը հարցնէ, թէ, ո՛վ վարդապետ, {ո՛վ} է վիզդ չաթու ձգել, որ առաջ Վռամշապուհի

անով Յունաստան գնացել. թո՛ղ այսուհետեւ {ո՛վ} ինչ կամի, խօսի։ § 19. Այս Կամսարա

ում, թէ որ ասում է՝ " ծառայք նորա "։ {Ո՛վ} է այս նան, կամ որի՛ ծառայքն են, որ ու

յս հարցասիրութեան արժանի տեղեկութիւնը։ {Ո՛վ} է արդեօք նորան պատմում, թէ Փարպեցին,

, թէ մարդո՞ւ անուն է, թէ տեղի, եւ թէ {ո՛վ} էր այդ մարդը, կամ ո՛ւր՝ տեղը։ Մենք ա

էփի եւ Սուրբ Սահակ Ռշտունեաց եպիսկոպոսի {ո՛վ} եւ ինչ լինելը, յարում է. " Իսկ այլքս

սի վճռական խօսքը լսելու համար։ Բայց {ո՛վ} վատաբաղդութեան ազգիս. կաթողիկոսը ժաման

ւարճալի առածները. պատմում էինք միմեանց {ո՛վ} ինչ գիտէր նորա վարքից, մի խօսքով՝ բոլ

իւն, ուր դարձեալ կանո՛ն գրեցի չճանաչել {ո՛վ} է թագաւորը եւ ո՛վ է ժողովուրդը: Այս բա

կանո՛ն գրեցի չճանաչել ո՛վ է թագաւորը եւ {ո՛վ} է ժողովուրդը: Այս բանի հետեւանքից կարե

այլագոյն տէր, նա առաւել ճիշտ գիտէ, թէ {ո՛վ} կայ դժոխքումը. պատճառ, նա իւր ամբողջ

է քո գրեանքը ինձ ժառանգութիւն չմնային, {ո՛վ} գիտէ, ո՛վ կարող է երաշխաւոր լինել, գո

ը ինձ ժառանգութիւն չմնային, ո՛վ գիտէ, {ո՛վ} կարող է երաշխաւոր լինել, գուցէ ես եւս

ելայ պարսպի վերայ, կամելով տեսանել թէ {ո՛վ} էր այն, եւ ահա ոչ ոք չկար... բայց.

պտուկի մէջ, եւ հարցանէի նորանից, նորա {ո՛վ} եւ ինչ լինելը: - Քեզ արդէն յայտնի

ի ունի, մարդը խօսում է եւ այլն: Նախ, {ո՛վ} է տեսել այդ հոգին, մարդու վիզը որ կտրե

սուն եւ հինգն է, նա պիտոյ է համաձայնի․ {ո՛վ} չգիտէ, որ ամսի քառասուն եւ հինգը չէ կա

սը: - Սատանան գիտէ նորա խորհուրդը․ {ո՛վ} գիտէ, թէ ինչ օձեր նստած կան նորա փորու

նուրդը եւ կարելի եղաւ քննել նորան... {Ո՛վ}, բաղդիս, գործողութիւնը յաջողուել էր ա

վկայէ ": Այնուհետեւ մի ամբողջ տարի {ո՛վ} էր եկեղեցու մօտ եկողը, ո՛վ էր հաշիւ հա

ամբողջ տարի ո՛վ էր եկեղեցու մօտ եկողը, {ո՛վ} էր հաշիւ հարցնողը: Տարեգլխին, նոյն քա

ստների մասին: Նոքա ինչո՛վ մեղաւոր են, {ո՛վ} կրթեց ու դաստիարակեց նորանց, եւ նոքա ի

ան է, որովհետեւ մեք նորա մէջ ենք... {Ո՛վ} բաբելոնեան խառնակութեանս մտքերի. բայց

ւ մի անախորժութեան անլուծանելի մակարդ: {Ո՛վ} ճանապարհից հանեց իմ դուստրը, եթէ ոչ նա

նապարհից հանեց իմ դուստրը, եթէ ոչ նա. {ո՛վ} սովորեցուց նորան... ա՛հ, մտածելը ան

ոնի ուշադրութիւնը դէպի այն կողմը: -{Ո՛վ} է այդտեղ, - գոռաց պ. Յովնաթանեանցը բի

մ ամսական ծառայութեան վարձը: - Քեզ {ո՛վ} է կարգել հինգ մանէթ թոշակ. քո պէս ծառա

անը... ինչ յիմար մտածութիւնք. Կոմսը {ո՛վ} է, որ Յովնաթանեանցը երկիւղ կրէ նորանից

նչ կ՚անցանէր խաղաղութեամբ, բայց այժմ, {ո՛վ} գիտէ, գուցէ... - Ինչ գուցէ, ի՞ն

ական օրհնութիւնը: - Ի՞նչ ես ասում, {ո՛վ} մա՛րդ: - Ճշմարիտ, եւ ես ինքս զարմա

եան բնական իրաւունքը։ Եւ ճշմարիտ. {ո՛վ} մեզանից բողոքելու չէր, եթէ մի բարբարոս

լ. ով որ ականջ ունի լսելու, թող լսէ, {ո՛վ} որ հասկանալու գործարան ունի խելապատակու

րայ հասարակութեան մերոյ։ Զի՞ կայ ձեր, {ո՛վ} դուք, եւ հասարակութեան մերոյ, յիս ձգե

այլն "։ Եթէ սուրբ ժողովն յիմ կոյս է, {ո՛վ} իցէ իմ հակառակ, եթէ յիմ կոյս եւս չիցէ

ն։ Աւասիկ ես պատրաստեալ եմ նահատակիլ, {ո՛վ} է ոսոխ իմ, ելցէ ընդդէմ. բայց քանզի իս

ր. զի կուրացաւ տուն իւր։ Զի՞ կուրացար {ո՛վ} դու, բարձրացո՛ եւ դու զտուն քո, զի թո

ակներում։ Նա ո՛չինչ չ'գիտէր. ուսել էր {ո՛վ} գիտէ ինչ Աստուածաբանութիւն, բայց խօսու

ն տիկինի տան մէջ, չ'իմացան իսկոյն, թէ {ո՛վ} վիրաւորեց թագաւորը։ Ինքը՝ Հենրիկոսը,

նուիրելու արժանաւորութեանը, իսկ արդ, {ո՛վ} է եկեղեցին, ո՛չ ապաքէն հաւատացեալների

թէ այդ ինչ ասելու բան է, որ ասում ես, {ո՛վ} չգիտէ։ Թէ ամենքը պարտակա՛ն են գիտենալ

ով կամ գործերով ցոյց են տալիս մեզ իրենց {ո՛վ} եւ ի՛նչ լինելը: Մեծ տարբերութիւն կայ տ

եցուցել պառաւներին, որ պատմեն ինձ, թէ {ո՛վ} է այս Նորինը կամ Նազարէթը, բայց ոչինչ

աւանդութիւն է այդ. աշտարակցոց կարծիքով {ո՛վ} է կամ ի՛նչ է այդ Նուրինը. ցաւում ենք,

բուն աստուծու ձեռքից: Ամէն հրաշք, որ {ո՛վ} եւ իցէ կարող էր մտածել, շատ ստո՛ր, շա

ատճառով չէ՞: " Անի քաղաքը անիծուած է. {ո՛վ} որ այնտեղ բնակուի, նոյնպէս կ՚անիծուի "

այդ խաւար դարերի գանձանակը իր լուման: {Ո՛վ} չգիտէ Էջմիածնի " Լուսաւորչու " ասուած ք

աշխատութիւնը: Հարկաւոր էր հոգի փրկել. {ո՛վ} կարող էր մեղադրել: Ակնթարթի մէջ զլւում

աւունք ունի այժմեան հայը այսպէս խօսել. {ո՛վ} հաւան չէ, գնա՛յ գերեզմանները փնտրէ 4.

ոքականութեան եւ անհաւատութեան օրօրոցը: {Ո՛վ} գիտէ, թէ ինչպէ՞ս անուշ է գալիս այս բաց

ումի եւ Կապիտոլիոնի աւերակների տակ։ {Ո՛վ} չգիտէ Բենվենուտտօ Չելլինու հոյակապ նստո

, նոյնքան եւ էլ աւելի երեսի վրայ ձգած։ {Ո՛վ} է մեղաւորը։ Անտարակոյս, ես, որ ասում

նում է բանը եւ էլ պատճառ չէ թողում, որ {ո՛վեւիցէ} համարէ նորան Հայոց կաթողիկոս։ Բացի սոր

նքը դէպի նա. ի հարկէ հասկանում ես, թէ {ո՛վի} մասին խօսում եմ, չկամիմ եւ նորա անունը

ղում հիմնավորապես չի ուսումնասիրել, թե {ո՛վքեր} են հայ բողոքականները եւ որ գլխավորն է,

յ էր գիրք շարադրել կամ օրագիր տպել: Եւ {ո՛վքեր} են կռուողքը, չկարծես հասարակ մարդիկ,

ը։ Բացի սոցանից, մենք չգիտենք, թէ {ո՛վքեր} էին նորան ուսում տալիս Աշուշայի տանը,

ւր մեջ: Իսկ եթե հայկական տպագրությունը {ո՛ր} աստիճանի մաքրության հասցուցինք, այդ իհ

որ հնար չունեի շարունակել. ի՞նչ անեի, {ո՛ր} քարին տայի գլուխս, մտածիր ինքդ ու հետո

առաջարկվում է հարյուրին տասն պրոցենտ, {ո՛ր} հարյուրից պիտի ստանան: Բոլոր կայքերի ա

քում, ո՛րքան է բոլորի արժողությունը եւ {ո՛ր} ճանապարհով հեշտ է կամ ո՛րքա՞ն ժամանակի

ն անարգությունը: Տեսե՛ք, թե մինչեւ {ո՛ր} աստիճան կատաղության հասանում է եսականու

ռուփիս: Գումարդ այդ տոմսակ է, չգիտեմ {ո՛ր} ընկերութեան ( акция), որ այժմ ՚ի պատճ

ս դեռեւս կմնամ այստեղ: Բայց վերադարձիս {ո՛ր} ճանապարհով կդառնամ Ռուսիա՝ Պոլսի՞ վերա

եռագիր, միայն չկարողացան ինձ ասել, թե {ո՛ր} դարին է վերաբերում. թերեւս այդ մասին խ

նձ համար այժմ կարեւորություն չունի, թե {ո՛ր} բարբառով ավելի նրբագեղ են խոսում, այսի

իտէք, թէ այսպիսի մի խուլ տեղում մինչեւ {ո՛ր} աստիճան զգալի է գեղեցիկ ձայների կարօտու

ով Պ. Իսահակեանցը ինքն չէ իմանում կշռի {ո՛ր} թաթի վերայ դնէ իւր ծանրութեան քարը: Այ

առավարութեան ղեկը ձեռքերնին ունին: {Ո՛ր} իշխանը քանի մի վաստակասէր հոգեւորական ի

թէ ո՛վ արդեօք շնորհ կը բերէ իմ մօտ կամ {ո՛ր} բարեկամս կը շտապէ մխիթարել ինձ իւր նամա

են, իսկ ես՝ միայն, ժամանակը՝ փոքր. {ո՛ր} մինին գրես: Դարձեալ Աստուած կեանք տայ

ձեր անխելութիւնը՝ նայելով, թէ մինչեւ {ո՛ր} աստիճան յիմար եւ բարբարոսական են ձեր պա

բէն վախճանած էր արդէն: Եւ չգիտենք, թէ {ո՛ր} առաջնորդին է վերաբերում, որ ընդդիմութի

ւ համար, արդարեւ վկայում է, թէ մինչեւ {ո՛ր} աստիճան աշխատում է նա ծաղկեցնել հայկակա

րձ չառնում, այլեւ պարտակա՞ն մնամ, այս {ո՛ր} աշխարհի կամ ինչ կրօնից թոյլ տրուած գործ

արծեցեալ երջանկութիւնը եւս խանգարելու: {Ո՛ր} է այն ընտանիքը կամ, աւելի լաւ, այն մա

խղճմտանքի առաջեւ՝ մտածելով, թէ մինչեւ {ո՛ր} աստիճան աւերանքի եւ բարոյական զեղխութեա

ն ունի իւր ծուխի ցուցակը, նա գիտէ, թէ {ո՛ր} գերդաստանի մէջ քանի զաւակ կայ, եւ եթէ

երի ստոյգ թիւը ներկայումս, եւ թէ որքան {ո՛ր} աշխարհում բնակւում է: Ես չգիտեմ՝ ինչ

թէ ինչ է պիտի օգնէ այս խնդրի լուծմանը, {ո՛ր} ուսումնականը մեր մէջ վիճակուած է այնպիս

անիս համար: §3. Մեզ գրում են, թէ {ո՛ր} զանցառութեան պատճառով չմերժեցինք լուրեր

այթ, խորամանկ քաղաքական խորհրդով: {Ո՛ր} մինը կարդաս. " Հայոց հոգեւորականութիւն

ն Ներսէս Երրորդի ժամանակակից անցքերին: {Ո՛ր} Հայը, որ փոքրիշատէ կարդալ գրել գիտէր,

ախատինքը, մարդավաճառ ստրկութիւնը: Այն {ո՛ր} սիրտն է, որ համակրութիւն չունի դէպի հի

իկայի այս դիւցազնական անձնազոհութիւնը, {ո՛ր} խղճմտանքն է, որ հաշտ կարող է մնալ Հարա

յս տեսակ ազատութեան անհնարաւորութիւնը: {Ո՛ր} երթայ 23 միլիոն ժողովուրդ, անհող եւ ան

Անօթք, որք պահեն զազգութիւն {ո՛ր} եւ է ազգի, երեք թուին ի փիլիսոփայութեա

ւն ընդհանրական եկեղեցւոյն Քրիստոսի, եւ {ո՛ր} է այս եկեղեցի, բաժանեալ ի բուն եկեղեցւ

մանկտւոյն այնու գրով, յարակցելով, թե {ո՛ր} եւ է գիրք կամ մատեան, որ ունի աւանդել

եւ խոստովանութիւն նորա. ձեռն մխել յայն {ո՛ր} եւ է մտօք, առ մեզ համարի սպանանել զազգ

Հոգու համար ուսում պէտք չէ, {Ո՛ր} սուրբերը ուսեալ էին. Կրօնի ծէսեր

Ես մօտեցայ եւ ասում եմ նազելով, {Ո՛ր} տեղից ես եկած այստեղ եւ ինչո՛ւ,

են յուրաքանչյուր մարդու, հասարակության {ո՛ր} դասին էլ որ նա պատկանելիս լինի. գիտնակ

է ինչ օրինակ է եղել մեր ձեռքում, եւ թէ {ո՛ր} տպագրութեան երեսներն ենք ցոյց տալիս։

պագրութեան տարին, միտքն էր պահում, թէ {ո՛ր} գրքում, որքան երես կայ. բայց այդ երես

յտեայ առանցքի վերայ, ցոյց է տալիս, թէ {ո՛ր} կողմից փչում էր քամին: Երեւակայել

եւ ու ոճը եւ վերահասու եղիր, որտե՛ղ եւ {ո՛ր} ազգ խօսում է մի այնպիսի լեզուով, որ ժա

հրդով, - հարց արեցին բարեկամքը: - {Ո՛ր} տեղում կարելի է խայտառակել մի այդպիսի մ

տուած ազատէ, - ասաց Շաքարեանցը: - {Ո՛ր} անզգամը խելացնոր չէ. եթէ մի մարդ նորա

՞նչ ես խօսում: - Ի՞նչ պիտի խօսեմ, {ո՛ր} դպրոցի աշակերտը տեսար, որ ազգը սիրէր ո

նչ գործնական օգուտ ունի հոգին ուսումից․ {ո՛ր} սուրբերը ուսեալ էին: Մարգարէքը հովիւ չ

Թմրեցաւ մնաց, աթոռի վերայ: {Ո՛ր} մինը յիշեմ. ես տեսայ դարձեալ, Մին

վերայ: Եթէ ինձանից հարցանէին, թէ {ո՛ր} բանից մանաւանդ զզւում եմ աշխարհի երեսին

ունի՛ հասարակաց իմ հետ, կամ ինչպէ՛ս եւ {ո՛ր} չափով ունի, այդ եթէ դուք ուրանաք, քաղ

ալ, - հարցրեց Թիւթիւնճի-օղլու տիկինը, - {ո՛ր} կողմ... Աստուած յաջողէ: - Տիկի՛ն

, բայց մեր հանգուցեալ հայրը չգիտէր, թէ {ո՛ր} մատանին էր այն. պատճառ, երկու հատ էին

խոստովանող ես դու, ես կ'ասեմ քեզ, թէ {ո՛ր} աստիճանի կամ ի՛նչ դրութեան մէջ էր քո բա

այս ճառի առաջին գլխումը, թէ " ասա՛ ինձ {ո՛ր} կրօնի խոստովանող ես դու, ես կ'ասեմ քեզ

խոստովանող ես դու, ես կ'ասեմ քեզ, թէ {ո՛ր} աստիճանի կամ ի՛նչ վիճակի մէջ էր քո բանա

ւմ ենք պատմութիւնից, թէ ի՛նչ վիճակի եւ {ո՛ր} աստիճանի մէջ էր Եւրոպացոց լուսաւորութիւ

ով վարձուած մշակներ։ Ահա թէ մինչեւ {ո՛ր} աստիճան սխալուել էր Մխիթարը իւր հաշւում

քահանայական կարգը, ձեռնադրուել քահանայ {ո՛ր} եպիսկոպոսից եւ կամենան։ Իգնատիոսի աշակ

բռնաւորական գաղափար ունինք։ Բռնութիւնը {ո՛ր} դիմակի կամ ինչ շպարի տակ եւս ծածկվի, ա

անալ, ում հարցնենք, որ մեզ չասէ, կամ {ո՛ր} բառարանը չէ կարող լուծել մեր տարակոյսը

ի բարձումից. տէրտէրը շատ էլ բարկացաւ, {ո՛ր} մինին ասես... մինը չի, տասը չի..

իշտ վատաբաղդութիւն կը համարեմ ինձ, եթէ {ո՛րեւիցէ} գնով խլուած էր իմ ազատութիւնը: Մեր կրօ

ռը կամ Նախիջեւան մնալու. արդխ նայինք, {ո՛րը} ավելի շուտով կհրամային, բայց Խրիմը ինձ

րդ չէ իմանում, թէ ո՞րի քամակից գնայ եւ {ո՛րը} ցոյց տայ: Մենք կ՚աշխատենք մի քանի բան

աշալի գործերի համար քեզ հաց չեն տալիս, {ո՛րը} կարող է քո պէտքերին ծառայել, Բենվենուտ

գետնահարկ ( поземельная повинность) թե {ո՛րչափ} ինչ իցէ հարկդ այդ ցարդ ոչինչ գիտեմ: Ո

ւր ազգի լուսաւորութեան աւազան: Բայց թէ {ո՛րչափ} յաջողեցաւ նոցա իրագործել իւրեանց գաղափա

վարագուրելու խօսել ճշմարտութիւնը, բայց {ո՛րչափ} խօսք եւ զրոյց կը բարձրանայ մի այլ աշխար

. " Եթէ զտանուտէրն Բէեղզեբուղ կոչեցին. {ո՛րչափ} եւս առաւել զընտանիս նորա " ( Մատթ., գ

եամբքն, զորս ի մէջ բերէ Խորենացին, թէ {ո՛րպես} Մար Իբաս առաքեալ ի Վաղարշակայ արքայէ Հա

րդապետաց նոցա. եւ յետ բազում դիպուածոց {ո՛րպէս} եկն 'ի միտս ժողովել զաշակերտս եւ ուսուց

այն Վահան գիրք է ջատագովութիւն Հայոց եւ {ո՛րպէս} լինիցի այս. ( պու նէ՞ փեհրիս եւ այլն)

անցեալն եւ զներկայն, ուստի եւ ապագայքն {ո՛րպէս} որդիք ի հօրէ բնաւորեալ են յառաջանալ:

ի փոքր ճաշակ տալ մեր ընթերցողներին, թէ {ո՛րպիսի} բան էր Պ. Խուդաբաշեւի գիրքը: Մեր

Վաղուց արդէն հասկացել էր Մխիթարը, թէ {ո՛րպիսի} ցած դրութեան մէջ էր իւր ազգը իմացական մ

ժողովրդի աչքում լինում են վարսաւիրայք, {ո՛րտեղ} է մնում բժիշկը, շատ մեծ յարգ ու արժանա

երես առ երես կանգնած էի Շամիլի առաջեւ, {ո՛րտեղ} մնացել էր իմ սառնարիւն դատողութիւնը, ա

Քեզ քաջ յայտնի լինելով, թէ մինչեւ {ո՛րտեղ} տարածւում էր հեղինակի գիտութիւնը ոչ միա

ելու լինի ազգին, իմանան հոգացողքը, թէ {ո՛րտեղ} ինչ էր պակաս կամ աւելորդ։ Տեղագրութիւն

այ մարդ, Հայ ազգ, ասա՛, արդեօք {Ո՛րտեղ} է քո հայրենիքդ. Կամ ունի՞ս դու ո

, ասա՛, ու՞ր է տունդ, Հայ մարդ, {ո՛րտեղ} քո կենտրոնդ, Ունի՞ս մի բան քեզ ս

տես Պ. Բէգզադէի ազգաբանութիւնը: - {Ո՛րտեղից} պիտի իմանամ: - Լսի՛ր ուրեմն, Բէգզ

տութեան համակարգութիւնը մերժենք, մարդը {ո՛րտեղից} ուսանի ուղիղ հասկանալ, եւ ամէն բան նոր

ողությունը եւ ո՛ր ճանապարհով հեշտ է կամ {ո՛րքա՞ն} ժամանակի մեջ գլուխ գալու գործ է այդ բան

կամ Ավետիքին գրիլ տվեք, եւ մեք փողն, {ո՛րքան} է նե, անպատճառ առաջի փոշտով կխրկինք ձե

ղաքը չէ կարող գուշակել եւ սահմանել, թե {ո՛րքան} ժամանակ հարկավոր էր մնալ Հնդկաստան, ու

ել է այն օրից, ո՛ւր է, ովի՛ ձեռքում, {ո՛րքան} է բոլորի արժողությունը եւ ո՛ր ճանապարհո

ծանրակշիռ եւ մեծախորհուրդ բանի վերայ՝ {ո՛րքան} ծանր դատապարտութեան արժանի էին այն ծնող

ր կարելի էր միլիոնաւոր փեթակներ պահել, {ո՛րքան} պարապ եւ ամայի թողած դաշտեր, որոնց վեր

որանից ուղիղ կրօն չկայ աշխարհի երեսին: {Ո՛րքան} վէճ ունեցել եմ կրօնի մասին, ո՛րքան բան

ն: Ո՛րքան վէճ ունեցել եմ կրօնի մասին, {ո՛րքան} բան գրել եմ այդ առարկայի վերայ, բայց ե

: Վաճառականութեան մէջ շահը եւ օգուտը, {ո՛րքան} ընթացք եւս կատարէ, ո՛րքան զանազան շրջա

եւ օգուտը, ո՛րքան ընթացք եւս կատարէ, {ո՛րքան} զանազան շրջաններ առնու, ի վերջոյ, էակ

րկնքումը փայլում ես պայծառ, Բայց {ո՛րքան} ստեպ լուսաւորում ես Ուրախ դէմքի տե

կայ չես միայն լոկ արտասուքի. Դու {ո՛րքան} յաճախ քո խաւար գահից Տեսող ես լինո

լուռ զարհուրանքի: Քո ճառագայթով {ո՛րքան} փայլել է Պողպատեայ սուրը ծխուած ա

աղացող պատանի է։ Մենք չգիտենք, թէ {ո՛րքան} ժամանակ տեւեց Փարպեցու, Վահանի սննդակց

ազգակցի խաղակից։ Մենք չգիտենք, թէ {ո՛րքան} ժամանակ մնաց Փարպեցին Աղանին աշակերտ եւ

սրբագրութիւնից. եւ պատճառը այս է, թէ {ո՛րքան} պ. Էմինը իրաւունք ունի գէթ շաղկապի վրա

յց մեր խոհական եւ մտածող Հայ սրտի համար {ո՛րքան} պիտոյ է ծանրանայ այս պատմութեան տրտում

րութիւնը, որից անշուշտ երեւում էր, թէ {ո՛րքան} ապահով էր նորա ապագան, ընկերութեան կառ

, որ խոստովանում էին այդ կրօնը։ Թէ {ո՛րքան} մեծախորհուրդ բան է կրօնը ընդհանրապէս,

այսչափ խօսելով, կամէինք ցոյց տալ, թէ {ո՛րքան} անհրաժեշտ է կրօնը մարդու համար։ Այո՛,

մ է այսպէս. այս խորհուրդը մեծ է, բայց {ո՛րքան} մեծ, այնքան եւ կորստական մարդկութեան հ

ի՜նչպէս գեղեցիկ են, ի՜նչպէս կատարեալ, {ո՛րքան} ներդաշնակութիւն կայ, ո՛րքան զուգապատշա

կատարեալ, ո՛րքան ներդաշնակութիւն կայ, {ո՛րքան} զուգապատշաճութիւն, ո՛րքան շնորհք, ինչ

ութիւն կայ, ո՛րքան զուգապատշաճութիւն, {ո՛րքան} շնորհք, ինչ ճարտարութիւն, խելքդ ինչ է

բանայ զբերան մեր առաջի ամենեցուն, այս {ո՛ւխտ} է, որ ստիպէ զմեզ անպատրուակ խօսիլ Ձեզ

պատճառով չենք կարող որոշակի դատել, թէ {ո՛ւմ} պատկանում են այդ անկատարութիւնքը՝ հեղի

, ամեն ուրիշից լաւ կարող էր իմանալ, թէ {ո՛ւմ} աշակերտ է ինքը, ապա ուրեմն առանց այլ ե

ընթերցողը պիտի դժուարանար հասկանալ, թէ {ո՛ւմ} է վերաբերում, մարգարէի՞ն, թէ աղաղակին

կը բերէի, խօսքս կշտին կտրուկ կ՚ըլներ, {ո՛ւմ} տունն ուզէի կը քանդէի, ումն ուզէի կը շ

ուք օրհնել ինձ մի նամակով, իմանաք, թե {ո՛ւր} եւ ի՛նչպես պիտո էր մակագրել: Եթե Ձեր հ

կատարել եւ ոչ գիտե, թե ի՛նչ ասել է կամ {ո՛ւր} է Կալկաթա: Մենք հատուկ խնդրում ենք Ձեզ

իմանա, թե ի՛նչ բան մնացել է այն օրից, {ո՛ւր} է, ովի՛ ձեռքում, ո՛րքան է բոլորի արժո

ւփիս: Այլ չերեւի ինչ ՚ի գործոցն եթէ {ո՛ւր} վախճանեցաւ այրն այն բարեպաշտ եւ յորո՞ց

հանգուցեալն ոչ յիշէ, թէ կտակակատար իւր {ո՛ւր} բնակի, ՚ի Բատավիա՞, եթէ՞ զի Հնդիկս,

ամենաերջանիկ րոպէներից մինը: Բայց {ո՛ւր} էին այս մտածութիւնքը այն ժամանակ, երբ

մ, ուրիշի աշխատութեամբ էր օրինակուած, {ո՛ւր} մնաց, որ հեղինակի եւ Սուրբ Սահակի մէջ

, որ անհրաժեշտ է ապրուստի համար: {Ո՛ւր} գնայ այժմ այն վաճառականը, ի՛նչ գործէ:

սական վիճակի մէջ անձեռնամերձ, անարատ: {Ո՛ւր} թողունք այն բերքերը, որ ո՛չ արուեստը ե

եան, ինչպէս թշնամի ենք բռնակալութեան, {ո՛ւր} կամ ինչ կերպով, որ յայտնուի: Գիտենք,

դառն աղքատութեամբ կնքում է իւր կեանքը, {ո՛ւր} մնացին նորա ժառանգները: - Բայց,

ը, որքանի՛ հասանում է բոլորի գումարը, {ո՛ւր} եւ որի՛ ձեռքում գտնւում են ներկայումս:

աւելի մեծ մասը, որ մնաց Լեհաստանում, {ո՛ւր} է, իւրեան եպիսկոպոսներով եւ քահանաներո

այումս, ի՛նչ ճանապարհ է մեր գնացածը եւ {ո՛ւր} է դորայ ելքը: Սոքա են ահա խնդիրքը,

7-18 տարեկան։ Այսպէս լինելով բանը՝ {ո՛ւր} կը մնայ Վարդանի ասելը, թէ Փարպեցին գոր

. Ժողովից յետոյ եղաւ՝ 433 թուականին։ {Ո՛ւր} կը մնայ Փարպեցուն նոցա աշակերտ եղած լին

քանի բան նոցա դպրոցում ուսել էր ասելը։ {Ո՛ւր} կը մնայ պ. Էմինի կարծիքը, թէ Փարպեցին

կիւղապէս " եւ այլն ( եր. 221-22)։ {Ո՛ւր} էին գնում Վահանը, Ս. Յովհան Մանդակուն

ռում։ Անշուշտ պ. Էմինին յայտնի է, թէ {ո՛ւր} էին Սիւնիք եւ ո՛ւր Անձեւացիք. ուրիշ ամ

Էմինին յայտնի է, թէ ո՛ւր էին Սիւնիք եւ {ո՛ւր} Անձեւացիք. ուրիշ ամենը թողած, նոցա մօ

թէ տեղի, եւ թէ ո՛վ էր այդ մարդը, կամ {ո՛ւր} ՝ տեղը։ Մենք այսքանը գիտենք, որ Փարպե

ի պատրիարքները, որպէս եւ Հռովմի Պապը. {ո՛ւր} մնաց, որ Յովհաննէս Աւետարանիչը լոկ երէ

էր ստացել նորա բուրդից եւ կաթից, եւ թէ {ո՛ւր}, կամ ի՛նչ բանի համար ծախք էր արել:

երով քարոզ ունէի այդ մասին ասելու... {ո՛ւր} էր այն երանութիւնը, որ հնար լինէր սրտի

արներ պատրաստելու պարտականութիւնք: {Ո՛ւր} մնացին նորա նախկին պարոնը կամ ընկերակից

մի անմեղ հայեացք ձգել անցաւորի վերայ: {Ո՛ւր} թողունք այն մեծախորհուրդ հոգացողութիւնը

րս ", որպէս լոկ քրիստոնեայ եղբօր հետ: {Ո՛ւր} մնաց նորա քահանայութիւնը: Պօղոսի

եղ տասնումի տարեկան աղջիկը դեռ տղայ է, {ո՛ւր} մնայ ութը կամ ինը տարեկանը: Եւ այդ հաս

թիւնքը։ Նա չգիտէ թէ ի՞նչ տեղից եկաւ եւ {ո՛ւր} է գնում։ ( Թէեւ այս բանը եւ շատ ուրիշն

50 լիբրէի, եւ կառավարութենից աւելի ո՛չ {ո՛ք} իրաւունք ունի շինականից գնելու, նոյնպէ

ի նաեւ մի ամենաչնչին հանգամանքի վրայ ոչ {ո՛ք} իրաւունք ունի առանց ապացուցի բերան բանա

Ձեր մռայլութիւն. որ սորանից արժան ո՛չ {ո՛ք} չէ կարող վերանորոգել ինչպէս պատշաճ էր

դորա մէջ կարող եմ գտանել իմ ցաւի ճարը: {Ո՜հ}, թէեւ շատ արտասուք թափեցի՝ բաժանուելո

արմաջում են, եւ իրական ճշմարտութիւնը, {ո՜հ}, շատ մերկ է: Եւ աւելորդ է պատասխան տա

բ. Ի շաղ կրծոց նորա պասուք՝ {Ո՜հ}, բժշկի ի մի ումպ: Անդ եւ թակոյկք

, Յարտավազկին ի վէտ խաղալ՝ {Ո՜հ}, յիշեա՛ զիս, յիշեա՜ զիս: ԺԲ.

զի՞նչ հարսն, իսկ զի՞նչ քոյր. " {Ո՜հ}, ցնցէին մկանունք, Եւ խլրտէր եւ

Անցաք գնացիք, այլ չէք դառնալու. {Ո՜հ} դուք երջանիկ, ո՜հ անհոգ օրեր, Ըն

չէք դառնալու. Ո՜հ դուք երջանիկ, {ո՜հ} անհոգ օրեր, Ընդունակ միայն ուրախա

րի մէջ կ՚ուղարկենք նորան մի օրինակ: {Ո՜հ}, ի՛նչ ցաւալի պաշտօններ, ի՜նչ տխուր առ

ցէ մինչեւ այս տարու վերջը հրատարակուի: {Ո՜հ}, ինչ պատմութիւն... Աւելի դիւրին պի

ւել, որոնց գործակիցները սատահակք էին: {Ո՜հ} տարաբախտ Հռոմ, ասաց նա, ընդհատելով իմ

դի գերեզման... Այսպիսի մի մարդ, {ո՜հ}, ցաւելի ճշմարտութիւն, յարգ ունի խաժամ

ղջիկների երիտասարդ մարդերի հետ խօսելը: {Ո՜հ}, ե՞րբ պէտք է վերանայ այս կեղտը, որ մի

ը հրաժարուիմ նորա դստեր ամուսնութենից. {ո՜հ}, ինչպէս լաւ կը լինէր իմ բանը, եթէ այժ

սի աչքին եւ օխտը ձիու մուննաթ անելուն, {ո՜հ}, դորա ընդդէմ շատ բան կայ ասելիք, որ թ

ացին, Բարոյական Հերքուլէս, {Ո՜ղջ} մարդկութեան խտտած հոգին Իջնում է

ազարի դիմաց. Երբ մեր վատութեամբ՝ {ո՜ղջ} կորուսել ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։

սացին, թէ ինձ հարկաւոր է այլ ճար... " {Ո՜չ}, ո՜չ ", - աղաղակում եմ ես: " Դու չգի

, թէ ինձ հարկաւոր է այլ ճար... " Ո՜չ, {ո՜չ} ", - աղաղակում եմ ես: " Դու չգիտես,

սակ լատինադաւանի, կոչեն զնա վարժապետ: {Ո՜վ} յիմարութիւն ազգիս Հայոց. կանխաբանութիւ

ղեցին - ուրեմն եւ ի նոցանէ բղխի Հոգին: {Ո՜վ} հայհոյութեանս: Զժամանակաւոր առաքումն Հ

ոքիկ ամենայն սխալանք իցեն տպագրութեան: {Ո՜վ} ծիծաղելի արդարաբանութիւնս: Սխալանք տպա

Զի՞նչ որ ուսումն ո՛չ ընձեռէ {ո՜վ} դու ժպիրհ ցնդաբան, Զո՞յր զկուրացե

օղով տխրութեան։ ԱՍՏՈՒԱԾ {Ո՜վ} երկնային խաղաղութիւն, որ մեր խելքով չե

տարագ: Ո՛վ խնամող եւ հաստիչ աջ, {ո՜վ} երկնային կառավար, Ո՞վ է հաշուել

իւր տիտայական փիլիսոփայութեամբ: Եւ {ո՜վ} է այն մարդը, որ պիտի փակէ մեր բերանը ա

ի Մարիամը գեղեցիկ աղջիկ է եւ վարժուած, {ո՜վ} գիտէ... Յանկարծ, այս միջոցին,

անք եւ կիրառութիւն յընկերական կենցաղս: {Ո՜վ} տղայամիտ դատողութեանդ, եւ ո՞վ ի լուսաւ

հող իրենց ոտքի, Ու մենք մեզ կոխող {ո՜տքը} լիզում ենք, Հիմի է՞լ խօսենք։

մ է, ինչպէ՜ս է նորա անունը... - {Ո՜ր} մարդը, - կրկնեցին բարեկամքը միաբերան:

անձանց պարտաւորեալ են միշտ զնոսա Ձեզ, {ո՜րչափ} զիս զնեղեալս յիմում անմեղութեան: Ի Ձէն

մարտութիւնք հանդէս է բերում կրիտիկայն, {ո՜րքան} անտես արած իրողութիւնք, որ մի հեղինակ

ր։ Թո՛ղ նորա ուրիշ արժանաւորութիւնքը։ {Ո՜րքան} սաստիկ է խաւարի բռնակալութիւնը, ո՞րքան

ինձ, յիշի՜ր ինձ: ԺԲ. ԿՈՒԿՈՒՐԻԿՈ՜Ւ {Ո՜Ւ} Ո՜Ւ... " Կուտ, կուտ, կուտ, կուտ,

, յիշի՜ր ինձ: ԺԲ. ԿՈՒԿՈՒՐԻԿՈ՜Ւ Ո՜Ւ {Ո՜Ւ}... " Կուտ, կուտ, կուտ, կուտ, կու

մեր ազգում. Բայց մեր կանայք... {ո՜ւր} Եղիշէ, Ո՜ւր մեր տիկնայք փափկասուն

Բայց մեր կանայք... ո՜ւր Եղիշէ, {Ո՜ւր} մեր տիկնայք փափկասուն: Ո՛հ

րայ, երկիրը դրախտ եղած կը լինէր. բայց {ո՜ւր} է: Նոյնպէս Բագրատ աղան ( եր. 139

ել էք, կ՚ուզի ուղիղ մի քառորդ։ - {Ո՜ւֆ}, ժամանակ է վեր կենալ՝ ուղորդ։

ործս քեզ մի թաւշեայ վերայնոց... - {Ո՞հ}, եղբայր, ճշմարիտ է ասածդ հազարի մասին

րութեան մայր եւ դայակ էիր հանդիսանում. {ո՞հ}, այժմ աշակերտ եւս չես կոչւում: Ուրեմն

վարժապետը հրամայեց ասելով. որդի, դու {ո՞յ} քահանայ չես լինելու, էնդուր համար, որ

ւցութիւն մերոյս ուղղութեան կարծեաց, թէ {ո՞յր} աղագս ի բառնիլ ի միջոյ թարգմանչաց եւ նո

աստիճան թեթեւութեան, համարի ներելիս: {Ո՞յք} են այդոքիկ եւ զիա՛րդ որոշեն աստիճանքդ,

ստ այլոց պոռնկանոց"։ Ցանկալի էր իմանալ՝ {ո՞յք} են այդ "այլքը", որ հնոցը պոռնկանոց են հ

եալ զբուն երգս ի ծերունւոյն Խորնոյ, եւ {ո՞յք} էին արդեօք ժխտողք երգոցս եւ հրաժարողք ի

ան, - շաքար ու ղանդի նման, Իմ նանն ինձ {ո՞նց} ա պահել, - ծալած գիւլբանդի նման, Կանգն

, առնուիք ՚ի գագաթ զօծումն սրբութեան, {ո՞չ} վայրկենակից նմին զգեցայք եւ զայդ պարտակ

բանալու որակութիւնը: Այս ի՞նչ բան է. {ո՞չ} ապաքէն այդ ծառը ունէր իւր մէջ պտուղ բեր

ջ պտուղ բերելու ընդունակ գործարանները, {ո՞չ} ապաքէն ոչինչ բան աւերուած ու պակասած չէ

ւած օրիորդքը հայհոյելու էին քո անունը, {ո՞չ} ապաքէն ամեն մինը նոցանից երախտագիտական

բանի համար պահում ես դու այդ շանթերը, {ո՞չ} ապաքէն չարագործ մարդիկ պատժելու համար:

, թէ ո՛վ են այդ կամեցողքը եւ առնողքը, {ո՞չ} ապաքէն իւր նման անդամք հասարակութեան:

նը եւ նպատակը, եթէ ոչ իմ խօսքերից, եւ {ո՞չ} ապաքէն այդ իմ խօսքերից բաղկանում էր իմ

վնասէ ինձ, գլուխը քարը, թո՛ղ վնասէ. {ո՞չ} ապաքէն միանգամ պիտի մեռանիմ, գոնէ մինչ

մ է առանց մի չար հետեւանքի նորա համար։ {Ո՞չ} ապաքէն ձեր ոյժը եւ զօրութիւնը, որի մաս

տիճանի թուլութեամբ եւ ոչնչութեամբ: {Ո՞չ} ապաքէն մեր աշխարհի կառավարութեան մէջ գտ

իւն առնելով, հատուցել է արժանի վարձը: {Ո՞չ} ապաքէն առաւել, քան թէ թեթեւամիտ է նա,

ր իւր պարոնից։ Ինչ ազատութիւն էր այս, {ո՞չ} ապաքէն եւ առաջ նոյնն էր գործում, միայն

, եթէ նա տեսնէ իւր մշակութեան պտուղը, {ո՞չ} ապաքէն կրկնապատիկ կը սկսի ցանել, կրկնա

ատիկ կը սկսի ցանել, կրկնապատիկ հնձել: {Ո՞չ} ապաքէն դաշտերը կը մշակուին եւ ժողովուրդ

արդը, պատասխանում ենք մեք: Վաճառականը {ո՞չ} ապաքէն դրամ է տալիս իւր վաճառելի ապրանք

ր վաճառելի ապրանքը ձեռք բերելու համար: {Ո՞չ} ապաքէն ունի մի քանի փարայ, որի շրջանառ

ւ նորա ընտանիքը: Կարողութեան տէր մարդը {ո՞չ} ապաքէն իւր արծաթը դնում է սեղանաւորի մօ

հարստանալ՝ առանց քսանի շահին դպչելու: {Ո՞չ} ապաքէն, եթէ մեզնից մինը իւր ունեցածից

աղթանք՝ մի՛ որոց աչս ունիցին տեսանելով {ո՞չ} զդոյն գուշակիցեն, անդէն իսկ ի վերծանու

ի փորձոյ՝ զպատասխանին ճահեցուցանեմք. {ո՞չ} բազումք իցեն, քան եթէ սակաւք, զի առ ծ

Հաց եւ գինի Քեզ մատչի: {Ո՞չ} գաս ի հարաւոյ Ո՛չ սուրբդ ի Փառան

ոք այր Ընդ բոխասեր առապար, {Ո՞չ} զսատանն օ՜ն ի բաց, Եւ ռահ հորդեալ

ի մարդոյն մուրճ Յարդարի կամուրջ: {Ո՞չ} հրեշտակն ցցասաց Պատկա՛ռ այդմ օրինա

՞յս Բնաւ ունիս դու զմարդն: {Ո՞չ} տիեզերք գործ ձեռաց Էին հաստեալ,

ր եդայ, Կան առաջի իմ աչաց. {Ո՞չ} ինքնին իսկ Եհովայ Զօր հանապազ ի դ

, Իսկ թէ որպէ՞ս կամ զիա՞րդ, {Ո՞չ} ուսուցանէ քեզ Գիր. Թէ չիցէ քո լու

Ընդ բարս ձեր անկայուն Ասել ինչ {ո՞չ} ունէի ": Այսպէս վերսաստէ Ադամ՝

, ո՛չ ապաքէն եւ առաքեալք տային զհոգին, {ո՞չ} զնոյն տայ այսօր քահանայութիւն եւ եկեղեց

յն եւ տայ ի դպրոցս յուսումն մանկտւոյն. {ո՞չ} ապաքէն այս գործ Այվազովսքւոյ ինքնին դատ

ում ենք, այո՛, Ովքե՞ր են դոքա, {ո՞չ} երդուեալ ծառայ, Որ օտար լուծին մն

կ., գլ. Ե, համ. 33)։ § 35. " {Ո՞չ} բարւոք ասեմք, եթէ Սամարացի ես դու, եւ

ւոնի " ( Ելք., գլ. Է, համ. 1)։ " {Ո՞չ} յօրէնս ձեր գրեալ է. ես ասացի թէ աստուա

րդ ուղարկելուս պատճառով: Օրհնած հոգի, {ո՞չ} ապաքէն տոմսակումս գրել էի հրաւիրելուս պ

եսել այդ հոգին, մարդու վիզը որ կտրես, {ո՞չ} ապաքէն այնպէս մեռանում է, ինչպէս այն ս

բնակուելով անխելների եւ տգէտների հետ, {ո՞չ} ապաքէն պարտական էր գոնէ՛ պատշաճի ընդդէմ

ն չէ, ո՞ր ապաքէն դու ես դորա արարիչը, {ո՞չ} ապաքէն էգուց փութերով կարող ես ստանալ․

նչպէս է, որ առանց մկնդեղի ստացուել է: {Ո՞չ} ապաքէն ուրիշ անգամ, սոյն իսկ նիւթերով

սփոխանը ի՛նչ է. ովի՛ երեսփոխանն է նա. {ո՞չ} ապաքէն ժողովրդի եկեղեցու մէջ, ժողովրդի

ռու եղայ իմ ծառայական պարտականութեանը: {Ո՞չ} ապաքէն դուք ինքներդ գովեցիք ինձ, մինչ

պէս է ասացեալ "։ ( Նեմանի). Ասեմ ցնա-{ո՞չ} ասացի քեզ, թէ զոր ոչն ախորժես, ծանր լ

մ էին առ ժամանակ այդ վէրքը օտարի աչքից։ {Ո՞չ} ապաքէն մի փոքր ժամանակից, դոյն այդ վէրք

ի՝ ցանկ երկնային զօրացն էր քաղաքակից. {ո՞չ} ապաքէն ի տեղւոջէ ի տեղի աբեղեանդ Հայոց

տեղի աբեղեանդ Հայոց հալածական արարին: {Ո՞չ} զԼուսաւորիչն եւ զտգիտահալած զգրեանն նոր

լով ասել թէ առ ի լուսաւորութի՞ւն ազգի. {ո՞չ} ապաքէն հալածանօք վախճանեցուցաք զփիլիսոփ

տ թերեւս ընդ ոսկերս եդեալ արկաք ի գետ, {ո՞չ} ապաքէն զՂազար մ երկ ողորմելի ի վանացն ա

ՆՈՒԵՐ) Միթէ որ ննջիցէն այլ {ո՞չ} եւս յաւելուցու յառնել... Սաղմոս

պատմութիւնը, Մխիթարեանց տպած գրքերովը {ո՞չ}, այլ բուն աղբիւրներից եւ վերլուծական ո

ր իր բոլոր ջանքը գործ է դրել հեղինակը, {ո՞չ} միայն մաքուր խղճմտանքով, այլ եւ շատ լա

ան միտք չիմ անիլ, միմիայն կմտածեմ, թե {ո՞վ} գիտնա Սերոբն Պալչոքին թաղման օրը ինչպես

ախիջեւան, ասացեք ի՞նչ անեմ ես այդտեղ, {ո՞վ} է ինձ հաց ու ջուր տվողը հավիտյանս հավիտ

կգրես, բայց կիսակատար, չես գրիլ, թե {ո՞վ} է ծան տվողը կամ հարցմունք անողը, որ ես

գրությանը, այդ աշխատությունը պիտի մնար {ո՞վ} գիտե որքան տարի եւ իմ այնքան տարվա ջանք

աստիճանի: Չգիտեմ, թե կաթողիկոսի մասին {ո՞վ} ձեզանից ընտրվեցավ դեպուտատ: Ժամ առ

ւմ: Միթե՞ նա մատնացույց կանի Վերսալը: {Ո՞վ} գիտե, մյուսներին նա հազիվ թե մատնանշի

ես ոչ մի կերպ հավատալ չեմ կարող, բայց {ո՞վ} գիտե ղրանց ինտիմ գործերը. թերեւս Անանի

է արդեն, ինչ մենք պատերազմ ենք մղում: {Ո՞վ} գիտե, գուցե այդ գործի ժամն արդեն հասել

գեկան եւ յաւիտենական երջանկութիւն: {Ո՞վ} չէ ցանկանում վայելել այս երանութիւնը,

հանգիստ նստել ես տանդ: - Է՛հ, քեզ {ո՞վ} է ասել, որ այսպիսի անախորժ եղանակում ո

նում են, ասես թէ եթովպացի ես դառնում: {Ո՞վ} է թքում քո հարստութեան վերայ եւ ապացուց

հայրը. - հանդէս եկ եւ համար տուր ինձ, {ո՞վ} է այդ մարդը, եւ ի՞նչ ես գրել դորա ճակա

ազգի եւ հասարակութեան անունով, ուրեմն {ո՞վ} է հասարակութիւնը, ո՞վ է ազգը: Դորա հա

անունով, ուրեմն ո՞վ է հասարակութիւնը, {ո՞վ} է ազգը: Դորա հակառակ ամեն մի բարոյական

ր, ի՞նչ է շինում երկնքումը: - Քեզ {ո՞վ} է ասել, որ նա երկնքումն է, նա մեզանից

գլուխս չափեցին իւրեանց աչքերով: - {Ո՞վ} ես դու, - հարց արեց Շամիլը բաւական քաղ

ն վաճառած, թէ ծովը ձգած, միեւնոյն է: {Ո՞վ} մի կոպէկ կը տայ այժմ նորա մուրհակներին

տ ֆերմեր, հետեւաբար եւ շատ ժողովուրդ: {Ո՞վ} չգիտէ հողի մեծ պաշտօնը նաեւ մինիստրերի

ջ բերած արդիւնքը վայելում է նորա տէրը: {Ո՞վ} է նորա տէրը: Վաճառականը կամ գործարանատ

ճառականութիւնը կը լրացնէ պակասը: {Ո՞վ} արգելառիթ է Հայոց ժողովրդին, որ նա չբն

կառնու: Բայց խնդիրը այստեղ է, թէ {ո՞վ} տայ երկրագործին այն դրամը, որ հարկաւոր

ով... Ո՛վ աչք, պահ մի եղիր կո՜յր: " {Ո՞վ} կը պատմի սիրոյ ձօն Բերողների մասին այդ

, հազար ողջոյն տիրաւանդ ": Իսկ նա ` " {Ո՞վ} ես, բնաւ քեզ չեմ ճանաչում ": " Ես նա

յլն է հնչում "... Նա դարձեալ, թէ ` " {Ո՞վ} ես, քեզ չեմ ճանաչում ": " 0՜, չըգիտ

Մեզ է ընծայում բնութիւնը մայր, Բայց {ո՞վ} չի կալսում կալի մէջ արդեօք, Թեփը չի գ

: " Ձուերըս բոլոր գողացան ինձնից, Էլ {ո՞վ} ինձ կը տայ որդիներ, աւա՜ղ, Մինչեւ ամ

դու միթէ Ցոլքն այն կրել կրծքիդ տակ. Եւ {ո՞վ} պէտք է քեզ հոգար, Ո՞ւր էակն այն ընդուն

ու բնութիւնն, Ո՞ւմ կը մնայ մարտադաշտ, {Ո՞վ} կը տանի յաղթութիւն, - Կար ժամանակ ` այս

կրծքով. Բնութիւնն ինչո՞վ է շարժւում, {Ո՞վ} է նրա հեղինակ, Յիմարութիւն չէ՞ ստոյգ Կ

՞նչ շարժի բնութիւն, Զի՞նչ օրէնք, {ո՞վ} հեղինակ, Չիցէ՞ ձոյլ յիմարութիւն

յինքենէ անուանեալ ծայրագոյն վարդապետ ( {ո՞վ} ետ զիշխանութիւնը, եւ ո՞ւր կատարեցաւ կա

նդէ՞ր ապա անուան ՚ի պատարագ կամ նուէր. {ո՞վ} պատարագի եւ ո՞ւմ նուիրի, եւ զի՞նչ պատ

ը Չափուի նորա տակառով. Շարան {ո՞վ} է, Ֆոյլը ի՞նչ է Մէկ խօսքով իմ առա

տէից Նա երկու... բերել էր։ {Ո՞վ} կարող է սահման դնել Կեանքի այս երջ

Իմացի՛ր, ջերմեռանդ իւր ձեռքովը {Ո՞վ} քեզ այստեղ բերել է, Տխրեցաւ՞ նա

Պարում են տօնի շքեղ զգեստով. Ապա {ո՞վ} է գիշերը, որ երբեմն սրտադող Վազու

արդէն մեռած է։ Այն եկողը չգիտէ, {ո՞վ} է պառկած այն տեղը, Որի՞ ոսկերքն ե

աստիչ աջ, ո՜վ երկնային կառավար, {Ո՞վ} է հաշուել, քանի՞ արդեօք քո առաջից անցա

, Հնչեմ քնարս որպէ՞ս. Ինձ {ո՞վ} կը տայ նոր զօրութիւն, Եթէ դարձեա

մ-րամ մարդիկ կ'երթան այնտեղ, Բայց {ո՞վ} տեսաւ նորանցից Այն անտառների թագո

ելի, գոնէ՛ դու ինձ գթա՛, ասա՛, {Ո՞վ} է փորող օրիորդը եւ դու ո՛վ. Ինչո՛

իսկ ես կրտսեր հարազատ... " - Բայց {ո՞վ} էք դուք, - ես հարց արի գոռալով:

նե՞րը. Բարոյական մարդկութեան {Ո՞վ} շօշափեց բազկերակը, Գրեց ֆիզիոլոգ

ը Դառնում է ճիշտ գիտութիւն. {Ո՞վ} է դորա հեղինակը - Բո՜քլ, անմահ ան

ջ, ուր աւելի հնար կար լուսաւորութեան: {Ո՞վ} հանեց այն ազգակործան կռիւները, Մեղո՞ւն

րժանութիւնը ինչպէ՞ս էր ճանաչել ": - {Ո՞վ} է այդ քննիչը: ( Պ. Այվազովսքին պատ

ու կանոնը ի՞նչ պատճառով է տպւում: - {Ո՞վ} է այդ իրաւաբանը: ( Պ. Այվազովսքին

ն մեծ մասը այսպիսի բաներից է բաղկացած։ {Ո՞վ} է դոցա կարդացողը եւ հասկացողը, եւ ո՞ւր

Բայց՝ ի՞նչ խորհրդով, օգուտը ի՞նչ է, {ո՞վ} է կարդացողը կամ հասկացողը, նա չէ մտածո

նախ եւ յառաջ պատմի՛ր ինձ, աղաչեմ, թէ {ո՞վ} եւ ինչպիսի՞ մարդ էր այն կարդինալը, որ

ր գործերին որպէս մի օգնութիւն։ Բայց {ո՞վ} արդեօք անհաւատներից, չասե՛նք՝ քրիստոն

խօսում են անարժան բաներ։ Պա՛տճառ, {ո՞վ} արդեօք երկայնամիտ եւ բարկութիւն չունեցո

ձայն տուեց դժոխքի տէրը ուրախ հոգով, - {ո՞վ} այդպէս անխղճաբար վիրաւորեց քեզ: -

իլ. նոքա չեն հասկանում ով է թշնամին եւ {ո՞վ} է բարեկամը, որի՞ վերայ յարձակուին եւ ո

լով գինի պատրաստել բաւակա՜ն մեծ բան է։ {Ո՞վ} է աշխատութեան չափողը նորա արժանաւորութե

րապած էր նա. եւ թէ այդպէս եւս չլինէր, {ո՞վ} գիտէ, կարելի է, որ մայրը, որոնելով ա

եզ չի վայելում, Մանուշակ. վայ գլխիս, {ո՞վ} էր տեսել, որ աղջիկը մօր հետ իւր հարսան

մեք երկուսս եւս միմեանցից պակաս չենք, {ո՞վ} է տուել մեզ քաղաքավարութիւն, ծնողքս մի

ցրեց, թէ ո՞ր տեղից նամակի եմ սպասում, {ո՞վ} ունիմ Մոսկուայի մէջ. սիրտս նեղացաւ, ա

ա հասակը, աչքերը... Հագուստը: - {Ո՞վ} էր պատմել, - հարցրեցի ես: - Ամենայն

մօտի մարդիկը չէին նկատում այս բանը: {Ո՞վ} կար, որ նկատէր: Հայրը Շահումեանցի հետ

լեացն՝ առանց եւ դոյզն բացառութեան, եւ {ո՞վ} արդեօք կարիցէ [կորզել] յընկերութենէ ազգ

թագաւորութեանն ի տանէն Արշակունեաց. " {Ո՞վ} այսուհետեւ զմերս յարգեսցէ զուսումն, ո՞

՞վ այսուհետեւ զմերս յարգեսցէ զուսումն, {ո՞վ} ուրախասցի ընդ յառաջադիմութիւնն աշակերտի

ախասցի ընդ յառաջադիմութիւնն աշակերտիս. {ո՞վ} զհայրական բարբառեսցի զուարճութիւն, մաս

առաւել քան զայս չիք պաշտօն լեզուի, եւ {ո՞վ} այդքան վստահ մինչեւ նոր օրինակ տրամաբան

ան, եւ ասասցեն մաքուր խղճմ ըտանօք, թէ {ո՞վ} ոք [ի հայկականս ընկերութենէ] կարէ զայն

ացողք, այնքան գերազանց համարիցի բանն. {ո՞վ} պատմեաց դոցա, թէ [զասացեալն գիտութիւն

ենցաղս: Ո՜վ տղայամիտ դատողութեանդ, եւ {ո՞վ} ի լուսաւորեալ հայոց՝ որոյ քննեալ եւ մա

օգուտ սեփական ազգի], թողին [գործելոյ, {ո՞վ} ամօթոյ ազգիս, օտարազնեայց ոմանց, Բազը

ւիրական տաճարի հնոյն հայախօսութեան, եւ {ո՞վ} արդեօք յերկուանալ իւրում ոչ խղճահարեսցի

յլս՝ ծնունդս լատինականին: Իսկ միւսն, {ո՞վ} հիւանդութեանս մտաց, ցայն վայր յետնեալ

ագործեալք յաշխարհի պարունակէին ի նոսա: {Ո՞վ} համարձակի ժպրհիլ, ասել թէ չէր պիտոյ զս

ւմ էին Քրիստոնէական հաւատի հոգին, բայց {ո՞վ} էր Պապական կոնդակների ականջ դնողը, թէպ

ի պահապանքը չ'հարցրեցին Իգնատիոսից, թէ {ո՞վ} է, ո՞ր տեղից է գալիս կամ ո՞ւր է գնում

ն, մնում էր անլուծանելի առեղծուած, թէ {ո՞վ} ո՞ր Կարգին է պատկանում։ Յայտնի էր միայ

, Ալֆոնս Սալմերօն եւ Էմմանուէլ Սպա։ Եւ {ո՞վ} կարող էր մտածել. նոքա ընդդէմ դուրս եկա

արդ դարձար եւ խալֆայ եղար, գնաց: {Ո՞վ} իմ մխիթարիչ, արդարադատ յիշատակարան, ա

տաճկերէն է գրել դորայ հեղինակը, կամ թէ {ո՞վ} է այդ ազնիւ հեղինակը, մեզ յայտնի չէ.

տեղակ հնգապատիկ հաւաքում ա ու բերում. {ո՞վ} գիտի թէ ընչանք կրում ա, որ մովրովը գնա

ն են ներկում, իսկ երկրորդովը մատները: {Ո՞վ} քարոզեց ժողովրդին թողուլ այդ վնասակար բ

ժողովրդին թողուլ այդ վնասակար բաները, {ո՞վ} փոյթ տարաւ ոչխարի առողջութեան եւ ապահով

լած քար ա. Ես քեզ թաքուն սիրեցի, բա՛ս {ո՞վ} արաւ աշկարայ, Իմ եարն ինձ եար պըտի, -

նցը խառնափնդորում է եւ չէ յայտնում, թէ {ո՞վի} ում հետ խօսելու վերայ է իմ կասկածը, եւ

ցը Մի այլ վառ աստղ պակասեց. {Ո՞վի} աստղիկն էր որ ընկաւ, Բան հարցանող

հմունքով գնուած, առանց հասկանալու, թէ {ո՞վի} պատկերներն էին, այլ իրրեւ սովորական զա

ութիւն էր այս խեղճ Մանուշակի համար, եւ {ո՞վի} համար ատելի չէր լինելու, եթէ մեզանից մ

նց ուխտին, այսուամենայնիւ չգիտէին, թէ {ո՞վին} էին տալիս այդ խոստմունքը, այստեղ եւս չ

պահեմ, շատ զզուած էր այս բանից, բայց {ո՞վին} ասէ. եթէ մի խօսք եւս ասել էր Թիւթիւնճի

։ Ֆրանսիայն շփոթութեան մէջ էր, թէ {ո՞վին} ընտրէ թագաւոր։ Բօրդոսի Պարլամենտը կամե

րձակուեն ազգի վերայ։ Յառաջուց ասացէք՝ {ո՞վքեր} են այդ մարդիկը, որ անարգում էին ազգը ե

օրագրի տարեվերջումը պետք է հրատարակենք {ո՞ր} քաղաքից որքա՞ն մարդ ստորագրվածը, այնտե

Հյուսիսափայլից " մի կոպեկ չստանամ, այդ {ո՞ր} գրքի մեջ գրված է: Եվ ո՞ր մարդը, որ չո

չստանամ, այդ ո՞ր գրքի մեջ գրված է: Եվ {ո՞ր} մարդը, որ չուներ բնակություն, կերակու

տան ի սիրտս մեր լցեալս արեամբ: Եւ {ո՞ր} ընդարմացեալ սիրտ, ո՞ր սալացեալ խիղճ կ

արեամբ: Եւ ո՞ր ընդարմացեալ սիրտ, {ո՞ր} սալացեալ խիղճ կարիցէ արդեօք աչք բացօք

ինն է ուժ հաղորդում ամբողջ մեխանիզմին: {Ո՞ր} սաքսը կամ նորմանը, կամ բրետոնը միջին դ

. Մայիսի 1: Մտածում եմ, թէ մինչեւ {ո՞ր} աստիճան ողբալի էր կասկածամիտ մարդերի դր

կանում՝ Պ. Իսահակեանց, թէ Հայոց ազգը {ո՞ր} տեղում ունի գիտութեան եւ յառաջադիմութեա

ձեզանից, որ յայտնէք նոյնպէս, թէ դուք {ո՞ր} ժամանակից սկսանում էք ձեր տարեգրութիւնը

եմ իմաստասիրել, թէ անկրթութիւնը մինչեւ {ո՞ր} աստիճան մոլորեցնում է մի մարդ: Դիցուք

ապարհդ բաց է, պասպորտ տուողդ պատրաստ, {ո՞ր} օրիդ ես սպասում, ի՞նչ ես փտրում Րեդուտ

նապարհի վերայ եւ բերեցին այստեղ: - {Ո՞ր} տեղից, ո՞ւր էիր գնում: - Գալիս էի

ից։ Մինը հարցանէ, թէ Հայոց պատմութեան {ո՞ր} խնդիրը պիտի պարզէր այդ բուրգերի մակագիր

աւելի վտանգաւոր, եւ այդպիսի դիպուածում {ո՞ր} կողմից է վտանգը: Ո՛հ, մեք երբէք վախեն

րցանենք Պ. Խուդաբաշեւից, թէ Խորենացու {ո՞ր} բանը իրաւունք է տուել նորան, որ նա Խոր

իւր: Ի՛նչ հարկաւոր է տան վերայ խօսիլ, {ո՞ր} բանը այսպէս չէ: Այսքան տարի ապրել եմ ե

կի կը մնաս: Կարո՞ղ ես բռնի կարել տալ: {Ո՞ր} մինը ասեմ, դերձակը եւս նոյն երգն է երգ

ասար, ազատ իրաւունքը: Եւ մինչեւ {ո՞ր} աստիճան, մինչեւ ո՞ւր. մինչեւ ամօթ համ

ւմ հոգալ, խնամել Զքեզ, ընդունակ {ո՞ր} էակն Զկայծականցդ ժողովել Զամ

ան, ելողութեան Հոգւոյն եւ յՈրդւոյ: Եւ {ո՞ր} անհրաժեշտ հարկ ստիպէր զԱյվազովսքին, զա

հարցումն, երես 52, երեւի. " ուրեմն, {ո՞ր} եկեղեցին է ճշմարիտ եկեղեցի Քրիստոսի ".

Ո՞ւր բուսար կամ ո՞ւր ծաղկեցար, {Ո՞ր} բլուրների կամ ո՞ր հովտի Դու զարդ

ո՞ւր ծաղկեցար, Ո՞ր բլուրների կամ {ո՞ր} հովտի Դու զարդ եղար գեղեցկութեան

եծ մեծ է բրդում, Հողս գլխիդ, ձեր {ո՞ր} գործի Համար այդպէս էք խօսում:

թիւն ունին դաւանաբանական խնդիրների: {Ո՞ր} աշխարհի մէջ տեսուած է, որ եկեղեցականը

մոտ նստած, միշտ ծարավի գտանվիլ: {Ո՞ր} հայը կարող է այսուհետեւ մտածել, թե նա

բաւական վերին եւ ուսումնական ոճով։ Եւ {ո՞ր} փոքր ի շատէ հասկացող ու զգացող Հայը կար

ոցայ խարդախութեններին: Ճշմարիտն ասա՛, {ո՞ր} կողմն է արդար, եւ որը՞ դատապարտելի: Ե

թող թէ եւ մի ուրիշի մօտ բերնից հանել. {ո՞ր} անմիտը, ո՞ր տգէտը, ո՞ր Հրէան, ո՞ր այ

ուրիշի մօտ բերնից հանել. ո՞ր անմիտը, {ո՞ր} տգէտը, ո՞ր Հրէան, ո՞ր այլաղանդը։ Եւ

բերնից հանել. ո՞ր անմիտը, ո՞ր տգէտը, {ո՞ր} Հրէան, ո՞ր այլաղանդը։ Եւ Ղազա՞րն էր ա

. ո՞ր անմիտը, ո՞ր տգէտը, ո՞ր Հրէան, {ո՞ր} այլաղանդը։ Եւ Ղազա՞րն էր այդ քարոզում

ստուծու բարկութիւնը իջեցնելուն համար։ {Ո՞ր} բանի պատուհասի համար, Տիրոջ ժողովրդից

եղաւո՛ր եմ. բայց մեղքը մե՛ղք չէ ասել, {ո՞ր} արհամարհոտ եւ ամբարիշտ հոգին կարող է մտ

էի ", որովհետեւ մտածում էին, " թէ իմ {ո՞ր} արուեստի համար դո՛ւ, Տէ՛ր, պահպանելով

բերենք եւ քե՛զ մատուցանենք։ Արդեօք {ո՞ր} տգէտի, թո՛ղ թէ փոքր ինչ ուսումնականի,

., Պատմ., եր. 180)։ Թէ առ հասարակ {ո՞ր} աստիճանի յարգութեամբ եւ քաղաքավարութեամ

կը տարաւ իւր հետ հին լեզուն: - Եւ {ո՞ր} յայսմհետէ այն բարբառ իցէ, յոյս արժան է

ուծուիլ: " Ապա հաւատով խոստովանիմը {ո՞ր} օրի համար է, յիմա՛ր, Նարեկացու սքանչե

ունի այդ հրէշի պատկերը իմ պտուկի մէջ, {ո՞ր} սատանան ձգել է նորան այդտեղ, եւ միթէ՞

Բարո՛վ, բարո՛վ, պ. Մանթուխեանց. այս {ո՞ր} քամին փչեց քեզ մեր մօտ, այս րոպէիս խօս

որանից, քո համար մի զարմանալի բան չէ, {ո՞ր} ապաքէն դու ես դորա արարիչը, ո՞չ ապաքէն

եսակ ապացոյցներ պահանջել, հարցրեց, թէ {ո՞ր} տեղից նամակի եմ սպասում, ո՞վ ունիմ Մոս

լով նորա կրօնի որպիսութեանը։ Ասա ինձ՝ {ո՞ր} կրօնի խոստովանող ես դու, ես կ'ասեմ քեզ

նայ տեսանել պապականութեան գործերը։ {Ո՞ր} գործերը. մի՞թէ պապերը անվայել գործեր է

որ բարձր աղաղակում է՝ " անսխալ եմ ", {ո՞ր} խելապատակումը ուղեղ ունեցող մարդը ճշմար

րտութիւնը։ Ասացինք նոյնպէս, թէ մինչեւ {ո՞ր} աստիճան բարձիթողի արած էր մայրենի լեզու

կաւաթիւ գիտակս [ոմանս] նոյն լեզուի, եւ {ո՞ր} հայ առեալ ի ձեռի " զԽորենացւոյն, զԵղիշ

ա զնշխարս հնութեանց առաջնոց Հայկազանց: {Ո՞ր} անձն բանական ի միտ առեալ իմաստնապէս զգր

արժանի բիւր շնորհակալեաց առ ի մէնջ, զի {ո՞ր} այն իցէ առաւելագոյն շնորհ, քան ճանապար

ն ընկերական կենցաղս: Զարմանամք, թէ {ո՞ր} ուշաբարձութեամբ մոռացեալ է....

ւ մահ առաջի ըստ կորովաբան Նարեկացւոյն. {ո՞ր} ապա հնար էր եւ այն միակ, որ կարէր կակղ

էր արդեն ստացեալ ընդ կաթին ի դայեկէն եւ {ո՞ր} Հայ հրաժարեսցի ի գրասիրութենէ եւ յուսու

պատրաստ, ասացին հնամոլքդ այդոքիկ. թէ {ո՞ր} լեզու անդստին ի նորոգման է իւրմէ յայտնե

ական թօթափել՝ լրացեալ կատարելութեամբ, {ո՞ր} լեզու զառաջինն ոչ կակազեաց, տակաւ առ տ

նքը չ'հարցրեցին Իգնատիոսից, թէ ո՞վ է, {ո՞ր} տեղից է գալիս կամ ո՞ւր է գնում, եւ այս

անք։ Նոցա դեռ յայտնի չէր, թէ ի՞նչ կամ {ո՞ր} աստիճանակարգի մէջ պիտոյ է մնային. պատճ

մնում էր անլուծանելի առեղծուած, թէ ո՞վ {ո՞ր} Կարգին է պատկանում։ Յայտնի էր միայն,

 Դնում եմ այս կարգով, թէ Յիսուսեանք, {ո՞ր} թուականում ո՞ր աշխարհքից հալածուեցան։

ս կարգով, թէ Յիսուսեանք, ո՞ր թուականում {ո՞ր} աշխարհքից հալածուեցան։

տի աշխատէր քերել այդ բոլորը: Թէ մինչեւ {ո՞ր} ժամանակ պարապել են հայք որսորդութեամբ.

քաշում, Վայկո՛ւն, - ասում է Սօսը, - էդ {ո՞ր} գեղումը չի մասրաֆ ըլնիլ. մի մովրով ( կ

ի վրայ եւ այսպէս է խօսում, " Էդ տերեւը {ո՞ր} ծառիցն ա, էն կարմիր կորզաւոր թթենուցը

ը, որպէսզի ազատօրէն եւ ինքը իրեն աճէ, {ո՞ր} ուշաբարձութեամբ կարող էինք քարոզել, որ

անը, ինչ որ անցել է մեր լեզուի գլխից, {ո՞ր} ազգի լեզուի գլխից չէ անցել։ Հաւաքել այ

ան տրամաբանութիւնը կարելի՞ է պահանջել։ {Ո՞ր} խիղճն է, որ պիտի ներէ, ո՞ր ձեռքն է,

պահանջել։ Ո՞ր խիղճն է, որ պիտի ներէ, {ո՞ր} ձեռքն է, որ պիտի բարձրանայ մի գաւազան

ազգային անձնաւորութեան վերաբերութեամբ։ {Ո՞ր} դիակը դաշտումը վեր ընկնի, որ կենդանիք

ւթիւնը եւ չարութիւնը անասելի է: Ես քեզ {ո՞րը} պատմեմ: Այս բոլորը դու կարող ես լիովին

։ Թէպէտեւ չգիտենք, թէ այս երկուքից {ո՞րը} կամենում է հասկացնել պ. Էմինը, բայց ա

ը տարբեր ձեւերով է գործ ածվում այնտեղ, {ո՞րը} նոցանից ընդունէ որպէս հետեւելի օրինակ։

է գեղեցիկը, թէ երկրորդը, այլ այն, թէ {ո՞րը} սոցանից հանրական է Արարատեան լեզուին եւ

կան է Արարատեան լեզուին եւ թէ կարդացողը {ո՞րը} պիտի ընդունի՝ ճիւղեր, ճիւղե՞րի, թէ՞

ակների կենդանութիւնը ապահովելու համար։ {Ո՞րը} աւելի շուտ կարող է մեզ կշտացնել, մեր ա

քը աւելի վերաբերւում են այն խնդրին, թէ {ո՞րը} պիտի նախընտիր համարենք՝ հի՛ն, թէ՛ նոր

ցնում է, թէ ո՞ւր էին տանում իւրեան կամ {ո՞րի} տուն, պատասխանում են, թէ փոյթ չէ նորա

ջ անկատարութիւնք կան, հարցնում ենք. " {ո՞րի} գործն է կատարեալ ": Այսօր Միլտոնը եւ Շ

եամբ, այնպէս, որ մարդ չէ իմանում, թէ {ո՞րի} քամակից գնայ եւ ո՛րը ցոյց տայ: Մենք կ՚

կկարոդանար կանդիդատի քննություն բռնել: {Ո՞րն} է այժմ նրա ապագա հեռանկարը: Ի՞նչ, նա

. ինչ յիմար բաներ ես ասում, Էֆիմերդէս {ո՞րն} է... - Նոր նոր հաւեր են դուրս եկել

պատճառն ես հարցանում ինձանից, պատճառը {ո՞րն} է: Ապրանքը իմը չէ՞, երէկ վաճառում էի

եղ, ուրեմն, որոնենք փրկութեան հնարը, {ո՞րն} է այս ցաւերից ազատուելու ճանապարհը, որ

կը նայէր, որ տեսանէ, թէ ծառայողներից {ո՞րն} է ցուցանում առաւել ջերմեռանդ մեծարանք դ

ներից, որ բոլորովին նման էին միմեանց, {ո՞րն} էր արդեօք, որ կրում էր իւր վերայ այդ ս

աղը ": Քեարամի եւ Աշըգ-Կարիբի խաղերը: {Ո՞րն} է լաւ, ո՞րն է վատ ` դորա վրայ չէ խնդիր

մի եւ Աշըգ-Կարիբի խաղերը: Ո՞րն է լաւ, {ո՞րն} է վատ ` դորա վրայ չէ խնդիրը, երեւոյթը

ից, հայոց մանուկի հանդէսը կամ ասպարէզը {ո՞րն} էր արդեօք իւր հին լեզուն հանդէս հանելու

լցուցանել զպակասութիւնս նորոյ լեզուին: {Ո՞րով} հիմամբ մարթ է մտածել՝ որպէս թէ առաջի կ

, հրահանգիկս, կամ՝ ճառիկս ինչ եւ վասն {ո՞րոց}. այժմեան ազգին հայոց որ ո՛չ հասկանայ զ

անը տէ՛րն էի, Բէեղզեբո՛ւղ անուանեցին, {ո՞րչափ} եւս առաւել ձե՛զ եւ իմ մօտ մարդոցը պիտի

էր, աղօթքի էր կարօտում եւ աղաչում էր, {ո՞րչափ} եւս առաւել մենք՝ շատ տկարութիւններով պ

իր ազգակցութիւնը։ Եթէ ազգակից լինէր, {ո՞րչափ} եւս առաւել պիտի ասէր՝ " ըստ այդմ մասին

մ հինգերորդ դարու՝ սխալին յոյժ, եւ թէ {ո՞րչափ} հակառակ էին ընթացք սոցա ընթացից թարգման

ը, եւ թէ աղբիւրը պիղծ էր մեր աչքումը, {ո՞րչափ} եւս այն ջուրը, որ նորանից բղխում էր։

ց եւ զօրինակ թղթոյ երեսփոխանութեան, թէ {ո՞րպէս} իցէ արժան գրել զթուղթն: Այլ ես եկից

իբրեւ ի վեր գերաշխարհիկ իմն էակի. այլ {ո՞րպէս} կարիցեմք թողուլ անբասիր զկրօնամոլ եւ զա

ակաւ ժամանակաց ինքնին զփորձ առնուցու թէ {ո՞րպէս} աղջկունք նոցա օր ըստ օրէ սնանին եւ ուռճ

յ, որոց չունէի ինչ պէտս, որ եւ չգիտեմ {ո՞րպիսի} կերպիւ մատուցեալ ի նորին վեհափառութեան

թեանց եւ մերոյս Հայկական մանկտւոյ վիճակ {ո՞րպիսի}. ասասցէ՛ որ գոնեայ ժամ մի եւ եթ նուիրե

ուաց եւ չէր ձեռնհաս քննել եւ ճանաչել թէ {ո՞րպիսի} ահարկու կերպարանափոխութեամբ կազմեցան ի

է սիրում նա այդ գինին: " Տե՛ս, թէ {ո՞րտեղ} է հասել աշխարհիս բանը. պարտականը ոչ թէ

իայն կը պատասխանէին մեզ այդ պարոնները, {ո՞րտեղ} է տեսնուած, որ մի սառած մարդ ջերմացնել

որհրդով առնում եմ ես այդ բաները: - {Ո՞րտեղից} պիտի իմանամ: - Քեզ քաջ յայտնի է ի

վանքը եւ դրել է այնտեղ դպրոցի մէջ: Թէ {ո՞րքան} ժամանակ յարատեւել է այդ դպրոցը, չկայ ա

ի լոյս աղօտալոյս մտաց պատմութեան, ապա {ո՞րքան} աւելի եւ առատաձեռն նիւթ մատակարարեսցի մ

որան կը տամ ողորմութիւն. Բայց թէ {ո՞րքան}, կամ ի՞նչ չափով, Այդ քո գործ չէ

, թէ հազարաւոր տարիներով քնելուց յետոյ {ո՞րքան} աշխատութիւն պիտի մեր Ազգին Հայկական խօս

կայի ձեռքով ազդեցութիւն ունէ՞ր, կամ թէ {ո՞րքան} ազդեցութիւն ունէր նոյն իսկ քննութեան տա

դէ՛մ յանդիման՝ Քասաղի առուի վրայ։ Թէ {ո՞րքան} երկայնւում էր տակաւին այդ պարիսպը դէպի

ի եւ ժրաջան աշակերտ։ Նա լաւ գիտէր, թէ {ո՞րքան} մեծ եւ ծանրակշիռ է իւր կոչումը՝, բժիշ

ծ են կատարել, քանի՞ ուսումնարանք ունին, {ո՞րքան} վարժապետք ու աշակերտք։ Մեք կը պատասխանե

Ո՜րքան սաստիկ է խաւարի բռնակալութիւնը, {ո՞րքան} հեռու է տակաւին մարդը այն աստիճանից, ո

խիստ անհաշտ Խենթ հրամանն ու բնութիւնն, {Ո՞ւմ} կը մնայ մարտադաշտ, Ո՞վ կը տանի յաղթութ

Յանձին տանել զցոլմունս. Եւ {ո՞ւմ} հոգալ, խնամել Զքեզ, ընդունակ ո՞

. Ո՞ ելցէ յաղթ ի մարտէն Եւ {ո՞ւմ} տեղի ճակատուն. Էր երբեմն այս խնդի

՚ի պատարագ կամ նուէր. ո՞վ պատարագի եւ {ո՞ւմ} նուիրի, եւ զի՞նչ պատճառ անարիւն զոհիս

Որ ծածկած է աչքերից: Եւ {ո՞ւմ} արդեօք նա իւր սիրտը Գրաւ տուեց աս

եկար, Կամ այդ փոսը դու փորում ես {ո՞ւմ} համար: - Իմ հարցմունքին պա

, է՜, մե՛ր տղայ, Տե՛ս, հետն էլ {ո՞ւմ} քաշ տալիս ". - Աստուա՜ծ, ճի՛շտ Ս

յլաղանդը։ Եւ Ղազա՞րն էր այդ քարոզում. {ո՞ւմ} կամ ո՞ւր եւ կամ ե՞րբ։ Ղազա՞րը, որ տգէ

. 55)։ Մենք չենք հասկանում միայն, թէ {ո՞ւմ} է վերաբերում նորա դերանունը։ Իսկ թէ

.. իսկ որդիքս, որդիքս. ի՛նչ առնեմ, {ո՞ւմ} ասեմ, իմ երեսի կեղտը պիտի որ ես ինքս ծ

նութեան՝ առաջի Հայկական մանկտւոյն: Եւ {ո՞ւմ} արդեօք [մրցանակ անվանելի յաղթութեան] ի

ի յառաջընթացն լինի նորախօսութեան), թէ {ո՞ւմ} ումէք ի հայոց հասկանալի է հեղինակութիւն

անքս, միայն երբ հարցուցի, " Խալֆա՛յ, {ո՞ւմ} էր հրամայում ", ճիպոտն եղաւ պատասխանը

ում է ընդհանուր եւ անփոփոխ կանոնի տակ. {ո՞ւր} եւ լիներ սա, ե՞րբ եւ լիներ՝ միշտ միօր

պատանեկությունը եւ երիտասարդությունը, {ո՞ւր} է նորա հիշատակարանքը. այն զարհուրելի փ

նտեղ, բան մնացե՞լ է, ովի՞ ձեռքում կամ {ո՞ւր} եւ ի՞նչ են արել տարեկան եկամուտքը կամ մ

կան շրջանում գիշերներ էինք լուսացնում. {ո՞ւր} են այժմ մեր անատոմա-պաթոլոգիական եւ ֆիզ

րի մասին, ինչի մասին, որ մոռացել էի: {Ո՞ւր} է այժմ Սադա Դավիդովիչը: Երբ ես Ռուսաստ

ի այդ՝ ինչո՞ւ նա լավ է, իսկ սա՝ ոչ: {Ո՞ւր} է այն բացարձակ չափանիշը, որ կարող է պա

այդ 64. 000 ռ. նորից վճարելու չէ, իսկ {ո՞ւր} է այդ գումարը: Երկրորդ, յոթ տարի տեւո

արած քո դիմումի մասին: Ասա՛, խնդրեմ, {ո՞ւր} է քո գլուխը: Դու ինձ հարկադրեցիր բողոք

տանեբար վարւում եմ ձեր հետ), ե՞րբ կամ {ո՞ւր} տեսաք, որ հայրենասէրքը ազգի վէրքերի վե

րդ էր ինձ սիրում. Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն, Իմ սպիտակ ձեռք

գիշերներ... Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

պասեց ինձ երկար: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

հետ քնքշութեամբ: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

նքով պսակուելով: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

էեւ էր ներկայ... Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

եմ պարզ, մեկին: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

մ էր կուռքը: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

ուած է հրամայել: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

- Իմ շանթե՛րը, - գոռում է Արամազդը, - {ո՞ւր} են իմ շանթերը: Աթենասը շնորհալի կե

՛ս Նախախնամութեան գործերը. անցեալ տարի {ո՞ւր} էր, այժմ ուր, Հնդկաստանում՝ աշխարհի

մէջ, հարց արեցի Պ. Իսահակեանցին, թէ {ո՞ւր} էր այդ տունը, որին պատասխանում է նա,

յ եւ բերեցին այստեղ: - Ո՞ր տեղից, {ո՞ւր} էիր գնում: - Գալիս էի Ռուսսիայից՝

երանելի եւ սուրբ Կաթողիկոսները ե՞րբ եւ {ո՞ւր} ցոյց են տուել անձնական օգտի կամ փառասիր

ծ տալ նոցա, մշակը պիտի սովամահ մեռնի. {ո՞ւր} գնայ եւ ի՞նչ գործէ. իսկ ֆերմերքը, իւր

ր ժողովուրդը չէ տեսնում նորա երեսը, եւ {ո՞ւր} են այն ոսկիքը: Մի՞թէ տէրութեանց մօտ:

նդխտական գաւազանը եւ գնում է... - {Ո՞ւր} բարով: - Պօլիս, Տրապիզոն, եւ այ

կամ ինչպէ՞ս պիտի դարմանէ իւր ընտանիքը, {ո՞ւր} կը մնայ վերհամբարձ հասկացողութեանց եւ բ

արապում էր այն նուիրական գործով: {Ո՞ւր} արդեօք կարող են անվաճառ մնալ եւ վնաս տա

այս հիմքը. լուսաւորութի՞ւն տարածելով: {Ո՞ւր} են մեր հնարքը, որ կարողանայինք գործ դն

: Եւ մինչեւ ո՞ր աստիճան, մինչեւ {ո՞ւր}. մինչեւ ամօթ համարել իւրեան ձեռք պարզե

օ՛ք կը կորչէր Անդորրութիւնը հոգուդ: Եւ {ո՞ւր} դու կը թափէիր Բորբ կայծերը նրա բարկ, Կ

կրծքիդ տակ. Եւ ո՞վ պէտք է քեզ հոգար, {Ո՞ւր} էակն այն ընդունակ, Որ ժողովել կարենար

ոյ միշտ հերքեցին զգլխաւորութիւն պապին: {Ո՞ւր} թողցուք զայն, զի մին ի պապից Հռովմայ,

56. Հարց. - " Մեռնելէն ետեւ մեր հոգին {ո՞ւր} կերթայ ": Պատասխանի - " Քրիստոսի Տեառն

յն վարդապետ ( ո՞վ ետ զիշխանութիւնը, եւ {ո՞ւր} կատարեցաւ կարգն) զօտարոտի գաղափարս ՚ի

յր ակամբք, քան զկուրացեալն մտօք, {Ո՞ւր} քո ապա ոսկւոյ անուն, ո՞ւր արծաթին, ո՜

մտօք, Ո՞ւր քո ապա ոսկւոյ անուն, {ո՞ւր} արծաթին, ո՜ դու կոյր, Յոր դանդաչ

Ասա՛ ինձ, ոստ Պալեստինեան, {Ո՞ւր} բուսար կամ ո՞ւր ծաղկեցար, Ո՞ր բլ

ոստ Պալեստինեան, Ո՞ւր բուսար կամ {ո՞ւր} ծաղկեցար, Ո՞ր բլուրների կամ ո՞ր

Դու մոռնալով քո ցաւեր Կասես. {ո՞ւր} են, ե՞րբ անցան: Այս խօսքեր

ին Ասաց հոգուն. իմ ընկե՛ր, {Ո՞ւր} է քո մեծ խոստմունքը, Ո՞ւր նկարած

, Ո՞ւր է քո մեծ խոստմունքը, {Ո՞ւր} նկարած քո պատկեր: " Յուսա՛յ, յու

րում. Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն, Իմ սպիտա

. Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտ

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտ

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտա

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտա

. Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտա

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտ

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտա

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտ

ներ, Վասակի զարմ ուրացող, {Ո՞ւր} էք նամաղուլ բէհսաբներ Անում, որպէ

սա։ " Ասա՛, հաճի Կարապետ, {Ո՞ւր} են կիտուել այդ յիմարք, Ուզում են

մբ, քարոզութեամբ, ընկերութիւններո՞վ, {ո՞ւր} են ապա այդ բաները, ուրեմն ինչո՞վ...

ք, իսկ հայ եւ ո՛չ մի հատ, ի՞նչ եղան, {ո՞ւր} գնացին: Հոգեւորականութիւնը իւր տղայ

Ո՞վ է դոցա կարդացողը եւ հասկացողը, եւ {ո՞ւր} է այդ գրքերի հանդէսը։ Այո՛, եթէ ունեց

կայի՞ն արդեօք լինելութեան պատճառները, {ո՞ւր} են Ազգային դպրոցները, ո՞ւր են Ազգի իշխ

ատճառները, ո՞ւր են Ազգային դպրոցները, {ո՞ւր} են Ազգի իշխանների այս մասին հոգաբարձութ

, որտեղի՞ց ես գալիս, ի՞նչ պատճառով եւ {ո՞ւր} ես գնում: Ա՜խ, ասացի ես նորան, ազնիւ

եւ աշխատում էր կորցնել։ Բայց, էլ {ո՞ւր} եմ խօսում արարածների միմեանց ունեցած նա

։ Եւ Ղազա՞րն էր այդ քարոզում. ո՞ւմ կամ {ո՞ւր} եւ կամ ե՞րբ։ Ղազա՞րը, որ տգէ՜տ է գրոց

արդիկ, ինչի՞ էք ունայն տեղը աշխատում, {ո՞ւր} էք այդ շոգ կրակում կենում եւ յիմարաբար

, որ քա՛ջ հովուի աներկիւղութիւն է։ {Ո՞ւր} է արդար ուսուցչի հոգողութիւնը, ո՞ւր է

Ո՞ւր է արդար ուսուցչի հոգողութիւնը, {ո՞ւր} է արդար հայրապետի Քրիստոսին նմանելը։ Ա

։ Իսկ դա նորա հակառակն է աղաղակում. " {Ո՞ւր} ես գալիս, չե՛մ ուզում, համարձակութիւն

նամու վրայ նորա ընդդէմ զինուեցան՝ " էլ {ո՞ւր} է գալիս միւս թարգմանն էլ " ասելով։ Եւ

ակում եւ ոչ հնոց. եւ Զամբրին Քազբու հետ {ո՞ւր} է մտնում հնոցը. յայտնի է, թէ իր սենեակը

ծամել էր, իսկոյն թթուեցաւ նորա երեսը. {Ո՞ւր} է Անասնագլուխը, - գոռաց նա բարկացած:

նձ միայն երեք ապստամբութիւնների մասին, {ո՞ւր} մնացին միւսերը: Մի փոքր յառաջ պարծենու

ր հասարակութեանը․ այսպէս լինելով բանը, {ո՞ւր} կը մնան ձեր պահանջողութիւնքը եւ խօսքերը

գալիս քաղաքից, դայեկը հարցնում է, թէ {ո՞ւր} էին տանում իւրեան կամ ո՞րի տուն, պատաս

րները անպէտ էին։ Ուրեմն ի՞նչ կերպով եւ {ո՞ւր} պիտոյ է որոնէին իւրեանց վշտի եւ ցաւի դա

նամւոյ ընդ դէմ զինեցան՝ ասելով. " Ահա {ո՞ւր} գայ միւս թարգմանն ": Եւ օրհնելոյն ի հե

է Լազարեանք միա՞կ կազմեն զազգն ողջոյն, {ո՞ւր} է հոգաբարձութիւն ազգի, ո՞ւր իցեն սիրող

ն ողջոյն, ո՞ւր է հոգաբարձութիւն ազգի, {ո՞ւր} իցեն սիրողք լուսաւորութեան, է՞ր վասն ա

ոսից, թէ ո՞վ է, ո՞ր տեղից է գալիս կամ {ո՞ւր} է գնում, եւ այս կերպով նա կարողացաւ ազ

ջրից՝ գոռալով դէպի նա. " Ա՛յ անբաղդ, {ո՞ւր} ես գնում, չե՞ս տեսանում Աստուծոյ պատու

ը, կամ դուրս գնան մեր եկեղեցուց: {Ո՞ւր} գնան, Հռովմէակա՞ն դառնան, բողոքակա՞ն

երին, դիմում էին անկման: Բայց թէ {ո՞ւր} էին գնում այդ փողերը եւ ինչի՞ վրայ գործ

առը պիտի առնունք որպէս ճար ու դեղ, է՛լ {ո՞ւր} ենք խօսում կրթութեան եւ լուսաւորութեան

ամբ դարձեալ պիտի մեկնուի այդ կրակը, էլ {ո՞ւր} Լուսաւորիչը թողած գնանք մի սուրբ Հելմոս

բարի բնութեան գոգում կատարելու, մինչեւ {ո՞ւր} հասնում է իր նմանների ( ո՛չ մունջերի)

է, չգիտենք)։ Բարոյական խնդի՞ր... {Ո՞ւր} է դորա աղբիւրը, միթէ դո՞ւրս է դա մարդկ

, աչքդ լոյս, ես էլ դորա քամակիցն եմ. {ո՞ւր} է։ " Ուրեմն մեր ազգը անլեզո՞ւ է "։ Դո

ովհաննէս քահանայից եւ գրագրաց Եղիա եւ 1-{ոապիոն} դպրաց եւ այլոց հոգեւորականաց, խնդրեաց

կճելով, որ ընդ հուր եւ ընդ ջուր անցեալ {ոգեսպառ} դնի ընդ հայրագութ հոգողութեամբ Մեծի Քահ

է կամ ընդունել զիս եւ վերահաստատել ի հ[{ոգեւոր]} կոչման եւ կամ վերադարձուցանել առ իս զվ

կեցից եւ յապայն, թէ Ձեր գերազանցութիւն {ոգեւորեալ} ազգասիրական զգացողութեամբ՝ գտայք ասպնջ

ճանաչւում էր բարեկարգ եւ ճշմարտութեամբ {ոգեւորեալ} մի ուսումնարան: Քանի որ այդ քաղաքի

անճարոյ: Գրականութիւնն ողջոյն ի ժամուս {ոգեւորեալ} գտանի անսուրբ ազդեցութեամբ. նա շնչէ զօ

ումն մարդիկ, եւ չէ համոզում նորանց իւր {ոգեւորեալ} սրբութենովը. նա լաւ գիտէր, որ այդպիսի

ւ մառախլապատ ամպերը, յետ է քարշում իւր {ոգեւորիչ} ճառագայթքը այդ աշխարհի վերայից՝ երբեմն

ւմ է ազգութիւնը: Նախիջեւանի կեանքը {ոգեւորուած} է առհասարակ ասիական բնաւորութեամբ: Ընկ

սնեւհինգերորդը դուրս էր գալիս պալատից՝ {ոգեւորուած} միմիայն այդ խորհրդական ճրագի լուսով...

, կտրուած բաժանուած հասարակաց մարմնից, {ոգեւորուած} դժոխային եսականութեամբ, բռնաբարեցին ու

՞ ընկերութեան բարեկեցութեան: Եթէ սիրով {ոգեւորուած} այդ ընկերութեան իւրաքանչիւր անգամը չէ ն

նապէս ընկերութեանը վնասակար: Սիրով {ոգեւորուած} ընկերութիւնը, սիրուց ստեղծուելով հնար

վարքից, մի խօսքով՝ բոլոր ընկերութիւնը {ոգեւորուած} էր նորա քաղցր եւ բարի յիշատակովը։ Ա

ծագել, որ ընդդէմ էին մեր ուրախութեամբ {ոգեւորուած} ընկերութեան ուղղութեանը: Պատահում են մ

տ անգամ ասում էր, եթէ Թիւթիւնճի-օղլուն {ոգեւորուած} խոստանում էր մի աւելորդ հալաւ կարել իւր

անրէզի անապատականը, Քրիստոսի գերեզմանի {ոգեւորուած} ուխտաւորը ուսանում է երեխաների հետ միաս

m interstitia observanda)։ Այս կերպով {ոգեւորուած} մարդը դառնում է մի մեքենայ, որ հառաչու

բացի մեր յիշած թեթեւ անկատարութիւններից {ոգեւորուած} է մի բնական արժանաւորութեամբ, այնպէս,

, այնքան ուրախացել էր, որ մինչեւ անգամ {ոգեւորուել} էր... Բայց զարմանում ենք, թէ ինչպէս "

տիրացուն էր, որ տաղերի մասին խօսելուց {ոգեւորուելով} ցոյց էր տալիս անմարդացած փողոցի պատերին

էիր: Պ. Շաքարեանցը այնպիսի անկեղծ {ոգեւորութեամբ} խօսեց այս բաները, որ պ. Մարկոսը շարժո

այց խօսում էր այնպիսի հաւատով, այնպիսի {ոգեւորութեամբ}, որ ժողովուրդը խուռն բազմութենով հաւաք

նքեան նորա բնաւորութիւնը, այլ մնաց այն {ոգեւորութեամբ}, որով դուրս էր եկել Լօյոլայի " Հոգեւոր

տքերի պտուղքն են միմիայն։ Լօյոլա, {ոգեւորութեան} ամենայն աստիճաններից անցանելով, կարգի

logia) ուսանելու գիրք կամ, լաւ ասել, {ոգեւորութեան} եւ սրբութեան մի խորհրդական նշան։ Լօյոլ

ազատութեան աղբիւրը։ Նա, փոխանակ ազատ {ոգեւորութեան}, տալիս է ուրիշներին միմիայն ձեւի եւ կա

Իգնատիոսի մէջ նորա առաջուայ աշխուժի եւ {ոգեւորութեան} մինչեւ անգամ եւ հետքը. զանազան հոգսերը

, որ գրել էր Իգնատիոսը, երեւում են դեռ {ոգեւորութեան} նշմարանք, կանոնադրութեան մէջ՝ ամենայն

անաւանդ Փարիզի Արքեպիսկոպոսը մի առանձին {ոգեւորութենով} ջարդեց Լայենէզի կարծիքները օրինաւոր եւ

ղանթը։ Նա իւր մանկութեան ժամանակ գիտէր {ոգեւորութիւն}, բայց, կազմելով մի անսահման իշխանութի

սաւիէն, Րոդրիգէզը եւ Բոբադիլիան ունէին {ոգեւորութիւն}, որ նոյնպէս հոգի էր տալիս Մանրէզեան ան

ութեան համար: Կար ժամանակ, երբ մարդիկ {ոգեւորւում} էին վանքերով եւ հոգեւոր ասպետութեններով

առոյգ զաւակները թշնամին վանելու համար, {ոգեւորւում} է յաղթութեամբք, տաղեր է երգում, եւ գո

: Անցան այն ժամանակները, երբ մարդիկ {ոգեւորւում} էին վերացական եւ միստիկական բաներով, ա

ից, մինչ բոլորի խելքերը դառնում էին եւ {ոգեւորւում} էին Երուսաղէմի ազատութեամբ, կամ այս եւ

եալ ի վէմ գիտակցութեան եւ ուր ղեկավար է {ոգի} անախտ եւ մաքուր, երկինք հասանեն ի թիկո

սակս հայեցեալ մանաւանդ ՚ի պաշտպանողական {ոգի} վերոյգրեալ երկուց անդամոց առ վնասապարտս

ութեան: Նորա մէջ նոյնպէս խմորւում է մի {ոգի}, եւ այսօր երկու երեք միմեանց հակառակ տ

անուկը կրկնում է այսօր մեր հետ: " {Ոգի}, մարմին եւ ոսկերք ոչ ունի ", - ասում է

կորուստ։ Հայաստանին արդ մանկտւոյ առոյգ {ոգի} զուարթուն Յօդս ճախրէ լուսագանգուր յիմաս

է աստուածային Նոր զօրութիւն, նոր {ոգի}, Թռցրու ինձ շուտ Սակոյլնիկ,

Ցանցառ միստիկի բաժնածը ` Մարմին, {ոգի}, մի օղով: " Ոգին մարմնին է համեմ

ի մոռանայ աշխարհ. Անմահ ես դու, {ոգի} արգոյ, Թէեւ հազար սահի դար:

կրկին բաց արաւ. " Անունս է {Ոգի} հայասէր մարդկան. Ծնունդ եմ միակ ս

- ատելութիւն կամ յափշտակութիւն. ես-ին {ոգի}, որ ամէն ուրիշ զոհում է իր գոյութեան:

դեւերի բազմութեան միջից դուրս պրծաւ մի {ոգի}, միջակ հասակով, բաւական լիքը, որ հագ

եւը կը ճանաչէր նորա դէմքից, թէ՛ սա չար {ոգի} էր խռովութեան, ապստամբութեան եւ յեղափո

թիւնը գրած է թղթի վերայ, - կցորդեց չար-{ոգի} ծրագրապետը: - Ինչպէ՞ս կը բարեհաճի Ձեր

րդա՛, - ասաց սատանան դառնալով դէպի չար {ոգի} օրագրապետը, - բայց կրկնի՛ր եւ այն, ին

կարծած լինէր մի գերբնական բան... Մի {ոգի}... Մեզիմեն աղէկ... ։ Բայց այդ ս

. եւ սակայն գոլով 'ի նոյն զանգուածոյ եւ {ոգի} ազգասիրութեան որ էր բնական 'ի նոսա, եւ

տեղւոյ որպէս եւ յայսմ ժամանակի եւս նոյն {ոգի} երեւի 'ի նոսա 'ի նոյնպիսի դիպուածս, իս

եամբ Վահանայ Մամիկոնէի իւրոյ պաշտպանի: {Ոգի} հեղինակիս անվեհեր եւ գրուածք սորա ամենա

զՀայաստան հրապուրէր ի կրօնս մոգութեան: {Ոգի} հեղինակիս զուարթ, պայծառ եւ հեզ, գրու

եւ անազգասիրութեան միայն. ի նմա բնակի {ոգի} ինչ ոչ աստուածային, որ միջնորմ արկանէ

լը-դերէն, առհասարակ դատապարտուած իբրեւ {ոգիաբանի}, զարհուրելի տեղ, այս գիշեր առաւել զար

ողը մի փոքր ծանօթութիւն ունենան այսպիսի {ոգիաբնակ} տեղերի մասին, որոնցով շատ առատ է Նախիջ

եւ եթ սենեակ եւ զկերակուր ( առանց իրիք {ոգիաւոր} ըմպելեաց) վճարեալ յաւուր զմի ֆունտ ստե

լուացուիլ, զբօսնուլ, ճանապարհորդել, {ոգիաւոր} դեղանիւթերից հեռի մնալ եւ այլն, եւ այլ

անասուններից գերազանցութիւնը, խմում է {ոգիաւոր} հեղանիւթք, երբեմն 300 եւ երբեմն աւելի

, մյուս կողմից եւ նույնինքյան դպրության {ոգին} եւ ուղղությունը որքան կարելի է շինենք ժ

ց, քան զայլոցն, յորս բռնաբարի ազգային {ոգին} յօտարութիւն: Զգործն եկեղեցական դրա

մ՝ քնար, ցոյց է տալիս բանաստեղծութեան {ոգին}, իսկ միւսի գլխի վերայ հրեղէն լեզու եւ

: Այստեղ դարձեալ երեւում է բռնակալական {ոգին}, այստեղ դարձեալ կոպիտ կերպով նշանւում

` Մարմին, ոգի, մի օղով: " {Ոգին} մարմնին է համեմատ, Արդիւնք բնութ

թեան է մարմին ": Բնութեան դարձաւ {ոգին} հնազանդ, Հողս միստիկի գլխին:

րհք արարչի Հարազատ պարգեւ հայազգի {ոգին} ։ Գերեզմանական լռութիւն խորի

զարյանցի՝ նոր հայկական ամսագրի ղեկավար {ոգին}: Ռուսերեն թարգմանությամբ ես ձեզ կհաղոր

կարելի կարգաւորապէս ուսանել պատմութեան {ոգին}, մինչեւ նորա մասնաւոր երեւոյթքը չհաւաք

ումը, մինչդեռ մովսիսական կրօնից եսական {ոգին} բխում է ամէն մի քայլափոխում: Ուրեմ

յն ժամանակ այդ վարդապետութեան տիրապետող {ոգին}, ընկերութիւնը բարւոքեմ ասած տեղը անարդ

կոսի եւ Կիրակոսի որդիքը, հաւասարութեան {ոգին} արդարադատութեան ձեռքով երկու մարդ էլ ջո

ր ունէին կենալու, բայց, հաւասարութեան {ոգին} ունքը շինեմ ասելով աչքն էլ հանեց - երկո

տի չատէ, յափշտակութիւն չյղանայ, ես-ին {ոգին} սանձէ միմիայն արտաքին աշխարհից - հասնել

ւմ, այո՛, ըստ երեւոյթին հաւասարութեան {ոգին} բռնաբարւում է, երբ յանցանքը ներւում է

կան ոգով վարակուած ընկերութեան մէջ նոյն {ոգին} յանցանք է գործում, նոյն ոգին դարձեալ պ

մէջ նոյն ոգին յանցանք է գործում, նոյն {ոգին} դարձեալ պատմում է յանցանքը: Սորա արդիւ

կեանքից ունի իր մէջ եւ օտար ազգի կեանքի {ոգին}, որ ընդունելով որպէս նախագաղափար, հետ

իսի խեղճ վիճակի մէջ իրողապէս, գերմանիկ {ոգին} իր ելքը աշխատեցաւ փնտրել անպտուղ իդէալն

հանգիստ չէ տալիս Հեգելին: Շարժողութեան {ոգին} մտաւ նաեւ Անգլիայ, որ անհողդողդ պահպան

արժանաւորութեան ուրացողութիւնը էին նորա {ոգին}: Ի՛նչ տեղ էր Գերմանիան, երբ մարդկ

տքում եւ սրտում արդէն վերջացած է, նորա {ոգին} էլ բան չունի այս գործի հետ։ Բայց երբ բ

ճշմարիտ է, որ պ. Պռօշեանցի գերութեան {ոգին} բուն հայկական է եւ կատարելապէս ազատ այն

լինելով։ Ստոյգ է, որ շատ անգամ լեզուի {ոգին} պահանջում է այդ վերջաւորութիւնքը գրել ն

տքում եւ սրտում արդէն վերջացած է, նորա {ոգին} էլ բան չունի այս գործի հետ, բայց երբ բ

մէջ բերել ( եր. 100), ուր հայ պառաւի {ոգին} եւ սիրտը ամէն հարազատութեամբ թափել է հե

այն զարհուրելի ժամում. այն հինգ տմարդի {ոգիների} չարեացակամութիւնը ի՛նչ կարող էր վնասել

էր պ. Շաքարեանցի գլուխը, նա սիրում է {ոգիների} եւ փերիների հետ խօսակից լինել միշտ․ նոց

ախոռը եւ մօտենալ նորան, որովհետեւ չար {ոգիների} ազդելուց կարելի էր խեղանալ իսկոյն կամ ա

ւթիւթեան խորհուրդը այն էր, որ անմաքուր {ոգիների} միջնորդութեամբ կանչէի իմ գեղեցկութեան գ

թէ ամենայն բան կարելի էր յառաջացնել չար {ոգիների} գործակցութեամբ: Միշտ պարապում է խեղ եւ

ելով, այժմ վհկական արարողութեամբ, չար {ոգիների} - փերիների գործակցութեամբ պիտի տեսաներ

ան էլ տրամադրուած է կախարդութեան եւ չար {ոգիների} հաւատալու, ինչպէ՞ս բանի վերջը- կատաստր

դութեան եւ կախարդների գործակցութեան չար {ոգիների} հետ, այնքան վախենում էին այդ կախարդ ան

իճակում, բայց դարձյալ վերջին ուժերս եւ {ոգիներս} գործ դնելով, դիմացանք: Հասա այստեղ,

իով հայր մեղայիւ զաշխատողս, զներքեւեալ {ոգիս} Աստուծոյ ծառայից ծառայ զՄանթուխէանց:

Չեն մեռած հայեր, Կան արդուն {ոգիք}. Միւս անգամ հողմդ Խըփէ դրօշ

ւնենար, ո՛չ, այլ իբրեւ նմուշ, թե ինչ {ոգով} են վարել ամբողջ գործը: Իսկ ինչ վերաբեր

է առհասարակ ռամիկը, Տե՛ս, ի՞նչ {ոգով} կոծում է նա Նիկողայոսի մահը. " Մ

ովսէսը թողնում Է, որ մարդը ախտանայ այս {ոգով}. յղանայ յափշտակութիւն, ատելութիւն եւ

երութիւնը ապահովելու համար: Եսական {ոգով} վարակուած ընկերութեան մէջ նոյն ոգին յան

բարի ժամու չի ծնվել. իսկ Անանիան, չար {ոգու} նման, հենց պատրաստ է այդ օրը նրանց մոտ

ահայացորեն վերաբերվելով լեզվի ընդհանուր {ոգու} հետ: Միանգամայն հասկանալով, որ յուրաք

արդիւնք, որպէս յիշատակարան գերմանական {ոգու} կերպարանագործութեան պատմութեան մէջ, եւ

" Հրէական ( մովսիսական) օրէնսդրութեան {ոգու} մէջ, Հեգելի կարծիքով, ցոլանում է Քանթ

ողութեանը խորունկ խորհրդի մէջ: Հրէական {ոգու} մէջ - սորանով մտածում է նա ( Հեգելը) հ

են գալիս դարձեալ այն մովսիսական եսական {ոգու} ազդելուց, որպէս թէ այն ժամանակ է երեւո

դանի պատմութեան եւ նորա մէջ շրջան առնող {ոգու} ուժը, ամէն ուսումնական կուսակցութիւննե

պէս զինեց իրեն, որ զօրաւոր խօսքերով իր {ոգու} եւ անվախութեան եւ կերպարանքի պատկերը այ

ոյակապ տարեգրութեանց՝ թէ՛ իր անախտակիր {ոգու} եւ թէ՛ ճարտարութեան մասին։ Եւ մեզ թւու

այս կամ այն պատճառով եւ ոչ թէ ժողովրդի {ոգու} կամ հանճարի ստեղծած։ Մեր առաջին հոլովո

եւ եւ այն տեղի հայերը միմեանց հետ ունին {ոգու} բնական ազգակցութիւն, քան թէ նստի բառ ա

իչ շատ ընկնում է այդ օտար լեզուի, օտար {ոգու} ազդեցութեան տակ. Հայը հազար տարի ընկած

ատեան աշխարհի եւ տեղ-տեղ էլ ամբողջ ազգի {ոգու} եւ ձեւի հետ: Օրինակի համար գնում ենք ա

նում հասկանալ, որ չնայած մեր խաղաղասեր {ոգուն}, մեր կամքի հակառակ, հարկադրում են մեզ

իվ փաստ է: Ճիշտ է, հնազանդվելով լեզվի {ոգուն}, դրանցից մի քանիսը մենք անգիտակցաբար գ

եան մէջ անհնարին խեղճ էին եւ հայ լեզուի {ոգուն} եւ տրամաբանութեան բնաւ իսկ տեղեկութիւն

վ գործ էին դնում մի ձեւ բուն հին լեզուի {ոգուն} հաւատարիմ մնալով, " Հիւսիսափայլը " գե

միջոց էին թարգմանում հին ու նոր լեզուի {ոգուն} ընդդէմ, երբ մենք, հայկական ոգուն հաւա

զուի ոգուն ընդդէմ, երբ մենք, հայկական {ոգուն} հաւատարիմ մնալով, նոյն բառերը թարգմանո

նչ մենք, հարազատ մնալով մայրենի լեզուի {ոգուն}, գրում էինք կամ " ես ընդունում եմ ձեր

պէս թարգմանւում էին հաղորդել, հայկական {ոգուն} ընդդէմ բաղդասելով, ինչպէս լուր հաղորդե

, եւ երբ մենք, հաւատարիմ մնալով լեզուի {ոգուն}, չէինք գործ ածում այս օտար ձեւը, այլ

ն կրաւորականապէս պիտի ներգործէ ժամանակի {ոգուն} համեմատ, այստեղ անցածի խրատը հազիւ թէ

'երեւային թուրք կառավարութեան ընդհանուր {ոգուն}: Ինքնըստինքեան հասկանալի է, որ

յ հեղինակը ստրկանում է ոչ թէ հին լեզուի {ոգուն} եւ տրամաբանութեան, որի տակ հինգ տարի ը

գրածը, եթէ հաւատարիմ մնանք նոր լեզուի {ոգուն} բաղդասութեան եւ օրէնքներին։ Առանձին առ

րելի առաջ տանել՝ ստրկանալով հին լեզուի {ոգուն} կամ ազդեցութեան, որովհետեւ նոր լեզուով

պատիժ չէ՞ կրում, եւ այս հաւասարութեան {ոգուց} բխած ըստ երեւոյթին արդարութեանը հրապարա

միջից առնու իր չունեցածը, որ հայ ազգի {ոգուց} առաջացած լինելով, աւելի հեշտ կարող է մ

ստված մեր հետ է։ Ձեզ միշտ հարգող եւ {ոգվով} մեծարող անխարդախ բարեկամ խ. ծ.

էլ չէ. հույս ունիմ, որ դուն ալ նույն {ոգվույն} կհետեւիս եւ օր առաջ այս գործը վերջանալո

ան, որպէսզի նոքին շարժեալ յազգասիրական {ոգւոյ} դէմ դիցեն չուել 'ի Հնդիկս եւ, յանուն ա

ոց ժամանակին եւ զնշխարս անգամ [հայկական {ոգւոյ}, յար եւ նման] անցանեն եւ դարք գոգցես ի

մատենագրութիւն ամենեւին խորթ ի հայկական {ոգւոյ} քանի՛ վնաս լուսաւորութեան մերայնոցն: Ա

ն, ո՛չ որպէս վիճաբանասէր կամ խռովայոյզ {ոգւով}, այլ իրենց փաստերը յառաջ բերէին արդարա

տումարը։ Երանելի Մաշտոցը, անախտակիր {ոգւով} քննելով այս բաները, զղջացաւ իր գործի վե

կի, որպէս ազգն Հայոց որք յօժարամիտ էին {ոգւով} ազգասիրութեան եւ իւրեանց բնական ձգմամբն

չ փառք ի տասա՞նց եւ ի քսանի՞ց նմանապիսի {ոգւով} ախտացելոց, որոց դիւրին էր միշտ ժխտել օ

նկալին միայնակեցութիւն, Հոգւով կամելով {ոգւոց} Հօրն՝ լինել պարակից, եւ յետ վեց ամաց

ություն: Այդ Պենելոպեի ձեւն է, երբ նա {Ոդիսեւսի} վերադարձին էր սպասում: Նամակ գրիր տուն

թող չվհատեցնեն նորանց, մենք ոչ թէ չենք {ոզում}, որ շատանան մեր հեղինակքը, այլ, դորա

Մակարիչի, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Մ[{ոիսէյ]} Զ[ախարիչի] հետ. առաջիկայ տեսութիւնը ն

ա հեռանկարը: Ի՞նչ, նա դեռ Մար[իա] Նիկ[{ոլաեւնայի]} մոտ է ապրում, թե եղբոր, ինչպես ասում

ալ եւ կամի իմ հետ պատերազմ բանալ, եկայ {Ոլիմպոս}: Դուք լսում էիք այն միջոցին Աստղկի հաճ

րովայնի իւր ծնունդք։ Նոր տեսարան՝ նոր {ոլիմպոս} ՚ի քեզ Մասիս երեւի, Մի՛ այլ Պարնաս իւր

ետոյ ինքս ինձ գտայ յունական աստուածների {Ոլիմպոսի} վերայ: Մի փոքր ժամանակից յետոյ լսում ե

րբ ազդեցութեամբ. նա շնչէ զօդ դիւական. {Ոլիմպոսն} յունական տապալեալ է հիմն ի վեր, կործան

ւթիւն։ Եթէ նոր լեզուն չունի հին լեզուի {ոլորուն} ոճերը, եթէ չէ կարելի նորում միմեանց քա

եմ, դու ոչ միայն օձի փուշ, մասթոդոնի {ոլոքն} էլ կը մարսես... Մենք մեր կողմի

անչում է, Հանել իւր վրէժ, քէն ու {ոխ}: Մեր հայրենիք շղթաներով

, գետինն անցան. էլ այնուհետեւ սկսեցին {ոխակալութիւն} յղանալ եւ նախանձ ծնանել։ Իսկ երբ դոցան

նորա վերայ, դուրս ցայտեց իւր սրտի միջի {ոխակալութիւնները}, որ ունէր տարեւոր ժամանակով նորա դէմ:

Ես կ՚ընդունիմ կամակար, Թէ բախտ անգութ {ոխերիմ} Մատռուակէ թոյն, լեղի Իւր սափորից, ինձ

ւել են արդէն, - երբ կը խայտառակուին մեր {ոխերիմ} թշնամիքը, եւ արդարութիւնը կ՚առնու իւր

ոռանալի կացուցանեն իմ տրտմութիւնս: Մեր {ոխերիմ} թշնամիքը քամեցին մեր վերայ իւրեանց դառն

էր միայն իմ վերջին մխիթարութիւնը: Մեր {ոխերիմ} թշնամիքը գտան միջոց նորան եւս իմ գրկից

: Այժմ մնացել եմ միայնակ, նախատինք իմ {ոխերիմ} թշնամիների բերանում. այն մարդիկն եւս,

աւ չարին, մեքենայ դառնալով մարդկութեան {ոխերիմ} թշնամիներին. կարդինալի սխալմունքը, եւ

ամբ գործարանում ու պահելու համար, ամեն {ոխերիմ} թշնամի էր նախկին վերակացուին, եւ որին

նոցա, սոցա եւս բաղդը, մարդկութեան այն {ոխերիմ} թշնամին, սկսեց դարձեալ յաջողել։ Թաթար

անուէլ]ից եւս Սահակին, Սամ[արսկի] պանդ[{ոկ]} 22/3 Նազարեանցին Սրբազանին Բրիւսէլ

Նազարեանցին Սահակին, Սամ[արսկի] պանդ[{ոկ]} Դրուցքոյին, Լոնդ[ոն] [Ֆրանկֆուրտից

Յունիս] 9/21 Սահակին, Սամ[արսկի] պանդ[{ոկ]} Սարգիսին Փարիզից Յուլիս 4-ին Նազ

շատա[կարան] Սահակին, Սամ[արսկի] պանդ[{ոկ]} Վարսովիուց Յուլիս 7/19 Մարկոսեանց

շրթնալից, Արտահոսման քաղցըր ժամին ` {Ոհ}, յիշի՜ր ինձ, յիշի՜ր ինձ: ԺԲ. ԿՈՒԿ

, Քարը մոմո՛վ տեսանել։ {Ոհ}, Մեսրո՛բ, ների՛ր դու ինձ՝ Իբրեւ

" Մեղուին ", 4 պատկ[եր], 300 երկու տ[{ող]} 54 Խաֆաֆ[եանցին], պատ[կերի] եւ 2 տո

ազգը վատաբանելը եւ ազգի վերայ կոծելը եւ {ողբ} կատարելը անօգուտ էք համարում ազգին։ Իբ

մանապէս մեք անարժան ենք համարում կանացի {ողբ} ու կոծը, որ յառաջանում են մեծ մասով յո

ապացուցանելու համար, թէ Խորենացու այդ {ողբ} գրելը պտուղ չէր մի րոպէական նեղսրտութեա

ւշութեամբ քնելով նորա վերայ մահճի մէջ: {Ողբ}, լաց, աղաղակ, բայց այդ բոլորը չէին կ

ւ մինչ, բնականաբար կտրւում են, եւ ահա {ողբ}, աղաղակ, տառապանք, սով եւ մահ: Վաճա

, ահա այս երկու տարի է, որ " Երեմիայի {ողբ} " են կարդում իւրեանց գլխին, իսկ Ասիան

նս տեսանելով ինձ, մի անպատմելի սուգ եւ {ողբ} բարձրացրեց իմ անակնկալ դրութեան վերայ,

րբոյս ականաւոր են. " Յիսուս Որդի ", " {Ողբ} Եդեսիոյ ", ի պատճառս աւերման քաղաքին ի

եկ նորանով զբաղուած է հոգիս: Ցաւի՛ր եւ {ողբա} ՛ այդ ազգը, աղաչի՛ր գթած Աստուածը նորա

անը, որ այսպիսի հնարների էր կարօտում։ {Ողբա՜լի} հնար ճշմարտութիւն ապացուցանելու։ Բ

ւ ցնծայ. Իսկ խարամանի՞ն. - {Ողբա՜յ} ցաւագին: Թ. ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ԻՄ

գայնոց եւ ատելի իսկ, եւ ինձ մնաց միայն {ողբալ} զթշուառութիւն եկեղեցեաց վիճակիս, որոց

յ ի տիպ զայն մուծանել՝ այլ զի զանցեալն {ողբալ} առանց ամենայն ի ներկայումս գործունէութե

ցերեկ մտածում եմ ձեր բոլորի վերա եւ մեր {ողբալի} ազգի խեղճ վիճակի վերա: Աստված տար, որ

, որ դղյակի մեջ փակված զորքի վիճակը շատ {ողբալի} է եւ բարոյապես եւ նյութապես: Տառապում

1: Մտածում եմ, թէ մինչեւ ո՞ր աստիճան {ողբալի} էր կասկածամիտ մարդերի դրութիւնը. այդ բ

եւամտութեան պտուղը. Աստուա՛ծ իմ, ի՛նչ {ողբալի} մարդիկ կան աշխարհիս երեսին: Գ. Մի

լ է երեսուն կամ քառասուն հայկական բառ: {Ողբալի} եւ արտասուելի բան, այն երիտասարդ մարդի

րժ եւ վշտացուցիչ բաների, բայց մանաւանդ {ողբալի} է մի այդպիսի պաշտօնէի վիճակը մեր ազգի մ

ում են իւրեանց անձը մի բանի կարգում մեր {ողբալի} ազգի մէջ, եւ եթէ մեր ազգը կամ գոնէ նոր

աների վկայ են եղել իմ հետ միասին, ի՜նչ {ողբալի} եւ արտասուելի գործերի ականատես, որ գոր

ի մէջ: Բայց ի՞նչ յուսահատութիւն, ի՞նչ {ողբալի} բան, երբ Ազուչենան զգաստանալով տեսանու

ղորմելի բուսականի կեանքը: Այդ ի՛նչ {ողբալի} եւ տխուր աշխարհ է. մի՞թէ Նախախնամութիւ

ողորմելի բնակութեան մէջ, իմ կոմսութեան {ողբալի} աւերակների վերայ: Այդ տունը, ուր այժմ

շկինակով սրբելով արտասուքը, փոխուած եւ {ողբալի} ձայնով յառաջ տարաւ իւր պատմութիւնը.

անտարակոյս, պիտի յիշէ իւր վհատական եւ {ողբալի} դրութիւնը Նախիջեւանի մէջ, ուր գտանւում

էր նա: Մեք գիտէինք, որ մի այդպիսի {ողբալի} վիճակում գրել է Սկայորդին իւր վսեմական

: Յանձն արարեալ զմեզ եւ զճակատագիր {ողբալի} ազգի մերոյ ՚ի խնամս Վեհաստիճան Հայրապետ

մեցողը կարօտ օտարների շնորհին։ Այս {ողբալի} բանի պատճառը պարզ տեսանելի է ամենայն մա

են մեր ողջոյնը: Եթէ իմ այսօրինակ {ողբալի} դրութեան մէջ մի հինօրեայ երախտագէտ բարե

ր արբանեակները, որի օրինակները եւ սոցա {ողբալի} հետեւանքը միշտ անպակաս է ազգի աչքից։

ի ջնջուիլը: Ահա՛, քուրիկ, մատանու {ողբալի} պատմութիւնը. ահա այս պատճառով խնդրում

փիլիսոփայի սահմանքը։ Տխո՛ւր տեսարան, {ողբալի} դրութիւն, որի մէջ մեր սիրական Հայոց ազ

ը ապացուցանում են մի ուրիշ բան։ Այդ մի {ողբալի} բան է՝ նոցա կամակոր եւ ֆանատիկոս պապակ

դապետանում էին երազներում։ Մի հատ է այս {ողբալի} բանի պատճառը՝ կոյր եւ կամակոր տգիտութիւ

ջի ապացոյցք յաղթողք՝ պատճառք բանաւոր. {ողբալի} ճշմարտութիւն, գաւազանաեւ ապացուցեալ,

բնական ընթացքը: Թէ այսպէս եւ թէ այնպէս {ողբալի} բան: Երեւի թէ մողնեցոց վիճակից լ

ի դրսումը մեզ տեղիք է տալիս ենթադրել մի {ողբալի} աղքատութիւն, որից չէ փրկել գաղթականութ

մարդերին, որոնք այնուամենայնիւ իւրեանց {ողբալի} տգիտութենովը համարձակւում են բերան առնո

վրէպ համբուրել ունիմ զմահ, - ասաց զայս {ողբալին} Հայաստան եւ իսկոյն լռեաց՝ քամելով յաչա

արազ զգեստու, զեղանակ մտածութեան եւ որ {ողբալին} է եւ չար քան զամենայն, զայլ ոճ խօսից.

յերը ունին աւելի հիմնաւոր եւ խորհրդաւոր {ողբալիք}, թո՛ղ դպրոցների չլինելը կամ լինելութեա

ես իմ ներկայությամբ. տեր Գեորգի շլյափը {ողբալով} կեցած է Դյուլյուի մոտ, բերող չլինելով

յ Երեմիայ մարգարէին նմանող մի մարդ, որ {ողբալով} ասէր. " Երանի՜ թէ գլուխս ջուր լինէր եւ

նից անտառի եւ գիշերի առանձնութեան մէջ՝ {ողբալու} իւր թշուառութիւնը, գիշերին, ծառերին ե

. Ո՛հ, օրերով, ամիսներով եւ տարիներով {ողբալու} նիւթ: Մեք մի առանձին յօդուածով մաս

՛ք, այս մեր Հայոց աբեղայքը արտասուքի, {ողբալու} եւ շատ սուգի արժանի չե՞ն, երբ հանում ե

սեալ ի ժամանակաց իմ աստանոյն Խորնոյ՝ " {Ողբամ} զքեզ, Հայոց աշխարհ ", ի ժամանակաց Շնո

արպեցու ձեռքով դրուած նախդիր։ " Եւ {ողբայ} Դաւիթ զողբս զայս 'ի վերայ Սաւուղայ եւ '

րք նախ քան զտեսութիւնն աստուածաբանք ", {ողբայր} երանելի փիլիսոփոսն Մովսէս, որոյ եւ ընդ

իրակոսեան Յարութիւնեանց, որպէս միաձայն {ողբան} բովանդակ մերազնեայք ՚ի Կալկաթայ, երթեա

ի բանից նորա. ուսումնական եւ ուսանողն {ողբան} զանձինս գիտակցութեամբ հոգւոյ, տեսանել

կոյթը: Լսեց ազնիւ, թնդաց սիրտը, {ողբաց} արքայի մահը, Վաճառականն ուշաթափա

ց նեղուածի արտասուք աչքերից, Ո՛վ {ողբաց}, բողոքեց, երբ խլեցին հաց որբից:

աւ, այն ժամանակ սա պատռեց իր շորերը եւ {ողբաց} նորա մահը։ Փարպեցին, իր Թղթում բերելո

րը իւր խօսքը, քոյրը մի գազանական լացով {ողբաց} իւր ամուսնու մահը, եւ նզովեց հօր ոսկեր

աշխարհ ", ի ժամանակաց Շնորհալւոյն՝ " {Ողբացէ՛ք}, եկեղեցիք " եւ այլն, յորս, լսին գէթ

արանում ծառայող բոլոր արժանաւոր անձինքը {ողբացին} վերակացուի հեռանալը եւ իւրեանց ազգի անբ

յ: [Բայց այդ անցքերը] Խաղացողքը այդ [{ողբեր[գութեան]} ] եղերերգութեան, յայտնի բանէ համեմատաբ

ականջին " Պօրտիչիու համր կամ Ֆենելլա " {ողբերգութեան} գեղեցիկ ներածութիւնը, որ Օբեռ երեւելի

ը ածեց իմ համար Պորտիչիու Համը անունով {ողբերգութեան} գեղեցիկ ներածութիւնը: Ես չգիտէի, որ ո

րցանել ինձանից, թէ ի՞նչ բան է Տրովատոր {ողբերգութիւնը}, որի մասին կարդացել էր մի լրագրում, թ

գրած նամակից, որ ես շատ սիրում եմ այդ {ողբերգութիւնը}, վասնորոյ մեծ ուրախութեամբ պատասխանեցի

մբ պատասխանեցի Գուլի-Շամամային, թէ այդ {ողբերգութիւնը} Պ. Վերդի երաժշտի բոլոր երաժշտական գործ

լսւում են օդի մէջ հարստահարուած մարդերի {ողբերը} եւ հառաչանքը, նոյն միջոցին եւ օդը հնչե

չլինելու հաւասար վիճակը նիւթ լինի նոցա {ողբերին} եւ լացին: Թո՛ղ աշխատին դպրոց շինել, ա

յց ձեր խօսքին՝ մէջ էք բերում Խորենացու {ողբը} Հայոց ազգի վերայ եւ ասում էք, թէ այդ չ

եւ ասում էք, թէ այդ չորս հազար տարուայ {ողբը} ոչինչ արդիւնք յառաջացուցած չէ եւ այլն։

նգամանքը բռնի խլել էին նորա բերանից այդ {ողբը} ։ Առաջինը՝ Պարո՛ն, Խորենացին անկարօտ

նքը բռնի խլել են Խորենացու բերանից նորա {ողբը} ", կցորդել էի, թէ ամենայն արդարութեամ

ջեցելու տունի տեսածի պէս սկսանում է իւր {ողբը}, այնպէս եւ դուք մեքենաբար խօսում էք այ

կարճ եւ ազդու, դնում է Գարեգինի անտէր {ողբը} ։ Ամբողջ գործի մէջ բոլոր ոտանաւորքը, ո

րճ եւ ազդու, դնում է այն Գարեգնի անտէր {ողբը}: Ամբողջ գործի մէջ, որ բոլոր ոտանաւորք

: Ուրիշ " Ճառընտիրների " մեջ եւս նույն {ողբի} զանազան հատվածները ցիր ու ցան՝ դարձյալ

այն բաների, որ կային Մովսէս Խորենացու {ողբի} մէջ, եւ որ ազգը մի չար բաղդով հարիւրին

նի բան գրել, յայտնի բան է, որ Գարեգնի {ողբի} պէս կը լինի, որ ո՛չ բարով պիտի ասէր։

մի բան գրել, յայտնի բան է, որ Գարեգնի {ողբի} պէս կը լինի, որ ոչ բարով պիտի ասէր:

նական ", գրված 1456-ին, հատված կա այս {ողբից} այսպիսի վերնագրով. " Երանելւոյն Աբրահա

ատութեան ծովը: Ասում էք, թէ Խորենացու {ողբից} բան չէ յառաջացել. դորա մեղաւորը Խորենա

աղաքացի եւ տօնելի մարդը: Նա, բացի այդ {ողբից}, նզովք եւս գրել է Հայոց կաթողիկոսների

" Մի՛ արդարեւ պատմեսցի այս գէթ ըստ բանի {ողբոյն} եւ մի լուիցէ 'ի դրունս Ասկաղովնի " ( եր

յս ասացուածը, աւելցնում է. " Ըստ բանի {ողբոյն} "։ Նախնեաց գրուածքը սրբագրելը շատ զգու

երը. " Ի վերջոյ, եթէ Խորենացին Մովսէս {ողբոց} իւրոց զհակառակն գտեալ գրեսցէ, յայնժամ

ուզայք, որոց անմահ յիշատակները անդադար {ողբում} են եւ կոծում են ազգիս փառք եւ պարծանքը

որ Հայաստանը ունի իւր ծոցումը, անդադար {ողբում} են եւ կոծում են ազգիս փառք եւ պարծանքը

նակում է՝ Հայաստանի Մուզաները չեն, որ {ողբում} են, այլ նոցա անմահ յիշատակները: Այսպէ

տելու քնքուշ Մուզաների գործակցութեանը, {ողբում} ենք անդադար օբսկուրանտների թշուառ գլուխ

կայ մահու վտանգը, գնում է բանտի մօտ եւ {ողբում} է իւր սիրականի տարաբաղդութիւնը: Մանրիկ

ւթեան մէջ, որ մի քար գտանելով, ոչ եթէ {ողբում} է՝ յիշելով շինուածքի ամբողջութիւնը, ո

իարակական պաշտօնով: Արգոյ հեղինակը {ողբում} է վանքերի կործանութիւնը եւ ամայութիւնը

խաբուել էր իւր քեռուց: Լաց է լինում, {ողբում} է, բայց ի՛նչ ճար. մնում է միայն այս գ

ինելու այս ահաւոր տեսարանին: Ամենեքեան {ողբում} էին մեր կորուստը: Միայն հինգ անձը կայի

որութիւնն բարձեալ ի տանէն Արշակունեաց: {Ողբս} անդէն յօրինէ ի վերայ չարաշուք դիպուածոց

րդի, Ժամագիրք, Սաղմոս, Աղօթամատոյց, {Ողբք} եւ հառաչանք Էջմիածնի " եւ ուրիշք, թէպէ

ան բղխուածք կարող էին լինել որպէս եւ են {ողբք}, հառաչանք, կոծ եւ սուգ, սկսեալ ի ժամ

նք արտասուեցուցիչք եւ վհատեցուցիչք, զի {ողբք} եւ հառաչանք, լաց եւ արտասուք ոչ երբէք

մէջ։ Բայց եթէ այս շղթայի մէկ կամ երկու {ողը} հանում ես, այն ժամանակ տարբերութիւնը աւ

կաթայի մասին 64 Հայրա[պետեանցին], կաթ[{ողիկոսի]} կոնդակով Մայիս 1 65 Փանեանցին, Աստու

Քաղաքական գլխոյ Ն. Նախիջ[եւանայ], կաթ[{ողիկոսի]} թղթ[ով] 116 Հայրապետեանցին 117 դարձե

թէ իւրեանց ճիռերը լաւ են քան թէ ուրիշի {ողկոյզքը}...: - Ճշմարի՞տ է, - ասաց վէզիր

եւ մի գէս հիւսած ընկած էր թիկնամիջումը {ողնաշարի} վերայ. մէջքը կապած մի գօտի, որ ժամարա

ք սուտ... Մի արդէօք յունական պերճ եւ {ողո՛րկ} առասպե՞լքն իցէն, հանդերձ պատճառաւ, որ

զովանայր սիրտ անդէն։ Համայնաջինջ ջուրց {ողող} աստուածառաք պատուհաս Զնոյ հանդէպ ի

ոգենաւով մտանք Ատլանտեան ովկիանոսը, որ {ողողում} է Եւրոպայի արեւմտեան ափերը: Սիրելի էր

ութիւն ինքնին ախոյեան յարուցեալ ընդ դէմ {ողորմ} տգիտութեան՝ բանայ ոսկեղէն մատամբ զմուտ

քիկ ամենայն տխուր յիշատակարանք հայկական {ողորմ} տգիտութեան կսկծեցուցանէին զսիրտ մեր, ա

թ իբրեւ սիրող ազգի եւ ճշմարիտ ցաւող ընդ {ողորմ} դրութիւն նորա ասեմք թէ մի՞թէ՝ եթէ չէր

րտ նահանգապետին ճանապարհ դնելով՝ ասաց. "{Ողորմա՛ծ} Պարոն, յիշեցէ՛ք, թէ ինչ որ դուք մեր հար

ատուհանի տակ: - Ողորմութիւ՜ն արէք, {ողորմաթեօ՜լն} արէք, - ասաց մի ձայն փողոցից, պատուհան

Մ ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵԱԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱԼԹՈՒՆԵԱՆՑ, {Ողորմած} տէ՛ր Ինչ ո՛չ երկմտիմ, թէ, եթէ ի խն

ԱՏԻՒ ՀԱՅՐ ԿԱՐԱՊԵՏ ՔԱՀԱՆԱ ՉՈԼԱԽԵԱՆՑ, {Ողորմած} տէր, Ես թէպէտ քանիցս անգամ գրել էի տէր

Ձերոյին աստուածարեալ քահանայապետութեան {ողորմած} տէ՛ր մնամ կատարեալ հպատակութեամբ խոնարհ

ւն: Յոյս իմ հաստատ է ի Ձեզ, թե Դուք, {ողորմած} տէր, ըստ բարձր խոհականութեան Ձերոյ, կ

ել ի Ձերոյին գերազանցութենէ, զի Դուք, {ողորմած} տէր, իբրեւ պաշտպան ցուցեալ ինձ ի բարձր

նօրինութեան Ձերոյին գերազանցութեան, {ողորմած} տէր, Մնամ պատրաստական խոնարհ ծառայ

ՎՀԱՆՆԷՍ ԵՒ ԱՂԱՅ ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՅՈՎԱԿԻՄԵԱՆՔ {Ողորմած} տեարք եւ անմահ բարերարք, Երախտագէտ

իմ ըստ Ձերում հրամանի՝ խնդրել ի ՁԷնջ, {ողորմած} տեարք, զայս մի ինչ, զի շնորհեսջիք ինձ

կոսներու լեզվի տակ չենք մնալու, աստված {ողորմած} է, ճշմարտությունը մերն է, եւ նա կպահե

արը: Ես լիովին վստահ եմ, որ Դուք, {ողորմած} տեր, ճշտությամբ կկատարեք իմ օրինական խ

որ շատ ուշ եք ուշքի եկել: Ընդունեցե՛ք {ողորմած} տեր, առ Ձեզ անկեղծ հարգանացս հավաստիքը

ոնարհ խնդիրը: Ձերդ գերազանցության, {ողորմած} տեր, ամենախոնարհ ծառա Միքայել Նա

ա ստացած նամակիս բառացի պատճէնը. " {Ողորմած} Պարոն, Կոմս Էմմանուէլ. Ապրիլի 14, 18

մինի առանձին թող հասանի ՄԵՐ ԿԱՅՍԵՐԱԿԱՆ {ողորմած} ողջոյն: Ձեր բարեխորհուրդ ընդհանու

. եթէ արծաթը չէ դիմանում, սեւանում է, {ողորմած} -հոգու փորը եւ աղիքը ի՛նչպէս կարող էին չ

ուիլ ": Չկամի ամենեւին մտածել, որ այդ {ողորմած} հոգու փորը եւ աղիքը արծաթ չէին, չկամի

Սեպտեմբերի 18, 1858, Րեդուտկալէ: {Ողորմած} պարոն ԿՈՄՍ ԷՄՄԱՆՈՒԷԼ, Քո երկա

ւոր մարդու վիճակը կարող եմ տեսանել, իմ {ողորմած} պարոն Կոմս Էմմանուէլի ճշգրիտ նկարագրութ

" Րեդուտկալէ, 14 Փետր., 1859 թ. {ՈՂՈՐՄԱԾ} ՊԱՐՈՆ Կոմս Էմմանուէլ. " Խո

Վ ՆՈՐ ԱՄՍԱԳՐԻ ՄԱՍԻՆ ( Նամակ խմբագրին) {Ողորմած} պարոն, Այն հաճելի համոզմամբ, որ

լիս լինեն, շտապում եմ տեղեկացնել ձեզ, {ողորմած} պարոն, մեր մայրաքաղաքի պատերի ներսում

մսագրի միջոցով: Թույլ տվեք ինձ, {ողորմած} պարոն, այստեղ ընդհանուր գծերով բնութագ

ան ժողովուրդների մոտ: Թույլ տվեք ինձ, {ողորմած} պարոն, այստեղ բերել հարգարժան պրոֆեսոր

երի ձեռքումը ": Թույլ տվեք այժմ, {ողորմած} պարոն, համառոտակի ծանոթացնել ձեզ նախատ

ան ու բարեխղճության մեջ: Ընդունեցե՛ք, {ողորմած} պարոն, առ ձեզ ունեցած իմ անկեղծ հարգան

անող, ամենի՛ երախտաւոր, քաղցր եւ շա՛տ {ողորմած} ։ Եւ այս բոլորը մեր համար իր անձով ք

, անունը ստորագրելու ժամանակ գրէ ` ձեր {ողորմած} տէր, իսկ թագաւորը միայն ստորագրէ. խոն

, որի բովանդակութիւնը այսպէս էր. " {Ողորմած} պարոն. Ցաւում եմ, որ ճակատագիրը դարձե

փոքր ինչ, իմը եւս այդպէս էր, բայց իմ {ողորմած} հոգի մարդը ամուսնացաւ, վա՞տ օր տեսաւ.

ետի յիշատակը, բայց այդ բոլորը զուր է, {ողորմած} հոգին լաւ է իմացել աշխարհիս բանը, եւ մ

րածուելուն Ամերիկայի մէջ։ Թագաւորը շատ {ողորմած} կերպով լսեց այս գանգատին։ Յիսուսեանք,

ԱՆ ՎԵՀԱԶՆԵԱՅ ԱՂԱ ԽԱՉԱՏՈԷՐ ՅՈՎԱԿԻՄԵԱՆ {Ողորմածագոյն} տէր, յԵրեկի աւուր ընկալայ ի նորին բ

նց ազգի: Ձերոյին գերազանցութեանց {ողորմածագոյն} տեարց ամենախոնարհ ծառայ Միքայէլ Լ

սի զարհուրելի օրինակներ. " Ձեռք կանանց {ողորմածաց} եփեցին զմանկունս իւրեանց եւ եղեւ նոցայ

ւրը եւ առու բացում դէպի իր այգին, " իմ {ողորմածիկ} հօրիցը էս եմ տեսել ասելով ", մինչդեռ ջ

սաւոր պաշտօնի՝ օր մի ի միոյն տարոջ տէր {ողորմեա} հայցելով առ ամենագթած արարչէն թողութիւն

կառ ակնածութեամբ աղաչեմ զՍինօդն, իբրու {ողորմեալ} աղքատութեան եւ թշուառութեան իմում, փու

կորուսանել զժամանակ իմ ի չարաչար զրկանս {ողորմելի} անձին իմոյ՝ եւ հասանել ի յետին ծայր ապ

արարութեանց իմոց: 7 Ես տեսանելով զի {ողորմելի} աղքատութեամբ դեգերեալ ի դրունս այլոց գր

ղութիւն գործոյն արկանէ ի չարաչար զրկանս {ողորմելի} անձին իմոյ: Վասն որոյ ամենահպատակա

յց պիտի ներողամիտ լինես, եթե իմանաս իմ {ողորմելի} վիճակը եւ դրությունը, որի մեջ գտնվեցա

ցուք ապագայիցն մերոց, դրոշմեալ ի ճակատ {ողորմելի} հակառակորդացն զկնիք յաւիտենական խայտառ

չիմանա, թե 50 տարի առաջ ապրել են նման {ողորմելի} արարածներ: Մեզանում ոչ ոք չի մտնու

շատ խաբուած, որ այժմ մատնուել էին այդ {ողորմելի} վիճակին, թէ չարագործ, նենգաւոր եւ այլ

ելով, այլ այն սուտ ազգասէրքը, որ խեղճ {ողորմելի} " Մեղուին " լծել են մի սայլի եւ, ինքեա

ոչ թէ միայն երկնակամարի օդը, այլեւ իմ {ողորմելի} պատուհաններիս ապակիքը, որ ներկել էր ժա

Դու ասում ես, թէ մեք թերահաւատ էինք։ {Ողորմելի} մարդ, ի՞նչ է մեր թերահաւատութիւնը, ար

ութիւն՝ առանց մտածելու, թէ ինքը՝ այդ {ողորմելի} տիրացուն, բացի գիշեր ցերեկ խոնարհեցո՛-

ի ուսումնարանին. դոցա վարժապետքը, այն {ողորմելի} եւ թշուառ էակները աշխարհի երեսին, արժա

ալ, նայում է " Մեղուի " վերայ որպէս մի {ողորմելի} եւ թշուառ գործի վերայ մատենագրութեան աս

ելով, այլ այն սուտ ազգասէրքը, որ խեղճ {ողորմելի} " Մեղուին " լծել են մի սայլի եւ, ինքեա

քը ձգում է իւր վզից գրաշարի վիզը։ Խեղճ {ողորմելի} գրաշար, քանի քանի հեղինակի եւ գրողների

ին վրէժխնդիր լինել իւր մօր մահի համար. {ողորմելի} կնոջ վերջին խօսքերը լինում են վրէժ, վր

՝ այն սոսկալի մահու տառապանքի միջոցին, {ողորմելի} ձայնով բողոքում է դէպի իւր դուստրը, յա

ւր մէջ կենտրոնացած, ցուցակ է լինում մի {ողորմելի} վիճակի: Ի՛նչ ասել է կենտրոնանալ իւր մէ

ունչ բեւեռային սառնութեամբ կտրում է այդ {ողորմելի} բուսականի կեանքը: Այդ ի՛նչ ողբալի

ամիս ձմեռը փակուած միայնակ եւ անմխիթար {ողորմելի} բնակութեան մէջ, իմ կոմսութեան ողբալի ա

ւատը իւրեանց վերայ, հանդիսացնում են մի {ողորմելի} պատկեր մտաւորական մեռելութեան, մինչեւ

րը ընկերի աչքից, կարող էր պարտակել իւր {ողորմելի} դրութիւնը. այդ վէրքերը ճարակում են նոր

ելով տղայի սպառնալիքը, սկսում է ջարդել {ողորմելի} տղայի քիթը բերանը՝ դժոխային խօսքեր դու

Իսկ թէ սայլորդքը համարձակուէին կարեկցել {ողորմելի} տղային, Բէգզադէն սպառնում է ոչ մի կոպէ

յ կանայք, մեր ազգը մինչեւ այժմ ապրել է {ողորմելի} խեղճութեան մէջ. նա մոխիր է կերել հացի

, գոնէ, այդտեղ գէթ պիտի երեւի, որ իւր {ողորմելի} ստրուկներից աւելի ապրի մի քանի օր, եւ

րցողներին: Նոր Նախիջեւանի հայերը {ողորմելի} խեղճութեամբ բնակութիւն հաստատելով Ազովի

գործ կատարել նիւթական աշխարհումս: Այս {ողորմելի} դրութիւնը ազգի, նորա արտասուքը եւ աղաչ

կաւ անցաւ այնքան փորձանք... {Ողորմելի} ՜, դու կարծում ես, Թէ հայրենիքդ ս

եղէգը, որ շատ անգամ գաւազան են կարծում {ողորմելի} ՜ մարդիկ: Սկզբունքների համար մեզ տրո

մա՞րդ խրատել, իրաւասութի՞ւն բանեցնել: {Ողորմելի} ՛ է այն մարդը, որ պիտի ընդունէ այդպիսի

այց այն խեղճ հայը, այն հարստահարուած, {ողորմելի}, աղքատ, մերկ եւ քաղցած Հայը, ոչ միայ

դ, այսպես կոչված հայագետների, խորապես {ողորմելի} մոլորվածությանն ընդդեմ պ. Նազարյանցը բ

մբ, մինչդեռ ուրիշները եւ մանաւանդ խեղճ {ողորմելի} գերմանացիք ցեխում խրուած, նախանձու տրա

մռնչելով: Մեզ առաւել սարսափեցնողը մեր {ողորմելի} դրութեան մէջ այն էր, որ սովորականից դո

ելով. Ազատեցէ՛ք մեզ ի սէր աստուծոյ այս {ողորմելի} դրութենից. չէ՞ որ մէք Հռոմի որդիքն ենք

կուլ է տալիս անխնայ իւր ղահուէի հետ մեր {ողորմելի} գրուածները, թէ արձակ եւ թէ ոտանաւոր,

պէս խելագար, հա՛, հա՛, հա՛.. - {Ողորմելի} ՛ Աստարօտ, - ձայն տուեց դժոխքի տէրը ուր

ողութեան տէր պարոնների հետ՝ օգնել ազգի {ողորմելի} եւ թշուառ դրութիւնը․ բայց պ. Շահբէգի

գումարի տարեկան շահովը կրթել ազգի խեղճ {ողորմելի} զաւակները, որոնց մասին այսքան աղաղակու

րգեր ու երաժշտութիւնը, ապա ուրեմն խեղճ {ողորմելի} բաներ, ըստ որում օրինաւոր բան չէին կար

ւելացրեց Մահտեսին, - մի վերին աստիճանի {ողորմելի} մարդ։ Գլխին դրել է, թէ աշխարհի երեսին

ալու կայծակները: Մի ճնշուած, խեղճ {ողորմելի} սիրտ ամենայն վայրկեան, հարիւրներով զար

ս չտեսանէ: Այլ բան չկար, որ խոսէր {ողորմելի} ծառան, ուստի դուրս եկաւ, անիծելով իւր

ւ ասել, անբարոյականութեան վերայ, խեղճ {ողորմելի} թշուառականը իւր բոլոր կեանքումը կատարել

բեղայական կարգ, եւ այն չքաւոր, խեղճ, {ողորմելի} վիճակում, եւ կտրած բաժանած իւր ազգից,

կամ ընկերութիւնը, բաժանորդ լինելով այս {ողորմելի} եւ թշուառ կրօնին, դառնում է մի մեքենայ

իւնը, որ բաժանորդ էին այդ կրօնին։ Այս {ողորմելի} եւ թշուառ դրութեան մէջ էր բոլոր մարդկու

լը պապական մարդերի հոգու մէջ։ Խեղճ {ողորմելի} Սպանիան զրկուեցաւ իւր գործունեայ եւ հար

էայք՝ կէս մի կրակով չքացնելով, կէս մի {ողորմելի} դրութեան մէջ հալածական քշելով իւրեանց բ

ոց հին լեզուն եւ վեր քարշեցին նորան այն {ողորմելի} վիճակի միջից, ինչ վիճակի մէջ մնացած էր

կան վարդապետի եւ Ղուկաս Վանանդեցու խեղճ {ողորմելի} վհատական դրութիւնը Հօլլանդայի մէջ, այլ

լ արկաք ի գետ, ո՞չ ապաքէն զՂազար մ երկ {ողորմելի} ի վանացն արտաքսեցաք յափշտակեալ եւ զգրեա

աւուրն պարենի անբանացեալ չիցեն աղքատ, {ողորմելի}, առաջնորդեալ բնական ազդեցութեամբ քան բ

ուրեմն շատ հեշտ էր Յիսուսեաններին խլել {ողորմելի} երեխաներից նոցա անգէտ համաձայնութիւնը։

, որ մանաւանդ թշնամի է Յիսուսեաններին։ {Ողորմելի} Բօնզը մեռաւ անտանելի չարչարանքի մէջ, մ

։ Այնտեղ փորեց, հանեց գերեզմանից խեղճ {ողորմելի} Տուրնօնի մարմինը եւ բերեց իւր հետ Եւրոպ

նը դէպի կուրծքը, միւսը դէպի թիկունքը։ {Ողորմելի} Րիշիէ ճար չ'գտաւ, որ չ'ստորագրէ արդէն

լաւ մարդը. նա լաւ գիտէր՝ ինչ աստիճանի {ողորմելի} դրութեան մէջ էին թողնում Յիսուսեանք Հռո

Վարդիթերից " մենք տեսնում ենք, թէ ի՛նչ {ողորմելի} վիճակում է շերամաբուծութիւնը Աշտարակում

ւն կարող էր ունենալ սառուցից։ Հայոց {ողորմելի} Ազգը, երկար ժամանակ անուսում մնալով,

տանաւոր, եւ դորանից է, որ հասել է այս {ողորմելի} վիճակին։ Այժմ հարկաւոր էր ձիաւորուիլ.

ւրս կը գա՞յ: Չէ՞ որ զուր տեղը կը վատնէ {ողորմելին} իր ջերմութիւնը եւ շատ անգամ գործը կը վե

ում է նորան, " Հեթո՛ւմ ափեր, - ասում է {ողորմելին}, - քեզ արքայութիւն ըլնի, կտրե՞ս ոչ. ի

լու համար նորան դնէին սառուցի մէջ։ Այն {ողորմելին} ի՞նչ ջերմութիւն կարող էր ունենալ սառուց

յդ բանի քանի օրինակները տեսած եմ: Խեղճ {ողորմելիքը} չէին կարող հաց ուտել հանգիստ, ամեն մի

ի։ Բայց, ինչպէս առաջ էլ ասացինք, մեր {ողորմելիքը} ասում էին, թէ այդ վէպերը մեր ազգին վեր

կեշտութիւնը ցոյց տալ դորանով, այլ խեղճ {ողորմելիքը} լաց էին լինում իւրեանց անբախտ գլուխը,

ձանի վերայ կարողանան դրոշմել։ Թէեւ այս {ողորմելիքը} չգիտեն, թէ Ուռանոսի փոքր որդին տիտանից

եւս Բէգզադէն սկսում է ծուռ աչքով նայել {ողորմելու} վերայ: Հայհոյանք, թուք ու մուր եւ

հարցուածս վարժապետին՝ ըստ մեզ համարին {ողորմելութիւն} եւ ողորմելութիւն արտասուելի: Եթե ինքեա

ետին՝ ըստ մեզ համարին ողորմելութիւն եւ {ողորմելութիւն} արտասուելի: Եթե ինքեանք վերապատուեալ վ

օր մեծ նեղության մեջ. վերջապես աստված {ողորմեցավ} եւ լավացա մին փոքր: Ահա գիր չգրածիս պա

ինձ յուսահատութեան ծովը: Բայց Աստուած {ողորմեցաւ} երեսիս ջրին: Վառեցի կրակը, շարեցի քու

Տեղն է, որ մէկը ասէ նորան, " քո հօրն {ողորմի}, թէ դա Գարեգնի հրամանը կատարելու համար

ոտքով վազեց դէպի նաւը, որով Աստուած, {ողորմի՛ր} ինձ աղօթքը ուսուցանող վարդապետը գնում է

իս Յունաց Թէոդոս կայսրի մօտ, խնդրում է {ողորմիլ} Հայաստանին եւ թագաւոր դնել Արշակի որդի

ք միշտ եւ այդ բանը ստիպում էր մեզ աւելի {ողորմիլ} այդ տեսակ հեղինակներին, որոնք մինչեւ ա

, այլ, դորա փոխանակ, Աստուած, ես քեզ {ողորմիմ} ասողը չէ՞ր, որ ծովի վերայ ոտքով վազեց

՞ն, առաքեալքը ձկնորս չէի՞ն: Աստուած, {ողորմիր} ինձ ասել չուսանողը, այլ, դորա փոխանակ

ронцов. Աստուծոյ յաջողեցուցիչ {ողորմութեամբ} Մեք՝ ԵԿԱՏԵՐԻՆԱ ԵՐԿՐՈՐԴ, ԿԱՅՍԵՐՈՒՀԻ եւ

ս Մարկոսեանին մինչեւ նորա մահը Գերագոյն {ողորմութեամբ} յանձնում ենք ՄԵՔ այս բոլոր՝ Ղրիմից նոր

պարգեւաթղթի մէջ նշանակուածքը, Գերագոյն {ողորմութեամբ} բոլոր Նախիջեւանի Հայոց հասարակութեան վե

յ " ՊԱՒԵԼ ": Աստուծոյ յաջողեցուցիչ {ողորմութեամբ} ՄԵՔ՝ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՌԱՋԻՆ, ԿԱՅՍՐ եւ Ինքնա

ռքով հաստատելու համար եւ, ՄԵՐ Գերագոյն {ողորմութեամբ} ընդունելով այդ խնդիրը եւ ցոյց տալու համ

յին, օտարի հողի վերայ, օտարի հացով ու {ողորմութեամբ} լուսաւորութեան ճանապարհ բանային Հայոց ա

նորա, ըստ որում մուրողաբար օտարին ապրի {ողորմութեամբ}, ապա արժան էր զխաւարն լուսով փարատել,

Սիկստոս V-ը։ " Հենրիկոս, Աստուծոյ {ողորմութեամբ} թագաւոր Ֆրանսիայի եւ Նավարրայի, թագաւո

ըմբռնեաց զիս ի ճանկս իւր, զոր թէպէտ եւ {ողորմութեամբն} աստուծոյ ազատեցայ ի մահուանէ՝ բայց հետ

ակելոյ 'ի Նոր Նախիջեւան քաղաքի զհրիտակս {ողորմութեան} յանուն դպրոցի, աղքատանոցի եւ հիվանդանո

անտարակոյս, Փարպեցին որպէս մի աղքատ եւ {ողորմութեան} կարօտ մարդ չեկաւ վանքը, ուստի եւ կարո՛

նոցի, հիւանդանոցի եւ որբանոցի զհրիտակս {ողորմութեանց}: Պատճէն կտակի առաջնոյն, այն է հան

րը բաժանեց աղքատներին եւ ինքը ապրում էր {ողորմութենով}, այսինքն՝ մուրացկանութենով։ Դժուար ե

ցը, սկսեց ծառայել հիւանդներին եւ ապրիլ {ողորմութենով} ։ Իւր լիակատար իրաւունքների մասին, որ

բաժանեց աղքատներին, իսկ ինքը ապրում էր {ողորմութենով} ։ Այսպիսի դրութեան մէջ ապրեցաւ նա 1722

անից եւ տեսաւ մի աղքատ պառաւ կին: - {Ողորմութի՛ւն} արա, զաւա՛կս, ողորմութի՛ւն, - կրկնեց

կին: - Ողորմութի՛ւն արա, զաւա՛կս, {ողորմութի՛ւն}, - կրկնեց պառաւը, - Աստուած բարի դուռ բ

ր իւր կարը, նստած պատուհանի տակ: - {Ողորմութիւ՜ն} արէք, ողորմաթեօ՜լն արէք, - ասաց մի ձայ

մօտ գալիս է կոմսը։ Լէոնորան խնդրում է {ողորմութիւն}, կոմսը հրաժարւում է փրկել որպէս Մանրիկ

լատներում, իսկ Լամարթինի համար պիտոյ է {ողորմութիւն} հաւաքէին, որ ապրէր: Մի՞թէ ծանր չէր նո

նել ապերախտ բռնակալից 14000 ֆրանկ որպէս {ողորմութիւն}: Մեր ընթերցողներին կը մատուցանենք շուտ

անալի է այս: Սոցա հակառակ, մարդը {ողորմութիւն} է տալիս, այսինքն՝ օգնում է կարօտելոց

եւ յիսուն ռուպլի Հալաբայ եղեալ աղքատաց {ողորմութիւն}: Հինգ հարիւր ռուպլի սրբոյ Էջմիած

նա իւր ձեռքը Պարզում է անց կացողին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

նա իւր ձեռքը Պարզում է անց կացողին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

ան չեն ճանաչում, Մոռացել են բնաւին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

ծ ամէն բանից, Չունի անգամ հացի գին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

զերն արձակ, Չունի հագուստ թէեւ հին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

ոցում քնում է նա Խոնաւ պատերի տակին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

է, տառապելով, Այս սոսկալի վշտերին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

աղքատ կը գայ իմ մօտ, Նորան կը տամ {ողորմութիւն}. Բայց թէ ո՞րքան, կամ ի՞նչ չափով

մարդերի, ինչպէս է Դուքս Վելլինգտօնը, {ողորմութիւն} են գտնում Հեգելից ": Մեզ շատ հասկա

մանաւանդ է՛լ աւելի տէր Համազասպը, որին {ողորմութիւն} անէ Տէրը ինչպէս Ոնիսիփորի տանը, այս խօ

ազգին, մի քանի աղքատի երկու-երեք մանէթ {ողորմութիւն} տալով: Նա գովում է ազգը, նա օտարի առա

սքեր ասելով, մտաւ բակը: - Ահա՛ քեզ {ողորմութիւն}, - ասաց Մանուշակը, - եւ եթէ իմանայի, ո

քեզ մի տուն, ուր միշտ կարող էիր մտանել {ողորմութիւն} ստանալու համար: - Մարիկս, - պատասխա

շորեր հագած ման էր գալիս փողոցներում՝ {ողորմութիւն} հաւաքելով։ Ոչ ոք նորա մօտ չէր գալիս,

ամայ տալիս էին Սպանիական աղքատին մի բան {ողորմութիւն} ՝ լրտես համարելով նորան. ըստ որում Պաւ

ուղեւորեցաւ դէպի Սպանիական Նիդերլանդիա {ողորմութիւն} հաւաքելու, որ տեղից բաւական արծաթ բերե

ս XVի, եւ այլն եւ այլն, բայց Աստուծոյ {ողորմութիւնը} հասանելով, հանգամանքների դժուարութիւնը

արկաւոր էր Պապի օրհնութիւնը եւ մանաւանդ {ողորմութիւնը}. պատճառ, Իգնատիոսը եւ նորա ընկերքը ոչ

ՐՈՐԴ ԿԱՅՍՐՈՒՀՒՈՅՆ, եւ Ռուսաց Կայսրների {ողորմութիւնքը} ՝ ժամանակ առ ժամանակ առատացած Նախիջեւան

ի եւ այդ պատճառով տալիս են նրան, իբրեւ {ողորմություն}, այդ չնչին գումարը: Բայց պետք է ճշմար

եմ, որ այս գիրս գրած ժամանակս աստուծո {ողորմությունովը} ողջ եւ առողջ եմ, նույնպես Ավետիքը եւ Մ

Պապի մօտ։ Պապերը գործ էին դնում երբեմն {ողոքանք}, երբեմն սպառնալիք, բայց երկուսը եւս լ

սն գրեթէ բռնադատեալ են ի ստորագրել է որ {ողոքելով} եւ է սպառնացեալ: Երկրորդ, թէ բովանդակ

նն ողջոյն նուիրէ եւ ամենայն ընտանիք ձեր {ողջ} եւ առողջ են: Խնդրեմ զպատասխանին գրեսջի

որպիսությունս հարցանել, փառք աստուծո, {ողջ} եւ առողջ եմք ամենեքյանքս, եւ սրբազան հ

ց, եւ հարցանողաց նվիրեմ զիմ ողջույնն, {ողջ} լերուք: Խ. ծ. Մ. Նալբանդյանց

նա ես կը հատուցանեմ, միամիտ եղիր: Ես {ողջ} եւ առողջ եմ, նոյնպէս ցանկամ, որ դուք

առողջ եմ, նոյնպէս ցանկամ, որ դուք ալ {ողջ} լինիք: Մեր բոլոր ընտանեաց եւ ազգականաց

բարեւ արեք, ես ժամանակ չունիմ գրելու: {Ողջ} լերուք: Խ. ծ. Միքայէլ Նալբանդեանց

, հայտնում եմ իմ որպիսությունս, որ ես {ողջ} եմ եւ առողջ եւ հետեւում եմ իմ գործիս,

ետեւում եմ իմ գործիս, նույնպես Ավտուշն {ողջ} եւ առողջ է, այս բարեկենդանի օրերն ինձ

երկրորդ, ես նոցա մոտ գնալ-գալ չունիմ: {Ողջ} եղեք եւ աստված քեզ կատարյալ առողջությու

ս գրած ժամանակս աստուծո ողորմությունովը {ողջ} եւ առողջ եմ, նույնպես Ավետիքը եւ Մարտի

դ կլինի: Ուրիշ բան չունիմ գրելու. {ողջ} եղիք եւ ամենակալ աստվածը թող ձեզ հետ լի

ձեր ողջությունը, գոհացա աստուծուց, որ {ողջ} եք եւ առողջ, թեպետեւ քո հիվանդությունդ

րել, մինչեւ այժմ չտեսա: Ես եւ Ավտուշն {ողջ} ենք եւ առողջ: Մեր բոլոր ընտանյացը ս

ան կլինի մեր անկեղծ բարեկամությանը: {Ողջ} եղեք եւ ուրախ Ձեր բոլոր գերդաստանով:

Պողոս աղա Չոռնովին սիրո ողջույն, որդին {ողջ} է եւ առողջ, միայն չի հանգչում այստեղ,

րժապետի գործը, հույս կա՞ փրկության կամ {ողջ} առողջ է, եւ գործը ի՞նչ դրության մեջ է

Մեք ամենքյան, որոնց որ ճանաչում ես, {ողջ} են եւ առողջ եւ ողջունում են ձեզ:,

գիրով գրիլիմ ամսույս 8-ին: Սրբազանն {ողջ} է եւ առողջ, եւ քո ասած բաներդ բոլորը ա

Այժմ այստեղ ոչինչ նորություն չկա, {ողջ} եղիր. սպասում եմ ստրախավոյ գիրիս պատաս

Սրբազան Հայրն, Նազարյանցն եւ քահանայք {ողջ} եւ առողջ են եւ ողջունում են քեզ: Պե

նեի, բայց մյուս փոշտին կգրեմ դարձյալ, {ողջ} եղիր: Քո անփոփոխ բարեկամը Մ. Նա

քաֆե-րեստորանումը: Մնաս բարյավ եւ {ողջ} եղիր. սպասում եմ պատվական նամակիդ։

ամ սպասում եմ Ձեր ավետավոր նամակին: {Ողջ} եղեք: Ձեզ միշտ հարգող ու պատվող խ. ծա

եմ: Առ ժամս ուրիշ բան չունիմ գրելու, {ողջ} եղիր: Քեզ միշտ բարեացակամ եղբայր,

հետո, խնդրեմ մերոնց միամտացնես, թե ես {ողջ} եւ առողջ եմ եւ թե բան ուսանելու գնացել

մս այսքան, մինչեւ հետեւյալ նամակս: {Ողջ} եղիր աստուծով հանդերձ, եւ սմ ենակալ տե

հայտնեց, որ ես առ միամիտ լինեմ: Ես {ողջ} եմ ու առողջ եւ ամառը անպատճառ այդտեղ կլ

առողջ եւ ամառը անպատճառ այդտեղ կլինեմ, {ողջ} եղեք ամենայն հաջողությամբ: Հարազատ

ժամանակ օգտակար լինին այս գրվածքը: {Ողջ} եղիք ամենայն հաջողությամբ, մեծարողա

րին առանձին-առանձին: Այնուհետեւ բոլորդ {ողջ} եղեք եւ ներողամիտ շփերթ նամակիս համար:

տուն եւ ողջունիր բոլորին, ասա, որ ես {ողջ} -առողջ եմ, եւ որ մենք առաջվա նման տեսնվ

մակ չկա: Փառք աստծո, որ մերոնք բոլորը {ողջ} -առողջ են, որը եւ քեզ եմ ցանկանում:

ես եւ եղբայրս՝ Ղազարոսը, փառք աստծո, {ողջ} ենք եւ առողջ: Գրիգոր եւ Սերովբե եղբայր

մեր ծնողներին: Ես, փառք՝ աստծո, {ողջ} եւ առողջ եմ. յուրաքանչյուր շաբաթ տեսնվ

վում են անդադար Սեւ ծովի տարածութիւնը: {Ողջ} եղիք: Միշտ պատրաստական խոնարհ ծառա

եղանակի մէջ, եթէ վեր առնուի մի հորթ եւ {ողջ} ողջ թաղուի գետնի մէջ, այնուհետեւ անձրե

ակի մէջ, եթէ վեր առնուի մի հորթ եւ ողջ {ողջ} թաղուի գետնի մէջ, այնուհետեւ անձրեւը կ

վ: Խնդրեմ նամակդ չպակասեցնես ինձանից։ {Ողջ} եղիր: Քո եղբայր Ս. Խ. ՇԱՀԲԷ

ով տեսանում է իւր մօտ դրած կոմսի զաւակը {ողջ} եւ առողջ: Ազուչենան խելագարութեան մէջ

Չկամիմ նամակս սկսանել նորանով, թէ {ողջ} եւ առողջ էի. մաշուած ձեւ է, եւ նամակը

ը ` բանտի խորտակուելուն: Ի՞նչ են սոքա {ողջ} միասին Անձկութեան հետ հրեշտակի, Թէ ն

Աստուած, Ալելուներն են հնչում Երկնային {ողջ} զօրութեանց: Հոտոտո՜ւմ է լիառունգ Տէրը

ն Կամ կեղծաւոր, երկերես, Որ {ողջ} աշխարհ սփոփելով, Թողուս Հայաստանն

լինիմ, ինչպէս դու սուրբ ես, Թող {ողջ} աշխարհին երեւիմ քեզ պէս։ ՈւՍԱՆՈՂ

ւն Մի բան ասելում ` թէ չար, թէ բարի: {Ողջ} մին է նորան ` եթէ թագակիր, Եթէ սոսկակա

, մենք չունենք ազնիւ կիրք. մեզի համար {ողջ} մին է Բարեկամ, թէ թշնամի, երբ նա

Խոր հառաչանք քաշեց սրտից, յոյսը եղաւ {ողջ} ունայն. Տեսաւ բազմած Նիկողոսի գահ

այ, իւր ամօթի փոխանակ Աշխատում էր {ողջ} քաղաքին պապը առնել խայտառակ։

ղիս տղէն Մի վարդապետ опытной {Ողջ} սորա հետ ընկել են: Ведь ուզում ե

ինակ. Մեզ խաղալիք շինեցիր, {Ողջ} աշխարհի խայտառակ: Լաց ես լ

կաթ. Ընդհանուրի չափից է կախ {Ողջ} աշխարհի գործերը. Մի մարդ ազնիւ ե

Ո՛չ երկէայց ես, թէպէտ հարցի ինձ ի դիմի {ողջ} աշխարհ, Ո՛չ յուսաբեկ եղէց երբէք,

Ատտիլայի արշաւանքը Եւրոպայի վերայ. նա {ողջ} Իտալիան աւէր դարձրուց. Լեւոն պապի արտա

լ գործարանումը, ինչքան ունեցաւ: Հռոմի {ողջ} ժողովուրդը նորա դէմ վեր կացաւ, երբ որ

Տիրոջից. եւ Քրիստոսի շնորհից ամենքն էլ {ողջ} են եւ մէջտեղում, թո՛ղ հարցանուին նոքա

եւ կը զղջաք ձեր յամառութեան վերայ: {Ողջ} եղիք, ձեր անձը եւ բարքը փոխելու, այլե

արստութիւն, որ յետոյ մեր պապը եւ հայրը {ողջ} փչացուցել են, ասելս այն է, թէ մեր ցեղ

ներողամտութեան վերայ դէպի իմ հրաւէրը: {Ողջ} եղիք: Խ. Ծ. Գէորգ Շահումեանց:

ափոխման տօնից յետոյ հարսանիքը առնելու: {Ողջ} եղիք: Ձեր խոնարհ ծաոայ Մկրտիչ:

ողովուրդը պատրիարք էր ընտրում Թուրքիայի {ողջ} վանական հոգեւորականութեան միջից, բայց

չարաչար խայթուած ( ?) աղջիկը, միւս օր {ողջ} առողջ բանում է իր բանը: Հիւանդներ

ի առջեւ ուխտեցին կամաւոր աղքատութեան եւ {ողջախոհութեան} ուխտը։ Նոքա, քահանայ ձեռնադրուելո

անդիսով ուխտեց ճիշտ պահել աղքատութեան, {ողջախոհութեան} ուխտը եւ կոյր հնազանդութիւն ունենալ դէպ

երը հետեւեալքն են՝ I) եթէ նա մեղանչէր {ողջախոհութեան} ընդդէմ, II) եթէ Կօլլեգիաների եւ նորըն

անը։ Ամենայն հարս ունէր կախած իւր վզից {Ողջախոհութեան} Աստուծոյ պատկերը, այն խորհրդով, թէ նո

ովի թրիքից, աղջիկներին ներում էին կրել {ողջախոհութեան} նշանը, ազնուականների եւ ռամիկների համա

րովհետեւ այնպիսի փառաւոր հանդէսներում, {ողջախոհութիւն}, չափաւորութիւն եւ մեծահոգութիւն են պահ

ախկին կանոններին վերայ ( աղքատութիւն եւ {ողջախոհութիւն} ) աւելացուցին երկու հետեւեալ ուխտերը՝

՛չ հանդէսով։ Նոցա խոստմունքը այս էին՝ {ողջախոհութիւն}, աղքատութիւն եւ կոյր հնազանդութիւն դէպ

յն է, Նորա համար կեանքս առատ {Ողջակէզ} է միշտ պատրաստ։ " Այսպէս ապ

կազմէի ոսկէ հիւս։ Յառաջին հոտ անուշից {ողջակիզի} արդարոյն, Հոտոտեցան իմ ռնգունք ան

մէկ մէկու վերաբարդել, եւ այն, դեռեւս {ողջակիզի} մարմինը մահուան օթեւանի մէջ չամփոփուած

ենք այնպիսուն կատարյալ հաջողություն եւ {ողջամբ} վերադարձ, հանդերձ քաղաքի շահով: Շա

չորից աւուրց նաւարկութեան, ի Սուէզայ, {ողջամբ} մտեալ ի Կալկաթա, ՚ի վաղիւ անդր այց ել

ժմ գրում եմ միայն, որ դու իմանաս թե ես {ողջամբ} մտա Կալկաթա Մայիսի 30/11 Հունիսի եւ երե

ազգատոհմի վերայ, բարեաւ լինի քո գալը, {ողջամբ} եկիր. գոհ եմ քեզանից, որ մեր ցեղի թշն

դպիսի չնչին բաներ միեւնոյն են: Ամենայն {ողջամիտ} Հայի յայտնի է, որ կամին ներկել խաժամու

ազոհութեամբ, մինչ ազգի բարեմիտ անդամքը {ողջամիտ} քարոզութիւնը եւ անաչառ հրապարակախօսութի

այս մէկ: Երկրորդ, եթէ սա լինէր {ողջամիտ} անձն, պարտ էր նախապատիւ համարել ազգի օ

գելով եւ անմոռաց զարմանալով լուսաւոր եւ {ողջամիտ} խօսքերի բղխելու վրայ, հրապարակներում ե

ի խելքը եւ ճարտարութիւնը, դորա հակառակ {ողջամիտ} եպիսկոպոսները լցուել էին արհամարհանքով

եւ կնքահայր ասացեալը պիտի լաւ իմանայ եւ {ողջամտութեամբ} վարդապետէ Սուրբ Գիրքը. պատճառ, մկրտու

ց, եւ Սուրբ Գիրքը՝ աստուածային բանը, {ողջամտութեամբ} հասկանալուց, ընդունելի չէ մկրտութեան ժ

կորուսել էինք մեր բոլոր ապրանքը, բայց {ողջանդամ} փրկուեցանք մեզ մօտեցած մակոյկների օգնու

կտեմբերի վերջերումը։ Այստեղ նոքա, {ողջը} միասին հետեւելով Իգնատիոսի օրինակին, մ

ւ գլխաւոր խորհրդական ( monitor)։ Սոքա {ողջը} լինում էին ինքեանք իսկ Կարգի մէջ անմիջա

չկամիմ մի այդպիսի ինքնահաւան մարդ, որ {ողջի} վերայ ծիծաղում էր, - պատասխանեց Շաքարե

, Շուխռի-մուխռի խօսում էք, {Ողջիդ} խելքը չափում էք, Բափ բարաբար բերո

, այլ ներում է այսպիսի գործեր կատարել. {ողջին} յայտնի է, որ նա, դուրս տալով exilla d

նհամաձայնութեան նշանաւոր խնդիրները, եւ {ողջից} գլխաւորը, որ բովանդակում էր իւր մէջ Քր

նալը կատարուեցաւ հետեւեալ կարգով: {Ողջից} յառաջ գնում էին հետեւակ դեւերը, նոցայ

ր կանոնները ծնուցանում են մի կանոն, որ {ողջից} մեծն է, սէր, այս է մարդուս արժանաւորո

աշխարհի մայրաքաղաքը հասանելուց յետոյ, {ողջից} յառաջ գնացին Օրտիցի մօտ եւ կարողացան շր

րտութեան հանդէպ աչքդ եւ կը տեսանես, որ {ողջից} մեծ է Իգնատիոսը "։ Կարճ ի կարճոյ ն

, որ Կարգը յանձնում էր նոցա։ Սոքա էին {ողջից} վտանգաւոր Յիսուսեանքը։ Բայց այսուա

րապարակախօսութիւնը ընդունում են ամենայն {ողջմտութեամբ}, զզուանքով նայելով օբսկուրանտների եւ հ

ւմ. Այստեղ ինչ որ աչք կը տեսնէ, {ողջն} էլ քնում է, Զառամ Արեւելքի գործ չ

ւած միմեանց վշտին եւ ուրախութեանը։ Քեզ {ողջո՛յն}, սիրական, գնա՛ խաղաղութեամբ դէպի խաղա

օդիկ ազնիւ, տխուր յոյժ ի տես: " {Ողջո՜ւյն} քեզ, քո՛յր, տիրաւա՛նդ ողջույն "...

ել աղերսեմ: Աբէլ վարդապետին Արարատեանց {ողջոյն} սիրոյ ի դիմաց իմոց մատուցանիջիք, ես եւ

տայեանց Տիրացու Գէորգ Պետրոսեանն {ողջոյն} նուիրէ եւ ամենայն ընտանիք ձեր ողջ եւ առ

ՂԱԶԱՐՈՍԻ ԽԱԶԱՐԵԱՆՑ ՆՈՒԻՐԵՄ ԵՂԲԱՅՐԱԿԱՆՆ {ՈՂՋՈՅՆ}, Ձեր գրած գիրերն եւ Կայանուշինն ստա

Աւետիս հարց պատրաստ էի մատուցանել զձեր {ողջոյն}, բայց տէր Աւետիսն գտանի քահանայագործու

ռնիլ. ապա թէ ոչ՝ կորնչէր ի զուր ամ մի {ողջոյն}: Այժմ թէ բարեհաճեսջիք շնորհել ինձ զարձ

նաչում, որովհետեւ նոր էի բռնել սորան: {Ողջոյն} եւս չտուած՝ դրեց նա թաց գլխարկը աթոռի

անձին թող հասանի ՄԵՐ ԿԱՅՍԵՐԱԿԱՆ ողորմած {ողջոյն}: Ձեր բարեխորհուրդ ընդհանուր ձեռնա

բայց միայն իւր սիրականին մի հրաժարական {ողջոյն} տալ: Յանկարծ բանտի մօտ գալիս է կոմսը։

նոցա անգիտութեան մեղքը: Հրաժարական {ողջոյն} տալով Թէորիանոսին ( 1170 թուականի Դեկտե

անդիպեցան միմեանց մի անկիւնում: - {Ողջոյն}: - Ողջոյն: - Քանի ժամանակ է

ց մի անկիւնում: - Ողջոյն: - {Ողջոյն}: - Քանի ժամանակ է, քեզ տեսած չէի

Խիստ թխագոյն մի վերարկու կար հագին: " {Ողջոյն} քեզ, քո՜յր, հազար ողջոյն տիրաւանդ ":

ր հագին: " Ողջոյն քեզ, քո՜յր, հազար {ողջոյն} տիրաւանդ ": Իսկ նա ` " Ո՞վ ես, բնաւ

ք ի լոյս հրապարակին՝ Զվերոգրելոցն {ողջոյն} իրազեկ արարեալ զՎեհափառ Տեառնդ, համարձ

թուն Առուգահասակ գարուն, Քեզ {ողջոյն} բիւր՝ անբուն, Տալիս է Հայոց տուն

ղիկները քնքուշ գլուխքը խոնարհած ` {Ողջոյն} տուին, զմայլեցաւ իմ սիրտը:

ւտից մարդկային հանճարոյ: Գրականութիւնն {ողջոյն} ի ժամուս ոգեւորեալ գտանի անսուրբ ազդեցո

ն դառնալու, - ասաց կոմսը եւ հրաժարական {ողջոյն} տայով բոլորին, խոստացաւ օրիորդ Մարիամի

գործոյն ցուցանէ: Թո՛ղ զի պատմությունն {ողջոյն} պակասեալ է յոյժ եւ յոյժ ի պատմական արժա

վաստակ հեղինակին անվարձ, որպէս եւ ազգն {ողջոյն} գրաւեալ մաքուր խղճմտանօք առ ի նմանէ: Ե

մաքուր խղճմտանօք առ ի նմանէ: Երանի թէ {ողջոյն} օրագիրք մեր նովին ընթանային կանոնօք, դ

իւն, միթէ Լազարեանք միա՞կ կազմեն զազգն {ողջոյն}, ո՞ւր է հոգաբարձութիւն ազգի, ո՞ւր իցե

միակ շատ արար են համեմատութեամբ առ ազգն {ողջոյն}, նոքա զառաջինն բացին զԱթենեան տաճար առ

տեցայ եւ ողջունում եմ: Նա, փոխանակ իմ {ողջոյնը} ընդունելու, դէպի երկինք վեր բարձրացրեց

ղաքավարութեան պատճառով ընդունում են մեր {ողջոյնը}: Եթէ իմ այսօրինակ ողբալի դրութեան

ելով ստիպել նորան, առա նորա հրաժարական {ողջոյնը}, նա ինձանից լուսի թռչողական արագութեամ

ալով հանգուցելու մարմնին իւր հրաժարական {ողջոյնը} ։ Մինչ այս պաշտօնը կատարւում էր, եկ

րտմութիւնը, տանք մեր վերջին հրաժարական {ողջոյնը} հանգուցելու մարմնին. չափաւորենք սուգը

к-ն Հիմի ինձ մօտ չի էլ գար: {Ողջով} ведь, նորա վերան Վատ-վատ բաներ խօ

, հանդերձ մրգօք: Գրում են, թէ մերոնք {ողջով} առողջ են. փառք Աստծոյ: Ես էլ լաւ եմ ա

կորստաբեր ընկերութեան կործանողին, նորա {ողջութեան} եւ հայրասպանների վրէժխնդրութեան վերայ ո

րեաւ մինչեւ ցմիւս նամակս: Ցանկալով ձեզ {ողջութիւն} եւ յաջողութիւն՝ մնամ Ձեզ միշտ բարեացակ

այիրլըսըն կա " եւ հանձնեցի աստծուն, որ {ողջությամբ} պահե եւ մեզ եւ ձեզ, որ գալոց ամառ արժա

ւրբ Հարությունը եւ խնդրում եմ աստուծուց {ողջություն} եւ հաջողություն Ձեր եւ Ձեր ամբողջ գերդա

ած կամ մինչ ի մահ: Ցանկանալով Ձեզ ամեն {ողջություն}, մնամ գերապատիվ բարեկամիդ եւ ազգասեր ե

ամակը ստացա երեկի եւ կարդալով իմացա ձեր {ողջությունը}, գոհացա աստուծուց, որ ողջ եք եւ առողջ

րդուդ Գաբրիելին գիրին մեջը, առի եւ ձեր {ողջությունը} իմանալով ուրախ եղա: Կգրես, թե աս ք

Ր ԻՄ, ՂԱԶԱՐՈՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ, Եղբայրական {ողջույն} մատուցանելով, հայտնում եմ, որ այս գիր

բորս, Ֆլորա յանգայիս եւ զավակացը սիրով {ողջույն}, Սերոբե եւ Լուսեղեն եղբարցս կարոտիվ շա

բարեւ, Վառվառ քրոջս եւ զավակացը սիրով {ողջույն}. ասացեք, որ նա Ավտուշին համար հոգս չա

ա: Պատվելի Պողոս աղա Չոռնովին սիրո {ողջույն}, որդին ողջ է եւ առողջ, միայն չի հանգչ

հանդերձ: Գայանե Նիկոլաեւնային սիրով {ողջույն}, Պետրոս Նիկողայոսյանին նույնպես: Ա

ամներիս՝ առանց բացառության: Անանիային {ողջույն} չեմ գրում, որովհետեւ նա " քաղցրախոսութ

մներիս ձեռքը, իսկ գեղեցիկ սեռին անկեղծ {ողջույն} եւ հարգանք: Եթե տանից որեւէ տեղեկությո

" Ողջո՜ւյն քեզ, քո՛յր, տիրաւա՛նդ {ողջույն} "... Այլ նա առ այս. - Եւ, ո՞ ի

ժամանակ ինձի չէիք մեղադրել: Խնդրեմ իմ {ողջույնը} հասուցանել ծերունի հորս եւ սիրական մորս

հայտնվի: Գայանե Նիկոլաեւնայի սիրով {ողջույնը} ես մոռացած չեմ եւ միշտ մտածում եմ նորա

ազարյանցին, նա կհասուցանել ինձ: Իմ {ողջույնը} եւ հարգությունը հայտնել հետեւյալ պարոնն

նչպես եւ երկու սեռի բարեկամներիս՝ իմ ` {ողջույնը}: Տանից հաղորդած լուրը, թե մերոնք բոլո

շնորհակալություն հայտնի՝ ինձ ուղարկած {ողջույնի} համար: Նրանցից առաջինին ցանկանում եմ լ

ություն նորին գերազանցությանը գրքերի եւ {ողջույնի} համար. խնդրեմ հաղորդես նրան իմ անկեղծ

եւ ազգականաց, եւ հարցանողաց նվիրեմ զիմ {ողջույնն}, ողջ լերուք: Խ. ծ. Մ. Նալբանդյա

ну Налбандову в Москве. Խնդրում եմ {ողջույնս} հասուցանես պարոն Խատամովին եւ ասես, որ

գալիս, տեսնենք վաղն ինչպես կլինի: {Ողջույնս} հաղորդիր նորին գերազանցություն Ս. Գ.

ս Անանիային նամակ կգրես, հաղորդիր նրան {ողջույնս} եւ ասա ( իհարկե նամակում), քանի որ նա

ւստ ժամանակ, մինչեւ որ բոլորը, կարգով {ողջունած} երեք օրիորդքը, նստեցին իւրեանց տեղը:

տը երեւեցաւ շեմքի վերայ: Սովորական {ողջունատուութենից} յետոյ, պ. Յովնաթանեանցը հարց արեց. -

աւորութիւն ազգակից եղբարց՝ որոց չեւ էր {ողջունեալ} զհինն դպրութիւն, եւ թէ [առ ոչինչ] համա

կան նամակին եւ գործունեությանը: Խնդրեմ {ողջունել} մեր բոլոր սրտակիցքը, չեմ մոռացել ոչ մի

կացաւ տեղից եւ կամեցաւ, յառաջ գնալով, {ողջունել} իւր բարեկամը. բայց պ. Մարկոսը յառաջեց

ս դադարելով երգելուց եւ ածելուց, սկսեց {ողջունել} նորեկ հիւրը: Կոմս էմմանուէլին շատ անախ

իութիւնը, ապա ուրեմն պիտի ուրախութեամբ {ողջունել} մի ամբողջ գործ, որ կատարված էր որեւիցէ

իութիւնը, ապա ուրեմն պիտի ուրախութեամբ {ողջունել} մի ամբողջ գործ, որ կատարուած էր որեւից

հագնուած էին միակերպ, եւ մին-մին գալով {ողջունելով} երեք օրիորդքը, նստում էին իւրեանց տեղե

ի կրօնական միութեանը, ուստի եւ գրկաբաց {ողջունելու} ենք մի մարդ, որ փախչելով օտար դայեակի

ալաթով): Բարեկամական կերպով իրեար {ողջունելուց} յետոյ իմ հիւրի առաջին խօսքը այն եղաւ,

ր, մէկ մեկու աջ կարկառեցինք, եւ իրեար {ողջունելուց} յետոյ, նստեցինք գետի ափումը կանաչ խոտի

ղութիւնքը: Կոմս էմմանուէլը բոլորին {ողջունելուց} յետոյ դէմքը դարձուց դէպի օրիորդ Մարիամը

մ Նախիջեւանում քեզ տեսանել: Խնդրեմ {ողջունես} իմ կողմից բոլոր մեզ սրտով բարեկամքը: Ի

կերպարանափոխ լինելով, շատ սառնութեամբ {ողջունեց} ինձ: " Սա ի՞նչ օտարոտի մի մարդ է, - մ

ն կան որոշ: Եղբայրն առաւ եւ {ողջունեց} Իւր սիրական քնքուշ քոյր, Ա

, Շահումեանցը համարեայ թէ ներս մտածովը {ողջունեց} եւ տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն եւ Մանուշակը

պոսը ոչինչ չէ պիտո կարողանա առնել: {Ողջունեցեք} հատկապես ձեր պատվական եղբայրը: Մնամ

լավ ընկերների զգացմունքների նկատմամբ: {Ողջունեցեք} նորին գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շ

ձ համար ճարել Ֆեդենկայի լուսանկարը: {Ողջունեցեք} երկու սեռի բոլոր բարեկամներին: Բոլորին

- Մնաք բարեաւ: - Երթաք բարեա՛ւ, {ողջունեցէ՛ք} խնդրեմ Վարդ-խաթուն տիկինը: - Յատուկ

մ. խօսք տուել եմ, կը կատարեմ: Ուրեմն {ողջունեցէք} իմ հարսը եւ զոքանչը եւ պատրաստ եղիք գալ

սկացնելով, թէ նա է ահա Շամիլը: Ես {ողջունեցի} խոնարհաբար եւ կանգնեցայ նորա առաջեւ. ե

ախ թռչունները երգելով, Ծառէ ի ծառ {ողջունեցին} իմ գալը. Ծաղիկները քնքուշ գլուխք

շատ կամ սակաւ ծանեան զլուսաւորութիւն եւ {ողջունեցին} զմերս գրականութիւն սակաւաւոր գրուածովք

եանքի պայմաններին։ Այսպիսի ուրախ հոգով {ողջունեցինք} այս օրերիս Ռօբինզօն Կռուզօի հայերէն թար

այնպիսի գրքի մէջ, որ առաջին անգամ պիտի {ողջունէր} Հայոց մանուկը, որ չգիտէր դեռեւս ընթեռն

ցուեցաւ մի այսպիսի խօսակցութիւն՝ առանց {ողջունի}. - Մեր տղա՛յ, ոչինչ բանից տեղեկու

կրտիչը գունաթափուեց եւ առանց հրաժարական {ողջունի} բաժանուեց քահանայից: Քահանան չկարողացա

երեքշաբթի, եթե ինքդ մոտ օրերս ստանաս: {Ողջունի՛ր} նորին գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շ

յր իմ, Գրիգոր Ղազարյան, Եղբայրական {ողջունիվ} hայտ առնեմ, որ հունվարի 11-ից գրած նամ

երն էլ ընկած են կեցած տեղը: Մերոնց {ողջունիր}, ժամանակ չունեի առանձին նամակ գրելու:

մահաբեր մտածություն: Մնաս բարյավ, {ողջունիր} իմ կողմից, որոնց կուրծքի մեջ զարկում է

րազատներիս, ազգականներիս եւ ծանոթներիս {ողջունիր} իմ կողմից: Շնորհավորում եմ նրանց բոլոր

ախ խաբարիկների եւ թարմ նորությունների: {Ողջունիր} երկու սեռի բոլոր ծանոթներիս, յուրաքանչ

ադարձին էր սպասում: Նամակ գրիր տուն եւ {ողջունիր} բոլորին, ասա, որ ես ողջ-առողջ եմ, եւ

ի մեր հորեղբորորդի Սաշան արդեն տանն է, {ողջունիր} նրան եւ ասա, որպեսզի իր շան բնի մասին

ստացել ինձ իր լուսանկարը ( փոքրադիր): {Ողջունիր} իրեն եւ հորը, եւ եթե նկարը տա՝ նամակի

ԱԿԱՆ ԵՂԲԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, Սիրո {ողջունով} հայտնում եմ, որ մեր օրագրի թույլտվությ

ոնց որ ճանաչում ես, ողջ են եւ առողջ եւ {ողջունում} են ձեզ:, Այս անգամ այսչափ գրով բա

զարյանցն եւ քահանայք ողջ եւ առողջ են եւ {ողջունում} են քեզ: Պետք է տեսնես թե " Ժիտը " ի

րի 1, Մոսկվա [Հ. Գ. ] Բերբերովը {ողջունում} է ձեզ: 35. ԿԱՐԱՊԵՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻՆ Մ

յուն: Շնորհակալ եմ բոլոր նրանց, ովքեր {ողջունում} են ինձ: Նրանց թվարկումը քո նամակում շա

հավելումով կստանա, որ ես նրանց բոլորին {ողջունում} եմ: Ասա խնդրեմ, ինչու Dandy-ն ( Ալաջա

արդեն ստացել ես 12-ի թվակիր նամակս: {Ողջունում} եմ երկու սեռի բոլոր բարեկամներիս, եւ ս

արդ կարեկից լինի նորան: Մօտեցայ եւ {ողջունում} եմ: Նա, փոխանակ իմ ողջոյնը ընդունելու

ւմ. Թռչունները իրենց զուարթ համերգով {Ողջունում} են այգաբացը հոգեթով: " Եւ ինչո՞ւ ես դ

, ժուռ գալիս Այս դրախտում պատուական Եւ {ողջունում} թշուառիս ` Միթէ չէ՞ ինձ բաւական: Զարմա

խօսենք, երբ ձեռք ենք տալիս, Երբ {ողջունում} ենք մենք այդ չքերին, Որ դրան շուն

կացուի անիրաւութենների վերայ: Յետոյ նա {ողջունում} է ամէնքը եւ ասում է. չմոռանաք, որ ես

ուրախակից էր լինում ինձ. մեղմիկ քամին {ողջունում} էր ծառերի ամէն մի տերեւը, այս բոլոր բա

նքը, որոնց համար հարկաւոր լինէր ձեւ ու {ոճ} որոնել: Մի գիրք վեր առնուլ եւ մտածութե

դ յեռեալ ճոխ ի թուփ, Շուշան յիւր {ոճ} գարնայնի: Ո՛չ զկենդանեաց խայտ երա

ը, որի մէջ ոչ համակարգութիւն կայ եւ ոչ {ոճ}, գործ են դրել միայն փողոցի խօսակցութեա

ւթիւնք, Ս. Գրքից փոխառութիւնք, ձեւ, {ոճ} եւ այլն։ Բայց, երկարութիւնից փախչելով

"նզովեալ լինել") (եր. 89) բնիկ հայկական {ոճ} չէ, այլ յունական լեզուի ուղղակի ազդեցու

ադրութիւնս լեզուին Հայոց, ունելով զայն {ոճ} Եւրոպացի առ 'ի շահել զամենեսին, զի մի

կան, թէ ի ժամանակի թարգմանչաց նոյն էր [{ոճ} խօսից] եւ գրերոյն եւ ժողովրդեանն՝ զի՞ն

պնդել թէ ի ժամանակի [յայնմիկ նոյն] էր [{ոճ} խօսից] եւ գրերոյն եւ ժողովրդեանն, ուրե

վին ի հայախօսութեանց այլոց հայկաբանից, {ոճ} գրությանն ստրկացեալ յունական բաղդասութե

նսն, թէպէտ ի տեղիս տեղիս ցուցանէ ճապաղ {ոճ} խօսից եւ ամենեւին հակառակ ամփոփախօս Մով

յ: Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունի, որոյ {ոճ} կարի ծանր ստրկացեալ միանգամայն յունական

952 թուականէ, աւարտի ի 1132 թուականի. {ոճ} գրութեանն առ հասարակ պակասեալ ի բուն հի

այն Ճաշու գիրս Հայաստանեայց եկեղեցւոյ: {Ոճ} սորա եւ ազդուութիւն իմաստիցն պատճառս տա

որ ողբալին է եւ չար քան զամենայն, զայլ {ոճ} խօսից. առ ի ապացուցանել զայս կարծիք պի

կը Աշտարակի բարբառի մէջ օտար ձեւ, օտար {ոճ}, կամ, կարելի է ասել, ամենեւին ոչինչ

անք ծանօթաբանել, որ մենք ուրիշի ձեւ ու {ոճ} ենք դատում, կարծէ թէ մենք մեր վրայ դրա

կը Աշտարակի բարբառի մէջ օտար ձեւ, օտար {ոճ}, կամ, բնաւ ո՛չ, այլ նորա յառաջաբանի

ւմ ենք " Սոս եւ Վարդիթերից " մի այնպիսի {ոճ}, որ իրա՛ւ, կարելի է թուրքից առնուած հ

րակաց ըմբռնողութիւնք, հասարակաց ձեւ ու {ոճ} այդ ըմբռնողութեանց համար։ Թող յատկութի

էջ շատ եւ շատ Թուրքի եւ Թաթարի բառեր ու {ոճեր}. այնպէս որ, այդ լեզուքը չիմացողը կը դ

ելի կերպով ներս է բերում ազգի մէջ ընտիր {ոճեր} եւ ազդու դարձուածներ: Նա չէ միայն ազնո

գործածել, ի՞նչ պատճառով հայերս ամբողջ {ոճեր} եւ դարձուածներ չէ պիտոյ դնենք մեր շարադ

ալով։ Շատ տեղ էլ Ս. Գրքից ձեւեր եւ {ոճեր} է փոխ առնում Փարպեցին։ Մենք այդ տեղերն

Վարդիթերի " մէջ շատ կան սիրուն ձեւեր եւ {ոճեր}, որոնք գրեթէ ամէն տեղ գործ են ածւում ա

ւթեան կամ ձեւի հետ. հերիք չէ այս. կան {ոճեր} եւ ձեւեր, որ սեփական են գրեթէ համօրէն

ատարակողի եւ գործակցի բամբասուած ձեւ եւ {ոճերը} սկսում էին աննկատելի կերպով ազդել նաեւ

հայկաբանների անխտիր գործ դրած բառերը եւ {ոճերը}, երբ մենք գործ չէինք դնում, " Հիւսիսա

Եթէ նոր լեզուն չունի հին լեզուի ոլորուն {ոճերը}, եթէ չէ կարելի նորում միմեանց քամակից

կներից գաղտնի, ներս մտած մեր ձեւերը եւ {ոճերը} տեսնում էինք միշտ եւ այդ բանը ստիպում է

ճառով հին լեզուի անգործածական բառերը եւ {ոճերը} անտես առնենք, որոնք հին ժամանակներումը

հետեւաբար եւ այն անօթները, այսինքն այն {ոճերը} եւ դարձուածները, այո՛, շատ անգամ եւ բ

ները հասկանան այն փոխաբերական ձեւերը եւ {ոճերը}, որ առաջ չէին հասկացել, եւ որոնք շատ

ուքը հասկանան այն փոխաբերական ձեւերը եւ {ոճերը}, որ առաջ չէին հասկացել եւ որոնք, այո՛

թէ ամէն գիտական առարկայ իր լեզուն եւ իր {ոճերը} ունի, ազգի ամենօրուայ եւ ընտանեկան կեա

գաւառական մասնիկները կամ կոշտ ու կոպիտ {ոճերը}, որքան եւ որչափ կարելի էր։ Մեք որչ

ւն ունի իր կենդանի եւ շարժուն ձեւերը ու {ոճերը}, որպէս ներկայ գաղափարների եւ պէտքերի յ

նքը, ինչո՞վ կ՚ազնուանան նորա ձեւերը եւ {ոճերը}, եթէ ոչ ուսումնասիրելով այդ լեզուն, գ

ճշտուած եւ սխմուած չէին նորա ձեւերը կամ {ոճերը} ։ Կարող են մեզ ասել, թէ մինչեւ այժմ

Այնտեղ որքան կամիս կարելի է գտանել {ոճերի} սխալ, հայկաբանութեան սխալ, բառերի գոր

լխաւորապէս պատերազմում է նոր լեզուի այն {ոճերի} եւ ձեւերի հետ, որ ընդհանրապէս նայւում

շատ ցած է նորանից։ Եւ հետեւում է, որ {ոճերի} ամփոփութեան կողմից Խորենացուց եւս պակաս

, որ պ. Պռօշեանցը փոխաբերաբար առնուած {ոճերի} եւ ձեւերի բուն նշանակութիւնը չէ բացատրո

բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր ու բարակ {ոճերի} բառարան շինէ։ Ասենք թէ գլուխը քարը տու

նոնիցն էլ դուրս եւ աւելի միջակ եւ խրթին {ոճերի} համաձայն, յատկացուցիչը յատկացելուց նախ

ով ասում եմ ձեզ, քանի որ դուք այդ վսեմ {ոճերի} քամակից գնաք, միշտ անպակաս պիտի լինին

րը եւ տեսնելով, որ մենք մի կողմից վսեմ {ոճերի} հետեւողութիւնը, հին լեզուից արտաքին ձե

Պ. Պռոշեանցը փոխաբերաբար առնուած {ոճերի} եւ ձեւերի բուն նշանակութիւնը չէ բացատրո

բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր ու բարակ {ոճերի} բառարան շինէ: Ասենք, թէ գլո՛ւխը քարը

բացի մի քանի մեռեալ բառերից եւ ժանգոտած {ոճերից}, այլ բան չկայ, քանի՛- քանի անգամ ասաց

իւրեան նոր-նոր գրեր, հին եւ ամենախրթին {ոճերով} գրած, սպիտակ թղթերի վերայ տպած, կէտադ

թէ ինչպէս էր մեր հայկաբանութեան ձեւ ու {ոճը} Քրիստոնէութենից յառաջ, որովհետեւ Քրիստ

եւ կամաց կամաց ազնուացնել ամբոխի ձեւ ու {ոճը} ՝ որչափ կարելի է միշտ զգուշանալով, որ

գի, որ չկամի երբէք համարել իւր խօսելու {ոճը} " ամեն տեղ զուտ ոսկի, այլ հոգով չափ պա

թէ դրականապէս դնում է իր վարդապետութեան {ոճը} եւ համակարգութիւնը որպէս անմերժելի եւ ա

դուրս եկած այդ Թուղթը. պա՛տճառ, սորա {ոճը}, նո՛յն է Փարպեցու Պատմութեան ոճի հետ.

միտքը։ Մեզ ցաւելի է, որ պ. Էմինի այս {ոճը} սիրելը շատ անգամ պիտի ստիպէ մեզ երկար խ

անին։  Մեզ թւում է, թէ այս {ոճը} "անէծք լինել", որպէս նաեւ "նզով լինել"

նի՛ր եւ այն, ինչ որ այժմ կարդացիր. քո {ոճը} շատ հաւանելի է ինձ: Բուբանդուսը ս

առ օրագրութեան ոստիկանը, - վիպասանական {ոճը} ունի այն յատկութիւնը, որ ամենայն պարբե

ոյս, - հաստատեց վէզիրը, - վիպասանական {ոճը} սեպհական է վատնողների, կռուարարների,

րհը, քննիր նոցա լեզուախօսութեան ձեւ ու {ոճը} եւ վերահասու եղիր, որտե՛ղ եւ ո՛ր ազգ խ

Ախ ի՛նչ գեղեցիկ են այդ օրհնութեան գրերի {ոճը} եւ շարադրութիւնը: 'Ի սուրբ եւ Աստուածը

իւր դրութենից, փոխեց իւր խօսակցութեան {ոճը} Շաքարեանցի հետ, եւ կրաւորական բնաւորու

ւթիւն չունինք, թէ մեր գործադրած ձեւ ու {ոճը} աւելի մօտ է կատարելութեան գաղափարին. ք

ւ ժամանակ, պէտք է նայի, որ իր ձեւը եւ {ոճը} հարթութիւն ունենայ եւ մի կանոնով առաջնո

նքի մէջ առանց այդ կեանքի սեփական ձեւ ու {ոճը} գործ դնելու: Մենք չենք ուզում երկար խօ

ր է այս, որովհետեւ նա չգիտէ այն ձեւ ու {ոճը}, նոյնպէս անհնար է Իտալացու համար, որո

ազգիդ, որ նա թողու իր սովորական ձեւ ու {ոճը} ու առնու կամ հպատակի հին լեզուի ձեւին,

սորա ոճը, նո՛յն է Փարպեցու Պատմութեան {ոճի} հետ. Սուրբ Գրքի նո՛յն վկայութիւնքը, ն

Սօս եւ Վարդիթեր վիպասանութեանց ձեւի եւ {ոճի} մէջ։ Մենք այս խօսքերը ասում ենք ոչ միայ

ց դեւերի թագաւորը, - ես նկատում եմ այդ {ոճի} մէջ միանգամայն յանդուգն դարձուածներ, յ

եսնում ենք պ. Պռօշեանցի սեփական ձեւ ու {ոճի} մէջ, ստիպվում ենք ասել, թէ գրողների մ

ք խօսք բացում։ Պ. Պռօշեանցի ձեւ ու {ոճի} մէջ մենք տեսնում ենք հին լեզուին ստրկու

ին՝ հետեւելով ճշմարտութեան քարոզիչների {ոճին}: Խաւարասէրքը, թէեւ ոչինչ չեն տեսա

ու առնու կամ հպատակի հին լեզուի ձեւին, {ոճին} կամ տրամաբանութեան։ Եթէ ցերեկը ամպը եւ

էնսդրութիւնք դատապարտում են յանցանքը եւ {ոճիրը}, դատապարտում են այդ յանցանքի գործողը,

ն լինել։ Դեռ արարածների սկզբի՛ց շատ {ոճիրներ} գործեց նախանձը աշխարհում։ Սատանա՛ն, դ

ան: Եւ այս տեսակ անասելի եւ անլսելի {ոճիրների} համար, չարագործը եկեղեցական կամ քրիստո

րող սառն աչքով հանդիսատես լինել այդպիսի {ոճիրների}. ոչ երբեք մի ամբողջ ազգ, որ չէր կարող

որ աշխարհներում գործուած յանցանքների եւ {ոճիրների} վիճակագրութիւնքը եւ տարեգիրքը. այս տող

իւր ՚ի գործածութեան կամայական բառից եւ {ոճոյ}, այն ինչ մեծի եւ զգուշաւոր քննութեան ե

ն թարգմանչաց աղբերանայր ոչ ի կենդանի եւ {ոճոյ} խօսից] պաշտելոյ առ ազգն, այլ [ի պղտորե

" առ Հայս, զի որ սորայս են պարզութիւնն {ոճոյ} լծորդեալ ընդ փիլիսոփայականին, առողջ եւ

ստուգութեամբ աւանդելոցն եւ յստակութեամբ {ոճոյ} բանիցն: Զսոյն զայս պատմութիւն, գաղափա

րեալ զանունդ " Ազգասէր " թէ հարթութեամբ {ոճոյ} նոր հայախօսութեանն, եւ թէ առողջ դատողո

ւ յաստուածաբանական գիտութիւնս դպրոցական {ոճոյ} ի հանդէս գայ իւրով կրօնագիտութեամբ եւ ճ

սութեանցն, [այլ] առ հարթութեան [հնախօս {ոճոյն} ՝ գրելոյն: Զաւակն հայկական ո՛չ կարելով

ըստ մտացն բարգաւաճութեան եւ վսեմութեան {ոճոյն}, սորա գործ են դարձեալ մեկնութիւն երգոց

եսսինա մտած երեկոյիս ( դեկտեմբ. 26 հին {ոճով} ) գնացի տեսանել թատրոնը եւ երբ ընդհատու

եւ արտահայտություններին՝ վերեւ հիշածս {ոճով}, եւ, վերջապես, միանգամայն համոզվեցի

մէջ գործածական տառերը սովորաբար են նոր {ոճով} շինուածք, թէպէտ եւ ոչ բոլորովին կատարե

ութիւնք, եթէ իրաւունք պահանջելը, վսեմ {ոճով}, կարելի է ապստամբութիւն անուանել: Կառ

րը ներգործում են էակի վերայ ( սովորական {ոճով} խօսելով) աւերողապէս, էակը անդադար շար

երան Յամբովկ փութացեալ վիպիս {Ոճով} ասել զամենայն, Զոր ինչ դիպեալ ամ

, մարդու վայելուչ կերպով խօսք բանալ եւ {ոճով} կարգով բան առաջացնել այդ իրենց սքանչելի

մ Մոսկուայից Փարիզ Սեպտեմբեր 28 հին {ոճով} Արամին Թիւյսիւզեանցին Պետերբ[ուրգից]

սա կարող էր հասկանալ, այսինքն այնպիսի {ոճով}, որ առավել մոտ է հայոց կենդանի, ընկեր

ենք մեք բաւական երկար ու պարունակ թեթեւ {ոճով} գրած ճառեր այն բանի վերայ, թէ ի՞նչ է մ

ր գրած էին բաւական վերին եւ ուսումնական {ոճով} ։ Եւ ո՞ր փոքր ի շատէ հասկացող ու զգացող

ւ գլուխ բերած, այնքան յստակ եւ գեղեցիկ {ոճով} խօսելով իւր գրքի մէջ, այնուամենայնիւ,

անից: Այն օրը երեկոյին նա շատ սրտաշարժ {ոճով} խօսում է, բոլորեքեան գրեթէ կարեկցութեա

իրաւ որ իսկական դժոխային գիտութիւնը այլ {ոճով} չէ կարելի բացայայտել, եթէ ոչ վիպասանակ

կարելի բացայայտել, եթէ ոչ վիպասանական {ոճով}: - Ինչպէ՞ս մինչեւ այժմ չէինք հասկա

ո վիպասանական ոճր. Կարդա՛ ճարտասանական {ոճով}, սկզբից դէպի վերջը: - Այստեղ բան

ծ մարդ եմ... կարդա՛ ինձ ճարտասանական {ոճով}, առանց ծանրացնելու իմ գլուխը եւ խրտնեց

միայն գրել վիպասանական եւ ճարտասանական {ոճով} եւ այլն հին լեզ.... - Լսեցի՞ր դ

ւար գահը: - Ի խօսելն մեր հասկանալի {ոճով}, ժողովուրդն ամենայն զչափ առցէ զմերոյ տ

ան, թող գրէր նա աւերուած ու խանգարուած {ոճով}, այնուամենայնիւ Հայոց հնախօս լեզուն իւ

ութիւնս եւ եթ՝ աւանդեալս բանաստեղծական {ոճով} եւ ամենաջան եւ միանգամայն անընտել հին հ

բանութեան անդ նորին լեզու իմաստասիրական {ոճով} բանից զայս ամենայն ի լսելիս մերայոց, ո

օսիլ նոր հայախօսութեամբ կիրթ եւ մշակեալ {ոճով}, եւ զամենայն գրելիս աւանդել ազգին այնո

րան մի նամակ, եւ ինչքան կարելի է քաղցր {ոճով} "։ Կնճռադէմ քարոզիչը թելադրեց գրողին փ

այտնում եմ ձեր յարգութեանը իմ անարուեստ {ոճով} նամակագրութեան իսկական պատճառը, որովհե

հազիւ մի քանի տող է գրած սեփական ձեւ ու {ոճով}, կ՚արժէ՞ այդ քանի մի տողերի համար ատեա

ութեան վրայ, այլ սովորական, արարատեան {ոճով} կ՚ասեն, թէ այդ " Աւետարանի կողքին է գր

չ, այլ բուն աղբիւրներից եւ վերլուծական {ոճով}: Թող քրքրեն ընդհանուր դպրութեան, նոր

անքի տակ է ընկել այդ լեզուն: Սովորական {ոճով} խօսելով գործ դրինք աւերանք բառը, ապա թ

ր անտիկեան Հայը խօսել հին լեզուով, հին {ոճով}, հին քերականութեամբ, նոյն իրաւունքը,

եւ այժմեան Հայը խօսել նոր լեզուով, նոր {ոճով} եւ նոր քերականութեամբ։ Մերժել այս իրաւ

րդուն, որ նա խօսի Խորենացու կամ Եղիշէի {ոճով} ու լեզուով։ Յայտնի է, թէ ներկայ Հայի

... չկամիմ այլեւս լսել քո վիպասանական {ոճր}. Կարդա՛ ճարտասանական ոճով, սկզբից դէպ

ն պատիժներին, որ սահմանւում են քրէական {ոճրագործութիւնների} փոխարէն: Այն մարդիկը, որ պաշտպան

նախնեաց, թող ( զյոյժ սակաւաթիւ գիտակս [{ոմանս]} նոյն լեզուի, եւ ո՞ր հայ առեալ ի ձեռի

ւս պաշտի միայն առ սակաւաթիւ ուսումնական {ոմանս}, եւ այն մասնաւոր եւ [յո՛յժ մասնավոր խո

լ է դոցա ի հին մատենագրութենէ, տոմսակս {ոմանս}, հրահանգիկս, կամ՝ ճառիկս ինչ եւ վասն

տիր հայախօսութեամբք զոր առ սակաւս եւ եթ {ոմանս} տեսան եմք. այո՛, չկարեմք նոյնպէս մոռա

թենէ, անկելոյ յոմանս ի նոցանէ, ի ձեռն {ոմանց} խռովասիրաց ոչ անյայտ եղելոց ձեզ եւ այլո

ւթիւնք են եւ որպէս ասացին ինձ, պատճէնք {ոմանց} ՚ի թղթոցս պարտին գտանիլ եւ ի Սիւնհոդոսի

ստեաւ եւ լուրն յածեալ ՚ի բերանս բերանս {ոմանց} յազգայնոց այնքան տարբեր են եւ հեռի ի մի

եցւոյ: Ոչի՛նչ են առ մեզ ախտացելոց {ոմանց} ըղձակաթութիւնք, ժողով գումարեալ սրբագր

ր, բայց այսչափն էլ գուցէ աւելորդ երեւի {ոմանց} ։ Խոստովանում ենք, բայց ի՛նչ անես, եր

յն, քեզ Տեառն 'ի Սեւկոյ դրախտին յարանց {ոմանց}, որք խոստանալով քեզ Տեառն կարասի խնդրէ

է այսպէս հասկանանք. " Քեզ-Տեառն յարանց {ոմանց} դրախտին Սեւկոյ ". միթէ չէ՞ կարելի մտած

Ղազարու։ Մի կարծէք, թէ ջախջախ բանիւք {ոմանց}, յԱռաքելոյն սրբոյ անմիտ անուանելոց, խ

նչ անձանց ստացուած, սեփականեալ անհատից {ոմանց} բիւզանդականացեալ Հայոց. եւ այս իսկ է պ

ի էին ժողովրդեանն, եւ թէ թոյլատրեսցուք {ոմանց} կարծեաց երեւիլ իբր հաւանական, թէ ի ժամ

արէ զայն առնուլ ի ձեռն եւ միթէ հրճուանք {ոմանց} հնասիրաց՝ յընթեռնուլն զայն կարէի՞ն լցո

րծելոյ, ո՞վ ամօթոյ ազգիս, օտարազնեայց {ոմանց}, Բազըլեան, ասեմ], աւետարանական [ընկե

: Այլ սոցա, հաւատս ընծայեալ քսութեանց {ոմանց} ՝ որպէս թէ Մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ զայլս ո

ական, եւ այն սեպհական ոչ բոլորից՝ այլ {ոմանց} նախապաշարեալ անձանց: Եկեսցուք այժմ ի ք

թեան, ձգեալ զկնի զբազմութիւն դիւրագայթ {ոմանց} Հայոց ի մոլորական եկեղեցին Հռովմայ:

առեալ ի ձեռն անկարօտ մնալով մեկնութեան {ոմանց} թերակիրթ անձանց, որք առ հասարակ սովոր

բռամբ երգէին ի ցուցս..... ըստ {ոմանց} ապացոյց Համարին բանաստեղծական յօրինուած

այն սքանչանային ընդ բառից բաղդասութիւնս {ոմանց} հեղինակաց յորս մանաւանդ դերբայն ի վերջո

աճառել են իրենց աղջիկները, եթէ թողունք {ոմանց} մօտ շռայլութեան կամ ունայն պճնասիրութեա

ի սմին գիւղաքաղաքիս կատարի, քանզի արք {ոմանք} անաստուածք բերին ի Ղրիմու զայր այն յիմ

վ: Բազումք համարեն զնա լինել ի Տփղիս, {ոմանք} ի Հնդիկս, կէսք յԷջմիածին: Զայսմանէ եւ

ւնների, որ մինչեւ այժմ եւս չեն ամաչում {ոմանք} գործ դնել: Երկար ժամանակ է, որ ես

ընտրեալ էր իւր երեսփոխանութիւն, զորմէ {ոմանք} անբարեմիտք առ ազգն, թիւր մտօք գրեալ էի

իբրեւ տեսի եթէ ոչ ուղիղ գնան յիրաւունս {ոմանք} անդամք, զորոց յանուանէ ի վեր անդր ասաց

ուրգէ յ2-էն Յունվարի, իմանամ, եթէ արք {ոմանք} անբարեմիտք հռչակեալ են ի Նախիջեւան զձեր

քան զչորս, տեսի զքահանայս ի Ջուղայոյ, {ոմանք} ՚ի նոցանէ ինքնահալածք եւ ոմանք հալածեալ

ւղայոյ, ոմանք ՚ի նոցանէ ինքնահալածք եւ {ոմանք} հալածեալք յերեսաց եպիսկոպոսի իւրեանց.

քակող եւ լուծողական միջոց: Բժիշկներից {ոմանք}, կրծքի տառապանքների դեպքում, չեն տալի

ւն Զամս բազումս յառաջ քան զայս, {ոմանք} 'ի բարեպաշտօն ազգակցաց մերոց բնակելոց '

տեղից վեր կացող մարդը բժիշկ է։ Դոցանից {ոմանք} թուղթ նայող են ( գիր բացող, чернокнижн

այող են ( գիր բացող, чернокнижникъ), {ոմանք} ՝ կարդալով բժշկող, ոմանք՝ թեթեւ թափել

окнижникъ), ոմանք՝ կարդալով բժշկող, {ոմանք} ՝ թեթեւ թափելով բժշկող, ոմանք՝ դեքոքտ

բժշկող, ոմանք՝ թեթեւ թափելով բժշկող, {ոմանք} ՝ դեքոքտ խմեցնող, եւ ոմանք, որ մի բաւ

ով բժշկող, ոմանք՝ դեքոքտ խմեցնող, եւ {ոմանք}, որ մի բաւական պաշտօնական բան է իւրեան

մինը մի բան ուսած չեն այդտեղ, որոնցից {ոմանք} քահանայացած են, եւ Յիշատակարանիս գրողը

գերդաստան գնում են քաղաքից եւ գեղերից, {ոմանք} վանքի պարսպի մէջ, ոմանք պարտէզումը նստ

ց եւ գեղերից, ոմանք վանքի պարսպի մէջ, {ոմանք} պարտէզումը նստում են իւրեանց շինած կտաւ

վերայ, որ ես որոշ չնկատեցի, որի մասին {ոմանք} արագիլ եւ ոմանք մօրահաւ ասացին, դրել է

ոշ չնկատեցի, որի մասին ոմանք արագիլ եւ {ոմանք} մօրահաւ ասացին, դրել է թաղիքից ( քեչայ

կին, ներկայ էին այդ հանդէսին, որոնցից {ոմանք} եկած էին մեքենաբար, լոկ հետաքրքրութեան

մեքենաբար, լոկ հետաքրքրութեան համար, {ոմանք} ՝ յառաջուց նախապաշարուած... Եւ ոմանք մ

, ոմանք՝ յառաջուց նախապաշարուած... Եւ {ոմանք} մի ֆանատիկոսական անխորհուրդ ազգասիրութե

ակաց խօսակցութեան նիւթ է Տաճկաստանում: {Ոմանք} համարում են օգտակար, իսկ ոմանք ուրանու

անում: Ոմանք համարում են օգտակար, իսկ {ոմանք} ուրանում են դրականապէս այդ դպրոցի օգուտ

ունին այն խորհուրդը, ինչպէս մտածում են {ոմանք}: Հայոց ազգը շատ տեղ գրել կարդալ չգիտէ

աններից. այդ հոգիացած առաքինի մարդերից {ոմանք} ՝ ծեծի տակ հոգին փչելով ( մի խրտուիլակ

ով ( մի խրտուիլակ թագաւորի հրամանով), {ոմանք} ՝ մի պիղծ թագաւորի ձեռքով թունաւորուելո

ի պիղծ թագաւորի ձեռքով թունաւորուելով, {ոմանք} ՝ կապած ձեռք ու ոտքով այս կամ այն բռնակ

կ'ընդունուի: Կարող է պատահել, որ {ոմանք} մարդիկ, կա՛մ ժառանգաբար, կա՛մ իւրեանց

շխատութեամբ աւելի հարուստ լինելով, իսկ {ոմանք} մարդիկ, կա՛մ իւրեանց ծուլութեան պատճառ

մեծ կամ փոքր ընկերութիւններ, նորանցից {ոմանք} ընկան դէպքերի հարուածի տակ, ոմանք տեւո

նցից ոմանք ընկան դէպքերի հարուածի տակ, {ոմանք} տեւում են կիսամեռ, բայց մինչեւ այժմ չե

ր ինձ ազգական չունեմ ուրեք, բայց գուցէ {ոմանք} յայտնեսցին, յայնժամ եւ նոցա իւրաքանչիւ

Թէեւ այսօր պիղծ բերաններ {Ոմանք}, դարձեալ քո ընդդէմ ` Ոռնան ինչպէ

, չիք եպիսկոպոսը, սոքա ամէնը միասին, {ոմանք} կամքով եւ գիտութեամբ, իսկ ոմանք ակամայ

ասին, ոմանք կամքով եւ գիտութեամբ, իսկ {ոմանք} ակամայ եւ տգիտութեամբ գործակից եղան չու

շարունակելու մեզ սիրելի Յիշատակարանը: {Ոմանք}, առաւել վատթար լեզուք, Յիշատակարանիդ

ածուելու ժամանակ իմ կերակրիչը եղաւ։ {Ոմանք} էլ ասում էին, թէ " ես Տիրոջդ տանը որպէ

ը զանազան ձեւով են դնում ժամանակագիրք՝ {ոմանք} ՝ Աղբերից, ոմանք՝ Այլաբերից եւ ոմանք

դնում ժամանակագիրք՝ ոմանք՝ Աղբերից, {ոմանք} ՝ Այլաբերից եւ ոմանք՝ Այլաբերդից ասելո

ոմանք՝ Աղբերից, ոմանք՝ Այլաբերից եւ {ոմանք} ՝ Այլաբերդից ասելով։ Իսկ Սիւնեաց աշխար

նորա. սակայն՝ որպէս երեւի, ականաւորք {ոմանք} էին եւ հարուստք "։ Պ. Էմինը երկու բան

ենթադրել, թէ Փարպեցու ծնողքը ականաւոր {ոմանք} էին եւ հարուստք։ Եւ սոքա են մեր պատճառ

ատանքը սրբագրել։ Եւ որպէսզի չկարծեն {ոմանք}, թէ հին ժամանակներում Սողոմոնի Իմաստու

, 5 եւ 9)։ " Եւ մի՛ պոռնկիցուք որպէս {ոմանք} պոռնկեցան 'ի նոցանէ եւ անկան 'ի միում ա

անքի անուն եղած լինել, որի միաբաններից {ոմանք} " կարասի խոստովանելով խնդրէին զտեղին "

յայտնի առարկայի վերայ: Ալքիմիկոսներից {ոմանք} հաստատում էին, թէ իւրեանց գիտութեան հե

անգնեցուցած էր Ալքիմիայի պատուի համար. {ոմանք}, թէ այդ գիտութիւնը վեր է քան թէ մարդկա

վնասի համար: Միւս մնացող հարուստներից {ոմանք} նոյնպէս խօսում են իւրեանց մէջ: Նոցանից

ունին իւրեանց վերայ զանազան դրոշմներ, {ոմանք} ուրախութեան, ոմանք տրտմութեան, ոմանք

զանազան դրոշմներ, ոմանք ուրախութեան, {ոմանք} տրտմութեան, ոմանք յուսահատութեան, մի

ոմանք ուրախութեան, ոմանք տրտմութեան, {ոմանք} յուսահատութեան, մի խօսքով, հոգու բոլո

րծաթ, իւր ընտանիքը կառավարելու համար: {Ոմանք} ասում էին, թէ հետը բերած արծաթ ունէր կ

կշռով մեծարւում է այս եւ միւս կողմից։ {Ոմանք} համարում են նորան մի մեծ արդիւնաւոր, հ

նի լեզուի եւ դպրութեան ժանգոտած դուռը։ {Ոմանք} համարում են նորան մի անհաւատարիմ, վատթ

եւ յայսմ ժամանակի, այսինքն՝ սակաւաթիւ {ոմանք} բուն ուղղափառք, թէպէտ այժմ շնորհիւ տեա

տի Մխիթար աբբայ յիւրոց աշակերտաց, որոց {ոմանք} էին բուն իսկ վարդապետք Հայոց, իբր նուի

աժարուեցան այս վտանգաւոր իշխանութենից, {ոմանք} զէնքի ուժով հասան այս բարձր աստիճանին,

ետի միոյ ծերոյ 'ի պանդոկի, եկին անդ եւ {ոմանք} յՕսմանեանց անտի, յըմպել նոցա եւ յարբեն

զլիաբերան գոհաբանութիւն, ո՛չ թէ անհատք {ոմանք} սահմանաւոր թուով յամբողջ ընկերութեանց,

կամ գաղտնիք՝ յոր նուիրեալ [էին սակաւք {ոմանք}, յորոց] կազմի միաբանութիւն ուսումնական

, Մսեր Զմիւռնացի, Մկրտիչ Էմին եւ այլք {ոմանք}, յորոց Միքայել եպիսկոպոսն Սալլանթեանց

ոպիոյ ըստ ժամանակին շնորհելոյ: Արք {ոմանք} որք ի բանագիտաց համարի զանձինս ունին առ

ն զանազան մարդիկ զանազան բաներ ասացին։ {Ոմանք} սրբացնում են նորան, ոմանք վերագրում են

ներ ասացին։ Ոմանք սրբացնում են նորան, {ոմանք} վերագրում են մի առանձին քանքար։ Ճշմարի

րեան տիրոջից. այդտեղ հանդիսաւորներից, {ոմանք} Արարատեան աւերակների բորենի ասացին եւ ո

ք Արարատեան աւերակների բորենի ասացին եւ {ոմանք} Շամախու նահանգի ղաբալիու անտառի արջ ասա

ծւում ազգի մէջ, թէեւ նոցանից մի քանիսը {ոմանք} թուրքից առնուած համարելու միշտ հակամէտ

արապետութեան ճաշակը։ Եւ թէ այդ քարերից {ոմանք} փշրուել են, ոմանք մի անկիւնն են կորցրե

։ Եւ թէ այդ քարերից ոմանք փշրուել են, {ոմանք} մի անկիւնն են կորցրել, ոմանք խոռոջ են

ուել են, ոմանք մի անկիւնն են կորցրել, {ոմանք} խոռոջ են ստացել, դու որքան էլ կամենաս

՝ պատճառված դժոխային ջերմությունից։ Ռ[{ոմյուրի]} ջերմաչափը պատուհանիս վերա ցույց է տալի

ւորականաց ուսուցիչ հայու կաթոլիկ Մկրտիչ {ոմն} Սիմոնեան տնօրենութեամբ վեհափառ Հայրապետ

: Յայսմ միջոցի տեղեկացայ նոյնպէս զի {ոմն} ի նախկին ադմինիստրատորաց Թերթըն անուն վ

խնդրել էի: Այս գրքույկը պարունակում է {ոմն} Մադաթյանի անպետք ոտանավորները, որը գրո

երկու հարազատ եղբարցս համահաւասար, ֆի {ոմն} ՝ երեք բաժին եւ մնացեալ երկու բաժինն՝

րկու բաժինն՝ մայր եւ քվերոյն իմոյ, ֆի {ոմն} ՝ մին բաժին. այսպէս բաժանելով յամենու

կին զաւակացն նոցա ուստեր կամ դստեր՝ ֆի {ոմն} մին բաժին: Բաժին քուերս թէ օրինաւ

ն ստասցեն եւ ստանալով ՚ի ստացուածքէս ֆի {ոմն} քսան 20 ռուպլի երծաթ դրամ. այլեւս ունե

նային անդարձութեամբ 'ի խաւարն արտաքին։ {Ոմն} յԱնձաւացի նախարարացն սեպուհ մի, որում

հայրապետացն Հայոց խնդրեալ գտին քահանայ {ոմն} Յովսէփ անուն... եւ հրամանաւ Վարդանայ ն

վանս ընդ այս դիպուած, որպէս եւ պատանի {ոմն} նորընծայ եկեալ 'ի վանացն վկայեաց այսմ.

ի փառաւոր, ընդդէմ սորա կանգնեաց եւ այլ {ոմն} ապարան մի, ընդ այս չկարացեալ տանիլ առն

աղբերաց՝ ծարաւի գտանելով, որպէս ասաց {ոմն} ի հնոց: Մինչեւ յե՞րբ պաշտեսցի առ մեզ ա

առնել Վռամշապհոյ ի Միջագետաց, քահանայ {ոմն} յազգէ ասորի Աբել անուն խոստանայ նմա զնշ

ղաղակէր ռամկախօսութիւն լինել իսկ, միւս {ոմն} փիլիսոփայ քան զնա, թէ վասն է՞ր խառն ըն

անկութեան գեղեցիկ ժամանակին աշակերտեցայ {ոմն} Ստեփաննոս անուն մէկ քահանայի. պիտոյ է

նորա աչքից արտասուքի կաթիլներ: պ. Կ[{ոմս]} Էմ[մանուէլ], Կարդալով քո Յիշատակարանը

ասկանալի անել նորան ժողովրդեան։ Նախ որ {ոյ} -ը ու-ից ոչ գեղեցիկ է եւ ոչ վսեմ. ու վե

գեղեցիկ եւ աւելի պատշաճաւոր է, քան թէ {ոյ} -ը, որ նոր լեզուի մէջ բնաւ հանդէս չունի

եզուի մէջ բնաւ հանդէս չունի։ Երկրորդ, {ոյ} -ը ու-ից ո՛չ միայն աւելի հասկանալի չէ,

րելոյ, կանգնելոյ, եւ այլն։ Ինչ է այս {ոյասիրութեան} խորհուրդը. գրածին աւելի վսեմութի՞ւն տա

ալի, ասել է թէ՝ այս երկու պատճառով էլ {ոյասիրութիւնը} չէ կարող արդարանալ, մնում է մէջտեղ հին

մինչեւ 6: Տկարութիւնս թեթեւ էր: Երեկ[{ոյեան]} 9-ին ընդունեցի երկրորդ բաղանիսը եւ 111

, որովհետեւ չկար գրելու համար հարկաւոր {ոյժ}: Ձանձրոյթը միւս կողմից խեղդում էր

չեւ այժմ, բայց բանը այս է, որ մեր մէջ {ոյժ} չմնաց ներկայումս այդ բաները փորելու եւ

արծաթ, մինչեւ որ ընկերութեան գանձարանը {ոյժ} առնու եւ կարողանայ ինքնօրէն գործ կատարե

ւռուշ. մի՛թէ սակաւ են այն մարդիկը, որ {ոյժ} ունէին ամենայն թեթեւութեամբ վճարել այս

նքի եւ այս երեւոյթը, որ երբ մի արտաքին {ոյժ} դադարում է ճնշել որեւիցէ մի հասարակութի

հող, նորա ձեռքում կայ նիւթ, որ ասել է {ոյժ} եւ կարողութիւն դրամի համազօր, բայց երբ

եթէ կամիս, նոր սիւներ, բայց եթէ հիմքը {ոյժ} չունի, շինուածքը ի՞նչպէս կարող է կանգո

իմքը նորոգել, կենդանութիւն տալ նորան, {ոյժ} եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, որպէսզի կա

ւ անկարելի է Հայոց ազգի հիմքը նորոգել, {ոյժ} եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, քանի որ ազ

լ: Նա չէ կարող աւելի ցանել, որովհետեւ {ոյժ} չունի, եւ եթէ ունենար եւս, դարձեալ ըն

փից աւելի ( թէեւ ունենար աւելի դրամական {ոյժ} ) չէ կարող ապրանք բերել Եւրոպայից, որո

: Ձեռագործ ապրանքի մանր վաճառականը {ոյժ} չունի, նա խաղալիք է իւրեան ապրանք տուո

ողութիւնը կատարել, նա ունի իւր ներսում {ոյժ} եւ զօրութիւն, որ դէմ է գնում արտաքին ա

իզում: Մինչեւ այժմ այն ազգութիւնը, որ {ոյժ} ունի, որ ինքը ապրելով չկամի ուրիշի կեա

ոսկու վերայ է, երբ մեր ձեռքում չկայ մի {ոյժ}, որ կարող լինէր մեր, քսանից դուրս եղա

քաղաքականն անօթոյ, կորուսեալ զմոգականն {ոյժ} ՝ որ յամրի պահէր զազգն, ցիր ու ցան գնա

ս կարծես փոքրափողիս Նոր զօրութիւն {ոյժ} հասաւ։ Ջիլ չըմնաց՝որ չըջլո

ընթերցողքը չ'համարեն, թէ Պարոն Սիւ'ն, {ոյժ} տալով իւր մտքի թեւերին եւ ունենալով զան

այդ բարութիւնքը վայելելու, որ մի փոքր {ոյժ} ստանան այն մեծ եւ երկար, ամբողջ տարու

հայեացքով այնպիսի զօրութիւն է, այնպիսի {ոյժ} է, որ ոչ եթէ շիլ աչքը կարող է ուղղել,

զարը, ա՜խ հազարը... Ի՞նչ կախարդական {ոյժ} ունի այդ անիրաւը, ճշմարիտ, իմ առ ու տ

եւ եթ: Որչափ ինչ զօրէ մարդկայինս մտաց {ոյժ}, զայն ամենայն շատ աջողակութեամբ ի գործ

ապացուցութեան՝ լարեալ թերեւս զկարելին {ոյժ} եւ զկարողութիւն տրամաբանութեան առ ի խել

րս էր եկել այնտեղից, այլ հասակն առած, {ոյժաթափ} եւ թօշնած: Վերադառնում է իւր տունը...

խանակութիւն եւ անձնապահութիւն: Արտաքին {ոյժերը} ներգործում են էակի վերայ ( սովորական ոճ

անձը եւ այն րոպէին մեռնում է: Արտաքին {ոյժերը} յաղթահարում են նորան եւ լուծում են նորա

, որ եթէ չկայ այդ զօրութիւնը, արտաքին {ոյժերը}, յաղթահարելով ազգութիւնը, լուծում են

րութիւն, որ դէմ է գնում արտաքին աւերիչ {ոյժերի} ազդեցութեան եւ քանի որ կարողանում է նոց

Բայց երբ էակի ներքին եւ արտաքին աւերիչ {ոյժերի} մէջ ընկնում է հաւասարակշիռը, երբ էակը

մ է, եթէ նորա մէջ կայ արտաքին, աւերիչ {ոյժերի} հաւասարակշիռ զօրութիւն։ Թէ ի՛նչ է այդ

ործելով, հաւասարակշիռ է պահում արտաքին {ոյժերի} ընդդէմ, որով եւ ազգութիւնը ապրում է:

վ իւրեանց ոյժը, յաղթահարուելով արտաքին {ոյժերից}, մեռնում են, եւ ինչպէս նոցա կազմուածք

րը՝ ապացուցանելու համար, թէ լաւութեան {ոյժը} չէր կարող յաղթահարուիլ չարութենից, այլ

սանելով իւր ամբողջութիւնը, նորա միաբան {ոյժը} բաժանւում է նախ եւ յառաջ երկու կամ երեք

ղճալի ազգի արիւնը, քամել է նորա վերջին {ոյժը} եւ, շինելով նորան մի մեռեալ դիակ, մի

, մեր գործունէութիւնը, ձգտողութիւնը, {ոյժը} եւ զօրութիւնը այնքան շատանում է, այնքա

ն դրութենից, չարաչար գործ էր դնում իւր {ոյժը} ձեռք ձգած մարդու վերայ, որ կանգնած էր

ր հետեւանքի նորա համար։ Ո՞չ ապաքէն ձեր {ոյժը} եւ զօրութիւնը, որի մասին մեծ կարծիք ու

իւնը եւ ուղեղը: Վերջապէս բարոյական {ոյժը} յաղթահարեց ֆիզիկական թուլութիւնը, զօրա

ը, քան թէ նորա մէջ գտանուած օդի ձգական {ոյժը}, այն ժամանակ, անտարակոյս, շոգին կը լ

ին մտան՝ քնով զօրացնելու համար իւրեանց {ոյժը}, ես մտայ Վերսայլի ծառաստանը: Պայծառ է

էք. մի՞թէ այս անունը չունի իւր մէջ այն {ոյժը}, որ երկու այդպիսի անունով մարդիկ, թէե

այց առիթ կայ եւ նոցանից օգուտ քաղելու։ {Ոյժը} չէ կարելի զգալ, եթէ չկայ դիմադրութիւն

, որ այդ երկուքը եւս չունին այն յարատեւ {ոյժը}, որ կարողանան պահել եւ դիմանալ միլիոնա

ւթը, իւրեան թարմութիւնը պահող կենսական {ոյժը} եւ զօրութիւնը: Վա՛յ այն ծառին եւ բուսա

մեր մէջքը, անզուսպ բարբարոսութիւնը իւր {ոյժը} մաշեց մեր կուրծքի վերայ: Մեր մատաղահաս

, հասարակաց վերաբերութեամբ, չունի՛ այն {ոյժը} եւ զօրութիւնը, ինչ որ ունի աշխատութիւն

ների, որոնց մօտ կենդրոնացած է դրամական {ոյժը}: Ուր որ է դրական զօրութիւնը, այնտեղ է

ռանին, իսկ յետոյ Թիւրքը, կառավարչական {ոյժը}, գոնէ, այդտեղ գէթ պիտի երեւի, որ իւր

ականների ունեցած շատ կամ սակաւ նիւթական {ոյժը}, ապաստան է իւր երկու ձեռքի աշխատութեան

տացուածքը ազգի օգտին, բայց հինգ, տասն {ոյժը} ի՞նչ կարող է օգնել, ի՞նչպէս կարող է դէ

եսական վիճակը, այս ճանապարհով նիւթական {ոյժը} կանցանէ ազգի ձեռքը. ազգը կը զօրանայ,

րա ապրանքը, ինչպէս ասացինք, չունի այն {ոյժը}, այն կարեւորութիւնը, որ մարդը առանց ն

այն ապրանքը կամ գումարը: Զօրութիւնը եւ {ոյժը} այնտեղ է, կրկնում ենք, ուր որ դրամագլ

թեան բերքերը, եւ նոքա են նորա նիւթական {ոյժը} եւ կարողութիւնը, հաստա՛տ է իւր ոտքի վե

իւսը, ե՛ւ միւսը կարօտ կը լինին նորան: {Ոյժը} կ'անցնէ նորա ձեռք, թո՛ղ որչափ կամի, փ

ղ որչափ կամի, փոքր լինի նորա ապրանքը. {ոյժը}, այնուամենայնիւ, դրական զօրութիւն է,

ս բնական էակները, կորուսանելով իւրեանց {ոյժը}, յաղթահարուելով արտաքին ոյժերից, մեռն

ցանք անուանել, նա է այն միակ եւ հաստատ {ոյժը}, որ ազգի անձնաւորութեան մէջ ներգործելո

են քո զաւակները: Եւ ահա կարողութիւնը, {ոյժը} դեռեւս առաջին ազգում ( պորտ) կիսուեցաւ

եղ դարձեալ կոպիտ կերպով նշանւում է մինի {ոյժը}, իսկ միւսի տկարութիւնը: Մի մարդ, տես

ային ցոյց տալ իւրեանց մէջ այս բարոյական {ոյժը}, որ յետոյ նոյնը քնքուշ սեռից յուսալու

տեսնում է վախկոտին։ Վերջին {ոյժը} թափել ուզեց Ընդդիմանալ րոպէին,

ւլացած ծունկերը վերստին ստ այան իւրեանց {ոյժը} եւ սիրտս փոքր ինչ մխիթարուած եւ թեթեւաց

են պահպանել ազգը կամ տէրութիւնը: Սորա {ոյժը} եւ կեանքը երեւում է միմիայն ազգութեան մ

, երբ սա չունէր իւր մէջ այն ընդդիմադրող {ոյժը}, որով մինչեւ այժմ պահել էր իւր կազմուա

բացասութիւն, բայց ժողովելով իւր վերջին {ոյժը}, հոգու վերջին կարողութիւնը, ասաց.

է մարդը իւր կրօնի հետ. մարդու հոգեկան {ոյժը} եւ զօրութիւնը իսկոյն հասկացւում է՝ նայ

ւնի այդ կրօնի մէջ. կրօնի զօրութիւնը եւ {ոյժը} կենտրոնանում է նորա պաշտօնեաների մէջ,

օսէ պատմութիւնը։ Եւրոպական մարդկութեան {ոյժը} եւ զօրութիւնքը քամուեցան խաչակիր արշաւա

էպի կրօնաւորութիւն, լարում էին իւրեանց {ոյժը} լեզուներ ուսանելու համար, եւ շատ բնակա

, գիտէր զանազան տէրութենների վիճակը եւ {ոյժը}, նոցա մտքի ուղղութիւնը, եւ շատ անգամ

քը եւ գործը եւ վերջապէս ստացան միեւնոյն {ոյժը} Տէրութեան Դռնումը։ Կայսրի սէրը Յիս

մար այդպէս շուտով կորուց իւր կախարդական {ոյժը} Ֆրանսիացոց համար... Յիսուսեաններ

ւեցաւ Պալատի մէջ եւ ստացաւ իւր առաջուայ {ոյժը} ։ Համալսարանին յետ դարձուեցան այն արտօն

նշանակում թագաւորութեան մէջ զինուորական {ոյժը}, այս պատճառով եւս դիմեցին դէպի զօրքերի

ուների մէջ տեսանում ենք, որ բացառականի {ոյժը} եւ զօրութիւնը հասկացւում է նախադրութեամ

ս է մեր պարտականութիւնը, որ ինչքան մեր {ոյժը} կը տանի, ձգտենք այս խնդիրը լուծելու։

այն եմ վերջաւորութիւնը չէ, որ ունի այս {ոյժը}, այլ կան երեք ուրիշներ էլ, ինչպէս ում

պէս: Այդ մի ֆիզիկական միաւորութիւն է, {ոյժի} զօրութեամբ կատարուած, լոկ մեքենական մօ

ոչ թէ օրէնքով կամ որեւիցէ կառավարչական {ոյժով} կամ արգելքով, ո՛չ, նա լաւ գիտէ, որ ս

է հաւասարակշիռը, երբ էակը չէ կարող իւր {ոյժով} դէմ դնել արտաքին ազդեցութեանց, նա չէ կ

կաթողիկոսն, ծնունդ իցէ նեխեալ ուղեղի, {ոյր} ուրուք եւ իցէ հնարողի զառասպելը: Խն

աճեալ հնարս առ ի կարճել զներգործութիւնս {ոյր} ուրուք եւ իցէ եւ զառաջս առնուլ գրութեան

աւիտեան օրհնեա՜լ լիցիս: Թէ {ոյր} չիցէ գլխոյն տեղի, Եւ դու նմա զքո

ւ զգրոյցս առաջնոցն ըստ տեղեաց տեղեաց եւ {ոյր} ուրուք գործոց քաջութեան՝ այրել, իսկ ո

բերութիւն բովանդակութեան առ որսացողս եւ {ոյք} 280 անձինք բողոքաւորք զայնմանէ զայդ ամե

թէ մտացածինդ այդ նամակ ո՛վ իցէ գրեալ եւ {ոյք} բողոքաւորք զայնմանէ, զայդ ամենայն թողո

րսն կամ վէքիլսն իւրաքանչիւրում Ժամանակի {ոյք} եւ իցեն, որպէս ներկայ են պարոն Ներսէս

Սամ[արսկի] պանդ[ոկ] Դրուցքոյին, Լոնդ[{ոն]} [Ֆրանկֆուրտից 31/12 Քեաթիպեանին]

Փոթի մտայ Փոթուց ելայ Բաթում Տրապիզ[{ոն]} Տրապիզ[ոնից] ելայ Պոլիս մտայ Պոլսից

ասպը, որին ողորմութիւն անէ Տէրը ինչպէս {Ոնիսիփորի} տանը, այս խօսքերը ասողի բարեխօսութեամբ

Փոթուց ելայ Բաթում Տրապիզ[ոն] Տրապիզ[{ոնից]} ելայ Պոլիս մտայ Պոլսից ելայ Մեսսինա

.. Մողնեցիք անբան են... թէ որ նրանք {ոնց} որ էս մատաղ հաւաքելու համար են աշխատում

հաւասարուիլ այն երկու եգիպտացի քոյրերը {Ոողայ} եւ Ոողիբայ անունով, որ պահում էք Ձեր կ

ւիլ այն երկու եգիպտացի քոյրերը Ոողայ եւ {Ոողիբայ} անունով, որ պահում էք Ձեր կանանոցի մէջ

տեսութենէ Ձերմէ, ի թախիծ համակիմ, եւ {ոչ} զոք գտեալ իմ սրտակից, որպէս Ձերդ եղբայ

գրեալ ի 5 փետր. եւ տակաւին զպատասխանիս {ոչ} գրէք. եւ ես գլխովին տատանեալ ի մտայոյզ

յնպէս հայցեմ գրել: Նորալուր համբաւ {ոչ} գոյ ի քաղաքիս, այլ միայն փախուստի Սերկ

դպիր Միքայէլ անուամբ գտանի ի քաղաքիս թէ {ոչ}, ըստ որում ամք պանդխտութեան նորա չէին

արնանային, դեռ չեմք տեսեալ զցուրտ, եւ {ոչ} անգամ զգեցեալ զմուշտակ. տէր Յարութիւն

րծութեամբ ի Գրիգորիպոլ, զի անդ քահանայ {ոչ} գոյ, վասն զի տէր Մակարն առ աստուած փոխ

հաւաստել, թէ ես գրեալ իցեմ նմա զգիր թէ {ոչ}, առ որ վերստին խնդրագրութեամբ իմով յան

արձր Սրբազնութիւնն բարեհաճեցաւ հրամայել {ոչ} տալ տեղեկութիւն Նորին գերազանցութեան զս

այ ինքնին թէպէտ եւ հոգեւոր իշխանութիւնն {ոչ} բռնադատէր զիս, յայն ստանալ ի հասարակու

եւոր կոչմանէ եթէ հաստատեալ իցէ, իսկ թէ {ոչ}, յետս առ իս զարձակման թուղթն իմ առաքել

թիւն տեղւոյս Համալսարանի տեսեալ զայնս՝ {ոչ} բաւականանայ, զի այնոքիկ ապացոյցք են գէ

լուր, զի այլ ազգ չկարէի առնիլ. ապա թէ {ոչ} ՝ կորնչէր ի զուր ամ մի ողջոյն: Այժմ թէ

, դու այդ բանը համարում ես դրուստ: Ես {ոչ} ոքի, իհարկե եւ ձեզ, չեմ կարող հարկադր

ան մաքուր սեր, ինչ որ կաս իմ սրտիս մեջ {ոչ} թե միայն իմ ծնողաց եւ եղբարց եւ ազգական

որպիսությունը հարցրել տեղեկացել եմ, թե {ոչ}. դուք իհարկե հարցրել եք այն մարդերին,

գիրս ստանալուդ նա երեւացած կլինի՞, թե {ոչ}, այսուամենայնիվ դարձյալ խնդրում եմ, ո

իմ ստրախավոր գրած նամակս ստացե՞լ է, թե {ոչ} եւ խնդրես որ պատասխանն շուտով գրի, ես

օգուտ տվին քեզ կամ թե գործ ածեցի՞ր, թե {ոչ}, խնդրեմ հայտնես: Ինձ թե գիր գրեք, ահ

եղբորս մի գիր գրեցի, չգիտեմ ստացավ թե {ոչ}, պատասխան չունիմ մինչեւ այս օրս: Սրբա

Չգիտեմ Մատվեյ Խրիստոֆորիչը այդտեղ է թե {ոչ}. ես նորան գիր պիտի գրեի, բայց կարծելո

հատ սպրինցովկա ուղարկել էի, ստացա՞ր թե {ոչ}: Խնդրեմ գիրիս պատասխանը առաջին փոշտ

ովի՞ն կարող էի դիմել այս խնդրովս, եթե {ոչ} Ձեզ իբրեւ հայրենակցի եւ ազգի օգտին ցավա

օգնել մեզ այս ազգային գործի մեջ, որով {ոչ} թե միայն մեզ կպարտավորեիք, այլ եւ բոլո

ւ քանդելու միշտ պատրաստ են. իհարկե այս {ոչ} այլ ինչ է, բայց եթե ապացույց նորա բարո

ոչինչ նոր բան չկա, ինքս պարապում եմ եւ {ոչ} թե 76-ի, 54-ի, այլ 38-ի եւս ժամանակ չ

եւ այդ ազգը չէ այն խաժամուժ ամբոխը, որ {ոչ} այս գիտե եւ ոչ այն, այլ ընտրյալքը որ ճ

այն խաժամուժ ամբոխը, որ ոչ այս գիտե եւ {ոչ} այն, այլ ընտրյալքը որ ճանաչում էին յու

երը կարդան եւ հավատան, որ Նալբանդյանցը {ոչ} թե առանց ստորագրության սորան եւ նորան ն

ուտ գործ: Մինչեւ այս օրերս չենք ստացել {ոչ} մի ստորագրություն, թեպետեւ այստեղից այ

ունել մեր բոլոր սրտակիցքը, չեմ մոռացել {ոչ} մինին եւ բոլորի համար պատրաստ կանգնած կ

ս հոգս չառնե: Եվ գնալուս մասին առայժմս {ոչ} ոքին բան չասես, ոչ ոքին ամենեւին, ոչ

ալուս մասին առայժմս ոչ ոքին բան չասես, {ոչ} ոքին ամենեւին, ոչ թշնամու եւ ոչ ամենամ

ոչ ոքին բան չասես, ոչ ոքին ամենեւին, {ոչ} թշնամու եւ ոչ ամենամերձ բարեկամի, այդպ

ասես, ոչ ոքին ամենեւին, ոչ թշնամու եւ {ոչ} ամենամերձ բարեկամի, այդպես հարկավոր է

է որ ես ինքս գտանիմ իմ ճարը, ըստ որում {ոչ} մի կոպեկ ստանալու հույս չունիմ ոչ մի կո

որում ոչ մի կոպեկ ստանալու հույս չունիմ {ոչ} մի կողմից: " Հյուսիսափայլից " ձեռք վեր

մանք, որ ես չունիմ եւ որի մասին չկամիմ {ոչ} ոքի բերան բանալ եւ բան խնդրել: Այս

բայց այնքան հոգու զորություն ունիմ, որ {ոչ} ոք չի կարող իմ դրությունը կարդալ ելլեսի

փողը տալու համար, եւ նա ինձ ասել, թե {ոչ} մի կոպեկ օգուտ չկա. 340 ստորագրությանց

արյունի ծով է: Խնդրեմ Նազարյանցի բանը {ոչ} ոքի մի՛ ասա, հարկավոր չէ, թող թշնամիք

ասխանելով, մասնավորապես հայտնեցի. այլ {ոչ} բոլորովին: Քեզ գրածս եւս բոլորը չէ, ա

անից բան թաքցրած չեմ, իմ դրությունը որ {ոչ} ոք չգիտե, քեզ միշտ հայտնի է եղել եւ ան

ինձ միշտ օգնել ես: Բժշկությունը ինձ {ոչ} թե միայն ատելի չէ, այլ եւ դորանից ավել

մեծ եւ մեծ օգտակար կլինի, եւ ճանապարհս {ոչ} թե միայն շոսսեյնի կշինե, այլեւ երկաթի

այս պատճառով գիր ստացա, շատ ժամանակ է {ոչ} մեկդ գիր չունեի եւ միամիտ չէի: Խնդր

ես ճանապարհի ծախք առաջարկում է քաղաքը, {ոչ} հիմք ունի եւ ոչ հաշիվ: Ես " Հյուսիսափա

ք առաջարկում է քաղաքը, ոչ հիմք ունի եւ {ոչ} հաշիվ: Ես " Հյուսիսափայլի " մեջ գրել է

համար, այդ մի մարդու էր վերաբերում եւ {ոչ} երկուքի: Թող մտածեն առաջարկողքը, որ ա

յուր ընթացքով հայտնի ցույց է տալիս, որ {ոչ} ոտքը դուրս է դրել Ռուսիայից, ոչ օտար ա

ս, որ ոչ ոտքը դուրս է դրել Ռուսիայից, {ոչ} օտար աշխարհ ճանապարհ է կատարել եւ ոչ գի

, ոչ օտար աշխարհ ճանապարհ է կատարել եւ {ոչ} գիտե, թե ի՛նչ ասել է կամ ո՛ւր է Կալկաթ

թե այս բաները կորած չեն դեռեւս, որ եթե {ոչ} քաղցրությամբ, գոնե դատաստանով ձեռք բեր

րի, ե՛ւ քաղաքի առաջեւ: Ներկայումս {ոչ} առաջարկողքը գիտեն բանի զորությունը եւ ո

ավոր դաշնագրով, քաղաքի հետ, այնպես որ {ոչ} քաղաքը եւ ոչ մեք մեր ասածներից չկարողան

վ, քաղաքի հետ, այնպես որ ոչ քաղաքը եւ {ոչ} մեք մեր ասածներից չկարողանանք հետ կենալ

մանս ի նոցանէ, ի ձեռն ոմանց խռովասիրաց {ոչ} անյայտ եղելոց ձեզ եւ այլոց բազմաց, այլ

եզ զամենեսին զշնորհակալութիւն Սինօդին, {ոչ} անգամ հայեցեալ ի ծանօթութիւնս նախկին թե

չափ եւ եթէ գիտել թէ ստորագրողը ՚ի նմա, {ոչ} եթէ տեսեալ են եւ քննեալ զհաշիւս Խալիբեա

այսինքն երաշխաւորութեամբ Այվազովսքւոյ, {ոչ} միայն զպատկանեալ գումարն դրամոց ստանալ

ց, մինչ ՚ի գիշերին յորում ձգիւր լարն, {ոչ} ումեք յայտնի եղեւ ինչ եւ ոչ զկնի ցայսօր

գիւր լարն, ոչ ումեք յայտնի եղեւ ինչ եւ {ոչ} զկնի ցայսօր ժամանակի: Երրորդ, թէ

իմունք լիցին իրաւունք եւ արդարութիւն եւ {ոչ} կամապաշտութիւն այս կամ այն մտօքս բառդ "

աց ի պատճէնին վաւերացելոյ յԱյվազովսքւոյ {ոչ} բնաւ երեւի, յայտ է թէ թիւր մտօք: Այսո

այթ ի գայթ եւ կցկտուր իմն վճռադատութիւն {ոչ} բնաւ արժանաւոր սինոդական իրաւանց եւ արտ

առ Ձեզ, եւ ի ժողովի անդ իբրեւ տեսի եթէ {ոչ} ուղիղ գնան յիրաւունս ոմանք անդամք, զոր

ցեալ եղեւ ի լուր բոլոր ժողովականաց, եւ {ոչ} ոք գտաւ ընդդէմ դարձող պարբերական բանից

մայեցին: Որովհետեւ օրէնքն տէրութեան {ոչ} բնաւ ներգործեն ՚ի Սինօդին, եւ լօգիկաբա

տօնակատարն պրօկուրօրի լռէ յամենայն դէպս {ոչ} ի գործ դնելով զիւրովսանն պարտականութիւն

լի մարթացայ յայս նուագ կատարել: Եթէ {ոչ} էր ազգին եդեալ յիմ վերայ զգործն Կալկաթե

ուր շոգենաւն նաւելոց է ի Տրապիզոն: {Ոչ} զանց արարից հասուցանել առ Ձեզ զվաւերակա

ի մոտակայքում թշվառ թագավորի, թշվառ եւ {ոչ} ոքին պիտանացու կյանքը փրկելու համար:

բեռամբ ձեան: Ընդ լերինս ընդ այսոսիկ, {ոչ} ինչ ընդհատս, քան զԿովկաս անցի սահնակօք

յիւրում լրացեալ զօրութեան: Ընդ այսմ {ոչ} աւելորդ համարիմ զեկուցանել զպատուականու

եալ զկեանս ի չնչին փայտն: Յուսամ թէ {ոչ} դուք եւ ոչ նաեւ ազգն, որոյ շնորհ ունիմ

ի չնչին փայտն: Յուսամ թէ ոչ դուք եւ {ոչ} նաեւ ազգն, որոյ շնորհ ունիմ կալ յերեսփ

ն ցանկալի է ազգին կենդանութիւն իմ, եթէ {ոչ} վասն իմ, գէթ վասն գործոյն ինձ յանձն եղ

ն ստանալ ի դեսպանութենէն Ռուսսիոյ, եթէ {ոչ} զպատճէն հրամանի պետութեանն Անգլիոյ, յա

դ չկարեմ գիտել, իսկ գոյութիւն թղթոյն՝ {ոչ} բնաւ առարկայ երկբայութեան: Բաց ի ս

այս գրութիւն օրէնսգիտին, պ. Հագն ցարդ {ոչ} ետ պատասխանի ինչ. եւ ՚ի գնալ իմ առ նաե

ումարեալն դրամ առ Ադմինիստրատորն, զայդ {ոչ} ոք կարէ գուշակել հաւաստեաւ եւ լուրն յա

եանց, մինչեւ հարկադրել զլսօղն չհաւատալ {ոչ} միոցն եւ ոչ միւսոցն, մինչեւ ոչ առաքեսց

ւ հարկադրել զլսօղն չհաւատալ ոչ միոցն եւ {ոչ} միւսոցն, մինչեւ ոչ առաքեսցէ Ադմինիստրա

հաւատալ ոչ միոցն եւ ոչ միւսոցն, մինչեւ {ոչ} առաքեսցէ Ադմինիստրատորն զճիշտ եւ զմանրա

զարմացուցանէ զիս, այն է լինել արդեանց {ոչ} աւելի քան 270 լիբրէս ի տարւոջ, զորմէ ի

նչ կրկնապատիկ արժէ այժմ, քան զոր արժէր {ոչ} զամս քառասուն, այլ իբրեւ զտասն յառաջ ք

իք ուրէք ծանօթութիւն զառնէս զայսմանէ եւ {ոչ} զնորին կտակակատարէ: Եւ հանգուցեալն ոչ

ոչ զնորին կտակակատարէ: Եւ հանգուցեալն {ոչ} յիշէ, թէ կտակակատար իւր ո՛ւր բնակի, ՚

Ծատուրեան Աղաւելեան, չկարեմ լռել, եւ {ոչ} կարդալ զարժանին անքալելի դատապարտութիւն

արութիւնի Կիրակոսեան Յարութիւնեանց. եւ {ոչ} այսչափ միայն այլեւ զիւր զկտակ առնէ ի ն

գոր եպիսկոպոսի իւրեանց: Առ այժմ {ոչ} աւելի, քան զոր գրեցի, գիտեմ ինչ. զամ

զոր միանգամ լուայ յայտնեցի ձեզ մեկին, {ոչ} հայեցեալ յերկարութիւն նամակիս, ուրեմն

այլ ազգ կատարել զպահանջողութիւնս իմ եթէ {ոչ} ներկայացուցեալ զգործն յատեան դատաստանի

նի չկարեմ ես այժմ բողոքել. այս ամենայն {ոչ} կարեն մտանել ՚ի ներկայ դատ իմ, քանզի

իլ, որպէս երկրորդական առարկայ, որպէս {ոչ} ուղղակի վերաբերեալ առ ներկայ պահանջողու

ակնկալեալ բացման ատենին եւ ի բանիլ անդ {ոչ} կարեմ աւարտել զգործն յառաջ քան զամիսս ե

ացէ տպել զայնս: Այլ օրէնսգէտն պ. Հագի {ոչ} կամեցաւ յօժարիլ ՚ի ստորագրել զպատմութիւ

են ստորագրութիւնք երկուց վկայից) կտակն {ոչ} կարէ վաւերանալ առանց երից վկայից: Զ

որագրութիւն միմիայն երկուց վկայից: Այլ {ոչ} կամեցեալ սովին եւս հերիքնալ, դիմեցաք ի

ւ զպարգեւագիր ( дарственная запись) եւ {ոչ} իբրեւ զկտակ, եւ պարգեւագիրն վաւեր է եւ

էր տանն այնմիկ պատկանել Նախիջեւանայ եւ {ոչ} ի կենդանութիւն պարգեւողին, մինչ պարգեւ

իր էր, ուրեմն ինքն անուանելոց էր զանձն {ոչ} գործակալ Նախիջեանայ, այլ կտակակատար իւ

Ընդ այս յեղափոխութիւն գործոյն, որում {ոչ} բնաւ ակն ունէր օրէնսգէտն այն անշուշտ նե

ամ կատարել զպահանջողութիւն ձեր, մինչեւ {ոչ} հրամայեսցէ ինձ Սուպրիմ Կորտն ": " Քանզ

եալ են երեւելիք ի Նախիջեւանայ ": - {Ոչ} այդպէս, - պատասխանեմ նմա, թէոդոսեցիք ե

նն Նախիջեւանայ չէ զայն վաւերացուցեալ եւ {ոչ} իսկ վեհափառ կաթողիկոսն: Եւ դուք հարկադ

դատաստան, ձգէք զազգն ի ծախս: Այլ {ոչ} իւիք կարողացայ համոզել զտիկինն, որ պար

եալ էր յառաջագոյն: Իբրեւ տեսի, եթէ {ոչ} յօժարի ի խաղաղութիւն, յայնժամ հարկեցան

լ աւելի քան զերկուս հազարս ռուփեաց, եւ {ոչ} ՚ի ցաւս այնքան եղիցի ինձ եւ ազգին, եթէ

ստանալիք մեր, այսինքն ամբողջ հրիտակն, {ոչ} բաւեսցէ առ ի ծախս: Զայս ամենայն դն

ակին: Որովհետեւ հանգամանք պաշտամանս {ոչ} կախին զինէն եւ որք թերեւս ունիցին զիս զ

առնէ՝ հրապարակի: Խայտառակութիւնն {ոչ} լինի եղջիւրաւոր: Այլ մեք դառնամք ՚ի խո

ւ յոտին կայ միմիայն ծախիւք բարեպաշտ առն {ոչ} անծանօթի վեհափառութեանդ, ազգասիրի ասե

ծանուցանեն, եթէ ազգն մեր ՚ի Հնդկաստան {ոչ} այլ եւս կարելով ժոյժ ունիլ չարաչար տեսչ

ր սովոր է առադրել ամենայն ոք յանցաւոր, {ոչ} միայն արժա՛ն է ժառանգորդիդ հայրենի սեպհ

նձել զլեզու կամ զգրիչ բանականաց: Նոքին {ոչ} կամիցին ՚ի բողոքելոյ եւ ՚ի պաշտպանելոյ

կանել ազգին, կամենայն թողուլ, այլ զնա {ոչ} երբէք, զամենայն մոռանալ, այն զազգն ոչ

ոչ երբէք, զամենայն մոռանալ, այն զազգն {ոչ} բնաւ, ընդ նմա կեալ եւ ընդ նմա մեռանիլ

աճեցարուք ունկն մատուցանել այնմ, քանզի {ոչ} բազում անգամ հանդիպի վեհագոյն կացուցելո

, որ մնացեալ է անդր եւ որ մնասցէ, եթէ {ոչ} պահանջիցէք, կարէ սատար լինել Ձեզ, թեր

յլն: Նախ՝ մեր տոնը հունվարի 6-ին է եւ {ոչ} թե դեկտեմբերի 25-ին, հետեւապես, կարիք

ը, պատմությունները արցունքների մասին - {ոչ} մի դեպքում չեն կարող սփոփել ինձ, ընդհա

մի կազմի մեջ: Տեղի է ունենում այդ, թե {ոչ}, ես տվյալներ չունեմ, չեմ փորձել, որո

՝ լավ փաթաթված դնել ճամպրուկի մեջ, այլ {ոչ} թե պահել բացօթյա: Հակառակ դեպքում կփչա

ինի այն իր ընտրած մարդկանց ձեռքով եւ նա {ոչ} մի դեպքում չի կարող հանձնել այդ գումարը

որ ինձ համար ցավալի էր լսել այդ մասին. {ոչ} թե այն պատճառով, որ պ. Ալաջալյանի այդ

ջ է, եւ այդ նյութի մասին կարելի է գրել {ոչ} թե մի նամակ, այլ ամբողջ դիսերտացիա ի խ

րձնելու այս հանգամանքի վրա, բայց նրանք {ոչ} միայն ուշադրություն չեն դարձրել դրա վրա

այն ուշադրություն չեն դարձրել դրա վրա, {ոչ} միայն չեն համարձակվել ձայն ծպտուն հանել

: Եթե ես բանտարկված չլինեի, աշխարհի եւ {ոչ} մի բարիքի համար էժան չէի նստեցնիլ պ. Պ

է, որովհետեւ վրիպումներն առաջ են եկել {ոչ} թե հոգու խարդախությունից՝ ճշմարտությու

միայն տիպիկական եւ անհատական իմաստով եւ {ոչ} թե բնական ընդարձակ իմաստով, որտեղ մենք

իր Շլոսսերը, կարծեմ նա ուներ, իսկ եթե {ոչ} ՝ գտիր ինձ համար Մակոլեյի երկերի լիակատ

ց հետո նա ուղղակի կարող է փոխարինել եթե {ոչ} կարգավորիչին մեխանիկայում, ապա, համեն

լի թառաֆը աղաղային կդառնա, այն ժամանակ {ոչ} մի խոնավություն չի ազդի նրա վրա: Առանց

ւմ եմ, մի քանի հատոր միասին բերես, եւ {ոչ} թե հոմեոպաթիկ չափերով՝ մեկական գրքույկ

տեղից, որտեղից դուք էլ կգնեիք, ուրեմն {ոչ} մի տարբերություն չկա՝ ես եմ գնում, թե

մոզվեցի, որ ե՛ս պետք է ձեզ մխիթարեմ եւ {ոչ} թե հակառակը, այդ պատճառով ձեզ լիակատար

ողի կարիք ունիս. ի՞նչ է՝ ստացա՞ր, թե {ոչ}: Եթե չես ստացել, ապա պետք կլինի խնդրե

: Մինչդեռ դրանից հանած եզրակացությունը {ոչ} բոլորովին հիմնավոր է: Նա նրանց մեջ տես

համար անհրաժեշտ ընդհանուր սկզբունքները {ոչ} մի կոնստիտուցիայի չեն խանգարում, որ նա

րովհետեւ Վերսալը Լյուդվիկ XIV-ի ժամանակ {ոչ} միայն լրիվ բավարարում էր ֆրանսիացիների

նախընթաց դարաշրջանին, եւ իրենց կողմից {ոչ} մի ծանոթագրություն չեն տալիս. ես հավատ

ձեր ցանկությունը՝ " ավելի շատ գրել ": {Ոչ} ոքի չեմ տեսնում, ոչ մի նորություն չգիտ

ավելի շատ գրել ": Ոչ ոքի չեմ տեսնում, {ոչ} մի նորություն չգիտեմ, որ ձեզ հաղորղակի

լինի: Ես այնպիսի կյանք եմ վարում, որը {ոչ} ոքի օգտակար չէ: " Ни богу свечка, ни

ատացած եմ, որ նա նատուր-փիլիսոփա չէ եւ {ոչ} էլ դոկտրինյոր, պահպանե նրան Ադովնա Եհո

ուց հետո եւ մինչեւ այսօր, չի կարողացել {ոչ} մի կերպ գոյություն ունենալ իբրեւ անկախ

ծների ազատությունը եւ հանգստությունը եւ {ոչ} թե մարդկության ճնշումն ու տառապանքը: Ա

ախտաբար, խմբագրությունը դեռ չի հասել, {ոչ} էլ այդ զարմանալի գրքի գրողները կամ էլ գ

համառորեն լռում ես այդ մասին, ուստի ես {ոչ} մի կերպ հանձն չեմ առնում բացատրել: Այդ

նչ գիտությանը հաստատապես հայտնի է, այլ {ոչ} թե ենթադրաբար կամ տարապայմանորեն: Հետե

ան ունեմ ասելու այդ՝ հետաքրքրությունից {ոչ} զուրկ հարցի մասին, բայց այստեղ խոսելու

ան հարցերի պարզաբանման համար հարկավոր է {ոչ} թե ինչ-որ մի թերթ թուղթ, այլ ամբողջ ու

եժդա] Նիկոլաեւնայի հետ, չնայած դրան ես {ոչ} մի կերպ հավատալ չեմ կարող, բայց ո՞վ գի

ժիչ բալասան դնում ներկայի վերքերին, եւ {ոչ} ավելին, մինչդեռ ներկայի ցավերը պահանջո

լյանի վերաբերմունքն Ուստիմովիչի գործում {ոչ} միայն գովելի չէ, այլեւ, ինձ թվում է,

ւյքը չի մերժի, եթե այդ քմահաճույք է եւ {ոչ} թե ընկերների եւ ազգականների կարոտ: Համ

յոք այն փողը, որի մասին գրել էիր, թե՞ {ոչ}: Պարզ է, որ դրա պատասխանը կարճ է՝ այ

զ է, որ դրա պատասխանը կարճ է՝ այո կամ {ոչ}, իսկ դու գլուխդ ազատել ես ընդհանուր դա

հարկ եղածը հիմնավորապես ուղղել տա, եւ {ոչ} թե հենց այնպես, ի միջի այլոց: Այնուհե

ղաքակրթության պատմության " հետ միասին: {Ոչ} միայն Գերվինուսը, այլեւ Շլոսսերը ես ար

ընկնում հայ պարբերաթերթերի cornage-ը: {Ոչ} պակաս հետաքրքրական են թատերական նորությ

հուսահատվում, նա հավատացած է, որ եթե {ոչ} ներկա սերունդը, ապա հաջորդը իրեն ըստ ա

գրերի հրատարակությունն այդ կատեգորիային {ոչ} մի կերպ չի համապատասխանում: Նա երբեք բ

պատճառող ստոր լորձաթաղանթը: Այս շաբաթ {ոչ} մի անգամ չեմ ափսոսացել, որ մենք տեսակց

տեսակցությունից զրկված ենք, որովհետեւ {ոչ} մի դեպքում կյանքը վտանգի չէի ենթարկի ու

ից երես շրջելով, դառնում եմ դեպի, եթե {ոչ} ավելի բանաստեղծականը, այնուամենայնիվ ա

Մինչդեռ դա իմ միակ զբաղմունքն է, որից {ոչ} մի կերպ չի կարելի հրաժարվել: Բայց ինչ

դեռ պատվի են արժանանում: Չնայած դրանք {ոչ} այլ ինչ են, եթե ոչ նախկինների ձեւափոխո

նում: Չնայած դրանք ոչ այլ ինչ են, եթե {ոչ} նախկինների ձեւափոխությունները՝ այժմ ար

զ նամակ գրելու դեպքում գործածեմ՝ առանց {ոչ} ոքի նեղություն տալու: Հույս ունեմ, որ

ապա վաղօրոք ձեզ զգուշացնում եմ, որ ես {ոչ} մի դեպքում տեսակցության տեղը չեմ գա, ե

տը՝ ըստ քո նամակի բովանդակության, եթե {ոչ}, ապա վաղը առավոտյան, միեւնույնն է, կ

մ՝ քառասնական թվականներին: Այժմ նրանք {ոչ} մի հաջողություն չունեն: Ավելին, շատեր

ն երեսը, հենց այն պատճառով, որ դրանից {ոչ} շատ առաջ " Le principe " թարգմանված էր

որ տքնությունս իզուր չի անցնի: Ասենք, {ոչ} ոք չի տեսնի աշխատանքս, եթե ես նրանից գ

, որ նա փողն ստացել է, եւ հարցնում եմ {ոչ} թե դրա համար, այլ միայն ցանկանում եմ ի

ություն կթաղվի իսկական քաոսի ճահճում եւ {ոչ} մի արդյունքի չենք հասնի: Չգիտեմ, կհաջ

այնպես ինչպես ես եմ ցանկանում ավարտել՝ {ոչ} մի տեղ չեմ գրի, բացի, իհարկե, քննադա

: Ինձ անհրաժեշտ են բնորոշ բարբառներ եւ {ոչ} թե լեզուների խառնուրդ: Սայաթ-Նովան կար

եռին չի լինի, նոր լեզվի գրականությունը {ոչ} մի առաջադիմություն չի ունենա: Կարելի է

որթ կլինի ժողովրդին, որը նրան երբեք եւ {ոչ} մի գնով չի մարսի, հետեւաբար, նա ժողով

այս խոսքերով ես ինձ էլ եմ մեղադրում եւ {ոչ} թե միայն ուրիշներին, եւ այս գիտակցությ

յդ սխալները: Բայց չնայած այդ բոլորին, {ոչ} ոք չէր խիզախում նախաձեռնել լուրջ աշխատա

ւմների ամենափոքր օգնության: Մեզանից {ոչ} ոք իրեն հաշիվ չի տվել, թե նոր լեզվում

ածել, բայց մենք, դեռեւս տատանվելով եւ {ոչ} բոլորովին հաստատ հողի վրա կանգնած լինել

ւրինյան պալատի օրինակելի բանավիճողներից {ոչ} մեկը եւ կամ Ֆլորենցիայի հռետորներից ոչ

ոչ մեկը եւ կամ Ֆլորենցիայի հռետորներից {ոչ} ոք չի ճնշվում Սենեկայի կամ Ցիցերոնի հեղ

: Բացի այդ՝ ինչո՞ւ նա լավ է, իսկ սա՝ {ոչ}: Ո՞ւր է այն բացարձակ չափանիշը, որ կար

եսակետն ազատ չէ, այլ ստրուկ: Տեսակետը {ոչ} այլ ինչ է, եթե ոչ կենդանի մարդու հատկա

յլ ստրուկ: Տեսակետը ոչ այլ ինչ է, եթե {ոչ} կենդանի մարդու հատկանիշը, հետեւապես,

՝ լռելյայն, բայց փաստացի բացառումը չէ՞ {ոչ} միայն գեղեցկության, այլեւ պիտանիության

ասում է իրական եւ կենդանի կինը՝ թող որ {ոչ} այնպես նրբագեղ, բայց այնուամենայնիվ կե

մոռանալով, որ քեզ նամակ եմ գրում, այլ {ոչ} դիսերտացիա: Շնորհակալ եմ Մարիա Աֆան

րը: Ավելին ասել ex post facto նույնպես {ոչ} մի արդյունքի չի հասցնի, եւ դրա համար է

ենք այդ պետք է մտցնենք լեզվի մեջ, բայց {ոչ} պարտադրաբար կամ պաշտոնապես, այլ որպես

ւմ, այլ ուտվում է, այնինչ հին լեզվում {ոչ} մի տեղ չի կարելի գտնել նման ձեւ: Գ

ձեւը եւ գեղեցկությունը երկրորդական են: {Ոչ} մի կասկած չկա, որ ժողովուրդն ի վիճակի

բերանում իր քմահաճույքներն ունի ( բայց {ոչ} իրավունքը): Բայց լեզվի մշակման առաջին

յն դարձնել ընդհանուր խոսակցական լեզու ` {ոչ} միայն մեզանում, այլեւ ամենաուժեղ ժողով

անում, այլեւ ամենաուժեղ ժողովուրդներից {ոչ} մեկում չկա ոչ մի հնարավորություն՝ չնայ

ամենաուժեղ ժողովուրդներից ոչ մեկում չկա {ոչ} մի հնարավորություն՝ չնայած համալսարանն

չպես կսեփականեր որեւէ թանկարժեք իր: Դա {ոչ} այլ ինչ է, եթե ոչ հավատ դեպի կախարդակա

ւէ թանկարժեք իր: Դա ոչ այլ ինչ է, եթե {ոչ} հավատ դեպի կախարդական գավազանը: Իմ

րզ է, թե ես ինչ ուղղություն եմ բռնել: {Ոչ} մի կերպ ես ինձ վրա պատասխանատվություն չ

րով, իսկ սրա համար պետք է զինվել, եթե {ոչ} մանրադիտակով, ապա գոնե խոշորացույցով:

ած աղյուսակները պետք է առանձնացնել, եւ {ոչ} թե գրքի հետ կազմել, որովհետեւ ձեր մեղք

կյանքը, որ այժմ վարում է Գրիշան, նրան {ոչ} մի արդյունքի չի հասցնի, իսկ նրա հիշյալ

կարելի գալ ժամը 12-ին կամ մեկին, բայց {ոչ} ուշ, իսկ դու արդեն սկսել ես 2-ին գալ:

ք նա, - ինչպես պնդում են շատերը, - թե {ոչ} ՝ ինչպես ասում են եվրոպական մի քանի հրա

ն հասցրած սիգարներին, պետք է ասեմ, որ {ոչ} ավելի եւ ոչ պակաս " թույլ " են, ուստի

գարներին, պետք է ասեմ, որ ոչ ավելի եւ {ոչ} պակաս " թույլ " են, ուստի եւ խնդրում ե

իշում է այն բարեկամին, որն իր հերթին, {ոչ} մի րոպե չի մոռացել նրան, չի կորցնում կ

գարշելի ռեւմատիզմի պատճառով, որովհետեւ {ոչ} մի դեպքում հնարավոր չէր մարդու պես նստե

րկին սկսեցի պարապել, բայց մի՛ վախենա, {ոչ} թե ուժերս լարած, այլ ավելի ձանձրույթից

պահություն չունենք եւ, համենայն դեպս, {ոչ} 500. 000 արծաթ ռուբլու. գուցե դու դրան

քրական տեղեկություններին պատասխանում եմ {ոչ} պակաս հետաքրքրական եզրակացություններով

է: Նամանավանդ որ, Նախիջեւանը համարյա {ոչ} մի ապրանք չի ստանում արտասահմանից, որ

թյան դեպքում: Տնային եւ օրենքի առաջ {ոչ} մի զորություն եւ իմաստ չունեցող վավերագ

ատնանշում եմ այս անբարեխիղճ միջոցառումը {ոչ} թե նրա համար, որ առանց դրան վավերագիրն

Բայց ես արդեն ասացի, որ այդ վավերագիրը {ոչ} մի ուժ չունի, ոչ մի օրինական իմաստ, ա

ի, որ այդ վավերագիրը ոչ մի ուժ չունի, {ոչ} մի օրինական իմաստ, այդ պատճառով ես վճռ

վել ձեւականությամբ: Ինչո՞ւ: Որովհետեւ {ոչ} մի մասնավոր անձ չի կարող կատարել հասարա

կարող կատարել հասարակության անունից եւ {ոչ} մի վավերագիր, եթե հասարակությունը օրին

ահել: Մենք հայեր ենք. մենք չունենք {ոչ} մի քաղաքացիական կաստաներ եւ մենք մաթեմա

ողովներում, օրինակ, պառլամենտներում, {ոչ} բոլոր անդամներն են ներկա լինում. մի՞թե

ւթյուն չի դարձրել նրա վրա, քանի որ այն {ոչ} մի դեպքում արգելք չի կարող հանդիսանալ հ

հասկանան, որ հասարակական գործում նրանք {ոչ} մի դեպքում ավելի կարեւորություն, ավելի

նման ողորմելի արարածներ: Մեզանում {ոչ} ոք չի մտնում հասարակության ժողովը ազնվա

ռավել եւս՝ հարստության զորությամբ, որ {ոչ} մի իրավունք չի տալիս, բայց յուրաքանչյո

շնորհված հրովարտակի իրավունքներով: {Ոչ} ոք ոչ ոքից չի խլում ո՛չ ազնվականություն

ված հրովարտակի իրավունքներով: Ոչ ոք {ոչ} ոքից չի խլում ո՛չ ազնվականությունը, ո՛

ի անբասիր եւ բարեխիղճ. հակառակ դեպքում {ոչ} մի արդյունք չի ստացվի: Դեկտեմբերի 7

րելի է մինչեւ անգամ չորոշել, որովհետեւ {ոչ} -բյուրեղային շաքարի հարաբերությունը բյու

անե՞ծք կա այդ գրքի վրա, թե ինչ է, որ {ոչ} մի կերպ չեմ կարողանում ձեռք բերել - խնդ

օրը գաք, թողեք Գ. Բ. -ի մոտ, ապա թե {ոչ} ՝ ասացեք Լ. Ի. -ին, թե բոլոր մորեներ

. այլեւս միայն այսքանն եմ ավելացնում - {ոչ} մի բան չձեռնարկել մինչեւ իմ վերադառնալը

ավանորեն, կարելի է ոչնչացնել, իսկ եթե {ոչ}, բացի քեզանից անկասկած ոչ ոք պատասխանա

ել, իսկ եթե ոչ, բացի քեզանից անկասկած {ոչ} ոք պատասխանատու չի լինի: Դու էլ, քո հ

բայց դու միայն այն ես մոռանում, որ դեռ {ոչ} ոք չի կարող օգտվել այդ իրավունքով. կգա

օգտվել այդ իրավունքով. կգա ժամանակ եւ {ոչ} ոք չի խլի քեզնից քո իրավունքները: Ի

համար տեղ չկա. 2) հանգի՛ստ թող մորս: {Ոչ} մի գործ չունիս դու նրա հետ: Ինչ էլ որ

առաջ կանգնած է քո հարազատ եղբայրը, եւ {ոչ} այլ ոք: Ես դեռ հույս ունեմ, որ եթե

ձեռք կբերես այն եւ կլսես ինձ, իսկ եթե {ոչ}, թեեւ ինձ համար մեծ ցավ է ու վիշտ գրել

ռքում կա գեթ ուրիշի մոտ, բայց վերջապես {ոչ} անհայտ Ձեզ, որովհետեւ քաղաքի անունը այ

որան Ձեր լրագրի մեջ: Հավատացած եմ, {ոչ} չպիտի մերժվի խնդիրս, քանի որ էլ չեմ կա

ւ մայիսի 1-ը հասնելիս աստված գիտե. այս {ոչ} թե լոկ իմ՝ խոսքն է, այլ այստեղի եղածն

ս գործը վերջանալուն ջանք կանիս, ապա թե {ոչ}, վնասը ձեզ կլինի, ինձ չէ, ինչու, որ

ւզածը ու բերեք, շատ շնորհակալ եմ, ինձ {ոչ} մի բան հարկավոր չէ, եւ դուք զուր տեղը

ալ պատկերն ընդ ձեռն իմ, պարոն Խալիբովն {ոչ} կամեցաւ հրամայել վասն տասնեւհինգ արծաթո

նդրեաց վասն այն զերեսուն արծաթս զորս եւ {ոչ} տուեալ իմ մնաց պատկերս առանց օծման:

բազմաց 'ի հասարակութենէ մերմէ, յաղագս {ոչ} անագան բարձրացուցանելոյ զխնդիրն զազգայի

որովհետեւ 'ի նախնեաց ունիմք սովորութիւն {ոչ} այլ ազգ ածել 'ի կատար զայսունակ մեծակշի

կատար զայսունակ մեծակշիռ զգործս, եթէ {ոչ} նախ խնդրելով զհաստատութիւն եւ զօրհնութի

կս մինն յերեսփոխանաց պ. Նալբանդեանցն, {ոչ} կամելով այլեւս յամիլ աստէն, մանաւանդ '

եալ ահաւոր կորստենէ: Հուսացեալք եթէ {ոչ} անտեսեսցէ Տէրդ զայս խնդիր ազգային, յան

ինձանից զանազան նորութենների մասին. ես {ոչ} մի այնպիսի ուշադրութեան արժանի բան չգիտ

ոչինչ այլ բանի պատճառ չէ լինելու, եթէ {ոչ} հարկադրելու ինձ, որ այժմեան Հայոց ազգի

ւս լինի, մի ուրիշ խորհրդով չէ դա, եթէ {ոչ}, որ ազգի սրտացաւ անդամքը, փոքր առ փոք

, բժշկութեան հնար որոնելու ընկնէին. ես {ոչ} թէ մի սեւահոգի մարդու պէս այն խորհրդով

արակելով անցանեմ հարեւանցի նոցա մօտով. {ոչ}, այդ պակասութիւնքը ծակում են իմ սիրտը

ո՛վ է հասել վարդապետական աստիճանին, որ {ոչ} ոք չէ՛ կարող խլել նորանից, եւ եթէ ստու

, որ նորա հետ հաշիւ տեսանելու միջոցին, {ոչ} թէ միայն ես պարտական չմնամ նորան, այլե

էին ազգը եւ թքում ու մրում էին նորան։ {Ոչ} ոք չէ կատարել այդպիսի գործ։ Ես տեսանու

չէ եւ այլն։ Այսքան պիտոյ է իմանալ, որ {ոչ} ոք դեռեւս ճշմարտախօս հեղինակներից պարսա

էր շինում եւ վառում էր եկեղեցում, բայց {ոչ} սովորական կերպով, այլ գլխիվայր։ Մոմի

ների դատապարտելի գործի վերայ։ Ամենեւին {ոչ}. պատճառ, նա չէր տեսել իւր շրջապատի մէ

Տէրը արդա՛ր է եւ հաւասար աչքով նայում է {ոչ} թէ միայն բոլոր մարդկութեան վերայ անխտիր

ան օրինակ լինի իւր զաւակի առաջեւ, թո՛ղ {ոչ} թէ միայն գիշեր ցերեկ առաքինութիւն քարոզ

ացուցանէ միշտ իւր քարոզութեանը, ապա թէ {ոչ}, երեխայն իսկոյն կը նկատէ իւր հօր քարոզ

՞րտեղ է հասել աշխարհիս բանը. պարտականը {ոչ} թէ միայն չկամի հատուցանել իւր պարտքը,

մնակից մարդիկ, որ արդարացնում էին նորա {ոչ} թէ միայն այդ ընթացքը, այլեւ բոլոր անօր

էր մտել արդէն։ Որոտմունքը դղրդում էին {ոչ} թէ միայն երկնակամարի օդը, այլեւ իմ ողո

կարծեցի, թէ իմ մօտ է գալիս, որովհետեւ {ոչ} ոքի չէի սպասում, եւ իմ ծանօթքը այնքան

էջ մտել է... - Խելքդ գլխի՞դ է, թէ {ոչ}. ի՛նչ մարդ, ի՛նչ փոր: - Իհարկէ,

ար ժամանակ մնաց այնտեղ մի մեհենում, որ {ոչ} շատ հեռի մի կատաղի գետից, գտանւում է մ

ր հպատակութեան մէջ, բարեհաճում ենք ՄԵՔ {ոչ} թէ միայն ընդունել ձեզ՝ ամենեքեանքդ, Մ

տալիս ձեզ ՄԵՐ Թագաւորութեան մէջ վայելել {ոչ} թէ միայն բոլոր իրաւունքը եւ առանձնաշնոր

բայց չունեւորքը կ'ստանան ՄԵՐ գանձատնից {ոչ} թէ միայն ապրուստ առաջին տարու համար, ա

մարդու պատրաստել ֆրանսիական արաղ, բայց {ոչ} դուրս տանել Ռուսսիայի ներս, մի խօսքով

կապ տաճարներ: Մի ցաւալի բան է, որ {ոչ} մի հոյակապ շինուածք չկայ այդ քաղաքի մէջ

մ եւ մաքուր, որ հոսում է մի ապառաժից, {ոչ} շատ հեռի գետի ափից՝ քաղաքի հարաւային ա

կողմից: Քաղաքը մերկ է ծառաստանից. {ոչ} թէ միայն չկան հրապարակական ճեմելիք կամ

միայն այսքան յայտնի է, որ աշակերտներից {ոչ} մինը մի բան ուսած չեն այդտեղ, որոնցից

արծաթագլխի տէր են: Այդ վաճառականներից {ոչ} մինը չունի Եւրոպայում իւր համար մի գործ

արսէյլի մէջ, առանց ամենայն տարակուսի, {ոչ} թէ միայն պակաս լինելու չէին եւրոպական հ

ոյացնել շերամադարմանութեան համար, բայց {ոչ} ով սիրտ չունի մօտենալ բնութեան եւ, փոր

յդ չկայ մէջտեղում: Նախիջեւանի մէջ չկայ {ոչ} մի բանի գործարան, բացի աղիւս եւ կղմինտ

Ւ՛նչ է պատճառը, որ չկայ այս բաներից {ոչ} մինը, ի՛նչ է պատճառը, որ ժողովուրդը՝

ռք Աստուծոյ, Նախիջեւանը ունի այսօր եթէ {ոչ} շատ, գոնէ մի քանի ընտիր որդիք, որ վաղ

աշխարհի երեսին երկու բան կայ՝ այո կամ {ոչ}, յառաջ կամ յետ, լինել կամ չլինել: Այ

ր, մի լինելոց ուսումնարանի մասին, եթէ {ոչ} այժմ, գոնէ ապագայումը, եւ մի՞թէ չէ կա

գային գանձարանին ուսումնարանի անունով: {Ոչ} ոք այդպէս վատ կարծիք չունի Նախիջեւանի մ

ւոր են ճշմարտապէս ազգի վերայ մտածողը եւ {ոչ} թէ այդպիսի սուտ ազգասէրք, որոնք, ազգա

ան: Ասացի արժանի ուշադրութեան, ապա թէ {ոչ} այնպիսի չնչին գործողութիւնք, որպիսիք հ

ց վերայ նայելով՝ զարմանում էր երբեմն, {ոչ} այլ ինչ են, եթէ ոչ կամակոր տգէտներ, գ

րմանում էր երբեմն, ոչ այլ ինչ են, եթէ {ոչ} կամակոր տգէտներ, գիշերի զաւակներ եւ ստ

ստութեան սպասաւորք։ Այդպիսի դիպուածում {ոչ} թէ միայն ազգը ուրանալու էր նորանից իւր

անտների եւ միւսների դարանագործութեանը, {ոչ} թէ միայն շարունակելու են " Հիւսիսափայլ

Պ. Իսահակեանցին, որ ազգը մեղադրւում է {ոչ} թէ եղած տունը աւազակների այր շինելու հա

թիւնքը: Անարգելով ազգի պակասութիւնքը՝ {ոչ} թէ միայն չես անարգում ազգը, ոչ թէ դառն

իւնքը՝ ոչ թէ միայն չես անարգում ազգը, {ոչ} թէ դառնում ես նորան թշնամի, այլ բուն բ

ում ենք այժմ մեք՝ ազգի հոգաբարձութեամբ {ոչ} եթէ գիտութեան կաթն, այլեւ ո՛չ մի բաժակ

մարդկան խօսիցիմ եւ զհրեշտակաց, եւ սէր {ոչ} ունիցիմ, եղէ ես իբրեւ զպղինձ, որ հնչէ

ակ, որովհետեւ եկեղեցական խորհուրդներից {ոչ} մինը չէ կատարւում մեքենաբար միայն:

կեանցը իմ քարոզութիւնը եւ նպատակը, եթէ {ոչ} իմ խօսքերից, եւ ո՞չ ապաքէն այդ իմ խօսք

լինելով մտածութեան, կարելի չէ խօսել եւ {ոչ} իսկ բան հասկացնել: Պ. Իսահակեանցը

մանակ կը լսեն իւրեանց ձայնի արձագանքը, {ոչ} եթէ Մասեաց դարեւանդից, այլ Րէդուտկալէի

րի ձեռքով, որովհետեւ նոցա մասին, բայց {ոչ} նոցա օգտի համար, խօսում էր այնտեղ Ղազա

կը, որ պարապում էին այսպիսի գործերով, {ոչ} թէ միայն քրիստոնեայ չեն, ոչ թէ միայն ք

գործերով, ոչ թէ միայն քրիստոնեայ չեն, {ոչ} թէ միայն քահանայ կամ եպիսկոպոս չեն, այ

եալ երեսը եւ տեսայ, որ Կոմս Էմմանուէլը {ոչ} թէ չէ կարդացել " Մեղու " լրագիրը, այլ

ակի պէս՝ անուանելով նորան Մանրիկօ, եւ {ոչ} ոքի չէ յայտնում իւր գաղտնիքը: Երիտ

արձ ստանալով այս հնարագիտութեան համար: {Ոչ} ոք չէ իմանում այս գաղտնիքը, եւ տիկին Բ

ինէի դահլիճից, որովհետեւ վերջին բաները {ոչ} եթէ շարունակեցին այն ազնիւ տպաւորութենն

ր եղերերգական խաղարկութիւնը կատարուեցաւ {ոչ} այնպէս, ինչպէս գրած էր հեղինակը, այլ

ես " Հիւսիսափայլի " հրատարակողը չեմ եւ {ոչ} նորա գլխաւոր աշխատակիցը. ես պատասխանատ

քով նայելով այդ բանի վերայ, չենք կարող {ոչ} մի բանի հետ փոխանակել նորան: Եթէ թոյլ

ի մէջ: Շիյեաթների դաւանութիւնը ուրացաւ {ոչ} այն պատճառով, որ ճանաչեց նորա մոլորակա

նձ, դեռեւս չէ ընկել եւ չէ եւս ընկնելու {ոչ} մի Պատօլօգիայի մէջ։ Բժշկութիւնը ճար չո

ի վերայ: Բայց նախանձոտ մարդիկ այստեղից {ոչ} շատ հեռի՝ ահա այնտեղ ( այս խօսքերը ասե

ո՛րտեղ տարածւում էր հեղինակի գիտութիւնը {ոչ} միայն մարդկային ընդհանուր, այլեւ հայկա

քանի բան եթէ այլապէս է գրուած, ուրեմն {ոչ} բուն հայաբար, այլ օտարի հետեւելով, որ

հնախօսութեան մէջ, որ մի քար գտանելով, {ոչ} եթէ ողբում է՝ յիշելով շինուածքի ամբողջ

փորձելով եւ զննելով: Այս ասածներիցս եւ {ոչ} մինը, օգնական եւ ձեռնտու չլինելով մեր

անվայել է այդպիսի անալի եւ անհամ սուտեր {ոչ} թէ տպագրութեամբ հրատարակել, այլեւ բերա

ակար, կարելի է միայն խայտառակել, բայց {ոչ} որպէս մի ախտ, որ երեւել էր որպէս հետեւ

հաւատացնելու համար արգոյ հեղինակին, թէ {ոչ} ամենայն բան ծծումբ է, որ վառւում է, մ

որանշան իրաւունքի օրինակը չենք տեսանում {ոչ} մի ներկայ տէրութեան օրինադրութենների մէ

երկայ տէրութեան օրինադրութենների մէջ եւ {ոչ} իսկ Հռովմէական օրէնսդրութեան մէջ: Հարց

կենդանութեան մօրս թշուառացելոյ, ապա թէ {ոչ} ընկղմեալ եմ եւ ընկղմիմ ի թշուառութենէ ի

յ: Մի նոր քաղաք մտանելով՝ ես {ոչ} միայն անարժան, այլեւ ամօթ եմ համարում

տարիներով յետ երեւակայել իւր անձը, երբ {ոչ} այսչափ, ինչպէ՛ս այժմ, ծաղկած էին գիտո

է երեւում բուն հայութեան տիպը: Նորանից {ոչ} շատ հեռի կանգնած էր Միհրդատի արձանը:

նակւում են Փարիզում, վկայեցին մեզ, թէ {ոչ} մի աշակերտ մինչեւ այժմ Մուրադեան վարժար

ցիայի: Շատ եւ շատ ցաւեցայ՝ լսելով այս {ոչ} միայն տխուր, այլեւ զզուելի բանը, ոչ ա

ս ոչ միայն տխուր, այլեւ զզուելի բանը, {ոչ} այն պատճառով, որ այս անբնական աղօթքով

ութեան ժամանակ, բայց իւր օրում՝ երբէք {ոչ}, եւ թէ որոշ տեղեկութիւն եւս չունի Թրեա

բացայայտ կերպով ասել մեր կարծիքը: {Ոչ} ոք չէ տարակուսում, որ Պ. Լամարթինը մի

ր տողերից փչում է միստիկականութիւն, որ {ոչ} միայն օգտակար չէ, այլ շատ եւ շատ վնասա

արդիկ կարծելով, ելանք ինքզինքնիս ( եթէ {ոչ} անուշութեամբ, գէթ իրաւամբ) բանաւոր կե

Ըսինք նաեւ, թէ մեք՝ լուսաւորչականքս, {ոչ} միայն հռովմէականութեան պատրաստ չենք, ա

ն ընծան ինչպէ՞ս կրնայինք ընդունել, եթէ {ոչ} կատակաւ: Գիտենք, որ յանուն Բաբկէն

երջի հատորներն ընդարձակելու։ Բայց մենք {ոչ} այն կողմերն ենք եւ ոչ իրենց տրամաբանութ

կելու։ Բայց մենք ոչ այն կողմերն ենք եւ {ոչ} իրենց տրամաբանութեանցը մտիկ ընելու գլու

արծանք մըն ալ կ՚ըլլար այն անունը, որով {ոչ} միայն զՄխիթարեան համախոհս թաւալգլոր բեր

...: Ան թող ըլլայ քեզի պատասխան, եթէ {ոչ} այսուհետեւ քո արժէքդ կատակ է: Մխիթ

վորաբար են նոր ոճով շինուածք, թէպէտ եւ {ոչ} բոլորովին կատարեալ ճարտարութեան մասին:

տեսանէ մի կոյր նմանողական ձգտողութիւն. {ոչ} թէ միայն գաղափարքը միեւնոյն, այլեւ շատ

ճակը անկիրթ ազգի մէջ. այդպիսի հեղինակը {ոչ} թէ միայն պիտի կուրծք մաշէ, աչքի լոյսը

ագիրը կամ օրագրի հեղինակը պատերազմ ունի {ոչ} միայն ազգի՝ դարերով կարծրացած նախապաշա

ունքի հետ, այլեւ խաւարապաշտների հետ եւ {ոչ} միայն այսչափ. փա՜ռք եւ պարծա՜նք մեզ՝

մտանքով եւ ձեռքերս սրտերիս վերայ դրած, {ոչ} միայն զոհում ենք նորանց, այլ, որպէս ք

, որոնց հետ չունինք մասն եւ բաժին: Եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ չենք ցանկանում, ո

պարզ երեւում է, ընկեր չէր, ուրեմն եւ {ոչ} բաժանորդ Բէգզադէի շահին կամ վնասին։ Նա

դպէս կոտորում էք այն պարոնի անունը, նա {ոչ} ոքի արծաթ կերած չէ, ոչինչ խարդախութիւն

լ ողորմելի տղային, Բէգզադէն սպառնում է {ոչ} մի կոպէկ վարձ չտալ սայլորդներին ապրանքը

քիթը լցնելով, ասում է, թէ գործակատարը {ոչ} թէ միայն 2000 մանէթ, այլ 2076 մանէթ է

ւղթը: Այսպէս վարձատրւում է գործակատարի {ոչ} միայն այնքան տարիների ծառայութիւնը, այ

արեմտութիւնը եւ ազգասիրութիւնը յայտնի է {ոչ} միայն մեզ, այլեւ բոլոր ժողովուրդներին

տութեան մէջ: Մասնաւոր մարդիկ շատ անգամ {ոչ} թէ միայն չեն կորուսել իւրեանց բարօրութի

կան սպասաւորութեան, պարտական է ծառայել {ոչ} ազգի կուռքերին, այլ՝ հասարակ ժողովրդի

ւմ է ընտանիքներից, եւ սոցա որակութիւնը {ոչ} թէ միայն ցոլանում է կառավարութեան վերայ

տելի քօղը, եթէ դուք չհագնէք Հայութիւնը {ոչ} որպէս քրինօլին, այլ որպէս գոյն ձեր մար

րայ, թողունք, որ շատ անգամ ձեր աղջիկը {ոչ} թէ միայն չէ սիրել իւր փեսայացուն, այլե

են վճռական հնարներ. կիսակտուր հնարները {ոչ} թէ միայն չեն հասուցանում այս նպատակին,

ւ այնտեղ ամենայն ճշդութեամբ արձանագրէին {ոչ} միայն բնակիչների թիւը, այլեւ մի քանի վ

յս չկայ, որ մարդկութեան պատմութեան մէջ {ոչ} մի ժամանակ այնպէս սաստիկ եւ որոշակի երե

ի հայկաբանութիւնը ստրկացած է յունականին {ոչ} բառացի, այլ տառացի մտքով, եթէ կարելի

դիկ մեր երանելի Հայրապետներից, որոց եւ {ոչ} կօշիկների խրացը արժանի էր լուծանել: Այ

ք այդ գործի վերայ։ Չտպեցինք նոցանից եւ {ոչ} մինը եւ տպելու եւս չէինք, եթէ, ինչպէս

" Եթէ զանարժանն ըստ պիտոյիցն {ոչ} յանդիմանես, մի՛ լինիր վարդապետ ":

նկատած այդ գրքի մէջ, որ ինքնըստինքեան {ոչ} այլ ինչ է, բայց միայն ժողովածու՝ տեղի

դ Սահակը, ջերմեռանդութեամբ պաշտպանելով {ոչ} այնքան եկեղեցու օգուտը, որքան իւր անձն

ածելով մեծ Սուրբի մասին, որպէս թէ նա, {ոչ} այնքան եկեղեցու օգուտը, որքան իւր անձն

որ Հայոց պատմութեան մէջ Պ. Խուդաբաշեւը {ոչ} մի տեղում չէ կարող ցոյց տալ մեզ, որ Հա

եւ քրքրելով Հայոց պատմութեան թերթերը, {ոչ} մի տեղում չենք գտանում բուն ազգի կամ նո

, որ մեղադրանք էին համարուել Հայերին, {ոչ} բոլորը միօրինակ նշանաւոր էին, եւ մի քա

զրպարտութիւնք Ներսէս Շնորհալու վերայ եւ {ոչ} մի վկայութեամբ չհաստատուելիք: Թէոր

րող ընդունել: Այդ դեռ ապացոյց չէ, եթէ {ոչ} մի տեղում չեղած եւ ոչ մի ուրիշի վկայութ

ապացոյց չէ, եթէ ոչ մի տեղում չեղած եւ {ոչ} մի ուրիշի վկայութեամբ հաստատուած բանը ե

ջանքը կը պսակուի՝ կատարելագործելով եթէ {ոչ} Հայ հեղինակների աշխատութիւնքը, գոնէ հա

հայկական դպրութեան ասպարէզը եւ դորանով {ոչ} միայն լցուցանել մեր պակաս թողածքը, այլ

մբ: Աւելորդ ենք համարում ասել, թէ {ոչ} ոք իրաւունք չունի բռնադատել ուրիշի սրտի

Թերեւս եթէ հնար լինէր իւրաքանչիւրին տալ {ոչ} միայն մի քանի շիլլինգ, այլ տասնաւոր լի

լով՝ պիտի իմանալ հասարակ ժողովուրդը եւ {ոչ} նորա միջից, նորա քրտինքով եւ նորա արիւ

ը. եւ ապրուստ հաւաստի, մշտնջենական եւ {ոչ} առօրեայ: Հասարակ ժողովրդի համար ուղղակ

որից հասարակ ժողովրդի ` ազգի համար չկայ {ոչ} ջերմութիւն եւ ոչ սառնութիւն, տէրութիւն

վրդի ` ազգի համար չկայ ոչ ջերմութիւն եւ {ոչ} սառնութիւն, տէրութիւնը դառնում է դէպի

, որի վերայ շինութիւն թէ արել ես եւ թէ {ոչ}, ազատ ես, կամեցածիդ պէս, գրաւ դնել,

թէ վաղը պիտի հնար ունենա՞յ ապրելու, թէ {ոչ}, քանզի չգիտէ, թէ պիտի շարունակէ՞ գործ

այլ կամայական, եթէ նա աշխատութիւն է եւ {ոչ} ծառայութիւն, եթէ մարդկային իրաւունքներ

ն իրաւունքները անխտիր հաւասարաչափ են եւ {ոչ} մինինը աւելի, իսկ միւսինը՝ պակաս:

արութիւն մի ազգի մէջ ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} այդ ազգի հոգու երեւեցուցիչը: Շատ անգամ

օսութեան երեսին: Նա հալածում է նորան, {ոչ} թէ օրէնքով կամ որեւիցէ կառավարչական ոյժ

լ՝ առանց տնտեսական խնդրի լուծուելուն: {Ոչ} մի ազատ կառավարութիւն, ոչ մի ազատ օրէն

ուծուելուն: Ոչ մի ազատ կառավարութիւն, {ոչ} մի ազատ օրէնսդրութիւն չէ կարող փրկել մա

, եւ երթալով եւ բնակուելով քաղաքի մէջ, {ոչ} միայն փոքրացնում է երկրագործների թիւը,

թերի զօրութեամբ, կը ցրուէ նորան, որով {ոչ} միայն դրամի շրջանառութիւնը կը մտանէ ժող

սկալի պատահարից, որին անտարակոյս, եթէ {ոչ} այսօր, վաղը կամ միւս օր պիտի հանդիպի ե

սը, գուցէ տեւում է զիարդ եւ իցէ, բայց {ոչ} աւելի, քան թէ զիարդ եւ իցէ, որովհետեւ

, համեմատութեամբ շինական կեանքին, եթէ {ոչ} աւելի, գէթ հարիւրին քառասուն առաւել է

պի իւր երկիրը: Վերադառնո՛ւմ է... բայց {ոչ} այնպէս առոյգ եւ զուարթ, ինչպէս դուրս է

ացողութեամբ չես կարող լաց չլինել, բայց {ոչ} ոք մեղաւոր չէ, բացի քո հօրից, բացի քե

րկութեան ուրիշ բան չէ կարող լինել, եթէ {ոչ} դառնալ իւր նախկին կացութիւնը: Հողը եւ

ապագան ապահովելու, մեր սիրելի Հայը եւ {ոչ} անգամ կամի մտածել իւր ապագայի վերայ. ն

լ այն, ինչ որ զգում ենք, համարում ենք {ոչ} միայն կեղծաւորութիւն, այլեւ վատութիւն

մեր հետ: " Ոգի, մարմին եւ ոսկերք {ոչ} ունի ", - ասում է Աստուածամարդը, իսկ մ

աւ իւրեան ապրանք տուողի օգտի համար, եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլ առեւտուր սկսելու ժամ

ի՛նչ գործէ: Հաւատարմութիւնը ընկած է, {ոչ} ոք ապրանք կամ դրամ չէ տալիս նորան, եւ

զաւակների տէր, որոնց դարմանելու համար {ոչ} մի պարոն չէ կարող տալ նորան բաւական վար

դարձել են նոքա կատարելութիւն՝ idéal, {ոչ} միայն լոկ բացառութիւնք են, այլեւ տեսաբ

ելու։ Բայց Եւրոպիոյ եւ Թիւրքիոյ մէջ եւ {ոչ} անգամ երազելի է այն ապահովութիւնը, քան

գնում են, " որպէս հողմ, որ շնչէ, որ {ոչ} գիտէ, ուստի՛ գայ կամ, յո՛ երթայ ": Չ

ւխը, երբ ազգը դիմէ դէպի բնութիւնը, որ {ոչ} միայն կարող է փրկել եւ ազատել ազգը աղքա

կանութիւնը: Եւ այն օրի վաճառականը {ոչ} միայն կ'ազատուի Եւրոպացոց համար ախ ու վ

ով եւ բիւր նեղութեամբ գործ կատարելուց, {ոչ} միայն ինքնուրոյնաբար կը կանգնի իւր ոտքի

ունակ լինին իբրեւ ազգ ապրելու. իսկ եթէ {ոչ}, օրըստօրէ կ'անհետանան, որպէս մի կաթիլ

համակարգութիւնքը այսօր ոչնչանան, վաղը {ոչ} միայն չէ մնում ազգութեան խնդիրը, այլ հ

բ մարդիկ հասանում են մինչեւ այնտեղ, որ {ոչ} միայն մարդը չեն ճանաչում մարդու անունով

, թէ Եհովան կոտորել տուեց եւ չթողեց եւ {ոչ} մի Ամաղեկացի, իսկ միւս ազգերի համար խօ

ացի, իսկ միւս ազգերի համար խօսք չկայ, {ոչ} սուրբ եւ ոչ անսուրբ գրքերում: Դնենք,

ւս ազգերի համար խօսք չկայ, ոչ սուրբ եւ {ոչ} անսուրբ գրքերում: Դնենք, թէ հին ազգեր

նում է նա ամենայն սառնութեամբ: Եւ {ոչ} միայն այսչափ. ուրանալով իմ կենդանութիւ

յարաբերութիւն չունի Մեծ Ռուսիային, եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ սաստիկ թշնամի է նո

ապետ, քաղաքակրթութիւն են տարածում, եւ {ոչ} ոք չէ հարցնում աշակերտի կամքը, կամի՞ ա

կերտի կամքը, կամի՞ արդեօք ուսանել, թէ {ոչ}: Սակայն չէ պիտոյ աչքից հեռացնել նոցա ք

է եւ հարկաւոր այն ժամանակ, երբ զգալի է {ոչ} որպէս մի բարոյական շռայլութիւն, այլ որ

նց մեկնելու քո քարոզութեան պատճառները, {ոչ} այլ ինչ է, եթէ ոչ ֆանատիկոսութիւն, եւ

զութեան պատճառները, ոչ այլ ինչ է, եթէ {ոչ} ֆանատիկոսութիւն, եւ այդ տեսակ քարոզութ

ինչպէս ցոյց է տալիս բանականութիւնը, եւ {ոչ} այնպէս, ինչպէս հին օրերից մնացած, աւա

աղբիւր փակեալ եւ դուռն կնքեալ, ընդ որ {ոչ} ոք էանց ": Յողդյողդ Իսրայէլը, մտ

ելի նեղութենից եւ աղքատութենից, որ եթէ {ոչ} այսօր, վաղը պիտի թագաւորէ բոլոր Թիւրքի

դամ ուրիշ կերպ չէ կարող հարստանալ, եթէ {ոչ} նոյն ընկերութեան միւս անդամների հաշուով

խարհի վերայ: Բայց աւա՜ղ, հարստութիւնը {ոչ} թէ չէ յարատեւում ժառանգների մէջ, այլ շ

ցութիւն չկայ: Յոյսը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} ստոյգ հաշուից բղխելու հետեւանք: Քանի ո

ամանակ, եթէ այդ յանցանքները չէ գործում {ոչ} թէ իւր վերայ եղած հեղինակութենից վախելո

քը չարգելուր, պիտի գործէր: Եւ չգործեց {ոչ} թէ հասկնալով, որ եթէ գործէր, իւր նման

, որ անշունչ բնութիւնը մարդ չէ. ապա թէ {ոչ}, ի՛նչ փոխարէն պիտի տայինք արեւին, որ

րախուսելով եւ երկրորդից զգուշացնելով եւ {ոչ} միայն այսչափ, նա քրքրում է ընտանեկան կ

Այսպէս լինելով բաների կարգը, ի հարկէ {ոչ} ոք չէ ցանկանում հանդէս գալ թատրոնաբեմի

ութեան, տեսանելով հայկական դերասանք եւ {ոչ} միայն այսչափ, փա՛ռք եւ պարծանք երիտասա

անց ընտրութեան եւ թարգմանութեան վերայ: {Ոչ} ամենայն թատրերգ, որ կարող է երեւիլ որե

քաղաքներում, յարմար է հայկական բեմին, {ոչ} ամենայն եւրոպական դարձուած հում հում թա

իւնը, օրըստօրէ թատրոն յաճախելով եւ այս {ոչ} միայն թատրոնի նիւթական կեանքը ապահովելո

ր բաւական մեծ զօրութիւն է եւ որ կարող է {ոչ} թէ միայն Նախիջեւանի, այլեւ ուրիշ շատ ք

այս յայտնեմ, զի այսու զյիշեալ կտակն իմ {ոչ} իսպառ լուծանեմ, այլ միայն զայս յիշեալ

ինն հատորին բովանդակութիւնն, որ առանց {ոչ} ինչ պատճառ բարւոք կերպիւ մատուցումն եղի

անելոյ առ իւրեանց, բայց կտակակատարն իմ {ոչ} երբեք յապաղէ յայտնելով նոցա զկերպն եւ զ

ս նախկին արու զաւակացն նոցա. թէ ունիցի {ոչ}, իւրեանք ընկալցին, այլ եթէ կտակակատար

կալցին, այլ եթէ կտակակատարս եւս ունիցի {ոչ}, մին բաժինն սրբոյ էջմիածնայ տպարանումն

ւոր նախկին արու զաւակ, այլ եթէ ունիցին {ոչ}, ուրեմն ինքեանք ընկալցին: Վեցերո

ր յիսուն 150 ռուպլի արծաթ դրամ եւ առանց {ոչ} ինչ պատճառի հատորս այս կատարելն կխնդրեմ

ւնենայցէ իշխանութիւն այլայլելոյ սորա եւ {ոչ} մի ինչ յաւել կամ պակաս կամ իցէ. այլայլ

մենից առաջ այս մի բանն ենք խնդրում, որ {ոչ} մէկը չկարծի, թէ մենք մեզ հայկաբանի կամ

խանը տալիս ենք։ Մի՞թէ չկան շատերը ( եւ {ոչ} քչերը), որոնք մեծ թեթեւութեամբ այնքան

տարիմ լռութեան... Իսկ ես ինչի՞ն - եթէ {ոչ} սուրբ բնութեան: Ե. ՕՐՀՆՈՒԱ՜Ծ ԼԻՆԵՍ,

ուռը բաց, ով որ զարնի, Եւ մի՛ մերժիր {ոչ} մէկին: Եւ վրանիդ յարկի տակին Եթէ դու

սուրբ էին մուտ եւ ել՝ Եւ սէր իսկ {ոչ} հնանայր: Գ. ՀՐԵՇՏԱԿՆ ԱՂՕԹԻՑ

ՏԱԿՆ ԱՂՕԹԻՑ Որ բնաւ ի տաճարս {Ոչ} բնակիս ձեռագործ, Որոյ են երկինք

ռութեան... Ես ի՞մ անդէն, - եթե {ոչ} սուրբ բնութեան։ Ե. ՕՐՀՆԵԱ՜Լ ԼԻՑԻ

եալ նմա գոգ ի խինդ, Անդ եւ սոսորդ {ոչ} ի բացեայ, Երկի՜նք, տրոփէ սիրտն

աւոր, Այլ զի գոհար մեծագնոյ {Ոչ} շողայ թարց քերելոյ, Է Ածէ՛ք առ ք

, երթաս զոտս ամբարձեալ Եւ խոյզ քո {ոչ} առաւիր, Զկենսատուն քաջ ընդգրկեալ

արեա՛ց, տէ՛ր Ադամ, Թէ սրտի քում {ոչ} տուաւ՝ Զոր սիւք ասես շարժական.

Ի բոց հրոյ, եւ բերիլ՝ Յոր {ոչ} բնաւ ուժ է մարդն ": Ընդ հենգն ելա

ան Փայլեալ շողայ դժպհի. - Որ {ոչ} մարդ է հողեղէն, Զմարդոյն զիա՞րդ բ

ւստի՞ այս գիտութիւն: Խոստովանիմ, {ոչ} սակաւ Զարմանք ունին զիս ընդ բանս

Եւ զի սերովբէ չեմ բնաւ, Ներեսցի՝ {ոչ} գիտել զայս: Տանէր սերովբէն թերու

րձեալ ժպտի եւ գրգայ: Այլ զի Ադամ {ոչ} ընդ խաղ Վշտանայր ինչ զսիրոյ,

էր, Գոչեաց եթէ մեռանիմ, Զի {ոչ} գոյ ինձ ոք ընկեր, Եւ Տէր արար նմ

տէր Մարդոյն սրտի զկազմած, Եւ {ոչ} բնաւ վրիպէր Բան ի նորա սուր աչաց

՛րթ յետս իմ, սերովբէ՛ Եւ զի՞ բնաւ {ոչ} մեկնիս. Բան քո ըստ չափ ելանէ,

Յընթադրեալն դրախտաճուն Յագչի {ոչ} թերաքամեալ Եւ ընձուին դէմք քաջարւո

ե Որդին չէ՛ Հայր, եւ ո՛չ Հոգին Որդի եւ {ոչ} Հոգին սուրբ Հայր կամ Որդի, որպէս ուսու

նորդաց՝ դատապարտութեան լինին պատճառը, {ոչ} միայն որոց գործեալն էին, այլեւ կցորդ զ

նաղօտ ուսման փայլէ առաւօտեան արուսեակ։ {Ոչ} արբանեակ ասեմ արփւոյն էականին լուսատիպ

սեւ գնդից։ Ես անխիղճ չեմ, {ոչ} երկերես, Կըտամ բաժին ամենքին.

գէշ հողի տակ նա միայնակ պառկած է, {Ոչ} ոք նորան այց չերթալ, որ մի նորան հարցա

Պառկի՛ր խաւար հողի տակ, յոյս մի՛ կապիլ {ոչ} ոքի. Ոչ ոք քեզի այս չի գալ, որ ո

հողի տակ, յոյս մի՛ կապիլ ոչ ոքի. {Ոչ} ոք քեզի այս չի գալ, որ ոսկերքըդ սփոփու

ս տուեց մի մեծ կոնդակ. " Որ {ոչ} մի մարդ այնուհետեւ կին մարդու կամ աղջկա

Այս աշխարհքում մեզ յայտնի, Մեզնից {ոչ} ոք եւ մի խեցի Իւրեան հետը չի տանի

Նըւիրական վայրկենին։ Չուրախացուց {ոչ} ոք նորա Տխրադիտակ երեսը. Ցան

եմ խոր պարտիզի մէջ. մարդ չկայ, {Ոչ} մի տեղից ձայն, աղաղակ չէ լսւում.

Ինձ ես յիշեցնում. Բայց նոքա {ոչ} միշտ Քաղցր են ինձ հետ, Այլ

Գերութեան շղթան ինձ զգալի չէր, Եւ {ոչ} բռնութեան անգութ ճանկերը. Ձեզանից

տարաբաղդ գլխին յաւիտեան. Չկան ինձ {ոչ} այս, ոչ այնտեղ յոյսեր։ Թոյ

գլխին յաւիտեան. Չկան ինձ ոչ այս, {ոչ} այնտեղ յոյսեր։ Թոյն խառնած

ետ դարձուցի. չգիտեմ կառնո՞ւ այսօր, թէ {ոչ}: Նամակ ստացայ եղբօրիցս այսօրուայ թուակ

-ից գրուած, որով յայտնում է, թէ տանից {ոչ} լուր կայ եւ ոչ նամակ. այս շատ զարմացնո

ով յայտնում է, թէ տանից ոչ լուր կայ եւ {ոչ} նամակ. այս շատ զարմացնում է ինձ: 10-

ւած է 30-ին: 25-ին նամակ ստացայ, բայց {ոչ} լրագիրքը, որ բացին բերդակալի մօտ: 26-

որ 7-ին վերստին գան տեսութեան: Ապա թէ {ոչ} ` 13-ին: 4-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 3-

ական սաստիկ նեղութիւն տուեց քորը, թէեւ {ոչ} առաջին օրերի նման: 19 լոյս 20 հանգիստ

Ուդովին, որ ինձ գինի Ելիսեեւից գնէ եւ {ոչ} Ֆոխտից: 7-8 վատ էր. 8-ին տես[ութիւն]

քայլափոխ եւս յետ կոխելու կամք չունինք, {ոչ} միայն Պ. Չամուռճեանի շաղփաղփելուց եւ ի

ité) եւ մեր ամբաստանուած նամակի մէջ եւ {ոչ} անգամ մի բառ կայ Ժ. Ժ. Ռուսսօյից: Բա

նունից երկիւղ չունինք, ո՛չ Ռուսսօյի եւ {ոչ} Վօլթեռի, այո՛, պարտական իսկ ենք մեծար

ւթեան կայծերը: Այո՛, գիտենք յարգել {ոչ} միայն Օուէնը, Պրուդօնը, Ֆուրիէն եւ Ֆօ

րպով մարդադիր օրէնքը շեղուած բնականից, {ոչ} Մովսէսի տախտակներից, այլ այն շաւղից,

րագործութիւնքը Մեղուի մէջ եւ թող կարդայ {ոչ} որպէս սոսկ լուր, որ վերաբերութիւն չուն

եր համար, օրէնքի եւ իրաւունքի առաջեւ, {ոչ} եկեղեցական կայ, ծայրացեալ իրաւունքներո

եցական կայ, ծայրացեալ իրաւունքներով եւ {ոչ} անհագագ ստրուկ զրկուած ամենայն իրաւունք

քուրմերի եւ եզուիտների կացութիւնքը: {Ոչ} բնաւ պիտի ընդունինք այս դրութիւնը, քան

. Չամուռճեանը, այս դատապարտութեան հետ {ոչ} երբէք յարակից է այն թատրոնական գործողու

ից, Կրօնական ժողովը, եթէ ստուգիւ, եւ {ոչ} որպէս խրտուիլակ կամ մի այդպիսի ժողով,

Ազգը չէ հոգեւորների համար, ուրեմն եւ {ոչ} Կրօնական Ժողովի համար, այդ գաղափարը թո

ի տակ առնելու համար: Վա՛յ մեզ, որ {ոչ} երբեք պիտի արժանանանք, այս երանութեան

վին եւ սոքա այնպիսի ճանապարհներ են, որ {ոչ} բնաւ հանդիպում են միմեանց: Մեր նուի

տալ մեր ասածների համար: Բայց եւ այսպէս {ոչ} երբեք արգելառիթ ենք Պ. Չամուռճեանին,

ղորմելի, աղքատ, մերկ եւ քաղցած Հայը, {ոչ} միայն ճնշուած օտարներից եւ բարբարոսների

տակին հասանելու համար չէ պիտոյ ընկրկինք {ոչ} բանտի եւ ոչ աքսորի առաջեւ, ոչ միայն բա

լու համար չէ պիտոյ ընկրկինք ոչ բանտի եւ {ոչ} աքսորի առաջեւ, ոչ միայն բանիւ եւ գրչով

ընկրկինք ոչ բանտի եւ ոչ աքսորի առաջեւ, {ոչ} միայն բանիւ եւ գրչով, այլեւ զէնքով եւ

սրտի եւ հոգու մէջ լրացեալ ազատութեամբ: {Ոչ} ոք իրաւունք չունի բռնաբարել ուրիշի խղճմ

ութեան կողմից վերջին օրագիրը չլինելով, {ոչ} երբեք ներած է ինքեան եւ ոչ բնաւ պիտի նե

ը չլինելով, ոչ երբեք ներած է ինքեան եւ {ոչ} բնաւ պիտի ներէ ուղղել իւր հայեացքը մի ա

թեան, ռեֆօրմ, որով պիտի սանձահարուէին {ոչ} միայն Պօղոսը եւ Նիկողոսը, որոնց մասին

քը. մինչեւ այժմ, վարձկան պորտաբոյծ եւ {ոչ} հովիւ հօտաբոյծ, մինչեւ այժմ նոցայ համա

. " Ո՛հ հովիւք, որք զանձինս արածէք եւ {ոչ} զխաշինս ": Ռեֆօրմ պահանջում ենք եկե

են այս սնոտի պարծանքը եկեղեցականների, {ոչ} միայն չկատարած, այլեւ երազում անգամ չտ

եց իւր կեանքը, որի եւ ոսկերքը օտարք եւ {ոչ} մեք արժանի եղանք ընդունելու: Խորենա

նադատուած վազել է դէպի հայոց եկեղեցու, {ոչ} երբեք փակուած, գիրկը՞ եւ որ, աւելին ա

եան եւ մինչէ այժմ ունեցած ընթացքի վերայ {ոչ} ոք համարձակութիւն չունի արատ շփել), ի

ը շարադրել է այն բոլոր կտորները։ - {Ոչ}, պարոն, հեղինակի ձեռագիրը, որ կայ տպ

տպարանի մէջ, վկայում է, թէ գրաշարը եւ {ոչ} մի անգամ մի տառ փոխած է. ուստի տպագրու

կատարուելու համար գրուած չէ, ուստի եւ {ոչ} կիրառական: - Չկատարուելու կանոնը ի

եր խոստմունքին, մանաւանդ եթէ յիշէ, որ {ոչ} երբեք զանցառու եղանք մինչեւ այժմ կարելի

մանափակութիւնը։ Այդ բանը պիտի ձգէր մեզ {ոչ} միայն մետաֆիզիքական քննողութեանց, այլե

պիտի լինէր ինքը իրեն։ Այս մասին, եթէ {ոչ} գրով, գոնէ բերանացի շատ լսած ենք բացաս

ղիղ ճանփան, եթէ մոլորական էր. բայց եւ {ոչ} մի անգամ լսում էի այդ ուղիղ ճանփի մասին

իրաւունքները, որ կամքի կամ ճաշակի վրայ {ոչ}, այլ էական հիմքերի վրայ էին ամրացած.

երմանախօսութիւնք, խոստովանում ենք. եւ {ոչ} միայն այսքան, այլեւ յայտնում ենք, որ

թեան վրայ նայում ենք, ինչ էք կարծում, {ոչ} աւելի եւ ոչ պակաս, որպէս բաբելաբանութե

յում ենք, ինչ էք կարծում, ոչ աւելի եւ {ոչ} պակաս, որպէս բաբելաբանութեան վրայ, եթ

վայր ի վերոյ հայկաբանութիւնը, որի մէջ {ոչ} համակարգութիւն կայ եւ ոչ ոճ, գործ են դ

իւնը, որի մէջ ոչ համակարգութիւն կայ եւ {ոչ} ոճ, գործ են դրել միայն փողոցի խօսակցու

իրաւունքով հին հայը խօսում էր այնպէս եւ {ոչ} այլապէս, նոյն իրաւունքով այժմեան հայը

ով այժմեան հայը կարող է խօսել այսպէս եւ {ոչ} այլապէս։ Բռնադատել նոր լեզուն եւ մինչ

ը տալու համար անխտիր զանազան ձեւեր, որ {ոչ} մի կանոնաւոր լեզու չէ կարող տանել։ Չկա

ոնէ նա միշտ աշխատել է այդ խորհրդով։ Եւ {ոչ} ոք չէ կարող ասել, թէ բոլորովին կորած է

եզ, թէ " Հիւսիսափայլի " նորախօսութիւնը {ոչ} միայն չէր կորած յաւիտենականութեան անդու

ատուութեամբ աշխատէին նոր լեզուի վրայ եւ {ոչ} լոկ բնական ազդեցութեամբ, այն ժամանակ ո

չ լոկ բնական ազդեցութեամբ, այն ժամանակ {ոչ} միայն ժամանակ կորցնելու չէին անխորհուրդ

յժմ նոքա լեզու չեն մշակած եւ նոր լեզուն {ոչ} համ է տեսել նոցանից եւ ոչ հոտ։ Եւ այս

եւ նոր լեզուն ոչ համ է տեսել նոցանից եւ {ոչ} հոտ։ Եւ այս է մանաւանդ պատճառը, որ "

ագիր երեւելով մեր ազգի մէջ, պարտական է {ոչ} թէ ձախ ու ծուռ թարգմանութիւնք, դարերով

լով նոցա արժանաւորութիւնը, ասում ենք, {ոչ} միայն ինչ որ մարդկութեան հարկաւոր էր,

ետ տալու համար միայն գործ դրինք, ապա թէ {ոչ} հայախօսութեան մէջ այսպիսի բայ տեղի չուն

էութեան սպասելը մի լուսաւրող ժամանակի, {ոչ} այլ ինչ է, եթէ ո՛չ անձնախաբէութիւն։

տանում, - գրում է պ. Նազարյանցը, - չեն {ոչ} եկեղեցի եւ ոչ ազգ, եկեղեցին ու ազգը ժո

մ է պ. Նազարյանցը, - չեն ոչ եկեղեցի եւ {ոչ} ազգ, եկեղեցին ու ազգը ժողովուրդն է, ո

կանալ, թէ մատենագիր հեղինակը գործ ունի {ոչ} թէ մեռած գնացածների հետ, այլ այժմեան կ

ործածական զգեստները եւ հագուստները այժմ {ոչ} ոք չէ կրում, ըստ որում հնացած ու անպատ

ք։ Այդ խորհրդով տպած եւրոպական գրքերից {ոչ} մինի մէջ չեն գտանւում այդպէս մի տեղ ամփ

Ամեն փիլիսոփայութիւն ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} նորա ժամանակը, փոխադրուած դէպի միտք (

է, թէ ինքը ժամանակը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} հասկացողութեան եւ կարծիքի գումար, որեւ

թէեւ խոստովանում է այս դրութիւնը, բայց {ոչ} դրականապէս: Նա ասում է, թէ որովհետեւ

պիսի օրէնքը կենդանի ներկայ ժամանակի մէջ {ոչ} խորհուրդ ունի, ոչ արժէք ": Այս դրութի

ներկայ ժամանակի մէջ ոչ խորհուրդ ունի, {ոչ} արժէք ": Այս դրութիւնը աւելի պարզ կերպ

կերպարանագործութեան պատմութեան մէջ, եւ {ոչ} աւելի: Փիլիսոփայական համակարգութեանց ժ

պատիժի շաղկապը է լոկ հաւասարութիւնը եւ {ոչ} կեանքը ": Աչքի տակ առնելով միմիայն այս

րպարանափոխ է լինում: Է՜յ, դու, որ եւ {ոչ} բնաւ գերմանացի ես, դու որ ապրում ես հա

կան: Ինչ որ ինձ է վերաբերւում, ես {ոչ} մի համակարգութիւն չեմ ընդունում եւ ամէն

, մինչ նա ուղեղը նմանեցնում է սպունգի: {Ոչ} միայն մեղադրելի չէ նա այդ մասին, ոչ մի

: Ոչ միայն մեղադրելի չէ նա այդ մասին, {ոչ} միայն պախարակելի չէ, այլ դարձեալ զարմա

ածը, որ գործուած է խաւարում դատապարտել {ոչ} միայն իրաւունք չէ, այլեւ անբարոյականու

որպէս մի հաւատալիք, որպէս դոգմա, մենք {ոչ} թէ ձեռնոց ենք նետում իմաստութեան, այլ

ինքեան եւ էականապէս ուրիշ բան չեն, եթէ {ոչ} հին շինուածքների կործանում: Այնքան շատ

ի բռնակալութիւնքը, որ շարունակ 50 տարի {ոչ} միայն քամեցին Ֆրանսիոյ արիւնը եւ հոգին

իայն քամեցին Ֆրանսիոյ արիւնը եւ հոգին, {ոչ} միայն իրը փոխանակեցին անառակ եւ փտածին

հարելը, նա մոռացել էր, որ XVI նոցանից {ոչ} միայն պակաս, այլեւ աւելի էր անցել ամէն

վ առաւել եւ առաւել կարող է ճամփից հանել {ոչ} միայն տէրութիւնը, այլեւ համակարգութիւն

ութեանց մասին: Ինչպէս Հեգելը, նոյնպէս {ոչ} ոք չի պաշտպանել - թողնելով այդ իրաւունք

րութիւնը ( самоуправление) յարգելուն: {Ոչ} մի տեղ ինքնավարութեան սկզբունքը չէ հասե

) այդպիսի մեծութեան եւ դորա հետ միասին {ոչ} մի տեղ, այդ չափով եւ այդպիսի ուժով չեն

ութեան աղաղակը եւ փայլը, -թոյլ չէ տալիս {ոչ} ստոյգ ազատութեանը ասում է սքանչելի փիլի

է սքանչելի փիլիսոփան, - " թոյլ չէ տալիս {ոչ} ստոյգ ազատութեանը աճել եւ ոչ իսկ յիշել

լ չէ տալիս ոչ ստոյգ ազատութեանը աճել եւ {ոչ} իսկ յիշել նորան: Ազատութեան դիմակի տակ

եւ նոքա առաջարկում են իրենց կարծիքները {ոչ} որպէս գործին պատկանաւոր անձինք, այլ որ

ծ տառի ուժով, թէ՞ թագի հարստահարելով: {Ոչ} առաջինը եւ ոչ երկրորդը. այդ բխում է բո

թէ՞ թագի հարստահարելով: Ոչ առաջինը եւ {ոչ} երկրորդը. այդ բխում է բուն անգլիական կ

եւ այդ կոնստիտացիօնը հասարակապետական եւ {ոչ} հանրապետական լինելով, ինչպէս Ամերիկայի

ւռն դրական իշխանութիւն ունի իր ձեռքին, {ոչ} օրէնքը, ոչ գրուած կոնստիտուցիօնը եւ ոչ

շխանութիւն ունի իր ձեռքին, ոչ օրէնքը, {ոչ} գրուած կոնստիտուցիօնը եւ ոչ իսկ թագի ար

ոչ օրէնքը, ոչ գրուած կոնստիտուցիօնը եւ {ոչ} իսկ թագի արտոնութիւնքը ազդեցութիւն ունի

թիւնքը։ Բայց Հեգելին տրուած չէր տեսնել {ոչ} այն եւ ոչ էլ միւսը. Հեգելը մեռաւ խոլեր

այց Հեգելին տրուած չէր տեսնել ոչ այն եւ {ոչ} էլ միւսը. Հեգելը մեռաւ խոլերից նոյեմբե

արելապէս վայելելով: Նորանից յետոյ մնաց {ոչ} միայն մի հզոր համակարգութիւն, այլեւ մի

լ որչափ անկեղծ, նոյնչափ եւ նորա կեղծից {ոչ} ազատ պաշտողքը: Իր սկզբամբ միապետական,

րէր[12], Օգոստոս 16, կէս գիշեր: {Ոչ} Հեգելի աշակերտ ենք եւ ոչ Շելլինգի, բայ

էս գիշեր: Ոչ Հեգելի աշակերտ ենք եւ {ոչ} Շելլինգի, բայց արդարութիւնը ստիպում է

լինէին առարկայական էութեան, զարգացումը {ոչ} միայն դանդաղ այլեւ անհնարին էր: Ստոյգ

էր, արեւմտքումը չէր երեւում բոլորովին {ոչ} մի ամպի հետք: Առաւօտ ու կապուտակ արշալ

Ում ոտնահար լինին մարդիկ, եւ ում երեu {ոչ} առնեն. Ամենեքին զիս թողին ձեռս ի

եւ ուղղութիւնը, ապա ձեզ պատմեմ, թէեւ {ոչ} այնքան երկարօրէն, բայց գոնէ եւ ո՛չ այն

այսպիսի չարարուեստ եւ ահաւոր մարդերից: {Ոչ}, պարզամիտ մարդ, որ չկարողացար իմաստաս

այն կեղտ անունը իւր վերայից քերել, եւ {ոչ} թէ մէկմէկու վերայ բարդել: Այս ամէնը նո

որա բոլոր գործն էր լրտեսութիւն առնել եւ {ոչ} թէ գործարանին ծառայել: Հասակաւ բաւական

նալի բան է: Ասես թէ ո՛չ, սա չէր կարող {ոչ} առաջինի եւ ոչ երկրորդի պաշտօն լցուցանել

սես թէ ո՛չ, սա չէր կարող ոչ առաջինի եւ {ոչ} երկրորդի պաշտօն լցուցանել: Սա նոցանից

ւ Ահարոնեան Փենեհեսի արդարութիւնը, եթէ {ոչ} Զամբրո՛ւն, իր Մադիանացի բոզի հետ միասի

դ մարդը քարոզելու ելնէ խոնարհութեամբ եւ {ոչ} հպարտական գիտութեամբ, լսողների աղօթքով

րտական գիտութեամբ, լսողների աղօթքով եւ {ոչ} իր անձի գիտութեամբ պարծենալով։ Եթէ Աստ

ք է միայն ժամի միջոցին անսխալ իմանալ եւ {ոչ} թէ Աստուածաշունչը միշտ ձեռքը բռնած, յի

ո՛նեայ սուղ ինչ ժամանակ մնալ, թէպէտ եւ {ոչ} թերակատար գոլով սուրբ եւ ստոյգ հաւատ,

գնեալ իմն զօրհնելոյ տիկնոջ Աւագի զմիտսն {ոչ} ծանուցին առ ժամայն. նա աղաչելով զերանե

նախատուիլը եւ հայհոյուելով հալածուիլը, {ոչ} թէ անցած ժամանակների պատմութեամբ, կամ

այց սակայն, բացատրութեանց մէջ պահեցինք {ոչ} միայն բուն Ս. Գրքի խօսքերը՝ ուղղակի ա

աթողիկէ եկեղեցին էր Վաղարշապատի մէջը եւ {ոչ} նորանից դուրս, ինչպէս այսօր նոյն սուրբ

ղ ուրիշ մտքով գումարել Վաղարշապատ, եթէ {ոչ} Ս. Լուսաւորչու ձեռքով հիմնուած Կաթողիկ

" ասելով։ Մեզ գուցէ ասեն ( իհարկէ՝ {ոչ} պ. Էմինը), թէ Ս. Էջմիածինը, կաթողի

անից մենք տեսնում ենք, որ Մեծ Վահանը, {ոչ} թէ չեղած տեղում նո՛ր է շինել Վաղարշապատ

եալքն ընդ նմա "։ Յայտնի է, թէ սոցանից {ոչ} մինը չէ բնակուել բո՛ւն եկեղեցու մէջ, ա

ռաջ է բերում. պատճառ, բացի սոցանից եւ {ոչ} մի նման բան կայ, յառաջաբանի յիշած վկայ

ԺԱ, համ. 13-15)։ § 12. " Քանզի {ոչ} եմք իբրեւ զայլսն, որ վաճառական լինին բ

... մի ոք համարեսցի զիս անզգամ. ապա թէ {ոչ} գո՛նէ իբրեւ զանզգամ ընկալարուք զիս " (

նորան, բայց այնտեղ Փարպեցին երեւում է {ոչ} որպէս աշակերտ Մեծ Թարգմանչաց, այլ որպէ

ի աշակերտքն են, իր գրքի 51-դ երեսում, {ոչ} միայն Մեծ Թարգմանչաց աշակերտ է ասում Փա

գմանութեան. ուրեմն, այդ թուականներում {ոչ} միայն աշակերտուած պրծած է նա Մեծ թարգմա

ւթիւնն էլ շատերի աչքում մի առասպել, եւ {ոչ} գիտութիւն եւրոպական հասկացողութեամբ. ո

էլ ո՛չ քննութիւն եւ ո՛չ ապացոյց։ Մենք {ոչ} միայն չենք մեղադրում Չամչեանին, այլ ու

ութեան " եւ կարո՛ղ ենք աւելցնել, թէ եւ {ոչ} իսկ տեսել է նորանց։ Մինչեւ Փարպեցու

արծիքների գինը կոտրեցաւ։ Եւ այսուհետեւ {ոչ} միայն արժէք չունին, այլ բնա՛ւ ներելի չ

ւմ է այս խօսքերը։ Մենք զարմանում ենք, {ոչ} թէ պ. Էմինի առհասարակ ձեւի վրայ, որով

առաքինի մարդը աշակերտ է եղել Աղանին եւ {ոչ} ՝ Մեծ Թարգմանչաց։ Փարպեցին թէ՛ Պատմութ

ժամանակ դարձեալ Սիւնեաց առաջնորդ էր եւ {ոչ} կաթողիկոս, եւ առաւե՛լ եւս ոչ այն մարդը

որդ էր եւ ոչ կաթողիկոս, եւ առաւե՛լ եւս {ոչ} այն մարդը, որից բողոքում էր Փարպեցին.

ձեռք բերելու։ Փարպեցին նեղանում է, որ {ոչ} ոք հոգ չէ տարել Խուժիկի անունը իմանալու

իմանալու, որ ինքը նորա անո՛ւնը գրէր եւ {ոչ} Խուժիկ, որ անարգական անուն էր այն մարդ

քերի նաեւ մի ամենաչնչին հանգամանքի վրայ {ոչ} ո՛ք իրաւունք ունի առանց ապացուցի բերան

նի, եւ մաքուր խղճմտանքով ներգործելով, {ոչ} բնաւ ներել իրեն դորա փոխանակ, իր կամամ

ատ զոք 'ի կազմածէն եւ 'ի մանկտւոյն, եւ {ոչ} իբրեւ օտար զոք 'ի քէն եւ կամ ծառայ ուրո

սում է Փարպեցին, թէ ինձ քո տունը տարիր {ոչ} որպէս մի աղքատ մարդ եւ այլն, յայտնի է

՛ղ էր իր Թղթում ասել, թէ " ածէր ի տուն {ոչ} իբրեւ զաղքատ զոք 'ի կազմածէն եւ 'ի մանկ

։ Չորրորդ, Փարպեցու այս խօսքը " եւ {ոչ} իբրեւ օտար զոք 'ի քէն ", յայտնի է, թէ

րկութիւնք անել Վահանին եւ աչքից հանել։ {Ոչ} օտար ասելով, մեզ թվում է, թէ ուզում է

տ չլինելը վերաբերում է լոկ նորա անձին, {ոչ} նորա ծնողաց, երեւում է նաեւ նորանից,

ն, թէ ընդ Մովսիսի միա՞յն խօսեցաւ Տէր. {ոչ} ապաքէն եւ ընդ մե՞զ խօսեցաւ եւ լուաւ Տէր

( Աւ. Մատթ., գլ. Թ, համ. 34)։ " {Ոչ} իւիք հանէ դա զդեւս, եթէ ոչ Բէեղզեբուղա

. 34)։ " Ոչ իւիք հանէ դա զդեւս, եթէ {ոչ} Բէեղզեբուղա՛ւ իշխանաւն դիւաց " ( նոյն,

փարիսեցիքն պահեմք յաճախ եւ քո աշակերտքդ {ոչ} պահեն " ( Մատթ., գլ. Թ., համ. 14

նու եւ փարիսեցիքն պահեն եւ քո աշակերտքդ {ոչ} պահեն " ( Մարկ., գլ. Բ., հ. 18)

վկայութիւն ինչ, զի սպանանիցեն զնա. եւ {ոչ} գտանէին։ Զի բազո՛ւմ սուտ վկայութիւն վկ

թիւն վկայէին զնմանէ. եւ նման միմեանց՝ {ոչ} էին վկայութիւնքն։ Այլք յարուցեալ վկայէ

նագրում ասած է. " Վիճակեցին մահու, եւ {ոչ} ուղղոց այլ անիծից " եւ իսկոյն սորանից յ

5. " Եւ հաճոյ եղեւ Ենովք Աստուծոյ. եւ {ոչ} ուրէք գտանէր, զի փոխեաց զնա Աստուած "

, կամ պիղծ, կամ ագահ, որ է կռապարիշտ {ոչ} ունի ժառանգութիւն յարքայութեանն Քրիստոս

շնչի մէջ, բացի Յովհաննէս Աւետարանչից, {ոչ} ոք է ասել այդ խօսքերը։ Մենք դրականապէս

քերն էլ. " Են մեղք, որ մահու չափ են. {ոչ} վասն այնորիկ ասեմ եթէ խնդրեսցես. ամենա

ցեն, բայց որ հայհոյեսցէ զՀոգին Սուրբ, {ոչ} ունիցի թողութիւն յաւիտեան, այլ պարտապա

ան գիտութեան ճշմարտութեանն՝ այնուհետեւ {ոչ} եւս պիտոյ է վասն մեղաց պատարագ. այլ ահ

65. Բնագիրը այսպէս է ասում. " Իսկ ես {ոչ} հրեշտակս՝ եւ վարդապետ եւ ոչ երբէք իսկ

. " Իսկ ես ոչ հրեշտակս՝ եւ վարդապետ եւ {ոչ} երբէք իսկ չեմ եղեալ բանիս այս ըստ երբէք

աց ուրուք կամաց գործոյ իշխանութեան, եւ {ոչ} երբէք " ( եր. 49)։ Մենք այնպէս ենք հ

ս է ասում. " Զի եթէ զանձինս քննէաք ապա {ոչ} դատապարտէաք " ( Թուղթ Պաւղ. առ Կորնթ.

րիկ ցրուեցան օրէնք եւ իրաւունք 'ի գլուխ {ոչ} ելանեն. զի ամբարիշտն յաղթահարէ զարդարն

այս խօսքերին յաջորդող, միւս, սոցանից {ոչ} պակաս, զարմանալի խօսքերը այդ յառաջաբան

. " որք ասէին, այսպէս ասէ Տէր, եւ ես {ոչ} առաքեցի զնոսա եւ ես Տէր ոչ խօսեցայ եւ ս

Տէր, եւ ես ոչ առաքեցի զնոսա եւ ես Տէր {ոչ} խօսեցայ եւ սկսան յարուցանել բանս " ( Մա

կամ, եթէ կար, դեղնուկ չէր կոչւում եւ {ոչ} Սեւուկ։ Մենք այս մարդի անունը յիշեցինք

։ Մենք այս մարդի անունը յիշեցինք այստեղ {ոչ} այն պատճառով, որ ասինք, թէ նորա պարտի

տեղ պ. Էմինը ծանօթաբանում է այսպէս. " {Ոչ} յանձն առնումք համարձակապէս ասել, եթէ յ

րւում եպիսկոպոսների վերաբերութեամբ։ Եւ {ոչ} միայն այս բառերը, այլ նաեւ " հայրապետ

է այսքան կամ այնքան հայրապետ, մինչդեռ {ոչ} միայն այդ բոլորը կաթողիկոսք չէին, այլ

այն այդ բոլորը կաթողիկոսք չէին, այլ եւ {ոչ} եպիսկոպոս, որովհետեւ հասարակ քահանայք

էր վարում, առանց Ս. Ղեւոնդի հրամանին {ոչ} մի բան չէր անում. եթէ ասենք, թէ եւ չէ

րւում է նաեւ գո՛նէ Սուրբ Ղեւոնդին, եթէ {ոչ} նորա ընկեր միւս բոլոր քահանաներին։

ազնեան բառարանը "գլխարկեալ" հասկանում է {ոչ} "գլուխը ծածկած", այլ՝ "գլուխը կախած". ե

ծածկած" է ասում։ Մեր թարգմանութիւնը {ոչ} թէ հրէական բնագրին հետեւելով է եղած, այ

ետ տալու համար միայն գործ դրինք, ապա թէ {ոչ} հայախօսութեան մէջ այսպիսի բայ տեղի չուն

յտնի է, թէ չունի. բայց եւ այնպէս հայերը {ոչ} միայն թուրքերից փոխ են առնում, այլ եւ ծ

եւ ոճի մէջ։ Մենք այս խօսքերը ասում ենք {ոչ} միայն հիմնուելով այդ երկու գործի վրայ,

ակբայացուցիչ է եւ աշխարհաբարը մակբայ եւ {ոչ} լոկ ածական անուն։ Բացի սորանից, եթէ նոր

աշխարհաբար" է, ուրեմն հինը՝ "գրաբար" եւ {ոչ} "գրաբառ"։ Յայտնի է, թէ ուղիղ խօսելով՝ չ

ար, այլ գրաբառ, ուրեմն եւ աշխարհաբառ եւ {ոչ} աշխարհաբար։ Շտապում ենք այդ պարոններին

ց, այլ գիր եւ բարբառ, աշխարհ եւ բարբառ։ {Ոչ} մի տեղում չենք տեսնում ի գրոց բառ, ի բա

ներկայ քննութեան մէջ տեղ չունի. ապա թէ {ոչ}, մեր հատուածը բնաւ չի վերջանալ։

ւ Ղրիմից բերած թաթար բառերի պաշարի վրայ {ոչ} միայն "օր ըստ օրէ", այլ "ժամ ըստ ժամէ",

րիշ նախարարաց որդոց հետ (որդոց, բնաւ եւ {ոչ} մի կնոջ անուն չկայ) բռնեց եւ Հմայեկի եր

ւմ է թէ "քանզի խաղաղասէր էր 'ի Քրիստոս, {ոչ} կամեցաւ ելանել ընդ առաջ պատերազմաւ. այլ

ս Մեհրուժան, նոյնպէս եւ Վասակ անունը էլ {ոչ} ոք չէ տալիս իր զաւակներին։ Պէտք չէ մոռա

........ պարզապէս սենեակ է նշանակում եւ {ոչ} հնոց. եւ Զամբրին Քազբու հետ ո՞ւր է մտնո

չէր ճարել, իւր սեպհական արծաթովը հոգաց {ոչ} թէ միայն հանդիսաւոր թաղման հարկաւոր պիտ

մեր կուրծքի մէջ. չենք մոռանալու քեզ եւ {ոչ} քո ազնիւ եւ առաքինի ունակութիւնքը, ո՛չ

, - ապրի՛ տէր սատանան. բայց նոցա ձայնը {ոչ} ոք ձեզանից չէր կարող լսել, որովհետեւ ն

ը ձեռք բերել: - Ին՞չ պատճառով չկայ {ոչ} մի օրինաւոր ապստամբութիւն. ի՞նչ եղան ա

րերով լցնում է օրագիրները, այնպէս, որ {ոչ} ոք չկամի կարդալ դորանց: - Չէ, չեմ

եւ յորժամ, առ բառերով, եւ մինչեւ այժմ {ոչ} ոք այդպէս համարձակաբար չէր սկսած եւ այլ

ես քո հետ ուրիշ կերպ չեմ խօսելու, եթէ {ոչ} վիպասանաբար, այսինքն ընդհակառակը:

ւնը այլ ոճով չէ կարելի բացայայտել, եթէ {ոչ} վիպասանական ոճով: - Ինչպէ՞ս մինչեւ

թէ սեպհական իւր անձին էր վերաբերւում եւ {ոչ} կառավարութեանը, գիտէր եւս մեծահոգութիւ

ւ ի ժամանակս: Լեզու իմ ծանրաշարժ, այլ {ոչ} եւ գրիչս, զի նման է լեզուի ճարտար խօսո

, թէ քո լեզուն թէեւ ծանր էր, այլ գրիչդ {ոչ}, եւ դեռ համարձակւում ես մարգարէի լեզու

ի շրջաբերական հրովարտակ իմ անունով, որ {ոչ} ոք չհամարձակուի տպել մի խելացի, հասկան

է այժմ մի փոքր հանգիստ վայելեմ, ապա թէ {ոչ} կեանք չունիմ կնոջս ձեռքիցը. կինը իւր կ

բարակ քննութիւն: - Իմ ծառայողներից {ոչ} ոք քո չափ չէ տալիս ինձ այդքան նզովեալ հ

, իմաստուններ, կրօնամոլներ, որոնց եւ {ոչ} ոք իմ դեւերից չէր կարող հրապուրել. բայ

թիւնը կարդալու, սատանան ահուդողով, որ {ոչ} ոքին չէր յայտնում, նստած էր գահի վերայ

ախութեամբ, ի՛նչ մնում է ինձ ասել, եթէ {ոչ} սրտիս խորքիցը օրհնել այս օրը: Ձեր մռայ

գաբարձու լինել, բայց, մի չար բաղդով, {ոչ} մի հոգացողութեան նշան, որ ցոյց տուած լ

րան եւ ասում էր, որ եթէ չափը չճանաչէ, {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ աչքի լոյսը եւս հան

ր փայտից էր շինած, որ ո′չ հոգի ունէր, {ոչ} Աստուծոյ պատկեր էր, այդպիսի մի չնչին է

ր բոլոր ձեռագործերից: Մեք պարտական ենք {ոչ} թէ միայն հաւասարուիլ տակառին, այլեւ ան

քը ասում եմ միմիայն մեր հայերի համար եւ {ոչ} ուրիշ ազգերի. պատճառ, որքան հեշտ է մե

, որովհետեւ նա հարուստ էր, իսկ մենք՝ {ոչ}, նա կառքերով էր ման գալիս, իսկ մեք՝

ռնո՞ւս. քավ լիցի, դու երկու կոպեկով. {ոչ} միայն ազգասէր պատուանունը, այլեւ բոլոր

աղօթք, ի՛նչ բան. խելքդ գլխի՞դ է, թէ {ոչ}: - Իմ խելքս գլխիս է, բայց քոնը եկ

չեմ, ուրեմն լսիր եւ այս գաղտնիքս, որ {ոչ} ոք չգիտէ, եւ առաջինը դու պիտոյ է լինիս

կամելով տեսանել թէ ո՛վ էր այն, եւ ահա {ոչ} ոք չկար... բայց... արդարացի կասկա

հուրդ կատարել, ովի՛ն հրաւիրել եւ ովի՛ն {ոչ}, - պատասխանեց պ. Մարկոսը: - Այո՛

ոյական էակ է եւ այլն եւ այլն. ամենեւին {ոչ}: Մարդու զանազանութիւնը եւ գերազանցութի

եր ա՛ռ գետնիցը մի քար եւ տես թէ քեզանից {ոչ} շատ հեռի նստած ճնճղուկը, ագռաւը, կամ

կարելի՞ է եզրափակել նոցա անբանութիւնը, {ոչ} ապաքէն մեր խօսածը եւս նոցա համար այնպէս

ւս յայտնի է, եւ նա այնպիսի մարդ է, որ {ոչ} թէ մի քանի ժամ, այլեւ օրեր պատրաստ էր

որ դու այնքան խորհրդապահ կը լինիս, որ {ոչ} ոքի չասես այն գաղտնիքը, եթէ երդում տալ

աղօթագիրք, որի զօրութեանը չեն դիմանում {ոչ} թէ հասարակ դեւերը, այլեւ բէեղզեբուղը,

ոնել նորան ո՛չ Յունաց, ո՛չ Եգիպտացոց, {ոչ} Հնդկացոց եւ ո՛չ Չինէացոց մէջ. այս իմաս

ը ընդդէմ պատերազմ է բացում. չէ խնայում {ոչ} ոքին, ամէնի ճակատին զարկում է. ասացէք

երգործել խելացի մարդը: Կոմս էմմանուէլը {ոչ} թէ չէ ընթանում այսպէս, այլ իւր տարապայ

, զզուեցուցել է ժողովուրդը այնպէս, որ {ոչ} ոք չկամի լսել նորա խօսակցութիւնը: Չէ՛

րելի է խայտառակել մի այդպիսի մարդ, եթէ {ոչ} մի խնջոյքի մէջ, մանաւանդ եթէ այդ խնջոյ

եզ. եղբայր, նա քո ասած մարդերից չէ եւ {ոչ} միայն քո ասած, այլ նա մարդ չէ ընդհանրա

բանը եւ գիտել եւս չէր կարող, որովհետեւ {ոչ} մի դպրոցի մէջ չեն ուսուցանում, բայց նա

այդ մասին: Ասում է, թէ այդ իմաստունքը {ոչ} այլ ինչ էին, եթէ ոչ կրթուած մարդիկ, ի

թէ այդ իմաստունքը ոչ այլ ինչ էին, եթէ {ոչ} կրթուած մարդիկ, իւրեանց հայեացքով աւել

քը աւելի ճշդութեամբ կատարւում են, բայց {ոչ} մինը այդ լուսաւոր մարդերից պահանջողութի

ոռանում է իւր ազգը, հաւատն ու օրէնքը, {ոչ} պահք է իմանում, ոչ մատաղը, ո՛չ քաւութ

հաւատն ու օրէնքը, ոչ պահք է իմանում, {ոչ} մատաղը, ո՛չ քաւութիւն, ո՛չ թողութիւն

ւր եւ անխախտ պահպանուի, մեզ հարկաւոր է {ոչ} թէ հաւատի թշնամիք յաւելացնել, այլ հաւա

ւսում ստացողը նոյնպէս պիտի մեռանի՞, թէ {ոչ}, ուսում ստացողի կեանքը նոյնքա՞ն է, որ

կեանքը նոյնքա՞ն է, որքան տգէտինը, թէ {ոչ}. ուրեմն ի՛նչ գործնական օգուտ ունի հոգի

ացնող եսական սկզբունք, որի հիմքի վերայ {ոչ} թէ միայն բան չէ շինւում, այլ յառաջուց

կեղեցին ո՛չ հոգեւոր կառավարութեանն է եւ {ոչ} առաջնորդին. եկեղեցին պատկանում է ժողով

բարձու լինել եկեղեցու կրօնական մասին եւ {ոչ} եկեղեցու տնտեսութեանը, որ հասարակաց ոչ

ց: Իմ կոչումը եւ պաշտօնը այնպէս է, որ {ոչ} ոք արժանի չէ համարում խօսել իմ հետ. աղ

գից, այսինքն չունեւորք, կային, որոնք {ոչ} լեզու ունին եւ ոչ բերան, ձուկի նման մո

եւորք, կային, որոնք ոչ լեզու ունին եւ {ոչ} բերան, ձուկի նման մունջ են: Այս դասակ

այլեւ արտաքին կերպով ցոյց են տալիս, որ {ոչ} մի կողմին կուսակից չեն, բայց եթէ առանձ

ատանայական, այնպէս է պատահում, որ եթէ {ոչ} միշտ, գոնէ շատ անգամ, այսպիսի քաղցր ր

ւմ եմ, դուք շատ գեղեցիկ երգում էք, եւ {ոչ} միայն ձեր, այլ եւ ձեր բարեկամների տան

ունել, որպէս մի բարեկամի խորհուրդ, եւ {ոչ} որպէս պատուէր կամ խրատ, ես առհասարակ ս

որ կարողացաւ ֆրանսիարեն խօսել, ապա թէ {ոչ}, անհնարին պիտի լինէր միմեանց հասկանալ

. - այս շատ զարմանալի բան է, յանկարծ, {ոչ} այն, հազարաւոր ֆրանսիարեն չիմացող տուն

ծաղելը, մինչեւ երբեմն երբեմն խափանելով {ոչ} թէ միայն երգողի այլեւ ֆօրտօպիանոյի ձայն

ի բանից, որ կեանք ունէր, որ ապրում էր {ոչ} որպէս մի հանք կամ մի եգիպտական մումիա

ի տակ խոնարհեցնելը պատահական բաներ են, {ոչ} բղխում են ազգի կեանքի բնաւորութենից եւ

բղխում են ազգի կեանքի բնաւորութենից եւ {ոչ} կարող են պահպանել ազգը կամ տէրութիւնը:

տոյ է նորանց արձակել, որ գնան, ապա թէ {ոչ}, պարտակա՛ն են մնալու մինչեւ որ հրաման

ւր պարոնի գործերը այս քաղաքում, իհարկէ {ոչ} առանց անձնական օգտի, վերջապէս դարձել է

կան լաւ, եւ նորա մօտ ել ու մուտ ունէին {ոչ} թէ միայն նորա նման մարդիկ, այլեւ...

: Ո՛վ ճանապարհից հանեց իմ դուստրը, եթէ {ոչ} նա. ո՛վ սովորեցուց նորան... ա՛հ, մ

րում էք ձեր բժշկական պաշտօնը: - Ես {ոչ} ոքին պարտական չեմ ձրի ծառայել. բայց իմ

րդկային արժանաւորութիւնը մարդկութեան եւ {ոչ} արտաքին, պատահական, կամ գնած պատիւներ

ս, այո՛: Բժշկութեան մէջ գործակատար են {ոչ} միայն զանազան մարմինք, որ շատ անգամ պի

լեկոծուած վիճակի մէջ: Այդպիսի վիճակում {ոչ} թէ միայն չէ կարելի հիւանդը բժշկել, այլ

ն մի մարդ, որի պաշտօնը օրինաւոր կերպով {ոչ} ոք չէր կարող լցուցանել, եւ որի հետ զու

իճ... - Սաստիկ պատուիրեցի՛ր, որ {ոչ} ովին բան չասեն: - Այո՛, ասացի: Ե

ւ, եթէ խօսք դուրս չգայ գործաւորներից, {ոչ} ով ոչինչ չէ իմանալու: Այնքան կլայեկի մ

ոռում է ձեր արծաթը. արծաթն եմ ասում եւ {ոչ} դուք, որովհետեւ արծաթն է տալիս ձեզ այդ

իտոյ է մինը լինէիք այն ռամիկներից, եթէ {ոչ} աւելի վատթար. ըստ որում շատ ռամիկների

շ կերպ չեմ կարող վերջացնել նամակս, եթէ {ոչ} այս խօսքերով, թէ դուք վշտացնելով իմ պա

առ, նա նորա հարցմունքը եւս համարում էր {ոչ} այնքան արժանի ուշադրութեան: Տիրեց րոպէ

եւ թողուիր նորան հանգիստ, եւ ամենեւին {ոչ} ոք նորան ձեռք չտար, այսուամենայնիւ նա

թիւնճի-օղլուին, որ չգիտեմ ինչ պատճառով {ոչ} ոքի չէր ասում իւր յատուկ անունը եւ ոչ ո

վ ոչ ոքի չէր ասում իւր յատուկ անունը եւ {ոչ} ոք եւս չգիտէր, պատճառ, նա բնիկ նախիջե

իզի վերջին տարազին, որ ցոյց էր տալիս, {ոչ} թէ միայն կարողութիւն ունէր արծաթի կողմի

եկան կառավարութեան մէջ: Ուրեմն տանը {ոչ} ոք չկար բացի Մանուշակից, որ միայն մնաց

մի հոգեկան ձգտողութեան, իսկ Մանուշակը {ոչ} թէ միայն չէր սիրում, այլեւ արհամարհում

թենից ազատուելու համար: Նա, մինչ տանը {ոչ} ոք չկար, ինչպէս ասացինք, ոչ հայրը եւ

մինչ տանը ոչ ոք չկար, ինչպէս ասացինք, {ոչ} հայրը եւ ոչ մայրը, հանեց սեղանի արկղից

ոք չկար, ինչպէս ասացինք, ոչ հայրը եւ {ոչ} մայրը, հանեց սեղանի արկղից բարակ եւ կա

արոնը մեր տուն գալով, ինչ ժամանակ տանը {ոչ} ոք չկար, վրդովեց իմ սրտի ուրախութիւնը

չես առնում, ես քեզ աւելի կը տայի, եւ {ոչ} միայն ես, այլեւ ցոյց կը տայի քեզ մի տո

էորգի տունը, բայց նամակը ցոյց մի՛ տուր {ոչ} ոքի. պատճառ, ամենայն տղայ գիտէ պարոն

ամբ կը տայ քեզ պարոն Շահումեանցը: - {Ոչ} ոքի չեմ ցոյց տալ գիրը, - ասաց պառաւը, -

ակից, " հայրդ չէ՞ եկած դեռեւս ": - {Ոչ}, - պատասխանեց Մանուշակը: - Զարմանք

լինէր. լաւ որ մի օտար մարդ չկայ, եթէ {ոչ}, խայտառակ կը լինէինք քաղաքի մէջ, թէ Թ

ոչինչ խօսած չէի. եթէ լաց էին լինում, {ոչ} թէ կամենում էին իւրեանց պարկեշտութիւնը

ս ինչ պատճառով: - Գալը եւս չգիտեմ, {ոչ} թէ պատճառը, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլո

խօսութիւնը այնպէս շուտով կատարուեց, որ {ոչ} ոք ոչինչ չհասկացաւ, պատճառ, Շահումեան

- Փոքր ինչ նման պատասխանեցիր, բայց {ոչ} կատարեալ. պատճառ, մարդու հոգի ունենալ

րա արժանաւորութիւնքը եւ պակասութիւնքը, {ոչ} թէ համեմատելով այլ կենդանիների հետ, որ

դը ամենայն կողմից, դարձեալ կրկնւմ եմ ` {ոչ} ֆիզիկական կողմից, այլ բարոյապէս եւ հոգ

տկեր է Աստուծոյ, իսկ անարժանը ամենեւին {ոչ}: Այս միջոցին Մանուշակը, հասարակ ս

յն պատճառով, որ կարող է սիրել, եւ այս {ոչ} այնպիսի սէր է, որ գազանք եւս ունէին իւ

դեռեւս այնքան, որքան հարկաւոր էր, եւ {ոչ} արծաթասէր մարդերի նման, որոնց հաւաքելո

իպուածում նա Աստուծոյ պատկեր է, ապա թէ {ոչ}, առանց Աստուծոյ գործերը գործելու եւ դե

, որ դուք եւս գնում էք ղահուէտուն, եւ {ոչ} նորա համար, որպէս թէ դուք եւս կցորդ էի

ա կարծում էր, որ ուղիղ տասն եւ մինին, {ոչ} մի րոպէ աւելի, ոչ մի րոպէ պակաս, պիտո

ւղիղ տասն եւ մինին, ոչ մի րոպէ աւելի, {ոչ} մի րոպէ պակաս, պիտոյ է տեսանէ Շահումեա

նայում էր այս եւ այն կողմը, եւ ահա՛, {ոչ} ոք չկար: Նա բարկացաւ ժամացոյցի վերա

որ ուշաթափութիւն պատճառեց Մանուշակին, {ոչ} աւելի, ոչ պակաս մի սպիտակ կատու էր, ո

ութիւն պատճառեց Մանուշակին, ոչ աւելի, {ոչ} պակաս մի սպիտակ կատու էր, որ լսելով պա

նկանում էր ամուսնանալ Շահումեանցի հետ, {ոչ} այն նպատակով, որ հարստի կին դառնայ, ա

ւշակի գրկախառնութիւնը ծառերի մէջ, թէեւ {ոչ} այնքան պարզ. պատճառ, օդը շատ թանձր լի

ն կապոյտ, լերդագոյն, երեքի բերանի մէջ {ոչ} մի ատամ չկար: Երկայն եւ չոր քթերը, հա

ը... Չկային այնուհետեւ մէջտեղումը {ոչ} ձոր, ո՛չ պառաւներ, ո՛չ խարուկ, ո՛չ պ

յնպիսի զօրութիւն է, այնպիսի ոյժ է, որ {ոչ} եթէ շիլ աչքը կարող է ուղղել, այլեւ կտր

զարի մասին, եւ ես շատ ուրախ կը լինեմ, {ոչ} թէ վերայնոցի համար. Աստուած մի արասցէ

ղլուի աղջկանից, ինչպէս ես լսել եմ, նա {ոչ} թէ իմ հրամանովը պիտոյ է վարուէր, այլ ք

. Խնդրում եմ. մի այլ բան ընծայիր, եւ {ոչ} մատանին... - Ի՞նչ պատճառով մատանի

ատանին... - Ի՞նչ պատճառով մատանին {ոչ}. շատ գեղեցիկ շինուած է, քարը թանկագին

յրս ասել էր ինձ, բայց եւ հրամայել, որ {ոչ} ոքի չբանամ այս գաղտնիքը: - Իմ խելքս

մուսնու մահը չիմանաս այլ պատճառից, եթէ {ոչ} մատանուց, քո ամուսինը փեսայանալուց յառ

նզգամութեանը, այն ժամանակ Վարդ-Խաթունը {ոչ} եթէ միայն կը ստանար Անզգամութեան վարդապ

փակուած իւր սենեակի մէջ, եւ դողում էին {ոչ} թէ միայն ձեռք ու ոտքը, այլեւ բոլոր մար

մանակ նզովքով պարտաւորել էր իւր որդին, {ոչ} ոքի չբանալ մատանու գաղտնիքը, թէեւ չնայ

ի՛նչ առնես, այդ եւս մի յիմարութիւն է, {ոչ} այս, ոչ այն, յանկարծ հարսանիք պահանջե

ս, այդ եւս մի յիմարութիւն է, ոչ այս, {ոչ} այն, յանկարծ հարսանիք պահանջել. ես ստ

ս չէ բարկանում իմ վերայ: - Ամենեւին {ոչ}, հայրի՛կ, ես... - Գիտեմ զաւա՛կս

, թողումք նորա ուսումը եւ կրթութիւնը, {ոչ} թէ այսպիսի քաղաքավարի նամակ գրէ եւ հրաւ

ւթիւնը համարում էր գտանել սրտի մէջ, եւ {ոչ} մի ժանգոտած ութը փութանոց եւ երեք չորս

ակիչ հարուած: Հօր երեսը չէր ցոյց տալիս {ոչ} դրական եւ ոչ բացասական նշան: Նա բաւակա

: Հօր երեսը չէր ցոյց տալիս ոչ դրական եւ {ոչ} բացասական նշան: Նա բաւական սառն կերպով

համար. սորա միջոցին վերստին զարթնում է {ոչ} թէ միայն հին հայկական դպրութեան ուսումն

իմացական նորոգութիւնը պիտոյ է կատարուէր {ոչ} թէ բուն Հայաստանի հողի վերայ, այլ՝ Հա

ու կրօնի հետ եւ այդպէս եղել է իւր ազգին {ոչ} թէ արդիւնաբեր, այլ վնասաբեր եւս, այլե

նալ, որովհետեւ այլապէս կարողացած չէր, {ոչ} ով չունի իրաւունք։ Նա Հայկական դպրութե

հանդերձ պէտս ունէր նպաստից, եւ առ այս {ոչ} ոք այնպէս կարող էր օգնել ուղղափառ եղելո

ց եւ թէ հայկաբանութեան, ընդդէմ դնէր եւ {ոչ} թոյլ տայր ասելով, դեռեւս չէր դիպող ժամ

էճ 'ի մէջ Մխիթարեանց եւ Քօլլեճեանց, որ {ոչ} ունէին զայս փօլիթիքա. մինչեւ յետ բազու

ր նոյն իսկ հոմաձայն փօլիթիքա նոցա, որք {ոչ} յայտ յանդիման ցուցանել կարէին յերկիւղէ

նդիման ցուցանել կարէին յերկիւղէ նոցա եւ {ոչ} 'ի բաց վտարել զայն, ազգասիրութիւն առդն

անք գտին հնարս, վասն որոյ եւ թեթեւացան {ոչ} սակաւ, որով եւ յայլ կերպարան շրջեցան ի

Հ. Եղիա եւ Հ. Փիլիպպոս եւ այլքն. եւ {ոչ} թէ այն անձինք, որ յետոյ առ հարկի ստիպե

ւոր ջատագովք Հայոց, եւ 'ի վանս իւրենաց {ոչ} անդադար խօսէին եւ խորհէին եւ գործէին առ

'ի ճարել զարդարացումն Հայոց, եւ իբր թէ {ոչ} կրթէին զմանկունս իւրեանց նովին տոգորմամ

տութիւն, եւ չլինէին պատճառ չարեաց, եւ {ոչ} եւս պարտ էին կրթել այնուհետեւ զմանկունս

ցանելով զմիտս նոցա այնու պաշարմամբ, եւ {ոչ} իսկ պարտ էին դրոշմել 'ի գիրս իւրեանց զե

աւոր ասացուածս կուսակցութեան Հայոց, եւ {ոչ} եւս պղտոր ջուր արբուցանել հետեւողաց իւր

չ եւ խութ եւ մի 'ի լաբիւրինթոսի շրջիլ, {ոչ} գտանելով զելս, որոյ վասն եւ միշտ զկեղծ

անց Վենետիկեցւոց, արդեօք յԵւրոպա գոլով {ոչ} ուսուցանել իւրայնոց զլեզու Եւրոպացի առ

նէին իւրեանց վշտի եւ ցաւի դարմանը, եթէ {ոչ} մի գաղափարական եւ աննիւթ աշխարհի մէջ։

ուցանելով այլապէս չկոչել Աստուածը, եթէ {ոչ} հօր անունով եւ սորանով մերժեց գաղափարը

զգերից կոյր եւ անպայման հաւատ. հաւատ, {ոչ} թէ անմիջապէս դէպի Աստուած, այլ պապի մի

ւ հասկանալ Սուրբ գիրքը եւ հարկադրուած է {ոչ} թէ սրտի վկայութեամբ, այլ մեքենական հպա

ն ունէիր տալու, սիրելի՛ ընթերցող, եթէ {ոչ} բուն ստրկական, ազատութեամբ դիմակաւորու

անել այդ միաբանութիւնը ոտքի վերայ, եթէ {ոչ} այն պայմանով, որ այդ միաբանութիւնը, խ

ութեան յառաջ շարժող զօրութիւնը բղխում է {ոչ} մի աղբիւրից, ինչպէս Մխիթարի մէջ, այլ

ազգի մատենագրութեան վերայ եւ այնուհետեւ {ոչ} այն խորհրդով, որ ծառայեն լուսաւորութեա

ջի մերայնոց) զամենայն զբանսդ, ընդ որ {ոչ} սակաւ ուրախ լեալ նոցա, փառս մատուցին տ

յանձն էի արարեալ դատաստանի ո՛չ այսր եւ {ոչ} այնր, այլ սրբոյ եկեղեցւոյ զի դատեսցէ ո

ստուածաբան վերաձայնեալք. զարմանք են զի {ոչ} ոք 'ի նոցանէ իշխեաց ցայժմ ախոյեան ելանե

անն։ Բայց քանզի ուրուական իմն էր այն, {ոչ} երբէք հանի 'ի վեր եւ սակայն պատրաստեալ

ողք հանին 'ի վեր եւ սկսան անձրեւել նետս {ոչ} յիմ վերայ, այլ 'ի վերայ հասարակութեան

առաջի ձեր, մխեսցին նետք ձեր յաչս իմ եւ {ոչ} յաչս այլոց. " Նետք տղայոց եղեն վէրք նո

մայր եւ իմ պաշտպան. եթէ կամիցի եւ եթէ {ոչ}, շատ է ինձ, այո՛ զի նա 'ի մայրենի իրա

ւմ, իսկ եթէ արդարութիւնն կենդանի գոլով {ոչ} կամիցի առնել, զոր արժանն է, բազուկն ա

։ Գիտասջիք, զի ազգն համօրէն յոտին է. {ոչ} կարգաւորք միայն, այլ եւ Հայ բազմութիւն

յ բազմութիւնք սկսեալ 'ի ծագաց աշխարհի, {ոչ} դառնութեամբ սրտի, որպէս յոսոխն նշմարի

ան բողոքելով առ ամենայն տէրութիւնս. եւ {ոչ} իսկ դադարէ մինչեւ ոչ տեսցէ զիրաւունսն,

յն տէրութիւնս. եւ ոչ իսկ դադարէ մինչեւ {ոչ} տեսցէ զիրաւունսն, ոչ լռէ որպէս կարծի ա

իսկ դադարէ մինչեւ ոչ տեսցէ զիրաւունսն, {ոչ} լռէ որպէս կարծի այլ գօտեւորեալ զինուորի

է որպէս կարծի այլ գօտեւորեալ զինուորի, {ոչ} ասելով ըստ թշնամեաց - ոչ կերիցուք եւ ոչ

եալ զինուորի, ոչ ասելով ըստ թշնամեաց - {ոչ} կերիցուք եւ ոչ արբցուք մինչեւ ջնջեսցուք

ոչ ասելով ըստ թշնամեաց - ոչ կերիցուք եւ {ոչ} արբցուք մինչեւ ջնջեսցուք զԱբբայեանսն,

բբայեանսն, այլ թէ ո՛չ ննջեսցուք մինչեւ {ոչ} տեսցուք զխաղաղութիւն սուրբ եկեղեցւոյ,

ռանց քննութեան։ Եկեղեցին Քրիստոսի բերս {ոչ} սաղարթի։ Բայց արդ յի՞նչ իրաւունս հաստա

ամս ընթերցան եւ քննեցին թշնամիք եւ ինչ {ոչ} գտին, ա՞յժմ գտանեն։ Եւ զի՞նչ արդեօք ա

ապա ժողովուրդք, - ընդէ՞ր- ասեն- եւ դուք {ոչ} աշխատիք յօրինել զգիրս։ " Չկարեմք " ասե

զգիրս։ " Չկարեմք " ասեն։- Ընդէ՞ր ապա {ոչ} ներէք կարողաց։ " Զի խոչընդակ են մեզ "

րէ յուզին այսպիսիք իրք։ Բայց թէ զիա՞րդ {ոչ} նշմարեն զայսն նշմարողք, ինքեանց է գիտե

ղախորհուրդ քաղաքացեացս համօրէն, յառնել {ոչ} եթէ ընդդէմ թշնամեաց, այլ 'ի պաշտպանութ

Եւ ես ասեմ- ասես եւ լսեմ, եւ ընդունիս {ոչ} ։ Ահաւասիկ երեքտասաներորդ Գրիգոր սրբազա

ո՛չ անհարազատ գտանէր, դու զի ասես։ " {Ոչ} քննութիւն եւ ոչ հարցումն, այլ զինչ սրբ

տանէր, դու զի ասես։ " Ոչ քննութիւն եւ {ոչ} հարցումն, այլ զինչ սրբազանն ասէ, այդպ

քեզ, թէ զոր ոչն ախորժես, ծանր լսել եւ {ոչ} ընդունիս, ո՛չ յայս նիւթ միայն, այլեւ

։ Այս հուր օր յօրէ բորբորքեալ տոչորէ եւ {ոչ} ունի շիջանիլ հնարիւք առանձին մարդոյ։ Հ

ն որ գլուխ եկեղեցւոյն Քրիստոսի. ապա թէ {ոչ}, կատարածն հայի 'ի յատակս դըժոխոց։ Այո

նոցա որպէս իտալական ճիզուիթների, բայց {ոչ} աւելի։ Ի՛նչ կարելի բան է, որ մի մ

սել է թէ՝ յոյս ունի իւր պաշտօնից ստանալ {ոչ} թէ միայն այն արծաթը, որ պահուցել էր յառ

տերից մինն է։ Այս ծանր խօսքը ասում ենք՝ {ոչ} թէ նայելով ազգի այժմեան սառնութեանը դէպ

ան սառնութեանը դէպի ուսումնականութիւնը, {ոչ} թէ տեսանելով այժմեան անսրտութիւնը դէպի

երի փախչելը լուսաւորութենից, կարծում է՝ {ոչ} թէ այդ բանը եղած է միայն իւր օրերումը,

ետք ու աշակերտք։ Մեք կը պատասխանենք, եւ {ոչ} մի։ Ո՛չ թէ միայն չունի ազգը աշխարհական

դպրոց տղաների եւ աղջիկների համար, այլեւ {ոչ} եկեղեցականների համար, որի վերին աստիճան

, որոնց միջնորդութեամբ կարելի էր ստանալ {ոչ} երազում, այլ արթնութեան մէջ Մագիստրոսնե

ունել] ի գլուխ [զդաբնեայն] պսակ՝ [եթ է {ոչ} այնմ], որ [կորովի] մտացն [հնարագիտութե

ն է ի պէտս պատմաբանական գիտութեանց, եւ {ոչ} թե առ ի յունարէն եւ հռոմէաբար գրել եւ խ

վերընձիւղեալ յարմատոյ անձնասիրութեան եւ {ոչ} իսկ ի թեթեւամիտ փառամոլութենէ յականաւոր

էր հինն լեզու, թերեւս եւ անպիտան, առ {ոչ} ունելոյ յինքեան զկենդանարարն նիւթ յագու

բարձութեան առաջնորդականին մտաց, սխալել {ոչ} համարիմ. բայց այս գուցէ ներելի աբեղայի

տեւ հայախօսութիւն թարգմանչաց աղբերանայր {ոչ} ի կենդանի եւ ոճոյ խօսից] պաշտելոյ առ ազ

ւ այս իսկ է զի հայախօսութիւն հեղինակացս {ոչ} այնքան հայախօսութիւն տեսանի, որքան հել

ս այժմ, նոյնպէս եւ ի ժամանակս յայնոսիկ {ոչ} երբէք կարող գտեալ արմատ արձակել ի սիրտ

ի գրականութիւնդ այդ՝ թէպէտ մնալ այդպէս {ոչ} կարէ, ըստ որում առ դուրս գայ ժամանակին

ստակեալ մի գրականութիւն հռոմահայ, բայց {ոչ} բուն եւ հարազատ հայկական]: Եւ գրուածք

մանց մատենագրեցին [դժուարիմաց, այո՛ եւ {ոչ} իսկ հարազատ հայկական հոգով], մի՞թէ արժ

հասկանալի ընթերցանելեացն. [բայց ասոքիկ {ոչ} պահանջին, դոքա] սքանչանան [միայն ընդ]

՛չ ունի: Եղկելի՛ ճշմարտութիւն]:: {Ոչ} կարացեալ ցայս վայր իմաստնոց հայոց՝ շօշ

սուտ դատողութիւն, որ չէ այլ ինչ, եթէ {ոչ} հնար իմն արուեստակեալ առ ի խաբել զազգին

պրոցականաց ընդդէմ նորոյս իտալախօսութեան {ոչ} այլ ինչ պտղաբերեցին, եթէ ոչ քաջալերելո

ախօսութեան ոչ այլ ինչ պտղաբերեցին, եթէ {ոչ} քաջալերելով զժողովուրդն արձան զանմահ եր

ոնալ վարին ընդ ամենայն ազգս եւ ազինս եւ {ոչ} ոք ուժ է ճակատ յարդարել ընդդէմ ներգործո

Զայսպիսի ամեն հարկաւոր] հոգաբարձութիւն [{ոչ} ուրեք տեսանիմք առ ի մերng] աստուածաբան

րտ պատերազմի ընդդէմ առողջ դատողութեան, {ոչ} կամելով ունկն մատուցանել օրինաւոր բանից

ր եւ եթ. բայց այն լեզուագիտութիւն, որ {ոչ} ճոխացուցանէ զմիտս ուղիղ գաղափարօք եւ ճի

անի], վիհ մեծ անանցանելի [առ ի մէնջ]: {Ոչ} շատացեալ ժամանակին եւ այսու զոհագործութ

իմ է: Յունաց եւ Պարսից, կրէ նեղութիւն {ոչ} սակաւ, ի չունելոյ զոք գրիչ ճարտար, զի

ն, որում եւ տենչալի նշխարացն այլք՝ եւ {ոչ} մեք, արժանի եղեն ընդունակութեան ":

ի թիւս այլոց հեղինակաց հնոյն Հայաստանի {ոչ} կամեցան եւ զսորայս պսակել պատմութիւն,

ի թագաւորութենէ, եւ ի մատենագրաց, ինչ {ոչ} տեսանեմք այնուհետեւ, բայց եթէ հարուած

եզ ընթացք Մխիթարա՛յ Սեբաստացւո՛յ, զայդ {ոչ} ուրանամք. բայց պատճառ ցաւելի իրողութեա

պարտի խօսիլ ի լեզու հասկանալի, այլ թէ {ոչ} ասողն լիցի խուց եւ լսողն դուժ: Մատենագ

ջալերք առողջամիտ հայրենասիրաց: Ի հարկէ {ոչ} հրամայելով նմա որպէս իւրեանց ծառայի, ա

ռ ուրացութեան զեկեղեցին Հայոց, բայց եւ {ոչ} գովեմք զայրն այդպէս ընթացեալ: Ինձ թուի

րն այդպէս ընթացեալ: Ինձ թուի, թէ առ ի {ոչ} անիրաւել առ Մխիթար հաւատափոխ, պարտ էր

եմ աղճատեալ եկեղեցւոյն Հռովմայ, յորում {ոչ} այնքան Աստուածայնոյն պաշտեն պատուէր հրա

ի վեր քան զհռովմէական եկեղեցին, չէր եւ {ոչ} ինչ ստոր կամ նուազ քան զայն: Եւ զի՞արդ

ինուած հին հայախօսութեան, այդորիկ վասն {ոչ} ուրանալ զմեր շնորհապարտութիւն առ նոսա.

ծիք է անհիմն ռամկական, եւ այն սեպհական {ոչ} բոլորից՝ այլ ոմանց նախապաշարեալ անձանց

ր հասարակութիւնն մեր, որ ի Զմիւռնեայ, {ոչ} թողցէ զաշխատութիւն քրտնավաստակ հեղինակի

ց մեր պարոն Մեսրոպ Դաւթեան Թաղիադեանց, {ոչ} սակաւ քան զայր աշխատասէր զանազան աշխատո

ւթեան, եւ ո՞վ արդեօք յերկուանալ իւրում {ոչ} խղճահարեսցի, թէ պարոն Թաղիադեանցն զվառ

թիւնք նորա ծերացեալ հայախօսութեամբ, զի {ոչ} ոք ի հեղինակաց 18 եւ 19-երորդ դարուց աշ

ն դարս, զի ի հինգերորդ նուիրական դարու {ոչ} ամէն ոք Եղիշէր ոչ ամեն ոք Խորենացի եւ ա

երորդ նուիրական դարու ոչ ամէն ոք Եղիշէր {ոչ} ամեն ոք Խորենացի եւ այլն. այլ գտան եւ

եւ մի այլ պահանջելի, որում մինչեւ այժմ {ոչ} ոք ի Հայս Ռուսաստանեայց ուշադիր եղեւ եւ

կան դարուց, յորս կեցին դպրոցականք: Եւ {ոչ} յաջողեցաւ այդպիսեաց տեսանել զցանկութիւն

ասն ուսումնասէր օրագրին Սինկափորայ, զի {ոչ} կարացաք ցայս վայր ժամանակի ճանաչել զնպա

այլս թուի մեզ զարմանալի, մինչեւ ինքնին {ոչ} բացայայտեսցէ զիւր նպատակ եւ պատճառ այդո

հոգին, տարագիր է յօրագրէ անտի, յորում {ոչ} զվերջին տեղին ունին ամսական առեղծուածք

րութիւնք առ Հայս Տաճկաստանի եթէ շատ ինչ {ոչ} արարին վասն ազգի, գոնեայ ոչ վերջացան ի

թէ շատ ինչ ոչ արարին վասն ազգի, գոնեայ {ոչ} վերջացան ի [1 անընթ. ] հետէ գուն գործել

ց Ճեմարանի: Մանրամասն պատմություն առնս {ոչ} նուազ երեւելոյ ի խումբս եկեղեցականաց մե

ն. այլ ի վերջէ լքեալ զօտարին եկեղեցի, {ոչ} տարակուսեցաւ դիմել առ իւրն եւ ախոյեան հ

ակել ի դաւանաբանական գիտութեան, ընդէ՞ր {ոչ} մատենագրեաց ի լեզու հասկանալի եւ գործած

սի երկասիրութեանց, որք չեն այլ ինչ եթէ {ոչ} բացայայտութիւնք իրաց այլով տարազու, փո

եւ միանգամայն զոճ բանին. զայդ ի վճռել {ոչ} գոյր դժուարութիւն, այլ զայսմանէ բան լի

խղճի մտացն վկայելոյ, չեն այլ ինչ եթ է {ոչ} խառնուրդ հին եւ նոր հայախօսութեան, ոչ

ոչ խառնուրդ հին եւ նոր հայախօսութեան, {ոչ} սառն իմն եւ ոչ ջերմ, այլ գաղջ... Լսել

ն եւ նոր հայախօսութեան, ոչ սառն իմն եւ {ոչ} ջերմ, այլ գաղջ... Լսելով լուիցեն զբար

րդարեւ, այլ խորհուրդ նորա իրագործեալ է {ոչ} նորոգութեամբ հին լեզուի, այլ նորոյն հն

ւց աստի մարմնացեալ է յունական գենդաւրոս {ոչ} հին եւ ոչ նոր, այլ յաղագս անուանելոյ ն

րմնացեալ է յունական գենդաւրոս ոչ հին եւ {ոչ} նոր, այլ յաղագս անուանելոյ նորա զմասնի

ղցր էր տեսանել զբանասիրական քննութենէ ( {ոչ} վասն ազգին առ հասարակ, այլ հայագիտաց)

է յայտնի միայն պատուական հեղինակին: {Ոչ} ուրանամք բնասիրութիւն նորա, զորոյ ապաց

վանիմք զայդ ամենայն մեք ինքնին, թէ մեք {ոչ} երբէք կարեմք զուգընթաց լինել արշաւանաց

լ դոցա զօրհանապազն գանգատ ժողովրդեան առ {ոչ} հասկանալոյ նորա գրուածս ի լեզու Հայ. մ

անց՝ զԿիկերոնեան ամբիոն: Զայս առնելով {ոչ} իմանամ թէ Հայք իսկ եւ իսկ ընդ նորոգել գ

ն, ապա արժան էր զցրտութիւնն ջեռուցանել {ոչ} սառնամանեօք, այն հրով, լուսով զխաւարն

ալ եւ զպակասութիւն ի հնոյ անտի լցուցեալ {ոչ} տարաձայն կերպարանաւորութեամբ ըստ քաղաքա

եալ կատարելութեամբ, ո՞ր լեզու զառաջինն {ոչ} կակազեաց, տակաւ առ տակաւ չմշակեցաւ: Ս

րեն յինքեանս զնմանութիւն որձաքարի, յոր {ոչ} երբէք ծաղկեցաւ ծաղիկ եւ ոչ իսկ խոտ դալա

ձաքարի, յոր ոչ երբէք ծաղկեցաւ ծաղիկ եւ {ոչ} իսկ խոտ դալարի: Հին սովորութիւն է,

գասիրութեան միայն. ի նմա բնակի ոգի ինչ {ոչ} աստուածային, որ միջնորմ արկանէ ընդ ընկ

լ թէ պարտապան էաք ըստ բարոյական իրաւանց {ոչ} միայն զանձինս հոգալ, այլ եւ զընկերն.

յն գիտէին զզիարդն եւ զորպէսն. ամենեւին {ոչ}, եթէ կամեցեալ էր դոցա յորդորել եւ քարո

, առ ի՞նչ արդեօք ձգտեն միտք դոցա, եթէ {ոչ} համոզել զժողովուրդն արծաթով պատել զորպի

կերտուածոց յորս, որպէս ասաց Աստուած, {ոչ} բնակի ինքն որպէս ի ձեռագործս, այլ ի հե

մ չիցէր, սապէս զպատմութիւն մարդկութեան {ոչ} հանդիսացուցանէր զխայտաճամուկ ծիր ի սկզբ

զանձրեւ յերես երկրի անձրեւեալ, իսկ եթէ {ոչ} այսպէս, ուրեմն տարագիր է ի մտաց Հայոց

ասարակաց: Ըստ մեզ Հայք իբրեւ ժողովուրդ {ոչ} պատմականք ( իմա դու ինձ զբառդ անձուկ նշ

ել որպէս ի հարսանիս, այսպէս եւ մուսայն {ոչ} երբէք մերձենայ, եթէ ոչ շարժեալ ի հանգա

սպէս եւ մուսայն ոչ երբէք մերձենայ, եթէ {ոչ} շարժեալ ի հանգամանաց եւ ի զօրութենէ գոր

, զի ողբք եւ հառաչանք, լաց եւ արտասուք {ոչ} երբէք կարեն առաջնորդել յանվեհերութիւն ե

ւս այսպիսի գաղափարք զգեստը, ժողովուրդն {ոչ} ճանաչել եւ ոչ հասկանալ, իսկ մեք գիտեմք

ափարք զգեստը, ժողովուրդն ոչ ճանաչել եւ {ոչ} հասկանալ, իսկ մեք գիտեմք արդէն, թէ որ

ոյն առթել զհրճուանս, զի զգայութիւն մեր {ոչ} ենթարկի կրաւորաբար նորին, ներգործութեա

լիս աւանդել ազգին այնու, զոր ընթերցեալ {ոչ} խելամուտ լինէր գրելոցն, այլ եւ հրճուէր

նին ինչ ինչ անսովոր ականջաց նոցա, բայց {ոչ} երբէք սատար լինին յառաջանալոյ ի նոր հայ

լ զպատուական եւ զսիրելի հայրենակիցս մեր {ոչ} վերջանամք յառաջ բերել եւ զայս զի առ ի լ

մեծք, զորս չկարեմք տեսանել բացերեւ եւ {ոչ} զյաջորդս, որք ի թագչողս իսկ թագուցեալ

որոց վասն չիք ճշմարտութիւն յաշխարհի: " {Ոչ} զչար գործ է, ատեայ զլոյսն, զի մի յանդ

իս, թէ ինքեանք ոչինչ այլ բան չեն, եթէ {ոչ} Պապի արբանեակներ եւ Հռովմէական եկեղեցու

շղթաներ, հաց չէր ուտում այլ կերպ, եթէ {ոչ} մոխիր խառնած հետը։ Կոշտ շորեր հագած մա

ս փողոցներում՝ ողորմութիւն հաւաքելով։ {Ոչ} ոք նորա մօտ չէր գալիս, ամենեքեան փախչո

ի համար չէ բորբոքել այս պատերազմը, եթէ {ոչ} նոցա նախկին մտադրութիւնքը խանգարելու եւ

ռովմի աթոռը ինքը իւր ազատ կամքովը առանց {ոչ} ոքի համաձայնութեան սեպհականել էր իւրեան

անդ յարմար էին։ Եթէ նոցանում չ'երեւէին {ոչ} մի բանի ընդունակութիւն, որ Կարգին հարկ

ալ միմեանց մասին։ Այս կանոնը դրուած էր {ոչ} միայն այն պատճառով, որ իմացուի Յիսուսե

կանչել Պօրտուգալացիքը՝ համոզելով, թէ {ոչ} ոք նորանցից լաւ չ'գիտէ թնդանօթի գործածո

մենայն կարգի եւ հանգստութեան կործանումը {ոչ} միայն այս թագաւորութեան մէջ, այլ եւ բո

անեն իւրեանց ճշմարտութիւնը։ Այս բաները {ոչ} այլ ինչ են, եթէ ոչ յայտնի ապացոյց եւ ք

ւթիւնը։ Այս բաները ոչ այլ ինչ են, եթէ {ոչ} յայտնի ապացոյց եւ քարոզ, թէ այդ Յիսուս

ւսուցանել Կլերմոնդեան Կօլլեգիումի մէջ, {ոչ} թէ միայն Աստուածաբանութիւն, այլ եւ բոլ

պակասութիւնը խոստովանել կամ դատապարտել {ոչ} թէ միայն յանցանք չէ, այլ առաքինութիւն

րդարադատութեան աչքից վարագուրողը, բայց {ոչ} երբեք մի ամբողջ ազգ, որի անդամներից մի

նդամներից մինը գործել էր այդ յանցանքը. {ոչ} երբեք մի ամբողջ ազգ, որ դատապարտելով յ

քով հանդիսատես լինել այդպիսի ոճիրների. {ոչ} երբեք մի ամբողջ ազգ, որ չէր կարող իւր

կամ նորա պակասութիւնքը ծածկելու: {Ոչ} երբեք պիտի չառաջանայ ազգը, հետեւելով հ

ազգը, հետեւելով հին խելքերի դրութեան: {Ոչ} երբեք պիտի յառաջանայ ազգը, հետեւելով մ

ենք հասարակաց իրաւունքի պաշտպանութիւն: {Ոչ} ոք չէ կարող յանցանք գործել առանց ուրիշի

ել առանց ուրիշի իրաւունքը յափշտակելու. {ոչ} ոք չէ կարող յանցանքը պաշտպանել առանց զր

նելու, ինչպէս արել է Կրօնական ժողովը, {ոչ} միայն քահանայութենից իսպառ զրկելու, որ

արին, թէ հոգեւորականք են ազգի համար եւ {ոչ} ազգը հոգեւորականների համար. ազգը ժառան

դոքա արտաքինք են, եւ Կրօնական ժողովը, {ոչ} երբեք համարձակութիւն ունի բռնաբարել կամ

" ասասջիր եկեղեցւոյն եւ եթէ եկեղեցւոյն {ոչ} լուիցէ, եղիցի քեզ իբրեւ զհեթանոս ":

ատգամաւոր չընտրեց յիշեալ անձերին, որով {ոչ} միայն քաղաքական ժողովի անդամ լինելու մի

նուած ու ճնշուած ազգը միջոց չէր ունենայ {ոչ} բարոյական, ոչ մտաւոր զարգացման:

ծ ազգը միջոց չէր ունենայ ոչ բարոյական, {ոչ} մտաւոր զարգացման: Այս ծրագրի իրա

վանքը պատկանում է բովանդակ հայ ազգին եւ {ոչ} թէ միայն թուրքահայերին եւ կամ որ աւելի

րգիս պատրիարքին ` ժողով հրաւիրել, բայց {ոչ} թէ Կանոնադրութեան կէտերի, կամ 12 տարի

ր իր ներկայ կերպարանքով Կանոնադրութիւնը {ոչ} միայն ետ է վերցնում Խաթթի-Հիւմայունով շ

բաղկանում էր քսան անդամից, մի բան, որ {ոչ} միայն սահմանուած էր Կանոնադրութեամբ, ա

վերաբերում է Երուսաղէմի հարցին, Դուռը {ոչ} միայն խախտում է Խաթթի-Հիւմայունը, այլե

ի են, ինչպէս բացայայտեալ պօլը. եւ այս {ոչ} միայն ընդհանուրին անհասկանալի, այլ եւ

, մինչ փոքր ի շատէ հայերէն սորված ենք, {ոչ} միայն հին լեզուն, այլեւ՝ նորը, որքան

ուր արժանաւորութեան հետ, շատ թոյլ է եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ անբնական։ Այո՛,

լ. այն ժամանակ պիտի՛ որ մեռնէր՝ առանց {ոչ} թէ շաբաթներով, օրերով, այլ եւ ժամերով

գործը այդ բարբառով գրել, որ կարդացողը {ոչ} միայն Աշտարակի վարքի, բարքի, այլ նորա

որա լեզուի վրայ էլ տեղեկութիւն ստանայ, {ոչ} միայն ազատ է այդ լեզուի մասին պատասխանա

ը եւ թերութիւնքը, բայց այսչափ միայն եւ {ոչ} աւելի։ Ինչպէս մի հեղինակի կարող ենք աս

ւցած կեանքի արդիւնքն են։ Յայտնի է, թէ {ոչ} մէկ մարդ պատասխանատու չէ, թէ մի որոշեա

շեալ տեղում այնպէս է ազդել բնութիւնը եւ {ոչ} այսպէս, թէ ինչի պատահել են այս կամ այն

ու չէ մարդը, ուրեմն պատասխանատու չէ եւ {ոչ} իսկ պախարակելի կամ ծաղրելի, եթէ մի սար

ֆիզիկաբար ո՛չ) միանալով պիտի դուրս գան {ոչ} որպէս թլպատութիւն կամ անթլպատութիւն, ա

ւնքի վերայ հիմնուած ուղղութիւն է այդ եւ {ոչ} պատահականութեան արդիւնք. որովհետեւ շատ

ասին ատեան ենք կանչում պ. Պռօշեանցին՝ {ոչ} ծաղրելու եւ ոչ պախարակելու մտքով, այլ

կանչում պ. Պռօշեանցին՝ ոչ ծաղրելու եւ {ոչ} պախարակելու մտքով, այլ կատարեալ բարեմտ

ւթիւն։ Բայց արգոյ հեղինակը ստրկանում է {ոչ} թէ հին լեզուի ոգուն եւ տրամաբանութեան,

ւնէր եւ սկզբունքից առաջ էր գալիս, թէեւ {ոչ} դրականապէս գործադրելի էր այդ սկզբունքը

ել նորան ժողովրդեան։ Նախ որ ոյ-ը ու-ից {ոչ} գեղեցիկ է եւ ոչ վսեմ. ու վերջաւորութիւ

եան։ Նախ որ ոյ-ը ու-ից ոչ գեղեցիկ է եւ {ոչ} վսեմ. ու վերջաւորութիւն սեռական աներեւ

. ինչ են այս նայելիսը, տեսնելիսը, եթէ {ոչ} ի տեսանել, ի նայել։ Ս տառը չպէտք է ըն

. ինչպէս՝ " գալուս տեղը տեսայ "։ Բայց {ոչ} միշտ գործ են ածում այս, որովհետեւ մենք

դնելը համօրէն ազգի հանրական կանոն է եւ {ոչ} մի տեղ չենք լսում նորան առանց վեվի։ Պ

վեվ կըսենք նէ, վեվ վեվ ալ գրելու է եւ {ոչ} ու կամ ւ, որ ծուռ հնչիւնը հաստատել չեր

ովվում է, իսկոյն վեվի ձայն է ստանում, {ոչ} ոք չէ լսում лезуи, lezoui, այլ лезви

բայց ի՞նչ ասենք այն պարոններին, որոնք {ոչ} միայն պարծենում են իրենց հին լեզուի գիտ

րութեամբ, այլ քսան երեսուն տարիներով, {ոչ} բարով, քերականութիւն են դաս տուել։ Պէ

խնդիր եւ ուրիշ բան չէ հասկացնում, եթէ {ոչ} այս թէ " նորա ձեռքերը ներկի մէջ են "։

իսկոյն հասկանում ենք, թէ նորա ձեռքերը {ոչ} թէ ներկի մէջ են, այլ ներկելու գործողու

քը, նոյնպէս եւ ուրիշ շատեր, մեզ պէս, {ոչ} բարով, գրողների պահպանութիւնք կամ թոյլ

տուութիւնք են, այս կամ այն պատճառով եւ {ոչ} թէ ժողովրդի ոգու կամ հանճարի ստեղծած։

նի՝ ճիւղեր, ճիւղե՞րի, թէ՞ ճիւղերու։ {Ոչ} լոկ այս բառի վրայ է մեր խօսքը եւ ոչ իսկ

ւ։ Ոչ լոկ այս բառի վրայ է մեր խօսքը եւ {ոչ} իսկ պ. Պռօշեանցի գրուածքի վրայ. այսպի

կարճութեան եւ ճշտութեան համար, ապա թէ {ոչ} ըստ-ը ինքն իրեն այն նախադրութեանց կարգո

ովրդին, իրաւունք երէք նորան։ Նախ՝ որ {ոչ} մի տեղ այդպիսի խօսակցութիւն չէ լսվում ժ

պատշաճապէս ներգործել տուր ինձ, ապա թէ {ոչ}, թո՛ղ ճնշուիմ դարերի ծանրութեան տակ։

ամբողջ ազգի մէջ սովորական չէ, կարող է {ոչ} միայն զարմանալ մեզ վրայ, որպէս մի ինքն

մեր խօսքերը ուրիշ բանի համար չեն, եթէ {ոչ} ուրիշի գրածը դատել եւ պակասութիւնքը երե

էնքը եւ բաղդասութիւնը սորվենք, այլ բառ {ոչ} այնքան շատ, այնուամենայնիւ այդ լեզուն

զ, բանի զօրութիւնը կը մնայ անյայտ, էլ {ոչ} Մարկոսը կարող է օգնել, ոչ բառարանը։ Ա

անյայտ, էլ ոչ Մարկոսը կարող է օգնել, {ոչ} բառարանը։ Այս պատճառով հին լեզուի առտա

լացնողքը բառերն են, եւ աշխարհիս երեսին {ոչ} մի լեզուում երկու բառ չկայ մաթեմաթիկաբա

ք այս կամ այն գաւառական բառի վրայ, եթէ {ոչ} կորստաբեր ազդեցութիւն կունենայ նոր լեզո

ացուին դէպի գրական լեզուի կենդրոնը, սա {ոչ} միայն չէ կարող ծաղկել եւ ուժ առնելով՝

պարտական ենք ընդունել այս կանոնը, բայց {ոչ} դրականապէս։ Տաճկաստանի նորահիւս հայ հե

միայն անհրաժեշտ եղած տեղը գործ դնել եւ {ոչ} թէ բան գործ շինել։ Իսկ բուն հին ձեւի գ

մական կեանքի, իսկ մեր հայերիս կեանքը, {ոչ} թէ առասպելների ժամանակ, այլ նաեւ շատ յ

համբուրելի հեղինակին օգուտ չբերէ, վնաս {ոչ} երբեք: Համարձակ կարող ենք ասել,

կը իր նկարագրած կեանքի վերաբերութեամբ, {ոչ} աւելի եւ ոչ պակաս, մի անխարդախ հայելի

րած կեանքի վերաբերութեամբ, ոչ աւելի եւ {ոչ} պակաս, մի անխարդախ հայելի է, ուր ցոլա

ղծութիւն, որպէս վիպասանութիւն, բայց, {ոչ} ձեւի մտածութիւնը եւ ոչ դէպքերի դասակարգ

նութիւն, բայց, ոչ ձեւի մտածութիւնը եւ {ոչ} դէպքերի դասակարգութիւնը կարող են, գոնէ

ր նոցա մօտ ուզելով պտուտ գալ, հեղինակը {ոչ} միայն շատ տեղ հարեւանցի եւ երկու խօսքով

արօտութիւն չկայ: Իսկ այն հեղինակը, որ {ոչ} ամէն բան ցոյց է տալիս ներգործողների ձեռ

ատում են երեւակայութեան օգնութեամբ, եւ {ոչ} միշտ աջողութեամբ, ծածկել: Պ. Պռոշեան

Արշաւրի միտքը իր քոյրը Սօսին տալ էր եւ {ոչ} խաբել, այդ պարզ երեւում է Հեթումի եւ ի

: Հայի պատիւը, որեւէ կերպով, եթէ {ոչ} բոլորովին փրկելու, գէթ մի մասնով պաշտպ

բ) Այն անտէր երազները մենք առնում ենք {ոչ} միայն որպէս աւելորդ ներմուծութիւնը, այ

փսիմէի վրայ երազում սիրահարուիլը, որին {ոչ} տեսել է, ոչ ճանաչում է եւ ոչ գիտէ: Մե

րազում սիրահարուիլը, որին ոչ տեսել է, {ոչ} ճանաչում է եւ ոչ գիտէ: Մենք չգիտենք,

լը, որին ոչ տեսել է, ոչ ճանաչում է եւ {ոչ} գիտէ: Մենք չգիտենք, թէ ինչ մտածենք այ

ճանում է հեղինակին եւ շատ տեղ երեւում է {ոչ} աւելի, քան թէ մի խեղճ տիրացու: Մ

րին ջուր ցօղել: Մենք հաւատում ենք, որ {ոչ} միայն աշտարակցիք, այլ եւ ուրիշ շատ հազ

զարաւորը կարդալով պ. Պռոշեանցի խօսքերը {ոչ} միայն չեն երկբայիլ այդ վարդապետութեան վ

նորա բովանդակութիւնը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} ներկայ անցքի ներկայ տեսարանի առաջուց ար

կախարդութեան հաւատացող, այդ բնական է, {ոչ} միայն մեզ հայերիս այլեւս եւրոպացոց եւ մ

պացոց եւ մինչեւ այն աստիճան բնական, որ {ոչ} միայն ինկվիզիցիոնը այլեւ եւրոպական կառա

ասանութեան խորհուրդը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} կախարդութեան էութիւնը եւ ներգործականութ

հետ, շատ թոյլ է կերպարանագործուած. եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ անբնական: Այո՛,

ն գործարանների կաթուածահարութիւնը, եթէ {ոչ} պիտի սպանէին իսկոյն, պիտի անշուշտ պատճ

ան է, որ Գարեգնի ողբի պէս կը լինի, որ {ոչ} բարով պիտի ասէր: Ազգային աւանդութ

գ անտիկեան ենք. իբրեւ քրիստոնեայ, եթէ {ոչ} նոյնպէս անտիկեան, ըստ որում առաջին երե

եր գործը: Մեր ազգութիւնը, մեր կրօնը, {ոչ} թէ վնաս կրելու չէ միջնադարեան ուղղութիւ

էեւ Հռովմից ազատուած, այնուամենայնիւ, {ոչ} միշտ վարդեր են քաղել իրենց այգիներից,

ն, եւ նոցայ հետ չէ մեր խօսքը: Մենք եւ {ոչ} իսկ ուզում ենք վրդովել նոցայ քունը. "

ք, ասել, որ այս բոլոր խօսք ու զրոյցքը {ոչ} թէ լոկ մեր հեղինակին չեն վերաբերւում,

մասնիկի հետ մենք հին հեղինակութեանց մէջ {ոչ} մի տեղ չենք տեսնում գործածած եւ այդ բոլ

Այս խօսքը գործ դրինք այն պատճառով, որ {ոչ} Մասիսը նման է իր պատկերին եւ ոչ Արագածը

ով, որ ոչ Մասիսը նման է իր պատկերին եւ {ոչ} Արագածը: Յայտնի է թէ այդ պատկերների վր

ենք որպէս ճշմարտութիւն: Մարդը, {ոչ} միայն ֆիզիկապէս, այլեւ բարոյապէս ենթակ

այնպիսի տեսարան, որի առջեւ տկարանում է {ոչ} լոկ մի մարդու, այլեւ բովանդակ մարդկութ

արդկութեան ուժը: Բնական երեւոյթքը թէեւ {ոչ} այնպէս սասանեցուցիչ, ինչպէս մի վուլկան

իանի վրայ, կամ Սահարի անապատում. թէեւ {ոչ} այնպէս ապշեցուցիչ, ինչպէս մի Ամազոն,

կամ մի ամերիկեան կուսական անտառ. թէեւ {ոչ} այնպէս կործանաբէր եւ մահառիթ, ինչպէս մ

իշ բանով չեն փարատուիլ, մերժուիլ, եթէ {ոչ} բնութիւնը ուղիղ հասկանալով: Ահա այս է

ճառը, որ ամէն բանական մարդ պիտի աշխատի {ոչ} միայն ինքը ուսանել բնութեան օրէնքները,

այդ սքանչելի կանթեղը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} սուրբ Հելմոսի կրակը, որ մի դիպուածում

նձին հատուածի էլեկտրականութեան մասին եւ {ոչ} բնաւ կարելի է թոյլ տալ այս տեղում: Ուս

եւ երկրագունգի էլեկտրականութեանը, բայց {ոչ} մի կործանաբէր կայծակի կերպարանքով: Երբ

եւ հաւատան, թէ այդ կրակները եւ լուսերը {ոչ} բարձր են ամպերից եւ ոչ առանց երկրի գործ

կները եւ լուսերը ոչ բարձր են ամպերից եւ {ոչ} առանց երկրի գործակցութեան [են] առաջանու

եան [են] առաջանում: Բնութիւնը, ինքը, {ոչ} թէ մի լոկ հրաշք է, այլ բարձր քան թէ հր

ի չափ խոտորմոնք չունին. " սահման եդ եւ {ոչ} անցանեն ": Այդ օրէնքներով կառավարւում

զի մեծ են գործք քո Տէր ". այլ նա, որ {ոչ} միայն ինքը չէ ուզում եւ չկամի իմաստասիր

ան հետեւելով չտեսնէ եւ չուսանի. " ինքն {ոչ} մտանէ եւ որոց մտանեն արգելու ": Նա, ո

ղը իր նամակների չորրորդ տպագրութեան մէջ {ոչ} միայն մանրամասն եւ հիմնաւոր կերպով խօսո

ուց գիտեն իմ ասածները: " Եթէ կոյրք էիք {ոչ} էր ձեր մեղ, բայց արդ տեսանէք եւ մեղքն

: Խաւարը, ո՛չ ինքն իրեն կը փարատուի եւ {ոչ} խաւարով կամ առասպելներով: Մեղադրե

րերից եկած անհամ քարերը: Թէեւ, այո՛, {ոչ} փոքր բան են սոքա, որովհետեւ բովանդակ դ

այնպիսի պատմութիւնք, ուր որսորդութիւնը {ոչ} վերջին տեղն ունի: Մենք, յատուկ այն դ

է. եւ պար գալ բազմութեամբ, խմբովին, {ոչ} այնպէս յամրաշարժ, ինչպէս մեր " կուռ բռ

գործը այդ բարբառով գրել, որ կարդացողը {ոչ} միայն Աշտարակի վարքի բարքի, այլ նորա լ

որա լեզուի վրայ էլ տեղեկութիւն ստանայ, {ոչ} միայն մեղադրելի չէ, ոչ միայն ազատ է այ

ութիւն ստանայ, ոչ միայն մեղադրելի չէ, {ոչ} միայն ազատ է այդ լեզուի մասին պատասխանա

անքի բնական արդիւնքն են: Յայտնի է, թէ {ոչ} մէկ մարդ պատասխանատու չէ, թէ ի՞նչի մի

շեալ տեղում այնպէս է ազդել բնութիւնը եւ {ոչ} այսպէս. թէ ինչի՜ պատահել են այս կամ այ

չէ մարդը, ուրեմն եւ պատասխանատու չէ եւ {ոչ} իսկ պախարակելի կամ ծաղրելի, եթէ մի սար

օսելով գործ դրինք աւերանք բառը, ապա թէ {ոչ} փիլիսոփայաբար ուղիղ մտածութեամբ ոչ դրակ

ա թէ ոչ փիլիսոփայաբար ուղիղ մտածութեամբ {ոչ} դրական կատարելութիւն կայ եւ ոչ դրական ա

ծութեամբ ոչ դրական կատարելութիւն կայ եւ {ոչ} դրական աւերանք մի չեղուի, որ ժամանակնե

նտեղ քիմիաբար միանալով պիտի դուրս գան " {ոչ} որպէս թլպատութիւն կամ անթլպատութիւն, ա

յս խօսքերը թող չվհատեցնեն նորանց, մենք {ոչ} թէ չենք ոզում, որ շատանան մեր հեղինակք

լութեան արժանի բաներ են եւ սոցայ ընդդէմ {ոչ} մեր եւ ոչ ուրիշի կողմից ասելիք կայ:

ժանի բաներ են եւ սոցայ ընդդէմ ոչ մեր եւ {ոչ} ուրիշի կողմից ասելիք կայ: Հեղինակ

որհակալութեան եւ յարգութեան է արժանի եւ {ոչ} ներողութեան, նա յանցանք չէ գործել, որ

ւրանալով, այո, շատ անգամ արատաւորելով {ոչ} միայն հեղինակի գործը, այլեւ նորա անձը

անակ հոյակապ նկարագրութիւնց մէջ չկայ եւ {ոչ} մի կեղծ գիծ: Սարերը, դաշտերը, այգիքը

երեսները պիտի արտադրէինք, դուրս ձգելու {ոչ} թէ բան, այլեւ բառ չկայ: Մենք հերիքանո

դուրս ա գալի քցում են, փառք աստըծու, {ոչ} ով չի մեռել, երես երեսի կ՚ըլնինք, էն

թէ այս մի քանի բանը մէջ բերելով, մենք {ոչ} միայն ինչ որ այս տեսակ ընտիր տեղեր կար

րմելին, - քեզ արքայութիւն ըլնի, կտրե՞ս {ոչ}. ինչ ունինք չունինք չորացել ա ": Բայց

ով երեք ոչխար է առնում թուրքից եւ Սօսին {ոչ} միայն մէկ հատ ցոյց տալիս, այլ պահանջու

էն մի ոչխարն էլ քեզ բաշխեցի. թող ասեն {ոչ}, Սօսը իր օրումը կաշառք ա կերել ":

... ": Քեզ որ տեսնում եմ, դու {ոչ} միայն օձի փուշ, մասթոդոնի ոլոքն էլ կը

կ բարոյական խոցերը, որ ծածկուած մնալով {ոչ} միայն կարող են փտիլ, այլեւ իրենց վարակ

Սոքա ընդհանուր մարդկութեան խոցեր են եւ {ոչ} լոկ մեր ազգին սեփական. թերեւս շատ, ըն

րհրդական առանձնութեան մէջ բողոքել, երբ {ոչ} ոք չէր լսում նորա բողոքը... Սօս

Արշամը իր սերունդի երեւեցուցիչն է. նա {ոչ} միայն ընդունում է այդ դառը խօսքերի ճշմա

լ չեն: Սօս եւ Վարդիթերից ` գոնէ՛, եթէ {ոչ} ուրիշ աղբիւրից, շատերին յայտնի է, թէ

էս իրէք օրը իրան տարեկան ղաւուրմէն անի {ոչ}, բրդին հո, էլ հեսաբ չկայ. ըտով էլ չե

արդքը մայիսին գրեթէ ազատ են, որովհետեւ {ոչ} թաղելու, ոչ էտելու եւ ոչ այգեքաղի Ժամա

գրեթէ ազատ են, որովհետեւ ոչ թաղելու, {ոչ} էտելու եւ ոչ այգեքաղի Ժամանակ է, եթէ չ

ն, որովհետեւ ոչ թաղելու, ոչ էտելու եւ {ոչ} այգեքաղի Ժամանակ է, եթէ չասենք, որ նա

զուի եւ գնա՛յ նոցա քամակից: Առանց սոցա {ոչ} միայն չեղած օգտակարը չէ կարող ներս բերե

կարգ ծառ տնկուի այդ շուրթի վրայ: Բայց {ոչ} ծառ կայ եւ ոչ տնկելու դիտաւորութիւն: Ի

ւի այդ շուրթի վրայ: Բայց ոչ ծառ կայ եւ {ոչ} տնկելու դիտաւորութիւն: Ի՞նչ է պատճառը

ով մեզանից ի՛նչ ազգից է ծագում, ապա թէ {ոչ}, բուն տոհմական հայերը, չնայելով որ այ

ասում ենք նորանց էլ պիտի մերժէին որպէս {ոչ} բնիկ հայեր: Հազար տարի ազգի վրայ եղուա

ւ որոնց գաղափարը մէկ բառով տուող խօսքեր {ոչ} միայն նոր լեզուի մէջ, միայն մի որեւիցէ

ազգին, ուր եւ գտանուէին սոքա. ապա թէ {ոչ}, զուր էր ամենայն ջանք եւ մտածութիւնք ա

րելու համար հարկաւոր չէր ոտանաւորներ եւ {ոչ} խրթին եւ հին հայախօսութիւն, որ 19 դարո

ցուցած ազգի մէջ. այդպիսի ձգտողութիւնքը {ոչ} այլ ինչ էին, բայց եթէ մոլեռանդ թռիչք ե

երի կողմից անդարձ կամակորութիւն, ուրիշ {ոչ} այլ ինչ կարող ենք եզրափակել, այլ այս մ

ա մշակած չէ ինչպէս պահանջում էր հարկը, {ոչ} այլ ինչ է, բայց եթէ մին թարգման, որ մ

ան պատճառներ ունէր հին լեզուի այնպէս եւ {ոչ} ուրիշ տեսակ կազմութիւնը կամ ձեւակերպութ

առանց հարկի, առանց որեւիցէ ազդեցութեան {ոչ} մի խօսք աւելցնում է, եւ ոչ մի խօսք պակ

ազդեցութեան ոչ մի խօսք աւելցնում է, եւ {ոչ} մի խօսք պակսեցնում կամ այլայլում. այլ

ւ անխլելի՜ սեփականութիւն։ Մինչեւ այսօր {ոչ} մի մեռած մարդ, թէեւ շատ էլ ագահ եղած լ

ի երեւոյթ, իբրեւ մի ճիւաղ կը հալածէ եւ {ոչ} միայն ժառանգութիւն, այլեւ լոկ ընդունել

պարզ եւ յայտնի թշնամութիւն է մեռածին եւ {ոչ} սէր, որովհեհետեւ քո լաց ու սգով նորան

տեղը կտրեցիր քո ապրող ծառը, որովհետեւ {ոչ} չոր ծառի ճիւղը պիտի կենդանանայ եւ զարթի

թի՝ ապրող ծառի վրայ պատուաստվելով, եւ {ոչ} թարմ եւ զարթուն ծառը պիտի աճէ՝մեքենաբ

էին հնումը, տունդ կը մնայ դատարկ, եւ {ոչ} ոք չի գնալ, որ բնակուի նորա մէջ, որով

վրդի իրաւունքը բռնաբարելու եւ ուրանալու {ոչ} միայն բնութեան տեղական ( etnographique

րածութիւնը։ Տարածութիւնը ըստ ինքեան {ոչ} մեծ է եւ ոչ փոքր, մինչեւ որ մի ուրիշ՝

Տարածութիւնը ըստ ինքեան ոչ մեծ է եւ {ոչ} փոքր, մինչեւ որ մի ուրիշ՝ նորանից մեծ

տքը։ Եւ լեզուն, որ ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} մտքի յայտարարը, բնականապէս պիտի նմանի

բան չէ կարող լինել եւ չպիտի լինի, եթէ {ոչ} մտքի ձեւի ցոլացումը։ Սորանից պարզ ե

որ նոյն շորը շարժում է մեր ծիծաղը, եւ {ոչ} միայն այս չափ, այլ շատ անգամ եւ զզուա՜

է մեր հոգու գեղասիրութեան քաղցը, բայց {ոչ} պէտքերի քաղցը, եւ ամեն բանից առաջ եթէ

ն հաւասարակշիռը կը թեքուի եւ այնուհետեւ {ոչ} Ռաֆայէլի Մադոննան եւ ոչ Ափրոդիտին կարող

ի եւ այնուհետեւ ոչ Ռաֆայէլի Մադոննան եւ {ոչ} Ափրոդիտին կարող է փրկել մեր անձը։ Փ

կեանքին, բոլոր պէտքերին միահամուռ, եւ {ոչ} մասնաւորապէս այս կամ այն հոգեկան ցանկու

ն շատանալ։ Բայց այս օրինակները դրինք՝ {ոչ} թէ խոստովանելով հին լեզուի դրական գեղեց

կոկուին նոր լեզուի պակասութիւնքը, եթէ {ոչ} մշակութեամբ եւ գրի տակ ձգելով։ Ինչո՞վ

կ՚ազնուանան նորա ձեւերը եւ ոճերը, եթէ {ոչ} ուսումնասիրելով այդ լեզուն, գործ դնելո

ւնը կամ բաղդասութիւնը, նոր լեզուի վրայ {ոչ} Մարկոսը պատուաստեց եւ ոչ Կիրակոսը, բնո

որ լեզուի վրայ ոչ Մարկոսը պատուաստեց եւ {ոչ} Կիրակոսը, բնութիւնը, պատմական դէպքերը

ը Իսրայէլի անկաջից չկտրուեցաւ, բայց նա {ոչ} միայն չկամեցաւ լսել, այլ Մովսէսի քարոզ

՞ է այս բոլորը ուրանալ եւ քերել հանել։ {Ոչ} ոք ուրախ չէ, ոչ մէկին սիրտը չէ փառաւոր

րանալ եւ քերել հանել։ Ոչ ոք ուրախ չէ, {ոչ} մէկին սիրտը չէ փառաւորւում մեր յիշատակա

ի ծաղկեալ ժամանակը բանի վարդապետութիւնը {ոչ} զուր տեղը մինչեւ այն աստիճան էր հասուց

մաց։ Ահա այն սոսկալի վատաբաղդութիւնը։ {Ոչ} մի գաղափար, որ մարդկութիւնը արիւնի գնո

լ միմիայն լուսի մէջ, եւ " եւ խաւար նմա {ոչ} եղեւ հասու "։ Կարծեմ աւելորդ էր ասել,

ր է, որքան սեւ գոյնը իր սեւ լինելում։ {Ոչ} միայն մեր ազգի մէջ, այլ նաեւ շատ լուսա

՝ անհատներից։ Ազգը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} ժողով անհատների, որոնց մէջ կային հասար

, եթէ գտնէ այդ փիլիսոփայական քարը, ես {ոչ} միայն " աշակերտիմ եւ հետեւիմ ", այլեւ

ւ իմ գործի վերջանալն այստեղ մնար, բայց {ոչի՛նչ}, ես այդ էգոիզմն ինձ թույլ կտայի, եթե

անրամասն նկարագրութիւնը: Առ այժմ ուրիշ {ոչի՛նչ} գրելիք, սպասում եմ նամակիդ: Ո՛ղջ եղիր

րեշտակի, Թէ նա ինչպէս գրկեց կոյսին ` {Ոչի՛նչ} հաճոյքն այդ չի՛ չափի: Խունկ է բերում

աց խաղաղութեան ազգի եւ եկեղեցւոյ: {Ոչի՛նչ} են առ մեզ ախտացելոց ոմանց ըղձակաթութիւն

յն բազմաշխատ մարդու կեանքին, որի սիրել {ոչի՛նչ} մարդկային իշխանութիւն չէր կարողացել ընկ

յառաջ: - Վերջը ի՞նչ եղաւ: - {Ոչի՛նչ}, մռայլագոյն սատանայ: Ես այժմ ապիկար զ

- Ապա ի՞նչ շինեցիր Իտալիայումը: - {Ոչի՛նչ}: - Ինչպէ՛ս ոչինչ... մանաւանդ որ

եց լայնարձակ, գեղեցկանիստ բակի վերայ. {ոչի՛նչ}, եւ ո՛չ ոք... Այնտեղ ապրում էր միայ

արակոյսի ախորժակ չունին տխրելու: - {Ոչի՛նչ}, ոչի՛նչ. մեզ ամենեւին ձանձրութիւն չէ

ախորժակ չունին տխրելու: - Ոչի՛նչ, {ոչի՛նչ}. մեզ ամենեւին ձանձրութիւն չէ լսել ձեր

մ է հարիւր հազար մոլորութիւնը. եւ չկայ {ոչի՛նչ} բան այնպէս վնասակար գիտութեան առաջադիմո

էս վնասակար գիտութեան առաջադիմութեանը, {ոչի՛նչ} բան, այնպէս, հասկացողութիւնքը խաւարեց

աւելի երկար ընկերակից լինել ձեզ: - {Ոչի՜նչ}, ոչի՜նչ, - պատասխանեց տիրացուն կակազե

ար ընկերակից լինել ձեզ: - Ոչի՜նչ, {ոչի՜նչ}, - պատասխանեց տիրացուն կակազելով եւ բո

լինել, քան թէ եղած է: Բայց ինչ կար. {ոչի՜նչ}: Ասացի մի անգամ, երանի՜ թէ քանի չեմ մ

միամիտ չիմ, ինձի թեզով հայտնիք: Ես {ոչինչ} ուրիշ պան միտք չիմ անիլ, միմիայն կմտած

ի օրերն ինձ մոտ էր եւ լավ ուսանում է եւ {ոչինչ} նեղություն չունի: Լազարյանց պատկերները

րցանողաց շատ բարեւ: Այստեղ նոր բան {ոչինչ} չկա, միայն սրբազան հայրը եկավ Մոսկվա հ

րթալու չէ, այլ թշնամիի խոսք է, ես եւս {ոչինչ} բանից խապեր չիմ, ինձմեն ո՛չ բան հարցնո

բան ունին, այստեղ կհարցնին, բայց չկա {ոչինչ}, միամիտ եղիր. եւ դու, եղբայր, մեկ բ

իք, այլ եւ բոլոր հայոց ազգը, որ չունի {ոչինչ} լուսավորության հնար: Այս հիման վերա

մեկ լուր ստանանք Պետերբուրգից: Այստեղ {ոչինչ} նոր բան չկա, ինքս պարապում եմ եւ ոչ թե

տիլա Սանտան եւս գնաց: Այժմ այստեղ {ոչինչ} նորություն չկա, ողջ եղիր. սպասում եմ

ւնքները եւ ապա գործ կատարել այնպես, որ {ոչինչ} անհամությունք չպատահին: Սիրական եղբ

գի իշխանքդ եւ կարողքդ չօգնեք մեզ, մենք {ոչինչ} ենք եւ ոչինչ գործ չենք կարող հառաջ տանե

կարողքդ չօգնեք մեզ, մենք ոչինչ ենք եւ {ոչինչ} գործ չենք կարող հառաջ տանել ազգի լուսավ

ը չեք խնայելու: Եղբայր, մեք առանց ձեր {ոչինչ} ենք, նույնպես եւ դուք առանց մեր. պետք

ճշմարտության համար իմ կյանքը իմ աչքումը {ոչինչ} է, եւ ամեն րոպե պատրաստ եմ զոհել, եւ

տ մարդիկ, այն ժամանակ հարկավոր չէր մեզ {ոչինչ}, բայց մեր նյութական կարողությունը քաջ

[..... ] Առ ժամս այսքան, ավելի {ոչինչ} [.. ] մինչեւ որ Մոսկվայից լուր ստանամ

այս րոպես: Սիրտս շատ կոտրած է, եւ {ոչինչ} բան աչքիս չէ երեւում, վերջին հուսահատո

ն բանալ եւ բան խնդրել: Այս պատճառով {ոչինչ} մասնակցություն չունիմ այսուհետեւ " Հյու

անելով զարժանին իմում փոքրութեանս: {Ոչինչ} աւելի, քան զոր պարտքն էր, առնեմք, եւ

բոլորովին ավարտել այդ գործը: Գուցե թե {ոչինչ} բան կորած չէ, այլ ամենայն բան յուր կար

կամ արծաթ կամ կայք ստանալու իրավունք, {ոչինչ} պայման չեք առաջարկում, որ եթե այն գնաց

ացվի կտակի զորությամբ: Մեզ մինչեւ այժմ {ոչինչ} բան հայտնի չէ, թե ի՛նչ կա այնտեղ, բան

դեպի Կալկաթա: Այս պայմաններից դուրս {ոչինչ} պայման ընդունելի չէ մեզ, եւ թե պատվելի

թն զայն նենգեալ: Այն ինչ այսպիսեօք {ոչինչ} կարացին ստնանել իրաւանց, զոր բարձրացու

անդամոց առ վնասապարտս ազգի եւ եկեղեցւոյ {ոչինչ} աւելի մարթացայ յայս նուագ կատարել:

ամբ ձեան: Ընդ լերինս ընդ այսոսիկ, {ոչինչ} ընդհատս քան զԿովկաս, անցի է որ սահնակա

ց առաքեալ է առ վեհափառ կաթողիկոսն: {Ոչինչ} է իմ գրեալ ՚ի Թիֆլիսէ առ պ. Նազարեանցն

ռաջներորդ թուականէ անցելոյ դեկտեմբերի, {ոչինչ} խօսին զայդպիսւոյ գործոյ, ուստի մնայ ին

ց բռնադատին եղջերուաքաղօք մխիթարել: {Ոչինչ} է իմ գրեալ ի Թիֆլիզէ առ պ. Նազարեանցն

ость) թե ո՛րչափ ինչ իցէ հարկդ այդ ցարդ {ոչինչ} գիտեմ: Ուստի ամ ըստ ամէ, ՚ի բաց հանե

րամասն ծախուց ց75 ֆունտ ստերլինգաց: {Ոչինչ} է պիտոյ խօսիլ զթանգութենէ ծախուց վասն դ

ասնութեամբ գրեալ կան հանգամանք, թերեւս {ոչինչ} անծանօթք Ձեզ, սակայն ըստ բերանացի պատո

սկոպոսի սպառնալիքներից, հավատացեք, որ {ոչինչ} չէ կարող առնել ձեզ: Երկյուղ ունիք կաթո

իամի՛տ լինիք, որ կաթողիկոսի կողմից ձեզ {ոչինչ} չար պատահելու չէ, եւ եպիսկոպոսը ոչինչ

ոչինչ չար պատահելու չէ, եւ եպիսկոպոսը {ոչինչ} չէ պիտո կարողանա առնել: Ողջունեցեք

լ եմ քեզ, մի անգամ էլ կրկնում եմ - ինձ {ոչինչ} հարկավոր չէ, մի՛ ուղարկիր: Խնդրում եմ

պես: Ե՞րբ կլինին թղթերը: Աստված վկա, {ոչինչ} չեմ հասկանում: Ցտեսություն, եղբայր,

մար, միայն խնդրում եմ, մի՛ բերի, ինձ {ոչինչ} հարկավոր չէ: Ծխախոտ ես գնում եմ այնտեղ

մի քիչ վաղ, քան մայր ցամաքում - դա դեռ {ոչինչ} չի նշանակում: Միջին դարերում, հռոմեակ

մ, բայց ավելի քիչ: Առողջությունս իմ - {ոչինչ}, բայց երեկվանից փայծախս ինչ-որ բան է ս

մ - այն որ, տարակուսած եմ եւ բոլորովին {ոչինչ} չեմ հասկանում: Նամակում գրում եք, որ

չ ուղարկել եք փետրվարի 28-ին, եւ ուրիշ {ոչինչ}: Սրտանց շնորհակալ եմ Անանիային՝ ընկեր

ի դրել եւ անվանական բաժանորդներից երբեք {ոչինչ} չի ստացել, այլ ինքն է դեռ վճարել նրանց

թյունը դեռ երկար է տեւելու: Ես ուղղակի {ոչինչ} չեմ հասկանում: Ամիսներն անցնում են, հ

ր նա նույնպես առողջացել է, քանի որ դու {ոչինչ} չես գրում, տա՛ աստված: Եղբորս թախ

իջող ուժով: Ի՞նչ է, Հովհաննես եղբայրս {ոչինչ} չի գրում. վաղուց է, ես նրա նամակները

մրի նման չի ծածկում: Առայժմ ուրիշ {ոչինչ} չունեմ գրելու: Սպասում եմ զատկին եւ քե

ւցե երկուշաբթի: Բացի այդ, քեզ որոշակի {ոչինչ} չեմ կարող ասել, մանավանդ որ, իմ խնդրի

ի հաղորդել նրան, եւ ավելի... առայժմ {ոչինչ}: Հույս ունեմ, որ դու ամեն ինչ ճշտորեն

, թեկուզ հանդուգն, աշխատանքի, սակայն {ոչինչ}, ես կսկսեմ, թող ուրիշներն ավարտեն: Յ

արող է պատասխանել այս հարցին: Բացարձակ {ոչինչ} չկա, այլ ամեն ինչ գնահատվում է հարաբեր

12 շիշ գինու հետ, որի մասին նամակումդ {ոչինչ} չի ասվում։ Դու ինձ խոստացար պաքսիմատ (

ցնես, - մի բան որ անհնար է, - դարձյալ {ոչինչ} անել չես կարող: Դա շատ նուրբ խնդիր է:

նց գավառային ինքնասիրությունը: Այլապես {ոչինչ} չի ստացվի: Ընդհանուր լեզվի օգտին գա

Wetter "-ը, իսկ նորեկը, բնականորեն, {ոչինչ} չի հասկանում: Ափսոս, որ ռուսերենում կ

յումինի խմբագրության չեն խոսում: Է՜հ, {ոչինչ}, առայժմ այդ էլ բավական է: Բայց բանն ա

ւյս կտեսնի հետեւյալ մասը, է՛հ, այդ էլ {ոչինչ}, մի կերպ կկառավարվենք: Ի դեպ, մոտ

աբերյալ հայտնեցեք պ. Սանասարյանին, որ {ոչինչ} չեմ ուզում իմանալ - նա պետք է տեղափոխվ

տ կգտնի ղեկավար: Ես սաղմնաբանությունից {ոչինչ} չգիտեմ, բայց առաջին հնարավոր դեպքում պ

lis amoniaci, tinctura opii, եւ ուրիշ {ոչինչ}: Իմ նիհարությունը նոր բան չէ, ընդհ

ի վաճառականների միջոցով, - ցուցակի մեջ {ոչինչ} չի հիշված. ինչի՞ է հավասար այդ շրջանառ

որ հայերը, բացի իրենց առեւտրից, ուրիշ {ոչինչ} չգիտեն, թե չէ վատ կլիներ նրանց բանը այ

եր: Դու լավ գիտես, որ ինձ, իսկապես, {ոչինչ} հարկավոր չէ - ո՛չ նյութական, ո՛չ էլ բա

նդակի իմ գործին, հակառակ դեպքում ավելի {ոչինչ} չպիտի կարողանամ անել, եւ տա աստված, ո

ամոզես նրանց. ես այդ գործում ինձ համար {ոչինչ} չեմ որոնում եւ ոչնչով չեմ ծանրաբեռնի ըն

անք ստորագրվել են այդ, ինքն ըստ ինքյան {ոչինչ} չնշանակող, վավերագրի տակ վերապահությամ

ական է, որ առանց փաստական ապացույցների {ոչինչ} չի նշանակում. երկրորդ, բոլոր մարդիկ,

իտ այդ վավերագրին, որն ինքն ըստ ինքյան {ոչինչ} բան է: Սակայն պարտապանի կողմնակիցնե

զառամած ծնողների դրությունը, եւ ուրիշ {ոչինչ}, թե չէ ամեն ինչ կաղվի, կմաղվի, ալյու

ւմ են: Ինչ նամակ էլ ստանում եմ, ուրիշ {ոչինչ} չեմ լսում, բացի նրանց կացության մասին

եապատներից, որովհետեւ մեզ այլեւս ուրիշ {ոչինչ} հարկավոր չէ: Սպասում եմ խոստացած ըն

- Պարո՛ն, ներիր ինձ ասել քեզ, որ դու {ոչինչ} հասկացողութիւն չունիս ուսումնական բաներ

րատարակողի գրագիր լինելը Կաթողիկոսի մօտ {ոչինչ} ապացոյց չէ նորա գիտնական, ուսումնական

. ձեր շատ եւ անխորտակելի կամակորութիւնը {ոչինչ} այլ բանի պատճառ չէ լինելու, եթէ ոչ հար

ստանը գիտէ իւր ընթացքը, ուստի եւ չունի {ոչինչ} ժամանակ, գանգատելու իրաւունք. դեռ Հայ

ում էք, թէ այդ չորս հազար տարուայ ողբը {ոչինչ} արդիւնք յառաջացուցած չէ եւ այլն։ Այսքա

ստաբանների պաշտպանութեանը, մանաւանդ որ {ոչինչ} սուտ չկայ նորա ասածի մէջ, երկրորդ՝ ձե

մին Ֆրանկլինը ": Շին. - " Այդպիսի {ոչինչ} բանի համա՞ր. դա ինչ է, որ մարդ փառաւո

ելու ընդունակ գործարանները, ո՞չ ապաքէն {ոչինչ} բան աւերուած ու պակասած չէ նորա ներքին

երի կարգը՝ թեթեւ զանազանութեամբ, թէեւ {ոչինչ} բնական կապակցութիւն չէր պատահած այդ օտա

զդեցութիւնը մագնիսեան սլաքի վերայ: {Ոչինչ} այլ բան չունիմ առ ժամս ձեզ գրելու, մնա

նայում էի պատուհանիցս դէպի դուրս: Աչքս {ոչինչ} այլ բան չէր տեսանում, բացի պատառուող պ

իւն՝ առանց ողջունի. - Մեր տղա՛յ, {ոչինչ} բանից տեղեկութիւն չունիս, դուրսը բոլոր

ք օր է, որ փակուել եմ տանս, որովհետեւ {ոչինչ} հնար չկայ դուրս գնալու: - Ո՛վ գիտէ

դու, այնուամենայնիւ, այդ քո մականունը {ոչինչ} բան չունի իմ Յիշատակարանի հետ. ոչինչ մ

ը ոչինչ բան չունի իմ Յիշատակարանի հետ. {ոչինչ} մարդու ծառայ չէ իմ Յիշատակարանը, ես նո

Դու ասում ես, թէ " դուստր չունիս եւ թէ {ոչինչ} պարտական չէիր ազգին, թէ դու ուրիշի զաւ

ն վերայ եւ ապացուցանելու համար, թէ դու {ոչինչ} վնաս չէիր կարող տալ ինձ քո արծաթովը, ա

տեղից եւ այնտեղից, բայց որովհետեւ ինքը {ոչինչ} չգիտէր, վասնորոյ եւ աշակերտքը եւս կատա

ան կամեցողութեամբ երեք տարի ժամանակով: {Ոչինչ} աւելի լաւ կառավարութիւն չէր պիտոյ ցանկա

մի տգէտ ռամիկ է՝ անուս եւ անկիրթ։ Նա {ոչինչ} չգիտէ։ Բայց հասարակ ժողովրդի աչքում լի

մինչեւ այն աստիճան այլանդակուած է, որ {ոչինչ} ազնիւ մտածութիւնք չէ կարելի դորանով բաց

ւսումնարանի եւ ազգասիրութեան վերայ, որ {ոչինչ} չհասկացայ, փառաւորի նա, իհարկէ, այդպ

ամութիւն... Զ. Օգոստոսի 23. {ոչինչ} արժանի ուշադրութեան նորութիւն չեմ կարող

է ճշմարտութեան հակառակորդքը, որովհետեւ {ոչինչ} արգել չէ ճշմարտութեանը խորտակելու գլուխ

րոզիչների ոճին: Խաւարասէրքը, թէեւ {ոչինչ} չեն տեսանում, բայց շօշափելով հասկացան

ւ փոյթ եւ խնամք իւր վերայ: " Հայաստանը {ոչինչ} իրաւունք չունի մեզանից բան պահանջելու,

եկամութիւնը կամ թշնամութիւնը դէպի ինձ. {ոչինչ} յարակցութիւն չունիմ նոցա հետ, եւ եթէ ի

ած ենք ճանաչում, որովհետեւ հոգու համար {ոչինչ} հոգաբարձութիւն չենք տեսանում նոցա կողմի

տուած քեզ դատաւոր: Բէգզադէ "։ {Ոչինչ} բան, իհարկէ, չէք կարող հասկանալ սորան

Այսքան պիտի իմանալ, որ հօրեղբայրս ինձ {ոչինչ} չէ ասել, որովհետեւ երբէք չեմ ներգործել

ն բանտի աշտարակից յայտնում է նորան, թէ {ոչինչ} միւս փափագ չունէր, բայց միայն իւր սիրա

ոյիշեալ նամակով ուղարկել էր ինձ։ Աւելի {ոչինչ} չեմ կարող առնել. իմ ձեռքում ոչինչ չկայ

ւելի ոչինչ չեմ կարող առնել. իմ ձեռքում {ոչինչ} չկայ: Իսկ ինչ որ վերաբերւում է Յիշատակ

ին, որ չէ մոռանում ինձ: Երեք ամիս է՝ {ոչինչ} լուր չունէի նորանից, երէկ ստացայ մի նա

որ կուշտ փորով դժուար լինէր ուտել, դա {ոչինչ} բան չունի ախորժակի հետ, կամեցար եւ կատ

արդ լինելով, դուք ասում էք, թէ չունէի {ոչինչ} իրաւունք), շատ թոյլ է ձեր բարոյականու

ւ դաւանութիւնքը: Ասել է մի խօսքով, թէ {ոչինչ} սուրբ բան չկայ ձեր համար աշխարհի երեսին

նա, - եւ իմ մէջ, բացի հիւանդութենից, {ոչինչ} չկայ: Դու զարմացնում ես ինձ՝ պատմելով

տելութենից եւ անիրաւ հալածանքից, ուրիշ {ոչինչ} չեմ տեսել ես մարդերից: Տէ՛ր Աստուած,

արկատաններով։ Բացի նոցանից, ուրիշ այլ {ոչինչ}: - Տեսանո՛ւմ ես, - ասաց իմ հետ խ

- Ես Հայ եմ, - պատասխանեց, - եւ աւելի {ոչինչ}: Եթէ իմ մարդկութիւնը բաւական չէ քո համ

տացայ այս նամակը քեզ գրելու: Ուրիշ {ոչինչ} նորութիւն չունիմ քեզ յայտնելու. լսւում

րական գործերիս ընթացքը, որովհետեւ նոքա {ոչինչ} յարակցութիւն չունին այն բանի հետ, որ վ

այդ աշխատութեան, ըստ որում, հեղինակը {ոչինչ} չէ յաւելացուցել իւրեանից: Բայց այն տեղ

ութեամբ կարելի է հանգստացնել նորան, որ {ոչինչ} յարակցութիւն չկայ իւր աշխատութեան եւ պա

ի չէ օդ քննել եւ այդպիսի անհիմն խօսքերը {ոչինչ} գին եւ արժէք չունին գիտութեան մէջ, որ

ում է գիտութիւն Հայերէնի եւ Ռուսերէնի, {ոչինչ} չգիտեն, հազիւհազ կարդալ այդ լեզուներով

րձրաբերձ, այլ բարեկարգութիւն ի նմին եւ {ոչինչ} ", - գրում էր քսան տարի յառաջ մի ուսու

ւորում են խաւարած Հայաստանը: Մեր համար {ոչինչ} աւելի դժուար բան չկայ, ոչինչ աւելի ծան

Մեր համար ոչինչ աւելի դժուար բան չկայ, {ոչինչ} աւելի ծանր չգիտենք, քան թէ յետ պահել մ

րտութեան յարգը չենք կարող ուրանալ, մեզ {ոչինչ} ընծայով չէ կարելի կաշառել: " Ընծայ " ա

երպով: Այդ գործը ( բնագիրը) չունի {ոչինչ} մատենագրական արժանաւորութիւն: Աղաչում

ղ էր մի մատենագիր մարդ: Այս բաների մէջ {ոչինչ} են մեր աչքում մի քանի կռապաշտ Հայերի պա

զ այնքան շահ ցոյց տամ, հերիք չէր այս, {ոչինչ} վարձ չառնում, այլեւ պարտակա՞ն մնամ, ա

ոնի անունը, նա ոչ ոքի արծաթ կերած չէ, {ոչինչ} խարդախութիւն արած չէ, - ասում են մարդի

ինօլին, այլ որպէս գոյն ձեր մարմնի, որ {ոչինչ} բան չէր կարող քերել հանել ձեր վերայից:

արելի հետեւեալները կոխել: Մեր ազգի մէջ {ոչինչ} չկայ, ամենայն բան հարկաւոր է նորից սկս

ական գիրքը ունինք, իսկ նորանից աւելի՝ {ոչինչ}. այս պատճառով եւս այդ անցքերի պատմութե

ղքատութիւն: " Անգլիան հարուստ է, {ոչինչ} տէրութիւն այնքան արծաթ եւ ոսկի չունի,

այնչափ տարի ապրում էին այն հողի վերայ, {ոչինչ} ունին ասելու ազնուական պարոնին. ընտրու

ն է այս. դու ունիս այսչափ հող, իսկ ես {ոչինչ}, քո բաժին միայնակ վայելում ես հայրենիք

ւրաւոր, հազարաւոր, իսկ միւսը ամենեւին {ոչինչ}: Այլ խնդիր է աշխատութեամբ ձեռք բերուած

երի եւ քո սերունդի ապագան, իսկ ես, որ {ոչինչ} ունիմ, ինձ ապրուստ պէտք չէ՞. իմ ժառան

գները եւ իմ սերունդը, որ ինձանից յետոյ {ոչինչ} ստանալու չեն ինձանից, ապրելու չե՞ն: Բ

իւնք: Իսկ Թիւրքիան իւր պարտքերի հանդէպ {ոչինչ} ունի ցոյց տալու: Երեք ու կէս նաւ՝ բաց

ատուելու համար: Նա ինքը եւս աղքատ է եւ {ոչինչ} ունի, ինչպէս ուրեմն կարող է օգնել ուրի

, վաճառականութիւն առնել մի տեղում, ուր {ոչինչ} հաստատ բան չկայ, ուր շատ անգամ կը հարկ

մ էք, որ Թիւրքիան Եւրոպա չէ: Նա չունի {ոչինչ} ճանապարհ, ոչինչ հաղորդակցութիւն, որ ա

ն Եւրոպա չէ: Նա չունի ոչինչ ճանապարհ, {ոչինչ} հաղորդակցութիւն, որ անհրաժեշտ են թէ՛ ե

արակ ժողովուրդը աղքատ է եւ, չունենալով {ոչինչ} կարողութիւն, հազիւհազ սերմանում է եւ հ

ը, որի մէջ չկայ եւ յաւիտեան չպիտի լինի {ոչինչ} գործունէութիւն, երկրագործի ապրանքը կար

քան թէ տուողը, առնողը կարօտ է, քանզի {ոչինչ} ունի: Նա միայն յոյս ունի, թէ ահա կ'առ

ւ սոսկալի փոթորիկներով, պիտի լուծուի: {Ոչինչ} բռնութիւն, ոչինչ պահպանողական համակարգ

երով, պիտի լուծուի: Ոչինչ բռնութիւն, {ոչինչ} պահպանողական համակարգութիւն, ոչինչ ընդ

ն, ոչինչ պահպանողական համակարգութիւն, {ոչինչ} ընդդիմադրութիւն, որեւիցէ կողմից, չէ պ

վերայ, բայց որովհետեւ մեր տրտմութիւնը {ոչինչ} է՝ համեմատելով այն մինչեւ այժմ եղած կա

, իւր կեանքի կերպերով եւ սովորութեամբ, {ոչինչ} յարաբերութիւն չունի Մեծ Ռուսիային, եւ

հանջում է ուրիշների հաւասար իրաւունք եւ {ոչինչ} չէ խնդրում աւելի: Ազգութիւնը օգտակար է

ան թէ կատարեալը: Այս օրէնքը չունի {ոչինչ} ամրութիւն, չունի հետեւականութիւն: Այս

տասխանում է այսպէս. - Ես իմ հօրից {ոչինչ} ստացայ, ինքնին, առանց մի բան ունենալո

իւրեանց ասպարէզը, քան թէ ես. քանզի ես {ոչինչ} ունէի, իսկ որդոցս իւրաքանչիւրը պիտի ստ

ն հանապազ Լարակտուր եւ քնարին Վարդենեաց {ոչինչ} նիազ Գողտրիկ անդրաձայնութիւն: ԸՆԹԵՐՑՈ

իրը ` արագ Ճանապարհւում է նորից. Ադամն {ոչինչ} չգիտէ, Նա դեռ քնած է հանդարտ, Զի այդ

հանապազ Լարակտուր եւ քնարին Վարդենեաց {ոչինչ} նիազ Գողտրիկ անդրաձայնութիւն: ԱՌ ԸՆԹԵ

Կամաց նորա կալ պատկառ. Ուստի {ոչինչ} դժդմնեալ Ընդ դժպհիլ Ադամայ,

րհ Անգրէն լինի փոյթ ուղւոյ: {Ոչինչ} գիտէ մերս Ադամ, Զի ի քուն կայ տակ

նիս. Բան քո ըստ չափ ելանէ, {Ոչինչ} զզամ, համարի՞ս: Մխի՞մ յիրս ձեր

ացն Բանդագուշեալ գլխովին՝ " {Ոչինչ} գտայց ուխտազանց, Ասէ, առ ի՞նչ տո

սօր իսկ ունի զերկուս դեռ անօթս, որոց՝ {ոչինչ} ընդհատ քան զառաջինն մեծակշիռ շնորհեալ ե

եւ յՈրդւոյ բղխի չարգելոյր, Այվազովսքին {ոչինչ} զանգիտելոց էր յաւելուլ - ըստ որում ի պա

: Զարտաքին ինչ նշանաց քրիստոնէութեան, {ոչինչ} ուսանիմք ի սուրբ գրոց, եւ հաւանեմք յոյ

են Աստուածային բանին, յար եւ նման այսմ {ոչինչ} աւելի ծանրանան վասն սոսկականաց: Թողում

Ծովի կատղած բիւր ալիքը նորա համար {ոչինչ} է: Նա գիտէ, որ սովորաբար փոթորիկ

զմայլում նորա երգերից: Նա այն միջոցին {ոչինչ} այլ բան չէ, Բայց եթէ թարգման մուսայի խ

է, Մեզի բաշխում է զինչ գոհար անգին: {Ոչինչ} դատաւոր, ոչինչ իրաւունք Չեն այնքան սու

մ է զինչ գոհար անգին: Ոչինչ դատաւոր, {ոչինչ} իրաւունք Չեն այնքան սուրբ, ճիշդ, ջինջ

սիրտը Գրաւ տուեց ասելով. " {Ոչինչ} չունեմ, բայց միայն սէր Քեզի տալի

ատ բաներ խօսեցան, Ну, ведь, ես {ոչինչ} չգիտեմ ` Ո՛չ լաւ, ո՛չ վատ, ո՛չ

րունու մի աստղ է, Որ իւր կեանքում {ոչինչ} մարդու Ոչինչ վնաս տուած չէ.

Որ իւր կեանքում ոչինչ մարդու {Ոչինչ} վնաս տուած չէ. Այն լուսաւոր բակն

Գերբնական է այդ աղջկայ տեսիլը, {Ոչինչ} չկայ դորա վերայ հողեղէն. Լուսեղէ

իրուն, Ոսկիամայրն չարժէ նորա մօտ {ոչինչ}. Ծածանում է ուսի վերայ մազերը,

Եղել է այսօր իրօք եւ խօսքով, {Ոչինչ} աւելի հնախօսական Քան թէ անխորհուր

է, նորան միայն խնդրեցէք, իսկ նորանից {ոչինչ}: Robert Owen Ազատութիւ՜ն,

շտապում ենք յայտնել, որ չենք ընդունում {ոչինչ} հեղինակութիւն ( autorité) եւ մեր ամբաս

բանականութիւնը թելադրում է. հետեւաբար {ոչինչ} կանխակալ կարծիք, ոչինչ սրբացուցած աւան

մ է. հետեւաբար ոչինչ կանխակալ կարծիք, {ոչինչ} սրբացուցած աւանդութիւն չէր կարող արգելք

ազգի, որ միջնադարեան մշուշով պատած կամ {ոչինչ} չէ կարդում, կամ թէ՝ ժողովածու եւ Պղնձ

Այսպէս ահա՛ մեր դպրութեան մէջ չկայ {ոչինչ} նորութիւն. միեւնոյն բաները կրկնւում են

սիրով սեղանով։ Բնական աշխարհի մէջ {ոչինչ} բան չկայ, ոչինչ բան չէ կատարւում առանց

Բնական աշխարհի մէջ ոչինչ բան չկայ, {ոչինչ} բան չէ կատարւում առանց խորհրդի։ Հեղինա

րացած, հազար չորս հարիւրն է գնում, որ {ոչինչ} չ'յառաջացաւ, եւ թէ Հայերի մէջ կան մարդ

: Մեր օրերումը գիտությունը չունի այլեւս {ոչինչ} նվիրական, ծածկած ու վարագուրած գաղտնիք

ազ անմոռաց պահեն յուրյանց մտքի մեջ, որ {ոչինչ} բան ժամանակի կարգից դուրս չէ կարող երկա

роцесс) մեր փիլիսոփայի համար ըստինքեան {ոչինչ} արժէք չունի եւ թէ նա ( Հեգելը) դորա հա

պան ( юнкер) դատողութիւնք է անում ամէն {ոչինչ} բանի վրայ, նոյնպէս է Հեգելի դատողութիւ

յն թշնամու հետ կարող է զարկուիլ, ուրիշ {ոչինչ} պէտք, ոչինչ յարաբերութիւնք, ոչինչ վիճ

տ կարող է զարկուիլ, ուրիշ ոչինչ պէտք, {ոչինչ} յարաբերութիւնք, ոչինչ վիճակ չէ կարող ն

րիշ ոչինչ պէտք, ոչինչ յարաբերութիւնք, {ոչինչ} վիճակ չէ կարող նորան պատահել: Իսկ մարդ

զատութեան պահանջողութեանց մէջ չէր լինել {ոչինչ} միջին ծայրագոյն իշխանութիւն, որ կարողա

ն: Թէ մէկ օր վաղ եւ թէ մէկ օր անագան, {ոչինչ}. բայց մեք, հասանք Բարի Յուսոյ սարաւան

լ էր, ըստ որում բացի գրել ու կարդալուց {ոչինչ} չգիտէր: Այսպէս ահա խաբել ու որսացել էր

՞ մեռաւ պապը, այսուհետեւ հո՞ չէ՛ կարող {ոչինչ} առնել այսուհետեւ հո՞ կը խօսեմ նորա վերա

արպետ լինէր, թէպէտ եւ իւր արուեստի մէջ {ոչինչ} արդիւնք ցոյց չտուեց: Շատ կը խոսէր

նց նախանձի եւ վրէժխնդրութեան պատճառով, {ոչինչ} բաներ էին խօսել տալիս նորանց, եւ իրեն

Քրիստոսի շնորհելով ո՛ղջ եղիր, եւ այրն {ոչինչ} թեթեւ եթէ ես, չեմ համարձակւում երկիւղի

քաղաք կոչուիլը, այդ մասին պատմութիւնը {ոչինչ} չէ ասում մեզ, բայց հաւանականաբար կարել

ատանայ կերպարանի 'ի հրեշտակ լուսոյ. եւ {ոչինչ} է մեծ, թէ եւ պաշտօնեայք նորա կերպարանի

ցու Թղթում յիշուած Սեւուկի մասին. մենք {ոչինչ} ունինք նորան ասելու, որովհետեւ պատմութ

ան առածը, "Մեռածների վերայ կամ լաւ, կամ {ոչինչ} խօսել". բայց մեր դատաստանի առաջեւ աւելի

կոսը անվերջանալի վէճ եւ խռովութիւն, որ {ոչինչ} խորհուրդ չունէին վերաբերութեամբ դէպի Հա

եալը, բացի յուր վարքից ու գիտութենից, {ոչինչ} նիւթական պաշար չէր ճարել, իւր սեպհական

եւ փիլիսոփայական քննութիւններ, որոնցով {ոչինչ} քննուած ու ապացուցուած չէ. պատմութիւնն

ցուցուած չէ. պատմութիւններ, որոնց մէջ {ոչինչ} չէ պարունակւում, ճարտասանութիւններ, ո

է պարունակւում, ճարտասանութիւններ, որ {ոչինչ} չուսուցին, մանաւանդ մեծ եւ մանր քերթու

էս դատարկ եւ իստակ թղթերը, որոնց վերայ {ոչինչ} գրած կամ տպած չէին: Այս տեսակ պաքսիմատ

ս գիրքը սատանայի ձեռքում: Սատանան {ոչինչ} չհասկանալով այս գրքից, մտածում է այդքա

օրէ մեծարուելով ինձանից, հաւատայ, որ {ոչինչ} չէ խնայելու: - Շատ բարի, - ասաց վ

նազան տեղերում: Թեպէտ գրականութեան մէջ {ոչինչ} տեղ յիշատակութիւն չկայ այս մասին, բայց

թիւնը. այն բոլոր յայտարարութիւնքը, որ {ոչինչ} չեն պարունակում իւրեանց մէջ, սկսանում

դունեց ժողովուրդը: - Բայց դորա մէջ {ոչինչ} միտք չկայ: - Այդ պատճառով եւս հնա

գը: - Այժմ ոչնչով չէ պարապում, եւ {ոչինչ} բանի պիտանի չէ. միմիայն սուտ-սուտ լուր

այս արդէն իսկապէս ծիծաղելի բան էր. ինձ {ոչինչ} ժամանակ յաջողուած չէր այսպէս ճարտարութե

ր աղաղակում են, քարոզում են, բայց այդ {ոչինչ} ներգործութիւն չէ յառաջացնում ժողովրդի մ

իայումը: - Ոչի՛նչ: - Ինչպէ՛ս {ոչինչ}... մանաւանդ որ հրամայել էի առաւել նե

ւմ էք այդ անպիտանը... ինքը որովհետեւ {ոչինչ} չի շինել եւ կամք չունի շինելու, սկսեց

ին եւ նոր բարբառներով, յօդուածներ, որ {ոչինչ} չեն պարունակում, բայց գլխաւորը եւ ուշա

տել: Բուբանդուսը նայելով չորս կողմը եւ {ոչինչ} տեղ չտեսանելով աթոռ, որի վերայ կարելի

այս տետրակները, նախ այն պատճառով, որ {ոչինչ} չեն պարունակում իւրեանց մէջ բացի յիմարո

կան անխորհուրդ կամակորութեամբ, չգիտէիր {ոչինչ} լեզու եւ ոչինչ բարբառ, բացի մի մեռած բ

կամակորութեամբ, չգիտէիր ոչինչ լեզու եւ {ոչինչ} բարբառ, բացի մի մեռած բարբառից, որի գ

ղան ջիլք լսելեաց, այլ ուղեղն ըմբռնէ եւ {ոչինչ}, վասն զի անկարող են ջիլքդ զտպաւորութիւ

, թոյլ տալով միայն գրել: Սատանան {ոչինչ} այլ բան չխօսեց գրականութեան դեւի հետ:

. պատճառ, խաժամուժ ամբոխը դեւերի չգիտէ {ոչինչ} թաքուն բան: Իբր թէ ժամանակով մահկա

մի լաւ պաշտօնեայ էր ստութեան, դորա մէջ {ոչինչ} ճշմարտութիւն տեսնուած չէ, ամենայն կերպ

ւթեան կողմից այնպէս անուն ունէր դա, որ {ոչինչ} մարդ բարեկամ չմնաց դորան. այն ամենասիր

երայ, որի հետ բացի հոգեկան առնչութենից {ոչինչ} ունիք հասարակաց, հապա՛ չափեցէք իմ ուրա

ծունկ չոքել տէր սատանայի գահի ոտքումը: {Ոչինչ} տեղից չէր լսւում ձայն կամ աղաղակ, ամեն

րեմ, ի՛նչ խորհուրդ ունի այս բոլորը․ ես {ոչինչ} բան չեմ հասկանում․ եւ քո ընթացքը, ախոռ

վերայ, որովհետեւ երջանկութիւն ասացեալը {ոչինչ} յարգ ու արժանաւորութիւն չունի, եթէ փակ

եմ եւ աւելի ծանր գործեր, այս պատճառով {ոչինչ} տարակոյս չունէի իմ յառաջադիմութեան վերա

. գուցէ մոռանայի եւս: Շատ ստոյգ է, թէ {ոչինչ} բան այնպէս հիմնաւոր չէ, ինչպէս միաբան

ու զուր տեղը մի՛ որոնիր քո գրքերի մէջ, {ոչինչ} գտանելու չե՛ս. իսկ թէ շատ խնդրում ես ի

լխի համար, որ խօսում էր եւ համարում էր {ոչինչ} պակաս, քան թէ կարող էր մարդը, եւ խեղճ

իզում փայլում էր մի այլ նշանաւոր մարդ, {ոչինչ} պակաս իւր գիտութեամբ քան թէ Բեքոնը: Սա

րգործող, որի կարողութիւնը անսահման է: {Ոչինչ} չէ յառաջանում առանց նորան. իսկ նորանով

ր յառաջ խօսք էր տուել պ. Շաքարեանցին, {ոչինչ} հարցախնդիր անտես չառնել, ամենայն կերպ

նում է շատ անծանօթ եւ անտես թշնամիք․ ես {ոչինչ} վնաս հասուցած չեմ Մարկոսին, բայց Կիրակ

ին մի մազի չափ վնաս չեմ տուել, որի հետ {ոչինչ} ունիմ հասարակաց, դառնում է իմ թշնամին

տարոտի տեսարան էր: Շաքարեանցը ամենեւին {ոչինչ} տեղեկութիւն չունէր այս տարօրինակ ուրախո

եւ որը՛ բոլորովին փշրուել, այնպէս, որ {ոչինչ} նիւթ մնացած չէր նոցա մէջ: Երկաթի գաւազ

ը եւս հարկաւոր է, այստեղ ես համարեա թէ {ոչինչ} եմ: - Ի՞նչ բաներ են ապա, - հարց ա

աքի վերայ ման էր գալիս նա, ասաց թէ քեզ {ոչինչ} աւելի հարկաւոր չէ, երանի՜ թէ ես եւս քո

ւթիւնը զոհաբերութեան մասին ( առանց որին {ոչինչ} առաքինութիւն չկայ) այսպէս է, թէ այն զ

բայց մկրտութիւնը եւ պսակը, համարեա թէ {ոչինչ} արդիւնքի աղբիւր չեն. քսան կոպեկ, երբե

ւմ եմ. բայց այն միւս մարդիկը, որոնցից {ոչինչ} արդիւնք չունինք, որոնց շեմքը երբեք չեն

ոչ եկեղեցու տնտեսութեանը, որ հասարակաց {ոչինչ} չունի կրօնի հետ: Եկեղեցին շինողը եւ պա

յ: - Եթէ զարմանում ես, ապա ուրեմն {ոչինչ} հասկացողութիւն չունիս մեր ազգի մասին:

ինելով իմ դրութիւնը ժողովրդի մէջ, ինքս {ոչինչ} չխօսելով հարկադրւում եմ ականջ դնել ուրի

կամ սակաւ կարողութեան տէր մարդն ունի, {ոչինչ} չէ խօսում, թէպէտ եւ խօսել եւս չգիտէ,

յց կոմս էմմանուէլի սառն ընդունելութիւնը {ոչինչ} ազդեցութիւն չգործեց տիրացուի վերայ: Նա

, ես այժմ տեսանում եմ, որ դուք կամէիք {ոչինչ} թերութիւն չունենալ երգելու մէջ, այդ այ

արհի վերայ անցանելով այս քաղաքից, բայց {ոչինչ} ծանօթ չունենալով, այլեւ ստուգած լինելո

առաջանում էր նորանից, որ իբրեւ ասիացիք {ոչինչ} հասկացողութիւն եւ համակրութիւն չունէին

խարհ կա՞յ, չկայ, այդ մասին եւս չունին {ոչինչ} տեղեկութիւն: Այսպէս լինելով նոցա դրութ

եր գիտուն անուանուած պարոնների աչքում, {ոչինչ} են վերաբերութեամբ դէպի ազգի քաղաքական կ

մն ամիսներով, ամենայն ինչ հանդարտ է եւ {ոչինչ} չկայ. մարդ է մարդու պէս: Երեկեան երեկ

որա կարծիքը այդ երգի մասին: Բայց կոմսը {ոչինչ} չասաց, միմիայն շնորհակալ եղաւ օրիորդից

տերք, որոնց բացի նիւթական հարստութենից {ոչինչ} ունէր թողնելու, ըստ որում հոգաբարձու չ

ապա պատասխանելու էի, թէ մի երեսից, որ {ոչինչ} մարդկային բան չէր ցոյց տալիս: Երեսը ար

ւմ են երեսի գծերի վերայ: Եւ երեսը, որ {ոչինչ} էր ցոյց տալիս, վկայում է ոչնչութիւնը հ

անձնարանում նայում էր ճրագին, որ չգիտէ {ոչինչ} տնտեսութիւն եւ անխնայ վառւում է տան տիր

նութեամբ: - Դուք վաճառական չէք եւ {ոչինչ} հաշիւ չգիտէք. վաթսուն հազար մանէթ..

աններով հաւասար լինիմ իմ եղբոր հետ, որ {ոչինչ} ունէր. դուք ուրանում էք մարդկային արժա

ում էր այս քաղաքից, դուք մտածեցիք, թէ {ոչինչ} պակասելու չէր ձեր դստերը այստեղ, բայց

է խօսք դուրս չգայ գործաւորներից, ոչ ով {ոչինչ} չէ իմանալու: Այնքան կլայեկի մէջ հարիւր

ունողը արդէն յաոաջուց պատրաստուած... {ոչինչ} երկիւղ չկայ: Եթէ կը ներէք համարձակութե

սեղանին: Դա մի ծառայ էր, որ չորս ամիս {ոչինչ} վարձ չստանալով եւ հասած լինելով վերջին

ալը իմ մասին մեծ ցածութիւն է: Իմ համար {ոչինչ} է այդ պարոնի բարեկամութիւնը կամ թշնամու

եան օրէնքի տակ, եւ այնպիսի օրէնքի, որ {ոչինչ} բան աշխարհի երեսին չէր կարող ընդդիմանալ

րը, որ կը ստանայիր փայտից, քո աչքումը {ոչինչ} էր. ոչինչ չէ՛ տեսանւում եւ չէ՛ շօշափւո

ստանայիր փայտից, քո աչքումը ոչինչ էր. {ոչինչ} չէ՛ տեսանւում եւ չէ՛ շօշափւում, բայց մ

ծ Շահումեանցի երեսին: - Այնպէս, որ {ոչինչ} բան չէ վերջանում, ոչինչ արարած բնութեա

- Այնպէս, որ ոչինչ բան չէ վերջանում, {ոչինչ} արարած բնութեան մէջ չէ չքանում. եւ թէ

բեմն դուրս գալ սովորական տարազից: - {Ոչինչ}, ոչինչ, - կրկնեց այցելուն, - դուք ներե

րս գալ սովորական տարազից: - Ոչինչ, {ոչինչ}, - կրկնեց այցելուն, - դուք ներեցէ՛ք ինձ

մարդը: Նամակը կնքելուց յետոյ, մէք {ոչինչ} նշան չտեսանք Մանուշակի մէջ, որ ցոյց տա

խանում էր մօրը, եթէ առաջուայ աղջիկները {ոչինչ} չէին խօսում, այն էր պատճառը, որ ծնողք

երանը, ինչպէս այս րոպէիս դու, մինչդեռ {ոչինչ} խօսած չէի. եթէ լաց էին լինում, ոչ թէ

նչ կարգ, թէեւ կին չունի, մայր չունի, {ոչինչ} չունի, այլ միայն մի չոր գլուխ, ծառայք

րէ թէյի... Մանուշակի ուրախութիւնը {ոչինչ} չափով չէր չափւում: Դուրս էի գալիս ա

իւնը այնպէս շուտով կատարուեց, որ ոչ ոք {ոչինչ} չհասկացաւ, պատճառ, Շահումեանցը համարե

ը սուր պահէ խղճմտանքի ձայնի առաջեւ, եւ {ոչինչ} այնպէս բան չգործէ, որ խղճմտանքը խածատէ

մօտ Շահումեանցը, այնպէս զարմացաւ, որ {ոչինչ} չկարողացաւ խօսել: Շահումեանցը իւր կողմ

թռաւ եւ վազեց ուղղակի վերաս... Աւելի {ոչինչ} չգիտեմ: Երբ միւս անգամ աչքս բացի, տես

Մի շաբաթ յետոյ այս անցքից, որ միջոցին {ոչինչ} արժանի ուշադրութեան բան չպատահեց այս գե

ւտով յօժարեցաւ մօր կարծիքին, որովհետեւ {ոչինչ} դեղ եւ ոչինչ բան մտանելու չէին նորա կազ

ւ մօր կարծիքին, որովհետեւ ոչինչ դեղ եւ {ոչինչ} բան մտանելու չէին նորա կազմուածքի մէջ,

ւի կապոցը եւ մի ճրագ: Ինքը Մանուշակը, {ոչինչ} հաւատ չունէր դէպի այս գործողութիւնը. ն

անձրեւը գետի նման թափւում էր երկնքից, {ոչինչ} տեղից չէր լսւում ձայն, աղաղակ, բացի ա

փւում էր երկնքից, բայց Խանլը-դերէի մէջ {ոչինչ} չկար: VIII Քանի օր անցաւ այն օրից,

ճի-օղլուի տուն հարսանիք խնդրելու, բայց {ոչինչ} պատասխան չստացաւ հարսնացուի ծնողքի կողմ

կը վկայէր, որ աչքի փոքր ինչ շիլ լինելը {ոչինչ} արգելք չէ ամուսնական սիրուն... թող ս

նի՞ տարուց յետոյ, կամ ե՞րբ, այդ մասին {ոչինչ} չէ ասել դերվիշը: Խանը, ընդունել է

ձայնութիւնը: Տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն {ոչինչ} բան չառեց այս նամակից. իսկ ինքը Թիւթիւ

ուել էր ուխտաւոր Մկրտչին: Մանուշակը {ոչինչ} չունէր, բայց թէ նորանն էին եղած աշխարհ

ռ վաճառականի հետ, որ բացի իւր գործից, {ոչինչ} գաղափար չունէր, ոչինչ բանի տեղեկութիւն

ացի իւր գործից, ոչինչ գաղափար չունէր, {ոչինչ} բանի տեղեկութիւն չունէր աշխարհի երեսին

եւ մանաւանդ աղջիկները: Դեռ մէջտեղումը {ոչինչ} չկար, բայց Մանուշակը արդէն մտածում էր

վիճակում, եւ կտրած բաժանած իւր ազգից, {ոչինչ} քաղաքական հանդէս չէր կարող ունենալ պատմ

ր ամենայնի այս ամենայն զգոյշ փօլիթիքայք {ոչինչ} կարացին ծածկել 'ի յերեւան գալ այժմ միաբ

ար։ Այո՛, նոյնքան եւս բացայայտ է, որ {ոչինչ} մարդ չէ կարող ապրել առանց կրօնի, թող լ

րկու մեծվայելչութեամբ. նորա համար չկայ {ոչինչ} քննութիւն, ոչինչ դատաստան, նա հրամայո

ամբ. նորա համար չկայ ոչինչ քննութիւն, {ոչինչ} դատաստան, նա հրամայում է միայն եւ չէ ը

, նա հրամայում է միայն եւ չէ ընդունում {ոչինչ} պատճառաբանութիւն։ Նորա գլխաւոր էական մ

բաները, որ վերաբերութեամբ դէպի հոգին, {ոչինչ} էին ամենեւին՝ այդ անխորհուրդ եւ ամուլ

չէ հոտոտում զոհերի սեղանը, նորա առաջեւ {ոչինչ} է ամենայն փարիսականութիւն. նա կամի մաք

ի լույսով, որի իւղը էր Փրկողի արիւնը։ {Ոչինչ} զարմանալու բան չկայ. " Ծառը իւր պտղից

ն աղօթքներ կատարուեցան առ Աստուած։ {Ոչինչ} էր պապականութեան աչքումը այսքան մարդերի

ի է դժրելով մի արգելանքի։ Ապա եթէ չկար {ոչինչ} արգելք ու խափան որեւիցէ թէ՛ նիւթական եւ

ը շատ սահմանափակ լինելով այդ դպրոցում՝ {ոչինչ} ուշադրութեան արժանի երեւոյթ չերեւեցաւ Մ

մի անբարոյական էակ է, նորա համար չկայ {ոչինչ} սուրբ բան. նորա սուրբ բանը է նորա նպատ

ր ողջունեալ զհինն դպրութիւն, եւ թէ [առ {ոչինչ]} համարիւր յաչս նորա փառքն էին հայախօսու

յորպիսւոջ տեսանեմք զհայս ( թէպէտ կոյրք {ոչինչ} տեսանեն, ըստ որում տեսութիւն չէ դոցա ս

որս թէպէտ եւ հասկանայր, օգտիլ ունէր եւ {ոչինչ}, վասն զի այդպիսի մանկունք նախ քան զծնա

րս հայկական, զոր բան տիւ առ գիշեր. եւ {ոչինչ} մխիթարեմք՝ քաջ գիտելով թէ դպրութիւն ազ

նն ծածկեալ է դեռ եւս փշովք եւ մամռովք՝ {ոչինչ} ունի հանելոյ ի հրապարակ: Զգիտութիւն մի

ժ եւ յոյժ ի պատմական արժանաւորութենէ. {ոչինչ} տարադէպ համարիմք առ տեղեաւս խօսիլ սակաւ

ովուրդն առ հասարակ զի՞նչ օգտի ի սմանէ՝ {ոչինչ} եւ կրկին անգամ ասացից ոչինչ։ Հին այդ լ

ի ի սմանէ՝ ոչինչ եւ կրկին անգամ ասացից {ոչինչ} ։ Հին այդ լեզու զրկեալ է յիրաւանց ժաման

փոյթ գալուստ գայլոյն, նա զի եւ ինքեանք {ոչինչ} նուազ փողոտեն զգառինս մակաղեալս ի վայրի

Սալլանթեանց " որ զհայերէն միայն գիտէ՝ {ոչինչ} գիտէ ": Տեսցեն պատուելի իմաստունքն

յնի բազմապատիկ փաստից եւ ապացուցութեանց {ոչինչ} օգտիմք, զի սիրտք հնամոլացդ այդոցիկ բեր

ռ ի կեցութիւն այնպիսի, յորում չպակասէր {ոչինչ}. նա չգիտէ թէ որոյ ազգի է զաւակ, եւ գի

արդեօք կար էին առնել ինչ, - միանգամայն {ոչինչ}, զի հազարաւոր խոչընդակք ընդ առաջ ելանե

երայ այսր ամենայնի նորա արժանաւորութեան {ոչինչ} կարէր վճարել, չեւ ստացեալ զժողովուրդն

ում ինչ է լուսաւորութիւն համազգեաց: {Ոչինչ} անտեղի համարեմք լուսափայլել առաջի հայկա

եղծաւորաբար ցոյց էին տալիս, թէ ինքեանք {ոչինչ} այլ բան չեն, եթէ ոչ Պապի արբանեակներ ե

նայն րոպէ սպանում էին նորան բարոյապէս։ {Ոչինչ} տեղում չ'ընդունեցին այս Կարգը, եւ նորա

ւի գրել Յիսուսեանների մասին այնպէս, որ {ոչինչ} բան դուրս չ'մնար, ինչ որ պատմութիւնը մ

ան վիպասանութիւններ, բայց այնտեղ չ'կար {ոչինչ} աշխարհական գիրք. նորան տուեցին Պապական

անդիպէր Մաւրին։ Բաղդը յաջողեց եւ Մաւրը {ոչինչ} տեղում նորան չ'հանդիպեց։ Իգնատիոսը հաս

հալումաշ եղած պահքից եւ հիւանդութենից, {ոչինչ} տեղում չէր գտանում մի օթեւան. նորան,

ակամարը էր նորան տունի փոխանակ։ Օրերով {ոչինչ} չէր ուտում, պատճառ, չէր գտանում։ Ամե

աւ իւր յատկացեալ պաշտօնը։ Բայց Լօյոլան {ոչինչ} ուսումն չունի, հազիւ գիտէ գրել եւ ընթե

անական հարցմունք առաջարկեց։ Ի հարկէ նա {ոչինչ} չ'կարողացաւ պատասխանել, եւ ինչպէս կարո

ւ ինչպէս կարող էր պատասխանել, մինչ դեռ {ոչինչ} չգիտէր։ Վանահայրը, տեսանելով նորա տգի

։ Այսպիսի խայտառակութենից յետոյ եւ ինքը {ոչինչ} ուսումն չունէր, առանց որին չէր կարող ա

մէջ։ Սա ծիծաղում էր Իգնատիոսի վերայ եւ {ոչինչ} զուարճութիւն չէր գտանում նորա կրօնամոլո

նը. պատճառ, Իգնատիոսը եւ նորա ընկերքը {ոչինչ} չունէին։ Այս խորհրդով նա իւր աշակերտնե

ան իշխանութեան այն վտանգաւոր ժամանակում {ոչինչ} օգուտ չէին բերում։ Աշակերտները կամ

լով հոգեւոր իշխանութեան հպատակութիւնը, {ոչինչ} բարեկարգ Տէրութեան մէջ չէ կարող ընդունո

ուրդը եւ նպատակը, որին հասանելու համար {ոչինչ} բան չէր խնայում։ Անդադար ապաշխարութիւն

մը երեւելի քաղաքագէտներից մինն էր։ {Ոչինչ} հասարակութիւն աշխարհի երեսին հաստատուած

ւխտերի "։ Կանոնադրութեան մէջ այս մասին {ոչինչ} չէ յիշւում, թէ ի՞նչ խորհրդով է կարգած

նում էին Կարգի էական մասը եւ չէին կարող {ոչինչ} բանի տիրել։ Բայց ապարանքները, Կօլլեգի

էր իւր չորս օգնականքը։ Բայց նոցա խօսքը {ոչինչ} ազդեցութիւն չունէր. Գեներալի կամքիցն է

սարակութեան հոգին էր եւ կապը. պատճառ, {ոչինչ} բանով չէր սահմանափակւում եւ ո՛չինչ արգե

ել. պատճառ, որ, բացի արտաքին ձեւից, {ոչինչ} պարունակութիւն չկայ միջումը։ Բանաստեղծ

նը, զօրացնել եւ հարստացնել նորան։ {Ոչինչ} աբեղայական Կարգ չունեցաւ այնքան առաքելո

փոխարքայի հետ, չ'կամեցաւ լսել ամենեւին {ոչինչ} ։ Կսաւիէեն նզովեց նորան, բայց նահանգապ

հինգ անգամ պատահեցաւ Կայսրի մօտ, բայց {ոչինչ} չ'կարողացաւ յառաջացուցանել։ Առաջին տես

Չինաստանի մասին, որ երբէք տեսած չէր եւ {ոչինչ} հասկացողութիւն չունէր նորա մասին։ Ի՞նչ

րնօնի մարմինը եւ բերեց իւր հետ Եւրոպա՝ {ոչինչ} գործ չ'կարողանալով յառաջացնել Չինաստանի

այի եւ Նավարրայի թագաւոր Հենրիկոսը, որ {ոչինչ} բանով իւրեան նախորդներից պակաս չէ, յոյ

կ ասում էին ինձ "։ Այս խօսքերից առաւել {ոչինչ} չ'կարողացան լսել նորանից։ Հենրիկոս

տելութիւնը դէպի Յիսուսեան աբեղայքը, որ {ոչինչ} ժամանակ չէր հասած այս աստիճանի սաստկութ

դարացնէք նորա անձը "։ " Բայց ես չունիմ {ոչինչ} ատելութիւն դէպի նա, - պատասխանեց Լուդով

ողովքը հրաւիրուի։ Օրլէանեան Դուքսը {ոչինչ} հաւատ չէր պաշտում։ Նա միօրինակ ծիծաղու

Պապին եւ Յիսուսեաններին, թէպէտ եւ ինքը {ոչինչ} հաւատ չէր պաշտում։ Պարլամենտը, որ

հանում էին եղունգները եւ այլն եւ այլն։ {Ոչինչ} բան չ'կարողացաւ ներգործել նորա վերայ.

լոր աշխատութիւնքը. թղթերը այրուեցան եւ {ոչինչ} բան չ'մնաց, որոնցից կարելի լինէր հասկա

բան, իսկ մի կրաւորական-անշունչ իր, որ {ոչինչ} կերպով չէ կարող ցոյց տալ իւր մէջ մի ներ

տար ոճ, կամ, կարելի է ասել, ամենեւին {ոչինչ} ։ Եւ հեղինակը, ուզելով իր գործը այդ բա

չմիանան մէկ բայարմատի հետ, իրենք իրենց {ոչինչ} նշանակութիւն եւ խորհուրդ չունին։ Թէեւ

ժամանակների բանաստեղծութիւնը մենք թէեւ {ոչինչ} գիտենք դրական, բայց եւ այնպէս ընդհանու

զուգահեռաբար հաւասար, յոյս ունինք, որ {ոչինչ} չկարողանայ դաւաճանել ճշմարտութեան: Մեր

պիսի դաժանութեան, բայց Սօսի քոյրը, որ {ոչինչ} թշնամութիւն չունի իր եղբօր հետ, ինչպէ՞

անը, բայց Գարեգնի տան մասին գրեթէ մենք {ոչինչ} գիտենք: Երկու-երէք տեղ, իբրեւ մի անհա

թէ ո՛վ է այս Նորինը կամ Նազարէթը, բայց {ոչինչ} չեմ լսել նոցանից, որովհետեւ իրենք էլ չ

այդ Նուրինը. ցաւում ենք, որ հեղինակը {ոչինչ} չէ ասում մեզ: Անշուշտ, եթէ աւանդութիւ

պառ չհասկանալուց: Եւ այդ մոլորութիւնքը {ոչինչ} ուրիշ բանով չեն փարատուիլ, մերժուիլ,

ւթեան: Յետոյ ի՛նչ դուրս եկաւ. էլ {ոչինչ} չմնաց, այս չէ, այն չէ: Ո՛չ, մն

ր հեղինակի արած ծանօթաբանութեանը, մենք {ոչինչ} գրական բան չենք կարող ասել, որովհետեւ

խաբեբայութեան, - որոնք թէեւ ըստ էութեան {ոչինչ} խորհուրդ կամ զօրութիւն չունին, բայց եւ

ւթ տարի չարչարուին, չոր ոսկորից սաւահի {ոչինչ} չեն կարող գտնիլ. շատ էլ ասենք էն կռւու

անից. կամ թէ չէ ես քեզ կը ստրկացնեմ եւ {ոչինչ} օգուտ չտալուց յետոյ դեռ զրկանքներ էլ կը

ութիւնը, որ անհասկանալի էր ժողովրդին, {ոչինչ} մի բան էր, սա այն մատենագրութիւն չէ,

սքան քննելով այդ լեզուի ուղը եւ ծուծը, {ոչինչ} չգտանք, բացի քանի մի պատմական տեղեկութ

վաստակ ազգը լուսաւորելու։ Հին լեզուով {ոչինչ} չի յառաջանայ. եթէ յառաջացող էր, մինչե

իտոյ է գործ կատարեն. մինը առանց միւսին {ոչինչ} չեն կարող առնել, եւ եթէ այսպիսի պատշաճ

ստատուի ազգի հոգու եւ սրտի մէջ։ Այսպէս {ոչինչ} ազգ կարող չէ իւր գոյութիւնը եւ կեանքը յ

այ ազգ, սուտ բան է եւ առասպել, առակ։ {Ոչինչ} բան չէ կարող բնութեան մէջ լինել կենդանի

յժմ հարկաւոր էր ձիաւորուիլ. ոտանաւորով {ոչինչ} չի յառաջանայ։ Երանի թէ դորա գրողներն կ

ր մինչեւ հիմա իսկ այն հեղինակների գրածը {ոչինչ} արդիւնք չունին յառաջացուցած ազգի մէջ.

մոլեռանդ թռիչք երեւակայութեան, որ գիտէ {ոչինչ} գոյացնել հոյակապ ամբարտակներ, մինչ իրո

այդ լեզուն, այնուամենայնիւ տգէտ էր եւ {ոչինչ} չգիտէր. միմիայն մի չոր լեզու գիտենալը

գանքը կը լսէր այն հասարակ մարդը՝ առանց {ոչինչ} հասկանալու։ Ի՞նչպէս կարելի է խօսել մի

նոս վարդապետի գրուածքը, թէ նորա լեզուն {ոչինչ} քաղաքի սեպհական չէ, թէ գրոց բառերովը խ

պատճառ, որ այն կոշտ ու կոպիտ լեզուովը {ոչինչ} մարդավայել ազնիւ միտք, մանաւանդ՝ ուսո

աւորութիւնից, որովհետեւ աշխարհի երեսին {ոչինչ} այնքան շատ չկայ, որքան մի բնական երեւո

շտօնը, այնպիսին երբէք չէ կարող այսպիսի {ոչինչ} բաների առջեւ ընկրկիլ։ Ինձ հարկաւոր է,

ան ( եր. 139-140), Սօսի անունով երեք {ոչխար} է առնում թուրքից եւ Սօսին ոչ միայն մէկ

տում տարեկան հացը տուն լցնում. տաւար, {ոչխար}, գոմէշ, ձի, գութան, չութ պահում. հ

նել եւ խորտակել։ զամենայն նենգ եւ մանգ {ոչխարազգեստից}, որոց հերիքասցի որչափ յագեցուցին զսովա

յ կողմանն գրո՛հ տուեալ ընթանային 'ի հօտ {ոչխարացն} ժամանել. եւ այլք ընդ դասակս այծեաց ձախ

Մարդկութիւնը, այո՛, աւելի չէ, քան թէ {ոչխարը}, որ սպանդապետի դանակին եւ կշեռքին է յա

եկեղեցու արդիւնքը ժողովրդիցն է: - {Ոչխարը}, բուրդը եւ կաթը իւր տիրոջը տալով, իրա

ամ ի՛նչ բանի համար ծախք էր արել: - {Ոչխարը} անբան անասուն է. բայց ժողովուրդը բաղկա

նչպէս առողջ, քաջ եւ ուժեղ տղայ էր, մի {ոչխարը} նորան հազիւ թէ նախաճաշիկ կը լինէր, բայ

նց տարեկան գարին, քուրդը ` նրա գառն ու {ոչխարը}, թուրքը նրա եղն ու պանիրը, դաշտցին `

աղաքների մէջ, Ռուսսիայում, տաւարի կամ {ոչխարի} ճարպը, մշակները, ապրուստը, բնակութեա

ոչխարքը հովուի համար են եւ ո՛չ հովիւը՝ {ոչխարի} համար։ Հեռացնելով ժողովուրդը Սուրբ գրք

տոսը, բարձրացել էր խաչի վերայ։ Շատերը {ոչխարի} նման մորթուեցան պապականութեան ձեռքով այ

ւլ այդ վնասակար բաները, ո՞վ փոյթ տարաւ {ոչխարի} առողջութեան եւ ապահովութեան: " Ա

մ է. " շնորհակալ եմ, աղա՛... էն մի {ոչխարն} էլ քեզ բաշխեցի. թող ասեն ոչ, Սօսը իր

բարձի վրայ, - առանց եար քուն չի գալիս: {Ոչխարն} արել եմ բակը, - դէմ տուել սելի ակը, Ով

մանակ մորթւում են այդ քաղաքում բիւրաւոր {ոչխարներ}, որոնց ճարպը ( ճրագուն, сало) ուղարկ

ն այնպէս, որպէս վարւում է մի հովիւ իւր {ոչխարների} հետ՝ ստանալով նորա կաթը եւ խուզելով բո

եթէ միայն լուրջ հովիւք, որոց պատկանին {ոչխարք}, տացեն թոյլ, այլ շնորհիւ Ամենակալին բ

, Հայերի ընդդէմ, եւ յոյս ունիմ, որ իմ {ոչխարքը} կը լսեն իմ ձայնին եւ այլն, եւ այլն, ե

տատուած ծնանում էին այն մտքի վերայ, թէ {ոչխարքը} հովուի համար են եւ ո՛չ հովիւը՝ ոչխարի

Բարձ վաղ ուրեմն զկրճիմն: Եւ որոց {ոչն} հաւատան Իսկութեան անշուք բանիս,

, քան մեքենաբար եւ կուրoրեն հաւատալ զոր {ոչն} ըմբռնեմք: 12) Երես 69. Ճառելով

անի). Ասեմ ցնա-ո՞չ ասացի քեզ, թէ զոր {ոչն} ախորժես, ծանր լսել եւ ոչ ընդունիս, ո՛

նայնի որ ունիցի տացի եւ յաւելցի, եւ որ {ոչն} ունիցի, եւ զոր ունիցին բարձցի ի նմանէ

րա տեղը պիտո է որդին բռնե. եթե սերմերը {ոչնչանային}, հետեւաբար մարմինների տեսակը եւս կջնջվ

կ, նոցա անարժանութեամբ պիտի մեռանին եւ {ոչնչանան}: Երանի՜ թէ լսելի լինէր ձեզ իմ ձայն

կայ եղած պետական համակարգութիւնքը այսօր {ոչնչանան}, վաղը ոչ միայն չէ մնում ազգութեան խնդի

որովհետեւ այսպիսի դիպուածում բոլորովին {ոչնչանում} է լեզուի խորհուրդը։ " Հիւսիսափայլը " չ

սարսափեցնում են մարդուն. սա միանգամայն {ոչնչանում} է, երբ աչքի առջեւ տեսնում է մի այնպիսի

մասնաւոր իշխանութիւնքը, որ դեռեւս չէին {ոչնչացած}, վասն որոյ Սարպի եւ այլ Հասարակապետակա

նդրները անձրեւից քայքայուելով բոլորովին {ոչնչացան} եւ ինձ ծախքի մէջ ձգեցին, բայց դու, եր

ժամանակից եւ անձրեւից քայքայուել էին, {ոչնչացան} իսպառ, - ասաց Շահումեանցը: - Ինչպէ

արյուր հազարի չափ եկեղեցական գումարները {ոչնչացել} են - էլ ինչո՞ւ են նրանք քրքրում մեր հին

ր ձեռնարկելու սահմանուած կարգի բացայայտ {ոչնչացմանը}, որ իսկապէս անվնաս մի բան էր անգամ իր

որ կնքել ես դու, հավանորեն, կարելի է {ոչնչացնել}, իսկ եթե ոչ, բացի քեզանից անկասկած ոչ

, որ եւ խորամանկութենով եւ ուժով գիտէր {ոչնչացնել} բոլոր խոչընդակութիւնքը։ Րիշիլիէի բռնաւ

նոսի փոքր որդին տիտանիցը երդում է կերած {ոչնչացնել} այսպիսի անպիտան որդիները, բայց կարելի

ազատ խոսքը բռնաբարելու եւ մեր գաղափարքը {ոչնչացնելու} նպատակավ: Ինձ արգելված է հայոց լեզվով

րոպէ հերիք են շատ անգամ դարաւոր յոյսեր {ոչնչացնելու}, աշխարհի զուգակշիռը խանգարելու համար ե

եանների կարողութիւնը Կայսերական Դռնումը {ոչնչացնելու} համար։ Դեսպան նշանակուեցաւ Մեցցաբարդան

ր ` միջամտելու հայերի ներքին գործերին, {ոչնչացնելու} Կանոնադրութիւնը եւ հայկական բոլոր գործե

չէ՞ այժմեանից իսկ միջոցներ ձեռք առնել ` {ոչնչացնելու} Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը: Այդ դէպքու

լ այս պատիժներից մեր ցեղապետը մի կերպով {ոչնչացնէ} այս մատանին, այն ժամանակ իսկոյն միանգա

ամանկութիւնը, որ յետ ձգէ եւ միանգամայն {ոչնչացնէ} ժողով կազմելու դիտաւորութիւնը, եւ նորա

ուցումն։ Կարգի օգտի համար նոքա պիտոյ է {ոչնչացնէին} իւրեանց ազատ կամքը եւ կոյր հնազանդութեա

յր եւ ստրկական անպայման հնազանդութիւն, {ոչնչացնում} է մի մարդու կամ ազգի եւ կամ ընկերութեան

դրութեան մեջ։ Նա մեռուցանում է կամքը, {ոչնչացնում} է մարդկային ինքնագոյ ազատութիւնը եւ անկ

ութեան եւ կոյր հնազանդութեան վերայ, որ {ոչնչացնում} է ամենայն աճեցողութիւն, ամենայն ազատ կ

թողիկոսների վերայ, որ աբեղաների ձեռքով {ոչնչացուցած} է երեւում, ինչպէս եւ միւս նորա գործը՝

ք կաթողիկոսաց անունով աշխատութիւնը, որ {ոչնչացուցած} է երեւում աբեղաների ձեռքով: Բայց թէ լա

եթէ մուծեալ է, իսկ եթէ չէ կարգադրեալ, {ոչնչացուցանել} զառաջին գործն իմ եւ յետս առաքել զարձակմ

ւր պէս կը խօսի, անհատութիւնը չէ կարելի {ոչնչացուցանել} ։ Իմ խորհուրդը այն չէ եղել, որ իմ գրած

լուր ստացուեցաւ, թէ Ուրբանոս VIII Պապը {ոչնչացուցել} է Սիկստոս V-ի կոնդակը, որի զօրութեամբ

ւոր Վարժութիւնքը " խզեցին եւ միանգամայն {ոչնչացուցին} այն կապը, որ կապում էր Կսաւիէին աշխարհ

. 18, 19-ը վերափոխված են, 20 եւ 21-ը {ոչնչացված} են, 22-ը վերափոխված է, 23-ը ոչնչացված

ոչնչացված են, 22-ը վերափոխված է, 23-ը {ոչնչացված}, 24 եւ 25-ը վերափոխված են, 26, 27 եւ

եւ 25-ը վերափոխված են, 26, 27 եւ 28-ը {ոչնչացված} են, 29-ը վերափոխված: Սույն ուղղում

ս. 29 հոդվածներից իմ կողմից ամբողջովին {ոչնչացվել} են 22-ը, իսկ մյուս յոթը նկատելիորեն վե

ած 29 հոդվածներից առաջին 17-ը բոլորովին {ոչնչացրել} եմ, ուստի ես հարկադրված եմ եղել արտագր

երգործելով իբրեւ զորեղ քրտնաբեր միջոց, {ոչնչացրեց} կատարային ջերմը ( այսօր ժամը 12-ից վերջ

մնալով Դռան ցուցումներին, գրեթէ լիովին {ոչնչացրեց} Կանոնադրութեան էական մասերը, այնպէս որ

մշուշով պատած մարդկային երեւակայութիւնը {ոչնչից} տիեզերք էր ստեղծում: " Ex nihilo, nih

բայց այս բաները թող ինքեանք լինին, թող {ոչնչից} եւ ոչնչով գոյանան․ իմ պատուելի ազգասէրը

տրաստութիւնքը չլինէին, կարո՞ղ էր մարդը {ոչնչից} բան գոյացնել, բայց որովհետեւ դու այդ տ

ց շնորհակալություն հայտնել. այժմ ուրիշ {ոչնչով} չեմ կարող հատուցել: Հրեաների վերաբե

յան արգասիք է: Բայց եթե այդ՝ ժամանակը {ոչնչով} չնախատելով նախորդների ընդունած նորման,

գործում ինձ համար ոչինչ չեմ որոնում եւ {ոչնչով} չեմ ծանրաբեռնի ընկերությունը։ Այնինչ ը

պարապում այդ անանուն ազգը: - Այժմ {ոչնչով} չէ պարապում, եւ ոչինչ բանի պիտանի չէ.

եզերքներում աւազուտ երկրի վերայ: - {Ոչնչով}, Ձեր մռայլութիւն. նորանով վերջացաւ,

աները թող ինքեանք լինին, թող ոչնչից եւ {ոչնչով} գոյանան․ իմ պատուելի ազգասէրը հանգիստ թ

կեղծիք էր այս, որ չի կարելի արդարացնել {ոչնչով}: Կ. Պոլսի հայոց նախկին Սարգիս պա

երեւի իւր վերին աստիճանի թուլութեամբ եւ {ոչնչութեամբ}: Ո՞չ ապաքէն մեր աշխարհի կառավարութ

օդի մէջ են ման գալիս, կամ աւելի վատ ` {ոչնչութեան} մէջ, որովհետեւ օդը շօշափելի է զգայարան

пропорция) են եւ մօտենում այն աստիճան {ոչնչութեան}, որ նաեւ մի շատ հասարակ քաղաքագէտ եւ շ

տեսան այս, երբ նշմարեցին իւրեանց փաստի {ոչնչութիւնը}, Եւրոպական հաւասարակշիռը հանեցին մէջտե

սը, որ ոչինչ էր ցոյց տալիս, վկայում է {ոչնչութիւնը} հոգու, որ նստած էր մի կազմուածքի մէջ:

9). ըստօնց ձենը տէրտէրի ձենին կոխեց, {ոչով} բան չէր կարում իմանալ Փառք ի բարձումից

ք թէ դու ինձանից համբա ես, քու տանն էլ {ոչով} չի վեր գալի, համա ես իմ աղքատ տեղովս ք

ւարասիրութեան կողմից իւր նախագահութիւնը {ոչովին} չէ տալիս Հնդկաստանի մէջ. դորա ծայրագոյ

յց, կազմելով մի անսահման իշխանութիւն, {ոչովին} չէ տալիս այս կեանքի եւ ազատութեան աղբիւ

Ոմանք, դարձեալ քո ընդդէմ ` {Ոռնան} ինչպէս քաղցած գայլեր. Քե՞զ ինչ.

րի եւ նոցա հարազատ յաջորդների արիւնով՝ {ոռոգել} էին Հայաստանի կռապաշտութեամբ կոշտացած հ

ց նոցա վերայ, բայց սպանուածների արիւնը {ոռոգեց} եւ աճեցուց ընդդիմութեան տունկը: Եւ այս

Եւ ջո՛ւր նմա՝ ընդ եղէ՜գնն. Եւ {ոռոգի} այն ինչ հերկեալ Անդաստան ընդ երթե

դրուած է ազատութեան ապառաժի վերայ, որ {ոռոգուած} է Յիսուսի Քրիստոսի արիւնով: Ձեր կրօնի

րա բերանից ընկնելով մքուր սրտերի մէջ եւ {ոռոգուելով} նորա արիւնով, պտղաբերեց մարդկութեանը ա

այսքան մարդերի կորուստը. նոցա արիւնով {ոռոգում} էր նա եւ աճեցնում էր կոյր հնազանդութեան

Վարար ջուր է տրւում նրան, Գնալ-գալուց {ոռոգւում} է ` Լաւ հերկուած կոյս արտը այն... Սի

] 3/15 Չեթու 5/17 Սուլթանին 11/23 Ամբր[{ոսիոս]} վարդ[ապետին] Արեւմուտքին, Ոսկանեանին

ն լինի: Հրատարակողներից մինը՝ Պ. Յ. {Ոսկան}, ունի բանաստեղծական ճոխ քանքար: Շ

րայ Նոյնպէս ձեռնա գրեալ՝ Ամիրջան {Ոսկան} Ի Բասրայ թիւն փրկչին 1813 եւ

հոգաբարձութեամբ։ Մատթէոս Ծարեցու, {Ոսկան} վարդապետի եւ Ղուկաս Վանանդեցու խեղճ ողո

եամբ Առաքել վարդապետի Դաւրիժեցւոյ, զոր {Ոսկան} վարդապետ տպագրեաց ի Հոլլանդա ի տպարանին

Փարիզում գտանւում է քանքարաւոր Պ. Ս. {Ոսկանեան} ուսումնական ազգայինը, որ քանի մի ժաման

ագրութեան ծանրութեանը, հրաւիրած են Պ. {Ոսկանեանին} յանձն առնուլ միայն շարադրելը: Ազնիւ Հա

Ամբր[ոսիոս] վարդ[ապետին] Արեւմուտքին, {Ոսկանեանին} [12/24 հ[այր] Ղեւոնդին] 20/1 Նազարեանցի

28/9 Քեաթիպեանին, [2 նամակ] տպելու {Ոսկանեանին}, 2 նամակ տպելու Սարգիսին Էսս[էն]

/14 Թիւյսիւզ[եանցին] Քեաթիպ[եանցին] {Ոսկանեանցին}, եւ բողոքը ՄԱՏԵԱՆ ԳՆԱՑԱԾ ԹՂԹԵՐԻ 1860

ցածովն նոյն քաթում եղած 1425 հատ եափանի {ոսկե} դրամի գին 106871/2 փարդաւն ուղարկել Կալ

ոյս, կարծես թէ այստեղ Պիտի ամփոփէ {ոսկեայ} ճաճանչով։ Իսկ լուսնի պայծառ

անեց Շահումեանցը, նայելով իւր կրկնափակ {ոսկեայ} ժամացոյցին: Ես շատ զարմացած լինելով

լով այն դրօշակի տակ, որի վերայ գրած է {ոսկեայ} տառերով, թէ յաղթող է ճշմարտութիւնը ընդ

սարակութեան, մի առանձին ժողով կարգել, {ոսկեգործութեան} հնարները եւ եղանակները քննելու համար:

է նա ի՛նչ հիման վերայ կարելի է համարում {ոսկեգործութիւնը}, եւ թէ ի՛նչ հնարներ ունի այդ մասին:

նակի հետ է կարդացողի գործը. նորա հոգու {ոսկեդարեան} անմեղութիւնը փայլում է ամէն տողի մէջ:

կէտադրութենով ու պատկերներով զարդարած, {ոսկեզօծ} եւ փառաւոր կաշով կազմած. սոքա համարւու

Մանկլաւիկներին հետեւում էին չորս դեւ {ոսկեզօծ} կոտոշներով, ուսերի վերայ բարձած մի ասո

ումը շարուեցան: Դուռի մուտքին մօտ չորս {ոսկեզօծ} կոտոշներով դեւերը ցած դրեցին իւրեանց ու

այթներից, որ խաղում էին այժմ կաթողիկէի {ոսկեզօծ} խաչի վերայ: Այցելուն աչքը ձգեց լայ

լցրած աման, բերում են նորան մի արծաթի {ոսկեզօծ} աման, ջրով լիքը: Դայեկը ձգում է նորա

Սեղանի ճակատում - առաջին տեղում, երեք {ոսկեզօծ} եւ թաւիշով կարած աթոռներ, որոնց վերայ

խաւոր կառավարչի աշխատութեանը, հրամայիր {ոսկեզօծել} սորա կոտոշները: Դեւերը, որ կանգնա

վեր բարձրացել էր արեւը հորիզոնի վերայ, {ոսկեզօծելով} ամպեղէն կաթնագոյն սարերի գագաթները, դե

ուխը կոխելով հնոցի մէջ, փառավար կերպով {ոսկեզօծեցին} նորա կոտոշները, յետոյ արձակեցին դարձեա

նը կարմիր չէ ներկում կամ, աւելի լաւ, չէ {ոսկեզօծում}, ինչպէս սովոր է, Յակոբ Կլեման թագաւորաս

մենտի ( թաց տեղի) չորս կողմը շրջակարած {ոսկեթել} ժապաւէնով եւ արծաթի բօժօժներով, որոնց

յ ֆէսով, որի շրջանակը կարած էր չերքեզի {ոսկեթել} ժապաւէնով, եւ որի վերայ ձախ կողմումը տ

վերայ ձախ կողմումը տատանում էր գեղեցիկ {ոսկեթել} փունջը ամէն մի ասեղ կոխելու եւ հանելու

ւր մուզայիւք, մի Արգոնեան եւ նաւորդք. {Ոսկեծըղի} լուսափետուր հայկեան զաւակք ՚ի քեզ յօդս

ի քառորդ ժամու ճանապարհ էր մնում մինչեւ {ոսկեծին} Գանգէսի գետաբերանը, որ արեւմտեան Հնդկա

են իւրեանց գլխին բարխատեայ կամ ատլասեայ {ոսկեղէն} կամ արծաթեղէն ժապաւէնով շրջակարած եւ նո

րական աւերակների մէջ դրօշակ, որի վերայ {ոսկեղէն} տառերով գրած է Ճշմարտութիւն, իսկ ճշմար

ս դուրս է ելանում ծովերի ծայրերից՝ իւր {ոսկեղէն} ճառագայթները ցոլացնելով կապոյտ ալիքների

թաղել զանազան յիշատակարանք, դրամներ, {ոսկեղէն} եւ արծաթեղէն զարդեր կամ թէ ուրիշ այնպիս

: Եւ հայկական յառաջադիմութեան տարեգիրը {ոսկեղէն} տառերով պիտի աւանդէ գալոց սերունդին թատ

իտութեան արձանը, եւ դրա վերայ քանդակ է {ոսկեղէն} տառերով այս սուրբ անունս. Ազգասէր: Ե

էր եւ նորա կիսաբաց աչքերին երեւում էին {ոսկեղէն} սարեր: Նա հաց էր ուտում առանց մոռանալո

ինքեան զնմանութիւն չորրորդ եւ հինգերորդ {ոսկեղէն} [ասացելոցն, յորժամ] բանականն հոգի առ հ

ուցեալ ընդ դէմ ողորմ տգիտութեան՝ բանայ {ոսկեղէն} մատամբ զմուտ նորոյ աշխարհին որոյ կենդան

ը հերիք չէին նաեւ Ահարոնի համար, որ նա {ոսկեղէն} հորթը չձուլէր, քո հրամանը կամ պատգամը

րու զերկոսին զսոսա իբրու պսակ ոսկեփունջ {ոսկեղէնն} դարու, պարտաւորին որդիք Հայաստանի ցորչ

ութիւն բանից՝ հանդարտաքայլ ընթանալ ընդ {ոսկեղէնս} դար, թերեւս՝ եւ հանգուցանել եւ սփոփել

ղեց զարդը, թխով պատեց իւր անձը, {Ոսկենըկար} գլխարկներին սեւ քօղ իջաւ ծածկոյթը:

էականին լուսատիպ, Իմանալի այլ արեւուն {ոսկետեսիլ} կարապետ, Որ ո՛չ մասամբ լուսոյ արփւոյն

եկեղեցական ոսկի եւ արծաթի սպասքը հրէայ {ոսկերիչների} քուրաների մէջ չհալուին... Ռեֆօրմ

եւ ոսկի լինելու մասին․ եթէ կամիս, տա՛ր {ոսկերիչների} մօտ, նոքա կը վկայէն քեզ, որ ստուգապէս

լիսոփոսն Մովսէս, որոյ եւ ընդ նուիրական {ոսկերս} մարտ եդեալ աբեղենին մերոյ, կապտեալ ի հ

ակս պարեգօտաւորք սեղանակապուտ ձեռօք ընդ {ոսկերս} սրբոյն մարտ եդեալ՝ հանէին ի գերեզմանէն

ք զփիլիսոփոսն Մովսէս եւ մարտ թերեւս ընդ {ոսկերս} եդեալ արկաք ի գետ, ո՞չ ապաքէն զՂազար մ

այսօր մեր հետ: " Ոգի, մարմին եւ {ոսկերք} ոչ ունի ", - ասում է Աստուածամարդը, իս

մ է Աստուածամարդը, իսկ մարդը մարմին եւ {ոսկերք} ունի, եւ այս թանձրութիւնը վկայ է բերու

կացուցից։ Անզգամութեամբ ասեմ, շատ են {ոսկերք} իմ առ շաղփաղփ Աստուածաբան կարծելոցն։

հագին գաւազանը ձեռքին՝ իւր աշակերտների {ոսկերքը} ջարդելու համար, եւ այդ տիրացուի առաջեւ

արժուին գերեզմանի մէջ մեր Արամ նահապետի {ոսկերքը}... Իրաւունք ունի եղած Հայ բանասէրը

ոզք եւ աւետարանիչք, որոնց եւ նշխարուած {ոսկերքը} կան մեր մէջ, եւ որոնց աթոռը ստացաւ կեն

նչպէս դուք դատում էք այսօր ձեր նախահարց {ոսկերքը}: Բայց, այն օրերից բռնած, որչափ յառաջ

ան մէջ, ուր մաշեցան մեր նախնեաց եւ մեր {ոսկերքը}: Դարաւոր սպիներով ծածկուած է մեր մէջքը

ւեցաւ այն պատկառելի ծերունու հետ. նորա {ոսկերքը} փորեց հանեց գերեզմանից ու գետը թափեց:

եց առ Տէր եւ վճարեց իւր կեանքը, որի եւ {ոսկերքը} օտարք եւ ոչ մեք արժանի եղանք ընդունելու

նքի վերջին ժամերը հայհոյել քահանայապետի {ոսկերքը}: Արդէն պապի նոյնիսկ մահուան օրին նա գո

շուտով իր խնդրածը ստացաւ, որի փափաքելի {ոսկերքը} մենք ո՛չ, այլ ուրիշները արժանի եղան ըն

ատուանունը, այլեւ բոլոր ազգը եւ քո հօր {ոսկերքը} կը հանես գերեզմանից եւ կը վաճառես:

մի այլ մարմնի մնացորդից, կազմեցին նորա {ոսկերքը}, մորթ ու ջիլ պատեցին նորա վերայ: Մարդ

ողբաց իւր ամուսնու մահը, եւ նզովեց հօր {ոսկերքը}... Այս լացախառն նզովքից յետոյ, կ

փելու արտասուքը կարող էին մխիթարել նորա {ոսկերքը} եւ այն անշուք եւ աննշան գերեզմանի մէջ,

բ գրքին, մինչեւ ի մահ հալածելուց յետոյ, {ոսկերքը} եւս հանգիստ չթողեցին գերեզմանի մէջ, այլ

հարկաւոր է անպատճառ հանել ոտքի փշրուած {ոսկերքը}. եւ մինչ կատարում էին այս սոսկալի վիրա

ութեան հիմնաւոր սիւնքը՝ այս մեծ մարմնի {ոսկերքը} ու ջիլերը, " columnae et fundamenta to

րչարանքի մէջ, մինչդեռ ջարդում էին նորա {ոսկերքը} գաւազանով։ Բայց շատ չ'քաշեց Յիսուս

չ ոքի. Ոչ ոք քեզի այս չի գալ, որ {ոսկերքըդ} սփոփուին... Ծածկած է քո օթեւան

ն նորա ուղեղի վերայ, արմատացել են նորա {ոսկերքի} մէջ, շատ անգամ, չէ կարող հաշտ աչքով ն

խքի իշխանի փառաւոր գահը, կազմած մարդու {ոսկերքից} եւ զարդարած, փոխանակ գոհարների, չորաց

իտէ, ո՞վ է պառկած այն տեղը, Որի՞ {ոսկերքն} են փթում հարստացնել սեւ հողը։ Նա

որ այժմ ճնշում են հոգիս, պիտի ճնշեն եւ {ոսկերքս} գերեզմանի մէջ․․․․․․․․․․․․․․․ Մեք չո

տվական ծերունու միջնորդութենովը կամ այլ {ոսկեփորիկների} միջնորդութենով հասած են մեզ. որպես " Ե

չ Նախամարդոյն մինչ գլուխ կրէր պսակ {ոսկեփունջ} ։ Ես անդ մինչ նա յանցանաց յինքն ձգեալ բ

նգերորդ դարու զերկոսին զսոսա իբրու պսակ {ոսկեփունջ} ոսկեղէնն դարու, պարտաւորին որդիք Հայաս

լկաթայ հասանելէս հանդերձ յիշեալ եափանու {ոսկէ} դրամի վաճառովն զոր ինչ որ գտանեմ Տէր Ստ

Ես յերկնաբերձ յայն ՚ի ժայռ դար կազմէի {ոսկէ} հիւս։ Յառաջին հոտ անուշից ողջակիզի արդ

ւոյդ, սին սաղարթիւք քո անձին, Որ {ոսկէկիր} ըղձաս լինել քան գրագէտ եւ գիտուն.

ւատա՛ ինձ, Պարսից Շահի հրովարտակի նման {ոսկի} տառերով կը գրեմ անունդ: - Ինչե՞ր

ակերգութիւնը՝ " Վա՛յ, իմ կորած յիսուն {ոսկի} " անունով, մի քանի նկարագիրք մեր թիֆլի

րող քեզ արձակել, թէեւ մի մարդ քո կշռով {ոսկի} տալու լինէր մեզ: - Ուրեմն, ինձ պի

ւստ է, ոչինչ տէրութիւն այնքան արծաթ եւ {ոսկի} չունի, ամէնին փոխ է տալիս, ինքը բնաւ

ւ արծաթի հանք, որ ամենայն տարի անդադար {ոսկի} եւ արծաթ են թափում զանազան տէրութեանց գ

ամի պակասութիւնը, որչափ որ ամեն կողմից {ոսկի} եւ արծաթ է դուրս բերւում երկրագունդից:

ինքն՝ դուրսից, հասարակ ժողովուրդի մէջ {ոսկի} եւ արծաթ բերողի թիւը, այլեւ շատցնում է

մարդ, որ սորանից տասն տարի առաջ հարիւր {ոսկի} ունենալով, հանգիստ կարող էր ապրիլ մի տ

միշտ մի զոյգ կօշիկի համար վճարել եմ կէս {ոսկի} ։ Այժմ, այն նզովից արմատ կօշկակարը ասո

անս եւ վաղֆարարութեանս իմ, մին գուլհօր {ոսկի} բէհանայ յինքն առի ի յիշեալ կառավարչաց օ

նուշ ": Ժ. ՔԵՐՈՂԸ - ՔԵՐԹՈՂԸ Ցորենի {ոսկի} հասկը լիատոք Մեզ է ընծայում բնութիւնը

ւն մտնել։ Ճեպըդ նայէ թէ որ լի՛ք է {ոսկի} արծաթ փողերով, Փիլիսոփայ գիտնական

յատեան մտացդ քան զլոյս. Զի՞նչ քո {ոսկի} հոգիդ զօրէ պտղաբերել բեղմնաւոր, Ո

ու խաւեար եւ այլ շատ բաներ, {Ոսկի} բաժակով օղին կարապետ, - Ե՞րբ մադե

ո քարեղէն կուրծքերումը բրիչը ձեռին {Ոսկի}, ուլղինձ գտանելով կը բանայ ուղին:

այց դու ման ես գալիս ոտքով: {Ոսկի}, արծաթ, գոհարեղէն, Իմ պարծանքը

ւմ, Իմ կենտրոնը է իմ փորը. {Ոսկի}, արծաթ, հարստութիւն, Ահա կեանքի

չյափշտակուին, չգողացուին եւ եկեղեցական {ոսկի} եւ արծաթի սպասքը հրէայ ոսկերիչների քուր

համարել իւր խօսելու ոճը " ամեն տեղ զուտ {ոսկի}, այլ հոգով չափ պատրաստ էր ուսանել իւրե

՞նչ բանի չէին ցանկանում դոքա, արծաթ եւ {ոսկի}, որ թէ ես մի ունեւոր մարդուց գտնում էի

րդոյ... եւ 'ի ձեռին իւրում ուռն մի մեծ {ոսկի}... եւ եկն եհաս մինչեւ մօտ ի յատակս երկ

ն արքունի խարիսխաձեւ ճախարակաձեւ խարիսխ {ոսկի}. մեծութեամբ իբրեւ զմեծ մի բլուր եւ բար

։ Սորանից մենք պարզ տեսնում ենք, որ {ոսկի} խարիսխ ունեցող հրեղէն սիւնը երեւել է Վա

նտրոնում։ Միւս մնացած երեք սիւնքը, որ {ոսկի} խարիսխ չունէին եւ մենք մէջ չբերինք, որ

ակաթի եկեղեցին։ " Որոյ սեան խարիսխն {ոսկի} էր եւ նորին սիւնն հրեղէն եւ թակաղաղն ան

ն անպեայ եւ խաչ լուսեղէն ի վերայ նորա։ {Ոսկի} խարիսխն վէմն հաստատութեան անշարժութիւն

ն որ քեզ ցուցաւ, որ սիւնն հրեղէն ունէր {ոսկի} խարիսխ ( եր. 337) "։ " Եկա՛յք զնկ

, անագը եւ այլն, ազնուացնել, այսինքն {ոսկի} եւ արծաթ փոխարկել նորանց: - Միթէ՞

ցա մէջ միայն այդ գիտութեան խորհուրդը էր {Ոսկի} շինել ուսուցանել: Սկիզբը կարծիքի

իքի, թէ կարելի բան էր զանազան նիւթերից {ոսկի} շինել, նոյնքան հին է, որքան ագահութիւ

թեան խորհուրդը է, բանալ մետալների դէպի {ոսկի} փոխարկելու գաղտնիքը եւ գտնել ընդհանուր

Ջեբերը, իւր կարմիր կաթիլը, որ լուծած {ոսկի} էր, տալիս է որպէս մի հնար, կեանքը անո

է մեզ, թէ մի քանի Ալքիմիկոսք կարող են {ոսկի} շինել եւ գտել են այն դեղը, որի օգնութե

մեցածի պէս, ժիպակը փոխարկում էր երբեմն {ոսկի} եւ երբեմն արծաթ: Նա եօթն անգամ հրապարա

րկաթը եւ միւսները փոխարկուելու էին դէպի {ոսկի}: Այս փորձերի մէջ ներգործողքը էին զանազ

ելի է յեղափոխել դէպի լաւ, այսինքն դէպի {ոսկի}: Այս համառօտ ծանօթաբանութիւնը քաղո

ւն, որ հրամայում էր պղնձին կամ երկաթին {ոսկի} փոխուիլ, եւ անշունչ մետալը հնազանդւում

իւր խորհրդական խառնուրդից ստանալ անարատ {ոսկի}: - Վերջին փորձն էր մնացել, - ասաց

ննելով մետալը, խոստովանեց նոյնպէս, թէ {ոսկի} էր այն, - բայց մի բանի վերայ շատ զարմա

մ երկբայութիւն ունիս այդ մետալի արդարեւ {ոսկի} լինելու մասին․ եթէ կամիս, տա՛ր ոսկերիչ

մօտ, նոքա կը վկայէն քեզ, որ ստուգապէս {ոսկի} էր: - Ոսկի եղածը ոսկի է, խօսք չկա

այէն քեզ, որ ստուգապէս ոսկի էր: - {Ոսկի} եղածը ոսկի է, խօսք չկայ... - Ու

որ ստուգապէս ոսկի էր: - Ոսկի եղածը {ոսկի} է, խօսք չկայ... - Ուրեմն ինչ:

աւորութիւնը: Իմ կարծիքը այս է, որ շատ {ոսկի} շինելուց յետոյ, վաճառենք նորան եւ գոյա

նէր մի փոքր կարողութիւն: Բայց երբ գտաւ {ոսկի} շինելու գաղտնիքը, Շաքարեանցը սկսեց նայ

ւած երկաթի կեանքում Խնդալ, վայելել {ոսկի} րոպէներ։ Մի յիշեցնե՛ք, մի՛,

աւիշեայ սեւ ժապաւէն, որի տակից առանձին {ոսկի} շղթայով կախած փոքրիկ եւ գեղեցիկ ոսկի խա

ին ոսկի շղթայով կախած փոքրիկ եւ գեղեցիկ {ոսկի} խաչը բարձրանում էր եւ ցածանում էր նորա

շափիւղեայ մոմակալների վերայ, զարդարած {ոսկի}, արծաթ սպասներով եւ առատ, եօթը տեսակ

Իւրաքանչիւրք աջ բազուկների վերայ ունէին {ոսկի} ապարանջան հիանալի քանդակած: Հրաւիրո

երկհատոր տաղաչափութեամբք մակագրելովք " {Ոսկի} դար Հայաստանի " եւ " Արփիական Հայաստանի

ցանեմք՝ եթէ կոչել զսա համարձակեսցուք " {Ոսկի} բերան " առ Հայս, զի որ սորայս են պարզո

, ուր պահւում էին վաճառելի ապրանքները՝ {ոսկի}, արծաթ, գոհարեղէնք։ Նոցա երեւելի վաճ

ալ հասանէր 'ի ցուցեալ տեղի հրեղէն սեանն {ոսկիակալ} խարսխին " ( եր. 344)։ " Հասանէր յ

Կերպարանքը կանոնաւոր ու սիրուն, {Ոսկիամայրն} չարժէ նորա մօտ ոչինչ. Ծածանում է

Տիկին վեհապանծ ` Աշխարհում ամբողջ ` {Ոսկիամօր} հետ: Քեզ կը խնկարկեմ, Քո սէրը կ՚երգ

կարգեմ, Սխրացուցանեմ. Ընդ {Ոսկիամօր} Տիկնոջն երկնաւոր Պաշտեալ առ

անել եւ ստանալ նորա անսպառելի գանձատնից {ոսկին} եւ արծաթը: Երանի՛ էր, եթէ գո՛նէ արուե

ից հինգ հարիւր տարի յառաջ, եւ արծաթը, {ոսկին} կամ այլ անփուտ բաներ, եթէ կային մեր մե

քսակները, որոնց մէջ լցուած էին երբեմն {ոսկին} եւ արծաթը: Տնտեսական խնդիրը միակ

նգ Որտե՞ղ ուրեմն հարկաւոր է որոնել {ոսկին} եւ արծաթը: Նախ, մի քանի երեւելի մօնօպ

տքի մէջ, եւ երկրորդ, հողատէրերի մօտ: {Ոսկին} եւ արծաթը չէ մնում տէրութեանց եւ հասարա

աս կարել: Խօսելիք ունի՞ս։ Եթէ չվճարես {ոսկին}, առանց կօշիկի կը մնաս: Կարո՞ղ ես բռնի

, 500 ղուրուշ: Տարակոյս չկայ, Թիւրքիոյ {ոսկին} հարիւր ղուրուշ հաշուելով: Մինչեւ 1861

( եթէ ընդունին) եւ այն տեղերի նշխարեալ {ոսկին} եւ արծաթը բերելով Պօլիս: Այս է նորա մի

: Զուր տեղը որոնում է նա իւր արծաթը եւ {ոսկին} իւր գաւառներում. ի՞նչ զօրութիւն ունէին

րձրաձայն խօսում է սնանկութիւնը: Այո՛, {ոսկին}, իբրեւ մի ազնիւ մետալ, չէ կարող մնալ

ուղարկել Եւրոպա մի այնպիսի տեղից, ուր {ոսկին} եւ արծաթը դարձել է մի առասպել, եւ ուր

ւմ իւրեանց պարտքը, առեւտուրը ընկած է, {ոսկին} կրկին արժէքի բարձրացած, եւ ահա երկրորդ

ոտքի վերայ, այլեւ եւրոպական արծաթը եւ {ոսկին} ներս կը հոսեցնէ ազգի մէջ եւ ինքը կը շահ

պիտի տուժէ այդ հարիւրը: Եւ այս հարիւր {ոսկին} երեւութական եւ առժամանակեայ մի վաստակ է

նոյնքան հին է, որքան ագահութիւնը դէպի {ոսկին}: Յուլիոս Ֆիրմիկ Մատուրնոսը չորրորդ դար

ս տեսանելով բոլոր մետալները, ուրեմն եւ {ոսկին}, ապա հարկաւոր էր փորձել եւ իմանալ, թէ

կեկանքից ընդհատուած ձայնով աղաղակեց. - {ոսկին} ծոցումս է... Շաքարեանցի ականջին

ապա, - հարց արեց Մանթուխեանցը: - {Ոսկին}, որ առաջին անգամ այդքան փոքր շինեցիր,

ր քանի մի օր յառաջ: Մանթուխեանցը, {ոսկին} շինելուց յառաջ, գալիս էր Շաքարեանցի մօ

, ուր պահւում էին հարուստների արծաթը, {ոսկին} եւ ստացուածքը: Բայց աւա՜ղ, սորա հակառ

լով նոցա ոտքումը իւր պղինձը, արծաթը եւ {ոսկին} ։ Փրկիչը, ախոյեան դուրս գալով այս բոլո

ս շալ կ՚ուզեմ, Երբ ես եկայ ձեր տունը - {ոսկին} սարեսար կ՚ուզեմ: Կիրակի էլ պա՞ս կ՚ըլն

ւթիւնը իւրեանց յիշատակը թողեցին մի քանի {ոսկիների} վերայ. պատերի վերայի կարմիր գրերը դատա

երեք անգամ կարող են բարձրացնել իւրեանց {ոսկիների} գինը: Մեղքը Մօհամմէդի վիզը, որ սորա պ

ա տեսանում էին միայն Քրիստոսի պատկերը՝ {ոսկիով} արծաթով պատած, յաղթական կերպով կանգնած

գնոցի վերայ կախուած էին երկու հոլանդեան {ոսկիք}, իսկոյն հասկանում է բանի զօրութիւնը.

չէ տեսնում նորա երեսը, եւ ո՞ւր են այն {ոսկիքը}: Մի՞թէ տէրութեանց մօտ: Մեր առջեւ դրած

տ ծերունի, դողդոջուն ձեռքով կը հաւաքէր {ոսկիքը}, եթէ գտանէր նորանց ճանապարհի վերայ: Մ

1, 496, 007, 123, 998, 101, 532, {ոսկով}, 99 արծաթով եւ 47 1/8 դրամով: Հաւատաց

, մի հարուստ եւ հպարտ աշխարհ, որ լի էր {ոսկով} եւ գոհարներով, որ արհամարհում էր ստրու

վմ այնպիսի Աստուծոյ, որ զգեստաւորած էր {ոսկով} եւ զօրացած կարողութենով։ Այս զօրութեան

կատը լերկ մազերից, Բազուկները չոր {ոսկոր}, - Մարդ սոսկում է տեսնելից:

այց ինչ անես, առածը ասում է. " Լեզուն {ոսկոր} չունի ", ուստի եւ նոքա էլ, օգուտ քաղե

ա նե, խրկիք եւ իրեն ասիք, որ նրա ոտքը {ոսկորը} կպած է. միմիայն ուռած է, նարա այս ուռ

մէկ եզան էրի պիտի ճարես. այսինքն էրիի {ոսկորը}, որ սկիզբը նորա վերայ գրես, մինչեւ որ

համա ինձնից, ութ տարի չարչարուին, չոր {ոսկորից} սաւահի ոչինչ չեն կարող գտնիլ. շատ էլ ա

րարքը էին զանազան կենդանիների մորթեր եւ {ոսկորներ} ( զէնք շինելու համար): Արդէն քաղաքակր

լուսաւորութեանը վաստակելու վրայ դրեց։ {Ոսկորները} հանել էին տալիս եւ գետը թափել, այն հրե

լու բան չէ. դա հարկ էր քննարկել մինչեւ {ոսկորների} ծուծը, որովհետեւ նյութն արժանի է այդ ա

հոգ եւ անփոյթ հայրերի եւ պապերի գողացած {ոսկորների} վերա: Մեր համար շատ ցաւելի լինել

, խորապես վշտացրեց ինձ. Հանգի՛ստ խեղճի {ոսկորներին}: Վերջին անգամ ես նրան տեսա հունիսի վեր

դ յառաջաբանը գրողի տասն եւ հինգ դարուայ {ոսկորներին}. հանգի՜ստ յաւիտենական։ § 3. " Քնն

Խնջոյք է անվերջ, պար ու խրախճան: Ես {ոսկորներս} եմ քարշ տալիս ուժատ, Իմ կապանքները կտ

րպով, որ աւելի ճիշդ խօսելով, պիտոյ էր {ոսկու} հանք անուանել, անտես է արած բոլորովին

, որ մեր ականջը ընդունակ է լսելու միայն {ոսկու} եւ արծաթի ձայն, չէ իմանում, որ մեր հա

զգացողութիւնը, բայց միմիայն արծաթի եւ {ոսկու} վերաբերութեամբ. դորա հակառակ մի բարոյա

իճանների: Թողունք պղինձը, այսչափ {ոսկու} եւ արծաթի հանք, որ ամենայն տարի անդադա

ւրսից իւրեանց մէջ, որեւիցէ քանակութիւն {ոսկու} եւ արծաթի: Այժմ այդ հազար հոգին, թողն

րանից տասն տարի յառաջ վարձում էի յիսուն {ոսկու}, այժմ տան տէրը չկամի տալ յիսունի եւ պա

բարդելով, դնենք, թէ ստանում ենք հազար {ոսկու} մի դրամագլուխ: Արդ, հարցնում ենք, եր

բ որ մեր բոլորի գործողութիւնը այն հազար {ոսկու} վերայ է, երբ մեր ձեռքում չկայ մի ոյժ,

միններից որքան եւ ինչ չափով գտանւում են {ոսկու} մէջ, կամ միւս հասարակ մետալների մէջ.

ետալների բաղադրական մասները հաւասարելով {ոսկու} բաղադրական մասներին, անտարակոյս անագը

տեսութիւնը եւ դարձաւ այսպէս. որովհետեւ {ոսկու} բաղկացուցիչ մասները շատ կամ սակաւ գտանւ

. Շաքարեանցի ականջին շատ քաղցր եկաւ {ոսկու} ձայնը, վասն որոյ վերջին անգամ համբուրե

ռցագլուխ սարերը ուռչին իւրեանց մէջ, թէ {ոսկու} մայր էին: Կեցցէ՛ գիտութիւն, կեցցէ աշխ

տէր, որ մարդու արժանաւորութիւնը ժանգոտ {ոսկու} ու արծաթի վերայ չէր, այլ մաքուր սրտի ե

նց մէջ մինչեւ տասն հազար ընտանիք։ Բացի {ոսկու}, արծաթի, կտաւեղինների անհամար գործարա

անական հրամանին, այն ժամանակ ի՛նչ յարգ {ոսկուն} կամ արծաթին: Թո՛ղ ուրիշները որոնեն նոր

րմատ կօշկակարը ասում է, թէ չէ կարող մի {ոսկուց} պակաս կարել: Խօսելիք ունի՞ս։ Եթէ չվճա

հայելի, մի որձ չղջկի կուրծքի կարթաձեւ {ոսկր}, մի պտուկ եւ այլ մանրամասնութիւնք, որ

ց: Նոցա ձեռքի թաթերը, չոր, ինչպէս {ոսկր}, մատննրը եւ եղունգները երկայն, որոնց

եմն եւս այս հեղուկը պատած եղջերային կամ {ոսկրանյութ} պատենով. ուրեմն եւ լեզուն պիտո է մնա ա

ի՛գուցէ անձրեւային եղանակի խոնաւութենից {ոսկրացաւս} նորոգուի, կրկնապատկեցի արաղով շինած դէ

. Բէգզադէն՝ թրջուած միանգամայն մինչեւ {ոսկրը}: Ջուրը թափւում էր զգեստներից աղբիւրի ն

իջից դուրս ընկան չղջկի կուրծքի կարթաձեւ {ոսկրը} եւ Յուլիա Պոստրանայի պատկերը: Այս բան

հազիւ հազ երեւում էին դուրսից. ճակատի {ոսկրը}, որպէս մի հովանոց, ծածկում էր նորանց

եշտ առարկայ է դիւթութեան մէջ, որ չղջկի {ոսկրի} հետ միասին դրել էիր ջրով լիքը պտուկի մէ

ստոնեայ ընթացքը Մովսէս Խորենացու խնկելի {ոսկրների} հետ, իսկ այժմ շօշափելի կերպով ցոյց տալ

ղանապիղծ ձեռքով մօտենում են նորա խնկելի {ոսկրներին} եւ, հանելով գերեզմանից, թափում են ջրի

ԱՅ ՈՒՍՄԱՆ Յէ՜ բանդագուշ ի սէր {ոսկւոյ}, որ զհոգիդ հանես ձօն, Զաշխոյժ հո

քան զկուրացեալն մտօք, Ո՞ւր քո ապա {ոսկւոյ} անուն, ո՞ւր արծաթին, ո՜ դու կոյր,

ասիկ ես պատրաստեալ եմ նահատակիլ, ո՛վ է {ոսոխ} իմ, ելցէ ընդդէմ. բայց քանզի իսպառ տկա

ճառ հանեն զմեզ, դաւեն եւ մատնեն զմեզ, {ոսոխանան} եւ նզովեն զմեզ, մարտնչին եւ հալածեն զմ

ղի ինչ եւ յարդարեալ յոմաց անխիղճ անձանց {ոսոխացելոց} ընդ իսկ չունի բնաւին ընդունել զվճիռ ինչ

խանաբար ներհակել իմ ստատիս վնասողացն եւ {ոսոխացն}, եւ ի դատաստան մտանել եւ մինչեւ յԵւրոպ

ս իւրեանց էր եւ ես ինքն աստ էի, աստ եւ {ոսոխք} իմ ութսնիւ չափ առաւելեալք եւ Աստուածաբա

, ինչպէս արեւի ճառագայթքը, անցնելով մի {ոսպնաձեւ} ապակուց, որ իսկոյն կրակեն այդ կատաստրօ

ն, ինչպէս արեւի ճառագայթքը անցնելով մի {ոսպնաձեւ} ապակուց, որ իսկոյն կրակեն, - այդ կատաս

՝ չի պղտորի եւ սիրտը: ՊԱԼԵՍՏԻՆՈՒ {ՈՍՏ} Ասա՛ ինձ, ոստ Պալեստինեան,

ՊԱԼԵՍՏԻՆՈՒ ՈՍՏ Ասա՛ ինձ, {ոստ} Պալեստինեան, Ո՞ւր բուսար կամ ո՞ւ

պատկերի առջեւը ` Կանգնած ես դու, {ոստ} Սալեմի, Սրբութեան լուրջ պահապան

եւ առագաստները նորահարսների, եւ սարդի {ոստայն} պատեց նոցա նախկին շքեղութեան վերայ: Շա

էնք, որ բնաւ բացառութիւն չունի: Սարդի {ոստայնից} բարակ մետաֆիզիկական համակարգութեանց բով

գրոցս այս լեզուի հարկ էր գոլ նույն ինքն {ոստանիկ} անուանեալ, զի զսա գտանեմք յերգս վիպասա

նճղուկի նման զոյգ ոտքով այստեղից այնտեղ {ոստելով} եւ, այս ամեն սքանչելի յատկութեններով,

այն մտքի հետ, որպեսզի դառնա Մոսկ[վայի] {ոստիկ[անական]} թերթիկի սրբագրիչ: Ցանկանում էր խցկվել

, որ հնարեցի ես եւ որոնց վերայ գլխաւոր {ոստիկան} եմ Ձեր մռայլութեան պաշտօնական հրովարտակ

ի քաղաքամասում, նահանգապետի եւ գլխավոր {ոստիկանապետի} թույլտվությամբ, թողել եմ իմ սեփական կա

խռովութեան առաջին դուքսը, օրագրութեան {ոստիկանը}, գրականութեան մեծ դեւը եւ ամուսնական գ

այ, - պատասխանեց լեղապատառ օրագրութեան {ոստիկանը}, - վիպասանական ոճը ունի այն յատկութիւն

: Երբ Ձեր յօդուածը, Մոլորութեան {Ոստիկանի} ձեռքով ` յանդիման եղաւ Տէր Անդնդապետին

ութերորդ դարում, այն է՝ 786 թ-ին, Եզիտ {ոստիկանի} ժամանակ ուրացաւ, որով բոլոր Վասպուրական

րջապէս դժոխքի իշխանը բռնեց իւր խորամանկ {ոստիկանի} պոչից... յետոյ բարձրացնելով օդի մէջ

սի ձեւին, առաջին դուքսի եւ օրագրութեան {ոստիկանի}, որ ծառայում է Նորին մռայլութեան մօտ:

տանան միշտ վերահասու եղած լինելով, իւր {ոստիկանների} եւ լրտեսների ձեռքով, հնդկական ծայրագոյ

Ահաւասիկ պատճէնի պատճէնը: {Ոստիկանութիւն} յուլիս 2. 1864 Արտաքին գործոց դեկ

ղոց եւ տունից տուն վազելով դիմել մինչեւ {ոստիկանութիւնը}... Սորա հակառակ, դերասանների ե

արարեալ, եւ զերկոտասան իշխանս կարգեալ {ոստիկանս}, գրեցին 'ի Հռովմ եւ զգիրն քարալաշիւ 60

ն։ Իսկոյն վէզիր Բէհեղզեբուղը, եւ միւս {ոստիկանքը} յառաջ մտան սատանայի մօտ շնորհաւորել դժո

եւ անհնարին էր: Ստոյգ է, բնութեան մէջ {ոստիւնք} չկան, այլ հետեւական շգթայաշարութիւն,

ատականը։ Եւ որովհետեւ չկան բնութեան մէջ {ոստիւնք}, այլ ամենայն բան կատարւում է աստիճան առ

": Ընկալ ի տեղի սաղարթեալ ձիթենւոյ եւ {ոստոց} արմաւենեաց զմեզ զամենեսին յորդեգրութիւն

ելացրած է]. Սիրելի Խազարոս եղբայր, {ով} որ քեզի ասիլ է, թե Ներսեսն վերարկուով

վերջին անգամ լավ քոթակ տրվեց պրոֆերանս[{ով]}. այն օրից, ասում է, բանս հետ զարկեց

նը պիտի ընկնի դատաստանի, այն ժամանակ, {ով} գիտե, պատահի, որ տարիներով հարկ լինի

արժանապատվության մեծագույն զգացումով: {Ով} է իմանում, եթե Լամանշի այն կողմն անգլի

է ընդունել իբրեւ արդեն կատարված փաստ: {Ով} որ քիչ թե շատ ուսումնասիրել է ներկա Անգ

ողովուրդներից: Լավ չեմ հիշում, թե {ով}, բայց մեկը ( կարծեմ Գրանովսկին), ի ն

նների հիման վրա դիմում է արված կամ թե՝ {ով} որ դիմումը պիտի գրեր՝ հրաժարվել է եւ ե

ւ հետագա դարերի պատմությունը: Իհարկե, {ով} տեղում հիմնավորապես չի ուսումնասիրել,

մեր եկեղեցու ծոցը: Յուրաքանչյուր ոք, {ով} այդ խնդիրը դիտի այն տեսանկյունից, բնակ

լն ապացույց չէ, որ բացակայողը կամ նա, {ով} լռում է, իրավունքով ցածր է, քան թէ նա

ում է, իրավունքով ցածր է, քան թէ նա, {ով} գիշերները չի քնում, որպեսզի ներկա գտնվ

րպեսզի ներկա գտնվի ժողովներին, եւ նա, {ով} հումեդահավի պես այնքան է բղավել, որ մշ

ոտմունքի նման բան է այդ մարդերի համար: {Ով} որ չէ նկատել այս բանը, թող ուշադիր լին

իս երեսին ձայն ասացեալը լսողի համար է. {ով} ականջ ունի լսելու, թող լսէ, իսկ Հայոց

անկանում վայելել այս երանութիւնը, բայց {ով} որ կամի, պիտոյ է արժանի կացուցանէ իւր

ւմ ենք ձեզ մշտնջենաւոր ժամանակով, բացի {ով} որ ինքը կամք ունէր մտանել ՄԵՐ ծառայութե

ցնել շերամադարմանութեան համար, բայց ոչ {ով} սիրտ չունի մօտենալ բնութեան եւ, փորելո

. " Պարոն Կոմս Էմմանուէլ,... {Ով} որ ազգի համար չէ ծներ, ազգի եւ եկեղեցո

ուրւում է մեզ անծանօթ մի հոգեւոր անձն։ {Ով} կամի, թող լինի նա. ես կատարեցի ահա նո

ան անունով, ձեր դատակնիքն է. պատճառ, {ով} չունի իւր ձեռքում մի իշխանութեան գաւազա

յց հարկաւոր չէ այդ բաները գրել այստեղ. {ով} գիտէ, մի՛գուցէ Յիշատակարանիդ ընթերցողք

: Չգիտեմ, թէ ի՛նչ ազգից ես դու, բայց {ով} եւ լինէիր, մի՛ արհամարհիր իմ անձը, մի

ծունեայ եւ խելացի ազգութեան. ասացինք, {ով} ականջ ունի, թող լսէ: Մի կողմից՝

իջեւանը իւր իրաւունքը այդ արծաթի վերա: {Ով} ականջ ունի լսելու, թող լսէ: ԿՏԱԿ ՀԱՄԱ

ւթեան: Ե. ՕՐՀՆՈՒԱ՜Ծ ԼԻՆԵՍ, ՔՈՅՐ... {Ով} կոյս, թող սիրտդ օտար լինի Զուր, անտեղ

ուր, անտեղի նազանքին. Քո դուռը բաց, {ով} որ զարնի, Եւ մի՛ մերժիր ոչ մէկին: Ե

Արեւի՜ց էլ վեր. Նա - կոյսը սիրուն, {Ով} խեղճին անտուն Պաշտում է անանց Իր սէրը

հնում, Պաշտըւում բագնում: Իսկ քեզ, {ով} դու կոյս, Շուշա՜ն դեռաբոյս, Լուսին

բոլորին տալիս է կեանք: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն, {ՈՎ} ԿՈՅՍ... Արուսեակի վրայով, Ում ` կիր

ծ ` Մունետիկն է պարծանքի: " Հիմէ՜ն, {ով} կոյս տենչավառ, Պահելով դու միշտ անխախ

Արփին լերանց գագաթներին Շողշողալիս, {ով} դու կոյս, Պարտէզն իջած թէ փարուես դու

յ բնաւից տայ զկեանս: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն, {ՈՎ} ԿՈՅՍ Եւ յԱրուսեկին Զոր

ետեւ ` նորա յոյսը ու կեանքը, Բայց {ով} սովոր էր վտանգի՝ չի պղտորի եւ սիրտը:

յսն էլ իմ աչքիցը խլեցին..... {Ով} բնութեան դու Արարիչ, իսկոյն գոռաց իմ ս

Ֆիզիկից տալ պատասխան: {Ով} մեզանից չգիտէ, Չգնալ լաւ կարող է

իւս անգամ այլ չերեւեց ": - {Ով} իմ զաւակ, մի՛ վրդովուիր, Դա աղջկ

նտէր աղքատին ": Ձեզ, սիրելիք, ասե՞մ {ով} էր Այս խղճալի աղքատը, Այն ցրտումը, ոտ

- Ո՛վ իմ չքնաղ, ասա՛, լսեմ, {ով} ես դու. Ես մօտեցայ եւ ասում եմ ն

օրիցս 27-ից, հանդ[երձ] 1 ֆ[ունտ] թաբակ[{ով]}, կազմ[ած] Բոկլ եւ շերամադարմանութիւն

ոյ Ն. Նախիջ[եւանայ], կաթ[ողիկոսի] թղթ[{ով]} 116 Հայրապետեանցին 117 դարձեալ նորան

, իսկ Վոլթէռը ` ճիզուիթների: Իհարկէ, {ով} որ չէ ուսել թէ ի՛նչ է եւ ո՛վ է Վոլթէռը

թիւնը աղբերանում էր ճիզուիթներից: Բայց {ով} որ ճանաչում է XVIII դարում ներգործող փի

ունը շնորհակալութեամբ կ՚արտաբերէր: Իսկ {ով} որ այս մասին անփոյթ էր երեւում, նորան

որվելով մարգարէից, որ ասում է, թէ. " {Ով} որ պատուականը անարգից հանէ իմ բերանը կը

բարիշտ հոգին կարող է մտքից անցնել։ Իսկ {ով} որ ճանաչէ իր յանցանքը եւ զարհուրած սրտո

ում են պաշտպանուիլ. նոքա չեն հասկանում {ով} է թշնամին եւ ո՞վ է բարեկամը, որի՞ վերա

ապատականք լինէին. բայց ինչպէս եւ իցէ, {ով} եւ լինէին դոքա, դժոխքումը մանկլաւիկ լի

թող ծանօթացնենք մեր ընթերցողներին դորա {ով} լինելը: Դա մի երիտասարդ է քառասուն տար

վասնորոյ եւ ասաց. " Ես իմանում եմ, թէ {ով} է դորա ածողը, ահա, այն սպիտակ տանիցն

ուստի սենեկին: - Ես չգիտեմ Ֆաուստի {ով} կամ ինչ եղածը, միայն ճշմարիտ է այն, ի

եթէ խօսք դուրս չգայ գործաւորներից, ոչ {ով} ոչինչ չէ իմանալու: Այնքան կլայեկի մէջ

մահը: - Այդպիսի հարցմունք կլինի՞. {ով} չգիտէ մահի ինչ լինելը, - պատասխանեց Թիւ

պէս քո ասելով մահը մի մարդու նման, կամ {ով} գիտէ, սատանայի նման մի բան է, որ կարո

լաց էին լինում իւրեանց անբախտ գլուխը, {ով} գիտէ, ինչ մարդու հետ էին ամուսնանում,

նը, մէք գիտենք, որ Աստուած սէր է, եւ {ով} որ սիրու միջում է բնակում, Աստուծոյ մէ

մ է բնակում, Աստուծոյ մէջ է բնակւում, {ով} որ սէր ունի իւր սրտում, Աստուած ունի ի

, որովհետեւ այլապէս կարողացած չէր, ոչ {ով} չունի իրաւունք։ Նա Հայկական դպրութեանը

ն քահանայք անկին լինին այնուհետեւ, այլ {ով} որ եւ կին ունէր, նա եւս բաժանուի՝ թել

ականութիւն էր։ Աւելորդ է երկարաբանել. {ով} որ ականջ ունի լսելու, թող լսէ, ո՛վ որ

նք չէր արժում նորա խելքին նստեցնել, թէ {ով} որ սպանէ Հենրիկոս IV-ը, մեծ պաշտօն կը

պտուղներ, Մի ագահ մարդու զոհեր, {Ով} ըստեղից անց կենայ, Յիշի Սօսն ու Վա

" Անորոշ տարբերութենէն մտեր է, որ ու-{ով} կամ եւ-ով բառերը երբեմն վեվով կը գրեն.

տարբերութենէն մտեր է, որ ու-ով կամ եւ-{ով} բառերը երբեմն վեվով կը գրեն. զոր օրինա

սիրոյ պտուղներ, Մի ագահ մարդի զոհեր. {Ով} ըստեղից անց կենա Յիշի Սօսն ու Վարդիթեր

շխութեան եւ երկրաչափութեան կանոններով: {Ով} որ միշտ պատկերաբար հասկանում է ամէն բան

ալով ուրախ-ուրախ գնում են իրենց տունը: {Ով} կարող էր ասել թէ Տարանտելլան ( մորմապար

երունդը անցածի եւ մեռածի գերին չէ, իսկ {ով} որ ուզում է կամայաբար իր կենդանութիւնը

ւրս ա գալի քցում են, փառք աստըծու, ոչ {ով} չի մեռել, երես երեսի կ՚ըլնինք, էն վախ

տիր միեւնոյն պայմանների տակ են ապրում: {Ով} որ միայն ազգ ազգից բաժանում է անունով ե

որ հայ է: Լաւ որ հնար չկայ իմանալու թէ {ով} մեզանից ի՛նչ ազգից է ծագում, ապա թէ ոչ

րն արել եմ բակը, - դէմ տուել սելի ակը, {Ով} իմ սիրածը առնի, - չի վելի ( վայելի) գլ

չունի իւր մէջ այն կենդանական մասները։ {Ով} որ ականջ ունի լսելու, թող լսէ. պատճառ

ին ձայն։ Լեզուն մի այնպիսի բան չէ, որ {ով} կամենայ եւ երբ, ուզածին պէս շինէ, կեր

երս եմ թաթոդնում "։ Ո՛հ, եթէ դու, եւ {ով} դու որ գուցէ մի պարոն ոք մին ես, այլ ե

դարձյալ նույն գումարով վերադառնալ: {Ովի} աչքում որ մեծ բան է երեւում 3000 մանեթը

է, թե ի՛նչ կա այնտեղ, բան մնացե՞լ է, {ովի} ՞ ձեռքում կամ ո՞ւր եւ ի՞նչ են արել տարեկ

ե ի՛նչ բան մնացել է այն օրից, ո՛ւր է, {ովի} ՛ ձեռքում, ո՛րքան է բոլորի արժողություն

կը համարեմ ինձ, եթէ կարողանամ իմանալ, {ովի} ՞ հետ շնորհել է ինձ բաղդը խօսակից լինել

ր պաշտում է, վաղը ի՛նչ կամի թող լինի, {ովի} ՛ բան ու գործը կտրուել է, որ վաղուայ հա

Վայր ընկաւ նա երկնքից. Հայրիկ, {ովի} ՞ աստղն էր արդեօք, Որ զրկուեցաւ ի

նել։ § 23. Հնար չկայ իմանալու, թէ {ովի} ՛ որդի էր Ղազար Փարպեցին։ Պ. Էմինը իր

դիւնքին եւ ծախքին: Երեսփոխանը ի՛նչ է. {ովի} ՛ երեսփոխանն է նա. ո՞չ ապաքէն ժողովրդի

ց արեց կոմսը, - ի՛նչ ոտանաւոր է այդ եւ {ովի} ՛ շինած: - Այն ժամանակ կ'ասեմ, երբ

անակ գողացողը պիտի մեռանի կայծակից, եւ {ովի} ձեռքում որ մնայ մատանին, այն ցեղից եօթ

ք առնելու, կնքահօրն ենք սպասում: - {Ովի} ՞ երեխայն է մկրտելին: - Շահումեանց Գ

այժմ երեխայս մի ամսական կը լինէր: - {Ովի} ՞ աղջիկը առեց, -հարցրեց սա: - Թիւթիւ

ը պիտի պարզէր այդ բուրգերի մակագիրը կամ {ովի՛ն} քանի պատարագ տրուելու յիշատակարանը: Հա

ում էիր, թէ պիտոյ է խորհուրդ կատարել, {ովի՛ն} հրաւիրել եւ ովի՛ն ոչ, - պատասխանեց պ.

է խորհուրդ կատարել, ովի՛ն հրաւիրել եւ {ովի՛ն} ոչ, - պատասխանեց պ. Մարկոսը: - Ա

անավանդ որ պատճառը պատրաստ է: Վասն որո {ովի՞ն} կարող էի դիմել այս խնդրովս, եթե ոչ Ձեզ

փարների եւ ո՛չ բուն կրօնական խորհրդով: {Ովի՞ն} է խաբում սա: - Ուրեմն, - պատասխան

վ է բարեկամը, որի՞ վերայ յարձակուին եւ {ովի՞ն} պաշտպանեն. նոքա ցերեկը չեն աւարտում իւ

թեան: Նա մոռացել էր Բուրբոնների ( Լուդ[{ովիկոս]} XIV եւ XV) հետամտութիւնքը եւ ձգտողութ

չեմ յիշում անունով, միայն թագաւոր Լուդ[{ովիկոս]} XIII, ունեցաւ նոյնպէս փրկարար ազդեցու

ութեամբ. սորա աշակերտ Մազարինին, Լուդ[{ովիկոս]} XIV-ի տղայութեան եւ մանկութեան ժամանակ

յիսո՞ւն երկաթէ տարիները, որ անցան Լուդ[{ովիկոս]} XIV-ի ձեռքից. այն վերսայլները, այն շ

եղբայր, նախարարն հրաման է գրել Ստրոգան[{ովին]} վասն եկեղեցական գումարաց, բայց մեզ ծա

ել, թէ հասուցած էին 400 աշակերտք: {Ովին} են խաբում. թո՛ղ գնան իւրեանց գիւղերում

իմ մօտ, մեր ծանօթներից եւ բարեկամներից {ովին} հրաւիրելու եւ ովին չհրաւիրելու մասին,

երից եւ բարեկամներից ովին հրաւիրելու եւ {ովին} չհրաւիրելու մասին, խորհուրդ կատարելու

... - Սաստիկ պատուիրեցի՛ր, որ ոչ {ովին} բան չասեն: - Այո՛, ասացի: Երբ կ'

ղը: Նոյն օրը գրեցի եւ առ Ֆ[եօդո]ր Իւան[{ովիչը]} մօրս մասին: 5-ին նամակ ստացայ եղբ[օրի

սանց կամ աւելի ատուրց ճանապարհաւ, ընդ {Ովկիան}: Ի կտակին յայնմիկ, թողու հանգուցե

հեռի է աստի չորեքօրեայ ճանապարհաւ, ընդ {ովկիան}: Եթէ գտցի հնար ինչ, այս է, եթէ այ

ոնում փայլում է, Մտաւ յանկարծ նա {ովկիան} ` կեանքիդ թելը կտրած է. Թէ վախճան

" Կաթսայ յեռանդեան " եռացնում են ահագին {ովկիանը}, ես խելագա՞ր եմ, որ ովկիանի մեծափառ հ

իւր տարերքով: Շատերն իջան, {Ովկիանի} Խոր յատակը շփեցին, Մանրացու

ւթեան, կամ ինչպէս մի թաթառ կամ փոթորիկ {ովկիանի} վրայ, կամ Սահարի անապատում. թէեւ ոչ ա

են ահագին ովկիանը, ես խելագա՞ր եմ, որ {ովկիանի} մեծափառ հրաշքը թողած, քո երկու կաթիլ չ

մէք Բօրդօյից շոգենաւով մտանք Ատլանտեան {ովկիանոսը}, որ ողողում է Եւրոպայի արեւմտեան ափերը

ղցր օրերը անհետ կորան մշտնջենաւորութեան {ովկիանոսի} մէջ. նոցայ աւետաբեր լոյսը շուտով ծածկո

հոսանքի հետ եւ անհետ չքացաք մշտնջենաւոր {ովկիանոսումը}: Ձեր մխիթարական արեւը այլեւս ծագելու չ

զել գահավէժ ի վիճ ` կորստեան համատարածն {ովկիանու}: Իմաստունքն Հայոց զանգիտեալ ի կերպա

ուդնեւին, Մոսկուա 93 Կալկաթայի տէր Յ[{ովհաննէս]} ա[ւագ] քահանային ( ի մասին հրիտակացն)

Բաբամեանց 112 Քալանթար[եանին], ստրախ[{ովոյէ]} 24 113 Սանասարեանցին, Հախուերդի հետ

ն ազգայնոց), չունիք երբէք խնայել զձեր {ովսանն} պարտ ու պատշաճ ներգործութիւն: Աշակե

արօտի քո, որ աղաղակէ առ քեզ հոգւով. " {Ովսաննայ} բարձրելոյդ ": Ընկալ ի տեղի սաղարթեալ ձ

ններից. թէ ինչպէ՞ս այն ժողովուրդը, որ {ովսաննայ} գոչելով, բազմեցրեց նորան հռոմէական եկե

ած աւանադութեանց հիման վրայ ( տե՛ս Գրան[{ովսկու]} ճառը, կարդացած Մոսկուայի համալսարանու

եւ մյուս բանը իսկույն ուղարկել են Այվազ[{ովսկուն]} եւ ինչպես ասում է Էզովը, դեռեւս չկարդ

ւթենների, վատահամբաւութենների պատճառքը {ովքե՛ր} են. եղբայր, եղբօր կին, դստերք, փեսա

ինական ճանաչելու նրանց աճուրդը: Սակայն {ովքե՞ր} են այդ պարոնները. կասեն՝ ազնիվ մարդիկ

քանի մարդոց տեսնում ենք, այո՛, {Ովքե՞ր} են դոքա, ո՞չ երդուեալ ծառայ, Որ

է՞ս մարդ եմ: " Յառաջ ասա՛ դու ինձ, թէ {ովքե՞ր} են քո բարեկամները, ապա ես քեզ կ՚ասեմ,

ի օրգանիզմի հատկանիշներ: Նրանց համար, {ովքեր} գեթ մակերեսորեն ուսումնասիրել են Աստված

ջողություն: Շնորհակալ եմ բոլոր նրանց, {ովքեր} ողջունում են ինձ: Նրանց թվարկումը քո ն

ետաքրքրական կարող է լինել նրանց համար, {ովքեր} փորձով դեռ ծանոթ չեն Անգլիային: Հույս

ան շահով հագեցնողները, այսինքն նրանք, {ովքեր} հասարակական շահը փոխարինում են սեփական

ը, կամենալով վարձահատոյց լինել նրանց, {ովքեր} որ կաթողիկոս էին ընտրել իրեն, աչքաթող

խիստ կասկածանքի տեղիք են տալիս նրանք, {ովքեր} որ յարում են Ռուսաստանի կողմը: Այս մաս

էլ, դմակի կէս փայը, մատաղի կէս փայը, {ոտ} ու գլուխն էլ տան տիրոջն ա: Բոլոր գեղը

ծառերի տակին, եւ շինականների անգործ, {ոտաբոբիկ} եւ ըստ մեծի մասին մերկ տղայքը որոնում ե

ով էր Այս խղճալի աղքատը, Այն ցրտումը, {ոտաբոբիկ} Կանգնած, ժամի դռնումը. Շատ ժամանակ դե

եւ տգիտութեան պատճառով դատապարտուած են {ոտաբոբիկ} այս ու այն կողմ վազվազել մի կտոր հաց ճա

ը, ցուրտ ձմեռան մէջ երեք օր գլխաբաց եւ {ոտաբոբիկ} կանգնած եկեղեցու դռնումը, պիտոյ է ապաշ

հանեցին ու գետը թափեցին։ Չեմ ասում, որ {ոտաբոբիկ} վանքից քշեցին Ղազար Փարպեցու պէս մարդու

հարկաւոր էր, որ լոյսը եւ ճշմարտութիւնը {ոտաբոկիկ} քշէին Հայաստանի ծխեալ աւերակներից խաւար

, որ ասում եք, իմ ձեռքը չէ հասած: Այն {ոտանավորն} կուղարկեմ դիմացի շաբաթ, խնդրեմ ներողու

ւյկը պարունակում է ոմն Մադաթյանի անպետք {ոտանավորները}, որը գրում է " Սեյադ " կեղծանունով: Ա

ովան, որ բոլորովին այլ է: Քո ուղարկած {ոտանավորները} գրված են ո՛չ թե որեւէ գավառական բարբառո

արդեօք իւր հին լեզուն հանդէս հանելու. {ոտանաւո՞ր} գրելն, եթէ քանի մի հատուկոտոր տղայական

եր ողորմելի գրուածները, թէ արձակ եւ թէ {ոտանաւոր}, հաստ, թէ բարակ, զանազան ձեւերով կազ

տւություն խնդրեց սատանայից մի արձակ կամ {ոտանաւոր} ճառ կարդալ այն հանդէսի մէջ, ուր պիտոյ

ւն էր ստացել տէր սատանայից մի արձակ կամ {ոտանաւոր} շնորհաւորութիւն կարդալ իւր զաւակի գալստ

վնաս չունի, շատ շատ, միւս օր պիտի մի {ոտանաւոր} գրէ, կամ իւր յիշատակարանին զոհէ իմ պատ

ցէք խնդրեմ, - հարց արեց կոմսը, - ի՛նչ {ոտանաւոր} է այդ եւ ովի՛ շինած: - Այն ժամանակ

կայ այսպիսի անխորհուրդ, անաջող եւ սառը {ոտանաւոր} ։ Պատճառը շատ բնական է։ Գործը հեղինակի

չկայ այսպիսի անխորհուրդ անաջող եւ ցուրտ {ոտանաւոր}: Պատճառը շատ բնական է: Գործը հեղինակի

մա իւր մատենագրութեան մէջ մնացել է միշտ {ոտանաւոր}, եւ դորանից է, որ հասել է այս ողորմել

հին ազգային տաղերգութեանց եւ դամբանական {ոտանաւորաց}, որք յաւէտ քան զայլ առարկայս տեսանին,

էին մի լրագիր հրատարակողի: Կարդացի այդ {ոտանաւորը} եւ, երբ կամէի արտագրել նորան Յիշատակար

, որ մի անպատշաճ բան չգրեմ: Թէպէտ այդ {ոտանաւորը} ունէր իւր մէջ անպատշաճութիւնք, բայց,

ինձ, թէ ինչո՛ւ համար նորա ուղարկած մի {ոտանաւորը} չէ ընկել " Հիւսիսափայլի " մէջ, եւ թէ ի

շտ է հին լեզուով թարգմանել, մանաւանդ՝ {ոտանաւորը}, բայց մի՞թէ հեղինակի նպատակը պիտի լինի

վարդապետի կողմից, ոտանաւորով թարգմանել {ոտանաւորը}, որ գրուած էր օտար լեզուով եւ ցաւում ե

գալիս է, այնտեղ մի փոքր այլայլած է այդ {ոտանաւորը} եւ ասւում է բոլորովին պիտակաբար, առանց

ը քաղաքական փոստայով ուղարկեց իմ մօտ մի {ոտանաւորի} պատճէն, որ առանց ստորագրութեան ստացել

շմարտութիւն էր: Ափսո՛ս, որ չգիտեմ այդ {ոտանաւորի} հեղինակը։ Եթէ այդ պարոնը հնար տար ինձ

ուցել ես իմ անձը, այլ, մէջբերելով այդ {ոտանաւորի} հատուածը, կամեցել եմ միայն ցոյց տալ Պ

անդ ենթադրում ենք այն պատճառով, որ այդ {ոտանաւորի} հետքը կայ Նոր-նախիջեւանում. գոնէ շատ տ

զուարճութեան համար տպել է տալիս ճառեր, {ոտանաւորներ} հին եւ նոր բարբառներով, յօդուածներ, ո

թեան հետ։ Քանի մի աբեղայական մտքեր կամ {ոտանաւորներ} անօգուտ էին ազգին։ Թող այդ պարոններն ի

Ազգը լուսաւորելու համար հարկաւոր չէր {ոտանաւորներ} եւ ոչ խրթին եւ հին հայախօսութիւն, որ 1

), վարդի պատմութեան հեղինակը, մի քանի {ոտանաւորների} մէջ ցոյց էր տուել փիլիսոփայական քարի գա

Երգերի կազմակերպութիւնքը հետեւած թուրքի {ոտանաւորներին}, հիմնած միմիայն ոտքերի եւ վերջերի նոյն

հասարակութեանը իւր Յիշատակարաններով եւ {ոտանաւորներով}, որ տպւում են Հիւսիսափայլ օրագրի մէջ.

շխատութիւն է յարգելի վարդապետի կողմից, {ոտանաւորով} թարգմանել ոտանաւորը, որ գրուած էր օտար

վիճակին։ Այժմ հարկաւոր էր ձիաւորուիլ. {ոտանաւորով} ոչինչ չի յառաջանայ։ Երանի թէ դորա գրող

ան ազգային երգերի անունով մի քանի անալի {ոտանաւորք}, Սայաթ-Նովա, Ադամ աղբար, Շիրին եւ այ

ած. յայտնի է, թէ շատ աւանդութիւնք կամ {ոտանաւորք} եւ այլ այսպիսիք, որ վերաբերութիւն չուն

ն հաւաքել բաւական վիճակախաղեր եւ միքանի {ոտանաւորք} Աստուածածնի եւ ուրիշ սրբերի վրայ: Գեղա

նչպէս Պ. Գամառ-Քաթիպայի եւ մի քանի նոր {ոտանաւորքը}, որ վերոյիշեալ նամակով ուղարկել էր ինձ

ինի անտէր ողբը։ Ամբողջ գործի մէջ բոլոր {ոտանաւորքը}, որ տակ ու վերեւ են անում, մէկ հատ չկ

նտէր ողբը: Ամբողջ գործի մէջ, որ բոլոր {ոտանաւորքը} տակ ու վերն ես անում, մէկ հատ չկայ այս

ցնենք մեր հատուածը: Պ. Պռոշեանցի {ոտանաւորքը} մեծ հարազատութիւն ունին Արարատեան աշխար

: Քրտինք ունէի: 16-ին ամբողջ օրը առաւ[{ոտեան]} 9-ից մինչեւ 4 ոտքի վրայ ման եկայ, որո

, ինչպէս ասում է Ռուսաց առածը, սատանան {ոտը} կը կոտրէր մտանելով այդ անկարգ պահարանի

լ, որ ընենց տուն ունենայի, էն աղեքանց {ոտը} կը պաչէի, իմ տանս վեր կը բերէի, խօսքս

կն է ինձ տալիս, Գլխից բռնած մինչի {ոտըս} Երակներս դողում է։ Ամե

ւ համար։ Սոցա քարոզիչքը, ծով եւ ցամաք {ոտի} տակ առած, հողմի թեւերով թռչում էին անհ

ասանք սոսկալի, անուն քահանայութեան ընդ {ոտիւք} աշխարհականաց հեծէ պատճառաւ դադարման առա

մինչդեռ պարտական էր զգուշանալ զի մի առ {ոտն} կոխեսցի արդարութիւնն եւ օրէնքն տէրութեա

ք զմարգարիտս ձեր առաջի խոզաց, զի մի առ {ոտն} կոխեսցեն "։ Եւ այս պատճառով եւս ազատ մ

է որպէս մի խորագէտ կին. " Սատանի յետի {ոտն} էր պառաւը ", - ասում է հեղինակը ( եր.

ք, թշուառ, անտէր, Մեր թշնամուց {ոտնակոխ}, Իւր որդիքը արդ գանչում է,

Դէպի թշուառ մի հայրենիք, Որ {ոտնակոխ} եղած էր: Սորա կէսը, կէսի

վշտահար սրտի, բայց դուք թաղուելով այս {ոտնակոխ} փոշու մէջ, տեղիք էք տալիս, որ աւելի տ

ն նախընտիր համարելով՝ նորը անարգելը եւ {ոտնակոխ} անելը նմանում է կենդանի զաւակի սպանելու

նքը, մանր եւ կեղտոտ դիպուածներում միշտ {ոտնահար} են եղել եւ պիտի միշտ լինին գերմանականու

ք հիգին դու ես միայն ապաւէն. Ում {ոտնահար} լինին մարդիկ, եւ ում երեu ոչ առնեն.

ոններ, իսկ հասարակ ժողովուրդը չունի մի {ոտնաչափ} տեղ: Այս պայմանների վերայ կարելի՞ է,

այլեւս մահու եւ կեանքի մէջ տատանի՝ մի {ոտնաչափ} հող չունենալով: Մարդը յառաջացաւ մ

ծում անունը յանցանք չունի: Եւրոպայի մի {ոտնաչափ} հողը եւս հաշուած է, իսկ Ասիոյ մէջ կարծ

եմ մի դեւիկ, հասակի բարձրութիւնը հինգ {ոտնաչափ} եւ երկու մետր, աքաղաղի քիթով, շան ճակ

մնական դեւ է. հասակի բարձրութիւնը հինգ {ոտնաչափ}, բաւական հաստ, երկայն ճանկերով, սեւ

ըստ որում գետնի երեսին ընկած էր մի քանի {ոտնաչափ} ձիւն: Բայց Ալբերտոսը սեղան նստած չնստա

մթութիւնը թանձրացել էր այնպէս, որ տասն {ոտնաչափ} տեղից չէր կարելի բան տեսանել: Թիւթի

նչպէս ճրագի կամ կանթեղի լոյսը, բայց մի {ոտնաչափ} կամ կէս գազ երկայնութեամբ: Նաւերի կայմ

տու բարձրութիւնը հասնում է մինչեւ 13300 {ոտնաչափ}: Նոյն այս օրէնքներով եւ պատճառներով Հի

նագուական մօտաւորապէս 20°) միմիայն 800 {ոտնաչափ} աւելի ցած է, քան թէ Արարատինը, լինելո

ած է, քան թէ Արարատինը, լինելով 14100 {ոտնաչափ}: Մարմինները ինչպէս ջերմութիւնից լ

Թէ կին գտնէ, պիտի անշուշտ պաչէ նորա {ոտները}, Բարկացել էր նորա վերայ, իւր ամօ

յ բոցով վառուած Ցանկութիւնից կենսահուր {Ոտներըդ} վեր բարձրացրած Որոնումներդ չանցնեն զու

ամբար, դարդակ ջուալ, էնքան գնայ արի, {ոտներիդ} տակին էլ կաշի չմնայ, էնքան ճամփեքը չափ

ն չհերիքանալով, տակաւին ստանում էին իմ {ոտներս} այն օրհնեալ փալախայի հարուածքը. Յիրաւ

ի նոսա զէթ այս նկատի, զի եւրոպէականք ( {ոտնկառոյց} ունելով ի հող իւրեանց հայրենի], արդէն

, նա կառքերով էր ման գալիս, իսկ մեք՝ {ոտով}: Հեռի՛ մեզանից, դու յանդուգն յիմար,

արհորդում էր ամենայն տեղ եւ շատ անգամ՝ {ոտով} ։ Ոտով անցաւ նոյնպէս Գէյլօն, Պօլապատան

ւմ էր ամենայն տեղ եւ շատ անգամ՝ ոտով։ {Ոտով} անցաւ նոյնպէս Գէյլօն, Պօլապատան, Մելա

ն մերձ ի մահ է. եւ գտանի ի Դուպաuար առ {ոտս} բժշկին, եւ տէր Յարութիւն գտանի ի շրջակ

խօսում. " Գնացեալ աշակերտեցաւ Ղազար առ {ոտս} Աղանայ, որ եւ քեռի գոլով Վահանայ Մամիկ

մի դեգերելոյ յուսումն սրբազան տառից առ {ոտս} սրբակրօն առնս ըստ հրամանի նորին եւ վարդ

մի դեգերելոյ յուսումն սրբազան տառից առ {ոտս} սրբակրօն առնս ըստ հրամանի նորին եւ վարդ

Մխիթար աբբայ, եւ 'ի մանկութեան սնաւ առ {ոտս} երկուց կուսանաց, որք ունէին համարումն

ւնիսի 1 Մոսկվայի մեջ Թեաթր ասածդ {ոտք} չեմ կոխում: Տէր Մովսեսն ասում է թե, Ս

որ մեր մատենագրությունը մի փոքր ձեռք ու {ոտք} ստացավ, շարժողություն է ցույց տալիս յո

հեռագրով կհայտնենք քաղաքին եւ Հնդկաստան {ոտք} կոխած օրերիցս երկու ամիս դուրս հանելով

ւղղակի նավել դեպի Մարսեյլ՝ հարկադրվեցա {ոտք} կոխել Սիկիլիա կղզին: Երբ մեր շոգենավը

ունը, տեսանելով, որ հառաջընթացքը պիտի {ոտք} կոխեն մինչեւ Վատիկանի դուռը: Բայց Գառի

բ ավելի մոտենամ Ռուսիային, այսինքն երբ {ոտք} կոխեմ եվրոպյան ցամաքահողի վրա, այն ժամ

վերջացել էին, երբ նա մեծամեծ յոյսերով {ոտք} էր կոխում Հայաստան՝ յունական լուսաւորո

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մի՞թէ թոյլ էիր տալիս, Մեծ մ

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Եւ դու մեծ մայր, դու նորանց Սիր

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, դու, քնքո՞ւշ սիրո՛վ

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Ուրիշի հե՞տ, հարազատ, Ասում ես

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, զարհուրելի չէ՞ր Ք

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Բայց, մեծ մայր, ձեր ամուսն

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Զրկուեցա՞ք վերջապէս, Մեծ մա

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, արդեօք արժա՞ն էր Եւ մ

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": Տարակոյս չկայ, որ դպրոցների եւ

նքան խելք ունէին, որ այսպիսի եղանակում {ոտք} դուրս չէին դնելու շեմքից: Մտածեցի, թէ

մանակ չէ, որ մի ֆրանսիական ընկերութիւն {ոտք} է հաստատել Նախիջեւանի մօտ, որի խորհուր

անքը եւ համարձակւում է ցեխոտ կօշիկներով {ոտք} կոխել բժշկականութեան սրբազան սահմանի վե

րժանի չէին ամենեւին առանց պատրաստութեան {ոտք} կախել մեր խնդրած ուսումնարանի շէմքի վեր

նց գաղափարը, թէ ի՛նչ հանգամանքների մէջ {ոտք} կոխեցին Հայաստան, թէ ի՛նչ ընդունելութե

: Կէսգիշերն անցել էր: Մինչ ամենայն {ոտք} կտրուեցաւ, մինչ ամենեքին ցերեկի ջերմու

ն, քանզի երկրագործական գիտութիւնքը դեռ {ոտք} չեն կոխել այն կողմերում: Եւ փո՞քր

րին մի անգամ, եւ այն դիպուածով, հազիւ {ոտք} է կոխում մի մարդ: Եւրոպան ուշ ծնե

գալ թատրոնաբեմի վերայ, քանի որ այնտեղ {ոտք} կոխողը գրեթէ հասարակաց անարգութեան պիտի

ները, որոնք առաջինն են, որ քաջութեամբ {ոտք} կոխեցին թատրոնաբեմի վերայ: Քաջութեամբ

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մի՞թէ թոյլ էիր տալիս,

եռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Եւ դու, մեծ մայր, դո

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, դու քնքուշ

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Ուրիշի հե՞տ, հարազատ

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, զարհուրելի

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Բայց, մեծ մայր, ձեր

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Զրկուեցա՞ք վերջապէս,

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, արդեօք արժ

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": ՀՐԱԺԵՇՏ Օ՜հ

վիհը: Առաջին, երբ մեր փոքրութիւնը {ոտք} կոխեց Պոլիս, ազգային լրագիրները մի երկ

ան սանդուղքի ամենաբարձր աստիճանին վերայ {ոտք} կոխելու... Այս բոլորը պատմական ֆա

է օրինաւոր պատուանդան, այլ եւ առանց մի {ոտք} կոխելու տեղ ունենալու, կամենում ենք օդ

րախ ենք, որ ժողովրդական լեզուն ձեռք ու {ոտք} է ստացել եւ մեր նոր մատենագրութան աղքատ

ութիւնը իջնելով իր լոկ տեսական աթոռից, {ոտք} է կոխում իրական պատուանդանի վրայ: Յայտ

անկարելի էր նորա հիւրանոցի շեմքի վերայ {ոտք} կոխել: Բոլոր ծառայքը տանջւում են սորա

ալ իւր մեղքը, ուղղել իւր վարքուբարքը, {ոտք} կոխել ճշմարտութեան ճանապարհի վերայ եւ հ

ն: Այնուհետեւ նա գործարանի սեամի վերայ {ոտք} չկոխեց: Բայց ի՞նչ օգուտ: նա չկարողացա

րեք անգամ կը փչես ջրի երեսը եւ ջուրը մի {ոտք} չկոխած տեղ կը թափես, ահա բոլորը ":

ըստ որում սովորած չեմ բարեկամ լինել կամ {ոտք} լիզել օգտի ակնկալութեամբ, սակայն ձեր ը

տխուր բան էր 18 տարեկան աղջկայ համար մի {ոտք} յառաջ ամուսնանալ. չէ՛, այդ չէր պատճառ

էջ, ծռել են որի աչքը, որի ծնօտը, որի {ոտք} ու ձեռքը: Այս մարդիկը ինքեանք պատմում

եցաւ իւր հաշւում։ Մինչդեռ առաջին անգամ {ոտք} էր հաստատում նա այն հողի վերայ, որ պատ

ւորութեան մէջ, ուր օտար մարդ չէր կարող {ոտք} կոխել։ Շատ լաւ ուսաւ Չինացոց լեզուն,

Նոքա, որ դուրս չ'գնան, կամ միւս անգամ {ոտք} կոխեն Ֆրանսիայի աշխարհը, պիտոյ է պաժու

լ բաժանել իւրեանց անձը տխուր անցածից եւ {ոտք} կոխել վճռաբար նոր սահմանագլխի վերայ, ո

տնի ժամանակներում, երբ քիչ շատ ձեռք ու {ոտք} ունէր Հայաստանը, մենք չենք ունեցել մի

ն: Այսօր, եթէ տակաւին գիտութիւնը {ոտք} չէ կոխել ազգի մէջ, գոնէ լսւում է մի խո

ւսաւորութիւնը մի մասով, եթէ գիտութիւնը {ոտք} կոխէ Հայաստան: Բայց ինչ որ ներկայ

ի համար խօսող ասող էլ չկայ, գիտութիւնը {ոտք} չէ կոխել Հայաստան, մեր գրագէտքն էլ ջրհ

նում է իր համար օտար աչք, օտար ձեռք ու {ոտք} ։ Ստո՛յգ է, չեն սոքա, որպէս կարող էին

ջի մէջ։ Այն թշուառը աչք ունի, ձեռք ու {ոտք} ունի եւ շատ անգամ մի առոյգ առողջութիւն

վ է ասել, որ այսպիսի անախորժ եղանակում {ոտքդ} դուրս դնես տանից։ Ես, ահա ինչպէս տեսա

ոցին հասկանալ. բայց ինձ պէտք էր իսկոյն {ոտքդ} ընկնել, արտասուքով աղաչել եւ այդ վանքի

ջը լսում, էլ ի՞նչ պատճառից է մեռնում։ {Ոտքե՞րն} են կաթուածահարուել. այնպիսի դիպուածում

նջը լսում, էլ ինչ պատճառից է մեռնում: {Ոտքե՞րն} են կաթուածահարուել թէ՞ ձեռքերը ․ այդպիս

ժամս հերիք է տասն արծաթը: Խնդրում եմ, {ոտքերդ} համբուրում եմ, մի մերժէք ինձ, ես աղքա

, եւ դուք աշխատում էիք՝ ամրացնելով ձեր {ոտքերը} նոցա ձիւթապատ ուսերի վերայ: Իսկ մե

ւ, շրջապատելով փետուրներով եւ ներկելով {ոտքերը}, հաւատացնում է, թէ մանուկ կազուար է:

ացին. նորա բարոյական եւ լուսաւորութեան {ոտքերը} ադամանդից են շինուած, եւ միստիկականութ

անակ պիտոյ է ամրացնէին իւրեանց նիւթեղէն {ոտքերը}, որ այնուհետեւ կարողանային գնալ բարոյա

լ, թէեւ սա թաքցնէ իւր կարմիր կտուցն ու {ոտքերը}, այնուամենայնիւ այն բնագէտը իսկոյն կը

էր ակամայ եւ տենդային ցնցողութեան մէջ, {ոտքերը} եւ ձեռքերը, մանաւանդ այս անդամների մատ

ծ ղենջակ սկսած մէջքից ծածկում էր մինչեւ {ոտքերը}: - Ներեցէ՛ք խնդրեմ, պարոն փեսայ, -

այս գիշեր... Նորա սիրտը թրթռում էր, {ոտքերը} ծալւում էին. վերջապէս լաւ փաթաթուելով

պի երեսն էին տեսանում, լիզում էին նորա {ոտքերը} եւ կեղծաւորաբար ցոյց էին տալիս, թէ ինք

Այս խորհրդով խոստացան նոքա ընկնել Պապի {ոտքերը}, խնդրել նորա օրհնութիւնը, մատուցանել

րը եւ Լայենէզը գնան Հռովմ, ընկնեն Պապի {ոտքերը} եւ մատուցանեն նորան իւրեանց ծառայութիւն

ր, միեւնոյն ժամանակում ընկնում էր Պապի {ոտքերը} եւ հաւատացնում էր, թէ իւր Կարգը, առան

ծ թուրքի ոտանաւորներին, հիմնած միմիայն {ոտքերի} եւ վերջերի նոյնայանգութեան վերայ առանց

ծքի վերայ, յետոյ ծնկների վերայ, յետոյ {ոտքերի} վերայ եւ այլն: Երբ բոլորը աւարտած էր,

տութեան մէջ պաշտպանում էր քաղաքը։ Բայց {ոտքերի} վերայ վէրք ստանալով ձախումը՝ պարսպից ա

անդադար մռմռալով, քծնում էր պառաւների {ոտքերին} եւ աչքը չէր հեռացնում նոյնպէս պտուկից,

խօսքի վերայ կատուն, որ քծնում էր նոցա {ոտքերին}, երկրորդ անգամ մլաւեց: Պառաւները այս

եան երկուսով ԴԷմքն է սքողում սարսափած, {Ոտքերն} ` ցածի թեւերով, Միջիններով մնացած Ծխու

րակաց սրտի մէջ, իսկ մեր ազգը, կաւեղէն {ոտքերով} թաւալգլոր ընկած չարաչար կործանութեան ան

ական զանգակը՝ դեպի Հռո՞վմ: Գուցե թե " {ոտքերս} թեթեւ լինի ": Նեապոլիտանիայի կառավ

այն թող գրե, թե ես ֆիլանս ֆիլան մարդու {ոտքը} կատարյալ կառողջացունում եւ չառողջացուցա

ս ըլլա նե, խրկիք եւ իրեն ասիք, որ նրա {ոտքը} ոսկորը կպած է. միմիայն ուռած է, նարա

մենք վերջն կօծինք տեյին, զերե եթե նրա {ոտքը} առողջանա, մենք անպատճառ առողջացածովն գ

ենայն եղեւ ի գալստենէ փէրիին ( օղուռսըզ {ոտքը} Բեսարաբեայ կոխածին պէս, քահանայք թարաք

ր ընթացքով հայտնի ցույց է տալիս, որ ոչ {ոտքը} դուրս է դրել Ռուսիայից, ոչ օտար աշխարհ

եր բոլորովին մարմին դարձած մեծատունների {ոտքը}, ազգի անունով բան խնդրելու համար, յան

ը տա՞յ, որ ատեն անցնելէն ետեւ, աղջկան {ոտքը} Լոմպարտիա դպածին պէս կառավարութենէ բռնո

որից եւ գնացողը կամի յետ դառնալ, բայց {ոտքը} սայթաքում է: Եւ ի՛նչ խելք է կատարելութ

տութիւնը, որի հեղինակը իւր աշակերտների {ոտքը} լուանալով մերժում է եւ հիմն ի վեր տապալ

անից ու գետը թափեց: Ղազար Փարպեցուն {ոտքը} բոբիկ քշեցին վանքից, որ, Մամիկոնեանց

կանում է վերացականութեան, որովհետեւ մի {ոտքը} գրած է լոկ գաղափարի վրայ, որ չէ ապրում

էր եւ խթանի դէմ աքացողը պիտի միայն իւր {ոտքը} վիրաւորէր. այս չէ՞ր պատճառը, որ այն տ

ւմ է հիւանդի վերայ, գլխից բռնած մինչեւ {ոտքը}. այստեղ հիւանդին ասում են, որ երեք ան

մէջ, եւ դողում էին ոչ թէ միայն ձեռք ու {ոտքը}, այլեւ բոլոր մարմնի մկնակները եւ ջլերը

ազատ ներգործութիւնը ճանապարհ էր բանում {ոտքը} չկոխուած եւ հեռաւոր աշխարհների մէջ, մի

, Իգնատիոսի վէրքը բժշկուեցան, միայն մի {ոտքը} կարճ մնաց միւսից, եւ ծունկի տակում գոյ

ամաց կամաց ձգելով՝ երկարացնում էր նորա {ոտքը}, թէ եւ այսպիսի բժշկութիւնը մեծ ցաւ էր

արեւ, ուր որ հասանում էր Յիսուսեանների {ոտքը}, որ տեղում նոքա հաստատւում էին, իսկոյ

ատ կեղծ վիճակում է։ Ցրտում, գլխաբաց, {ոտքը} բոբիկ ման է գալիս երեք գազ ձնի միջում ե

ատ կեղծ վիճակում է: Ցրտում, գլխաբաց, {ոտքը} բոբիկ ման է գալիս երեք գազ ձնի միջում ե

ր, այնքան այգիների տէր, ծերացած եւ մի {ոտքը} գերեզմանի մէջ, այնուամենայնիւ ( երես 8

ծիքի տէր է: " Ա՛յ տղայ, ի՞նչ ես խալխի {ոտքը} քաշում, Վայկո՛ւն, - ասում է Սօսը, - էդ

մ քաղաքի պատիվը, որի երեսփոխանքն էին, {ոտքի} տակ դնելու: Մեք այս բաները գրում են

ինձ: Թո՛ղ այսօր լինէր այդ ուսումնարանը {ոտքի} վերայ, էգուց գնայի ես գերեզման, գո՛նէ

աճարը... Թռչում են վերեւից, բարձրից՝ {ոտքի} տակ տեսանելով այն բոլորը, որոնք իւրեան

ակշիռ գործերում. պատճառ, մի քանի տարի {ոտքի} վերայ պահել մի դպրոց եւ այնուհետեւ խափա

է, որ այդ չափ խրտեր են ու չկրցին օր մը {ոտքի} վրայ ելնելով ըսել, թէ " այո՛, հերձուա

ռաթուր կոխելիք իւր բարձրագոյն գիտութեան {ոտքի} տակ: Այս բանին մեծապէս օգնել էր նա

ան ոյժը եւ կարողութիւնը, հաստա՛տ է իւր {ոտքի} վերայ։ Նա կարօտ չէ ուրիշին. դորա փոխա

, ոչ միայն ինքնուրոյնաբար կը կանգնի իւր {ոտքի} վերայ, այլեւ եւրոպական արծաթը եւ ոսկին

նեղութիւնը ճանապարհից չէ այնքան, որքան {ոտքի} կօշկից, որ սեղմում է եւ չէ թողնում ման

այլն, եւ, ընդհանուր մարդկութեան շահը {ոտքի} տակ կոխելով, անքուն հսկում է միայն իւր

պահում է եւ պաշտպանում է իւր օգուտը եւ {ոտքի} տակ է կոխում ուրիշ իւր պէս անձնաւորութե

նով, իսկ իմ վերաբերութեամբ ինչի՞ համար {ոտքի} տակ ես կոխում նորան եւ անիրաւում ես չար

հարկաւոր է, հասարակաց մի սխալ կարծիքը {ոտքի} տակ կոխելով, նոյն այդ հասարակութեան էա

է հարուածել Իր եղջիւրով շեշտակի. Ապա, {ոտքի} ՛ քաջաբար Կպչում է լաւ ճմլուած Դրախտաբնա

գլխին Եւ մեզ կարծում են հող իրենց {ոտքի}, Ու մենք մեզ կոխող ո՜տքը լիզում ե

ռ սրտի խորքում Չունի հաստատուն մի {ոտքի} կայան, Ու որդիքն պանդո՜ւխտ, իրե

ին ամբողջ օրը առաւ[ոտեան] 9-ից մինչեւ 4 {ոտքի} վրայ ման եկայ, որով մի փոքր հանգիստ էի

կաշխատի ճնշեալ ժողովրդի իրաւունքը իսպառ {ոտքի} տակ առնելու համար: Վա՛յ մեզ, որ ո

ի գահին, կանգնեցաւ, գլուխ տուեց եւ մի {ոտքի} վերայ պտոյտ եկաւ: Յետոյ դարձեալ գլ

ուսի հետ, որ դժուարութեամբ կանգնում էր {ոտքի} վերայ եւ որի լեզուն, համարեա թէ փայտան

.. աղջիկը նոյն դրութեան մէջ, կանգնած {ոտքի} մատների վերայ եւ պարզած աջ ձեռքը, աշխա

ւթիւնը սրտապնդեց նորան եւ նա յառաջ եկաւ {ոտքի} մատների վերայ երեք քայլ: Նորա այդ երեք

Մխիթարը եւ Հայկական ուսումը, չգտանելով {ոտքի} ու կայքի տեղ իւր հայրենական հողի վերայ

գայթակղութիւն պատճառել ազգերին, որոնց {ոտքի} վերայ հաստատ պահելու համար նոցա արարիչը

եւրոպական հայեացքով չէր կարո՛ղ. այո՛, {ոտքի} տեղ գտանել մի այնպիսի դպրոցում, կամ մի

ջողեցաւ նորան տեսանել այդ միաբանութիւնը {ոտքի} վերայ, եթէ ոչ այն պայմանով, որ այդ մի

պականութեան Հայերի մէջ, որ փոքր ի շատէ {ոտքի} տեղ գտել էր Հայաստանում դեռեւս 13-երորդ

ը ասացին, թէ հարկաւոր է անպատճառ հանել {ոտքի} փշրուած ոսկերքը. եւ մինչ կատարում էին

ել այս մասնը եւ երկար ժամանակ կապում էր {ոտքի} վերայ մի երկաթի մեքենայ, որ կամաց կամա

այնտեղի աստիճանաւորների ներկայութեամբը {ոտքի} տակ կոխել խաչը որպէս ապացոյց նորա անքրի

որհուրդ ունի կենդանի ժողովրդի իրաւունքը {ոտքի} տակ կոխելը, քանի հազար տարի առաջ մեռած

վրայ սիրահարուելով, անմշակ թողունք կամ {ոտքի} տակ կոխկռտենք մեր նոր լեզուն, որ ինչքա

... յառաջ քան թէ փրկեցիր նորա կեանքը, {ոտքիդ} տակ կոխեցիր նորա իրաւունքը եւ նորա մարդ

արակ, Երկինքը գահ քեզ համար Ու երկիրը {ոտքիդ} տակ, Հաճեցար դու մատուռն այս Քո անուն

ինձ բաժին: Բայց ո՛չ երբեք պիտ՚ սողամ {Ոտքիդ} տակում, ինչպէս շատ Մարդիկ, որ չեն իմա

Դու ըսպասիր նորա գլխին ` նա ուշ դնէ քո {ոտքին} ", Սովրեցնում է մեզ Մովսէսը, սա

կանգնեցայ նորա առաջեւ. երկու ծերունիքը {ոտքից} մինչեւ գլուխս չափեցին իւրեանց աչքերով:

ւ եւ պատժելու: Մեր փոյթը չէ, եթէ, {ոտքից} մինչեւ գլուխ միստիկականութեամբ խմորուած

նէ՞ր արդեօք Հիւսիսափայլը հայոց եկեղեցու {ոտքից} մինչեւ գլուխ ռեֆօրմը պահանջելու: Ա

իւն, ինչ հայեացք աչքից։ Մինչ {ոտքից} գլուխ սպիտակ հագած Դիմում էր տխուր

այստեղ եւս չէին տեսանում փեսայի երեսը, {ոտքից} մինչեւ գլուխ ծածկուած լինելով քօղով, գ

Կոյրը մխիթարւում է լեզուով, ձեռքից եւ {ոտքից} ընկած մարդը մխիթարւում է լեզուով. պատճ

կատաղութեամբ. բոլոր մարմինս ուռած է ` {ոտքիցս} մինչեւ գլուխ եւ գիշերը ջերմ ունէի, այս

Բայց զարմանում ենք, թէ ինչպէս " Կոտրած {ոտքով} կովի " անմահ տաղերգուն մի տաղ չէ ասել Պ

թունաւորուելով, ոմանք՝ կապած ձեռք ու {ոտքով} այս կամ այն բռնակալի դուռը տանուելով,

ծիծաղելի է. միթէ ամեն մարդ, որ երկու {ոտքով} կաղում-կակազում է, դրախտի լեզո՞ւն է խօ

ակ կառքեր, Բայց դու ման ես գալիս {ոտքով}: Ոսկի, արծաթ, գոհարեղէն,

ազգուրացութեամբ Մեր նախնեաց ուխտը {ոտքով} կոխել ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։

այի դէմքի վերայ փայլեց մի ժպիտ եւ ետեւի {ոտքով} ականջը քորելով ասաց. - Հրամայիր դժոխքի

րդու տեղ եւս չէ դնում եղած, ինքը, իւր {ոտքով}, միայն մի շապիկով եկել է կէս գիշերին պ

քեզ ողորմիմ ասողը չէ՞ր, որ ծովի վերայ {ոտքով} վազեց դէպի նաւը, որով Աստուած, ողորմի

, եւ ուխտաւորի հանդերձով ճանապարհ ընկաւ {ոտքով} դէպի Բարսելոն, որպէս զի այնտեղ նաւ գտա

Բարսելոնումը եւ հասաւ Գայէդ, որ տեղից {ոտքով} գնաց Հռովմ եւ, լիզելով Ադրիանոս IVի հո

ով, խօսել կցկտուր, ճնճղուկի նման զոյգ {ոտքով} այստեղից այնտեղ ոստելով եւ, այս ամեն ս

մ է սարի վերայ, իսկ պարտէզը՝ այդ սարի {ոտքում} մի տափարակ տեղի վերայ, որ բաժանւում է

արի վերայից տխուր ճակատով նայում էր իւր {ոտքում} գտանուած լճերի եւ այժմ անջուր աւազաններ

նք մեր ազգային աւանդութիւնը, որ Մասեաց {ոտքումը} կայ մի փոս՝ դժոխք անուանուած, ուր շատ

աւանդութիւն, որ պատմէր մեզ, թէ Մասեաց {ոտքումը} կայ մի փոս՝ դժոխք անուանուած հնումը։

էր նորան ծունկ չոքել տէր սատանայի գահի {ոտքումը}: Ոչինչ տեղից չէր լսւում ձայն կամ աղաղա

րդ անուանուած տղամարդերը՝ թափելով նոցա {ոտքումը} իւր պղինձը, արծաթը եւ ոսկին։ Փրկիչը,

ալ պատճառը, բայց հազիվ թե կարողացել էի {ոտքս} շարժել տեղից եւ ահա բազմության գլխի վեր

վ ինձ եւս ելանել նորա քամակից: Երբ {ոտքս} դուրս կոխեցի շեմքից, երկու զրահաւորուա

յաւիտեան, Գուցէ միւս անգամ {Ոտքս} չկոխեմ Քո շեմքի վերեւ, Մնաց

կարծ ծնողքս, մի երկու օրուայ մէջ ձեռքս {ոտքս} կապած, վեր առնուն ու տան... Յոյս ու

նութեան: Գրէ առաքեալն. " Ամենայն ոք, {որ} ընդ իշխանութեամբ, ի հնազանդութեան կացց

Օրհնեալ եկեալ յանուն Տեառն, օրհնեալ, {որ} գաս յանուն Տեառն ": " Օրհնեա՛, Հայր ս

, զի սա է ժողովուրդ եւ խաշն արօտի քո, {որ} աղաղակէ առ քեզ հոգւով. " Ովսաննայ բարձ

ա մեջի գրվածներն, եւ ես ալ հուսով եմ, {որ} դուք ալ իմ ամենայն փոշտի գրած գիրերս կս

լ, հեմ ճամբա քալել, եւ մանավանդ կլսիմ {որ} Խառքովա խայրախը թանկ է տեյին, ցուրտին

բ այդ նավերն ե՞րբ կուգան դեյին, եւ երբ {որ} գան նե, ես առաջի փոշտիվ իմաց կուտամ իր

մեռսկի սուտը, ամեն նավը բոտրադ կանեմ, {որ} պաշխա մարդ չառնե, այտ կողմանե միամիտ թ

բանը թող հոգա: Եվ այս եւս հայտ առնեմ, {որ} նոր ճանավարներուտ անունը չի կարցա կարդա

էր, ինչ էր, խնդրեմ ինձի շուտով գրեք, {որ} ես ալ միամիտ ըլամ, եւ ասկեց առաջ Սերոբ

յին տունին ետեւի տերեյին մեջն, ինչ տեղ {որ} ծառեր կա: Դուք ալ խելք արած հոները թաղ

Պապային եւ Մկրտիչ վարդապետին գիր գրից, {որ} թաթիմորիին Կարապետին խրկեն: Խնդրեմ, ե

ն խրկեն: Խնդրեմ, եղբայր, նարա ասիք, {որ} ինքը տված թուղթեն թող չի վախնա, միայն

տ չիմ գալ, այսքան: Շատ կխնդրիմ ձեզի, {որ} ինչպես ըլլա նե, խրկիք եւ իրեն ասիք, ո

ր ինչպես ըլլա նե, խրկիք եւ իրեն ասիք, {որ} նրա ոտքը ոսկորը կպած է. միմիայն ուռած

կոճն կցավի: Ատոնց համար է, ես գիտեմ, {որ} ան նարա համար բան չէ, սրբազանը նարա գա

տության Կարապետ աղայեն մեկ թուղթ առեք, {որ} իրեն կատարյալ չարած եդ չի դարձուցին: Ե

գալու մասի խիստ շուտով թե տարիք տեսեք, {որ} ուրիշ սեմթե խափանողներ չըլլան, եւ շատ

ափանողներ չըլլան, եւ շատ վայրեթ արեք, {որ} շուտով ճանապարհ մանիք եւ մինչեւ այս ամս

այն փող խարճած պերածներս անոր համար է, {որ} պակասավոր չիմնա տեյին, չյունքի նա վարպ

ոցա սիրտերն ցավելուն, ամմա ինչ անինք, {որ} օրենքը չի հրամայիլ, անպես է նը, թող ա

լ այնպես կպատկանի հայրապետաց կանոնովս, {որ} եպիսկոպոսն օծե, ինչպես իրենց ալ սրբազա

չէ խոսք հասկացունել: Ես կխնդրիմ քեզի, {որ} դուն տեղն եկած վախտն ասիս իրենց, որ ատ

, որ դուն տեղն եկած վախտն ասիս իրենց, {որ} ատոր համար սիրտերն թող չի ցավի, նա նոց

7 հունվարի 1849 ամի յՕդեսսայ Երբ {որ} սահի Քիշնեւ երթալու ըլլանք նե, ես ձեզի

թալու ըլլանք նե, ես ձեզի կիմացունում, {որ} ինչ տեղ գիր գրիք, տահա հոս կմնանք պեքի

ցրած է]. Սիրելի Խազարոս եղբայր, ով {որ} քեզի ասիլ է, թե Ներսեսն վերարկուով կքա

թիւնդ գիտել ի քահանայէն Պոպովեանց թէ նա {որ} յերկբայս գտանի արդիս թէ Նալպանտեանն էր

Պոպովեանց աստանօր մերկապարանոց յայտնի, {որ} տակաւին անգէտ գտեալ զինէն եւ զիմս մական

տեալ զինէն եւ զիմս մականուանէ հայրենւոյ {որ} է Նալպանտեան, որպէս եւ գտանի արձանագրե

անդ եւ գործ եւ յորջորջէ զիս Ուստայեան, {որ} օտար է ըստ ամենայնի ի ճշմարտութենէ միայ

նոր ճարտասանութեամբ անասելի հեգնութեամբ {որ} ո՛չ է վայել կոչման իւրոյ եւ աստիճանի գ

լիս նորին աստուածարեալ վեհափառութեան, {որ} գտանիմ ըստ ամենայնի անծանօթ նոր օրինակ

այց ի բարձրապատուութենէ ձերմէ զայն, առ {որ} մշտապատրաստ հանդիսացուցեալ էք զձեզ ( այ

անապատիւ Գաբրիէլ քահանայի Պատկանեանին, {որ} գտանի այդ նպատակաւ մտանելոյ յակադեմիայն

քն ի նոյն: Առ այնպիսի նպատակ նորա, {որ} թեւակոխէ յապահովութիւն սննդեան պանդխտաց

էպէտ քանիցս անգամ գրել էի տէր Գեորգին, {որ} ձեզի միամիտ անի վասն ձեր որդեկին եւ կար

միամիտ անի վասն ձեր որդեկին եւ կարելի է {որ} մինչեւ ցայսօր ասած էլ լինի, միայն ես ի

յ այսու համառօտ գրութեամբ միամիտ անել, {որ} սրբազան Հայրն ձեր գիրն ստանալով, կրկին

ն գրեց աղայենց եւ անդառնալի միջնորդեց, {որ} անպատճառ ընդունին, եւ միամիտ եղէք, որ

որ անպատճառ ընդունին, եւ միամիտ եղէք, {որ} կ՚ընդունին, եւ թե այսու եւս չընդունին

նգամ եւս կգրենք դարձեալ, չենք թողուլ, {որ} դուրս մնայ, բայց մինն ալ բաւական է, ե

այց մինն ալ բաւական է, եւ այն սկիզբն, {որ} դուրս մնացել է, պատճառն է Խաչատուր աղա

Խաչատուր աղային Պետերբուրգ չիգտնուիլն, {որ} գնացել էր զակրանից, եւ միամիտ լինիք,

գնացել էր զակրանից, եւ միամիտ լինիք, {որ} սրբազան հայրն միշտ իր շնորհը ձեր վրայէն

նի, նույնպէս եւ իմս նուաստութիւն որքան {որ} կարողանամ միշտ վասն ձեր լավութեան աշխատ

աց, քանզի սրբազան հայրն յերեկի աւուր, {որ} էր 8 ամսոյս, ընկալաւ ի նոցին գերազանցո

ՆԱՅ ՉՈԼԱԽԵԱՆ, Զգրութիւն Ձեր ընկալայ {որ} ի 18-էն դեկտեմբերի, եւ ծանուցեալ զքաջա

զքաջառողջ դրութենէ ձերմէ ուրախ եղէ, առ {որ} մատուցանեմ զիմս լիաբերան շնորհակալիս,

թեան իւրում առ տէր փոխարքայն Կովկասու, {որ} վասն ընդունելոյ զկաթոլիկս ի լուսաւորչեա

ընդ ձեռն Մարտիրոս քահանային Թորոսեան, {որ} արարեալ էր միմիայն առ ի խաբել զպարզամիտ

էս եւ զապարդիւն նորին դաստիարակութիւն, {որ} առեալ էր յանձին միմիայն առ ի գտանել զաւ

էր այլ ոք ի մերոց հոգեւորական եղբարց, {որ} խոտէր զնորին աղանդ եւ խաբեբայութիւն ի հ

թ ընդ ձեռն Բարսեղ քահանային Պոպովեանց, {որ} էր տիրացու Սարգիս, որ յայնոսիկ ժամանակ

ային Պոպովեանց, որ էր տիրացու Սարգիս, {որ} յայնոսիկ ժամանակս գտանէր Էջմիածին, իբր

ոց Նախիջեւանայ, որոց չունէի ինչ պէտս, {որ} եւ չգիտեմ ո՞րպիսի կերպիւ մատուցեալ ի նո

, թէ ես գրեալ իցեմ նմա զգիր թէ ոչ, առ {որ} վերստին խնդրագրութեամբ իմով յանուն նոյն

թեան, որոց գլխաւորն է աղքատութիւն իմ, {որ} ո՛չ ներէ ինձ չուել աստի ի Քիշինեւայ յԷջ

րադառնալն բաղկացուցանէ զ4600 վերսս, առ {որ} անշուշտ պէտք են դրամոց իբրեւ 400 մանէթ

նց եւ այլոց, որոց մոռացեալ եմ զանուն, {որ} կարէ վկայել ըստ ամենայն քրիստոնէական իւ

ւթիւն Հայու կաթոլիկի ումեմն վարսավիրի, {որ} բնակէր յայնժամ ի Թաղանրօգ, եւ զխորհուր

զիմ արդարութիւն, երկրպագիմ գաւազանին, {որ} զիսն հարկանէ: Ձերոյին աստուածարեալ

ԱԶԱՐԵԱՆ, Գրած գիրդ ընկալայ, եւ ինչ {որ} գրել էիր, կարդալով իմացա: Ահա պատասխա

րդալով իմացա: Ահա պատասխանն գրում եմ, {որ} ինձի համար միամիտ լինիք եւ այնպես յիմար

մենայնի միամիտ եղիք իմ մասին: Յուսամ, {որ} Պատկանովին յանձնած լինես 70 մանէթ, բայ

էթ, բայց ես մոռացա գրել այն ժամանակն, {որ} 9 ռուբլի քանի կոպեկն թանսուխի փողն առնէ

: Ես ողջ եւ առողջ եմ, նոյնպէս ցանկամ, {որ} դուք ալ ողջ լինիք: Մեր բոլոր ընտանեաց

ս գիրս անպակաս կը գրեմ, ինչպէս բան է, {որ} դուք կենէ միամիտ չէք: Երեկ մեր Խազարոս

հարկն է վասն պատկանաւորն հաստատութեան, {որ} եւ մատուցեալ նորին բարձր սրբազնութեան խ

ժշկաց վտարեաց յանձնէս զախտ թուլութեան, {որ} ամօք սպառնացեալ էր ի բժշկաց թագաւորել ի

թիւն մտանելոյ անդր, զոր սկսեալ եմ, եւ {որ} մնաց անկատար վասն չունելոյ զարձակուրդ ի

զիս Ձերով մշտնջենական խնամարկութեամբ, {որ} ո՛չ միայն յիս, այլեւ ի բազումս ի մերայ

կեցջիք ի սփոփանս ազգի, զի ամենեցուն, {որ} յազգին են աչք՝ ի Ձեզ հային, իբրեւ ի պ

Ր ԻՄ. ՂԱԶԱՐՈՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ, Երեկի, {որ} էր ամսույս 9, շնորհավոր բակլա խորան տե

ստացա քո մեղադրության նամակը եւ այսօր, {որ} ամսույս 10 է, ահա առաջին պոչտով գրում

անը: Առաջինը ինձի շատ զարմանալի է, {որ} դուն ինքդ, ինձի՝ ձեզի մոռացող համարել

քեզի միշտ սիրով ցույց կուտաս եւ կասես, {որ} եկողներից լսել ես, թե ես հայի վերա սեր

սպես ճանաչեցեք կամ այնպես, այսինքն ինչ {որ} եմ ես, ամեն մարդ ունի յուրյան ազատ կամ

այնպես ճանաչե, բայց ես այսքան կասեմ, {որ} եթե Նախիջեւանից այստեղ եկողներն ինձ ասե

վ քեզ այդպիսի նամակ չէի գրեի, պատճառ, {որ} ինձ մեծ ամոթ կհամարեի, որ ես քու եղբայ

ի, պատճառ, որ ինձ մեծ ամոթ կհամարեի, {որ} ես քու եղբայրդ լինելով, չպիտի կարողացա

եւ մեկ թուրքի կամ չերքեզի կարգում եմ, {որ} ամեն նամակներիդ միջումը դնում ենք երեք

ւմը դնում ենք երեք կանգուննոց ասեղներ, {որ} քանի կարելի է, լավ ծակե իմ սիրտս, եւ

նամակ. երեւի ձեր սերի ուժը այնքան է, {որ} երկու կամ երեք շառլաթյանի խոսքով կավերվ

են մարդ ունենար այնքան մաքուր սեր, ինչ {որ} կաս իմ սրտիս մեջ ոչ թե միայն իմ ծնողաց

ինչքան ես ունեի: Ես ամոթ կհամարիմ, {որ} իմ ծնողաց որպիսությունը հարցանեմ օտարից

րդիություն, եղբայրություն է սոցա մեջ, {որ} միմյանց որպիսություն օտարից են հարցանու

ն, ի՞նչ այլեւս հարկավորություն ունեի, {որ} օտարներից լսեի. այդ կանե միայն այն մար

ներից լսեի. այդ կանե միայն այն մարդը, {որ} գիրին չի հավատալ, բայց ես հավատում եմ

էլ չեմ հարցրել, բայց այս եւս իմացեք, {որ} այն մարդիկ չեմ հարցրել, որ ինձ օտար էր

ւս իմացեք, որ այն մարդիկ չեմ հարցրել, {որ} ինձ օտար էր, ամոթ համարելով, բայց պար

ելս կարելի է այն բանից են դուրս բերել, {որ} ես նոցա մոտ գնացած եկած չեմ, ես չեմ կա

ունիմ. բժշկությունը բերբերություն չէ, {որ} մեկ ամանով սյուլուկը շալկե ու երթս, հա

ու երթս, հազարավոր բաներ կան, կարծեմ {որ} փոքր ի շատե դուք ինքներդ ալ այս բաները

գրել, այդ եւս զուր տեղը չէ. առաջինը, {որ} ամեն փոշտի գրելու բան չունիմ, երկրորդը

եղավոր չեմ, ժամանակները ձեզ հայտնի է, {որ} շատ անգամ 25 օրից գիր կառնում Նախիջեւան

ամիսներով չեմ առնուլ: Ես եղած բան չէ, {որ} ձեզանից նամակ ստանամ ու պատասխան չգրեմ

ցեպտ, այժմ գիրիդ զորութենովն կիմանամ, {որ} այն ալ ստացած չես, որ մեղադրում ես: Ձ

թենովն կիմանամ, որ այն ալ ստացած չես, {որ} մեղադրում ես: Ձեր կամքն է, եղբայր, ա

կամ բամբասանքի տեղիք եմ տվել: Կարծեմ, {որ} եթե իմ լավ անունս լսած չեք նե, գեշը բն

՞նչ է իմ ծնողաց ընդդեմ մեղքս, ասացեք, {որ} ես էլ իմանամ. կարելի է մեղանչել եմ, թ

լավ կլինի, եթե ես էլ իմանամ իմ մեղքս, {որ} մյուս անգամ չանեմ: Եթե հեռու եմ նոցանի

ի առաջը յուր ապագա վիճակը, իհարկե դուք {որ} ինձ մեղադրում եք, այս բաները չեք չափել

անս մեջ մխիթարելու, ամեն օր կաշխատիք, {որ} նոր նոր խոցերով սիրտս ծակեք, վիրավորեք

սուցի, մի ճանապարհի վերա կանգնեցուցի, {որ} մարդ դառնա, բայց թե չեք կամենալ, այլ

տայիք. նա այժմ վաճառական լինելու չէր, {որ} ասեք թե՝ չէ, բանը բանից անցավ, հազար

բանով վիրավորեցի, ներեցեք ձեր եղբորը, {որ} ձեզ միշտ սիրում է եւ այնքան սիրում է,

ձեզ միշտ սիրում է եւ այնքան սիրում է, {որ} դուք երբեք չունեիք դեպի նա այն սերը, թ

ց հետո, հայտնում եմ իմ որպիսությունս, {որ} ես ողջ եմ եւ առողջ եւ հետեւում եմ իմ գո

մեկ եկողի հետ եւ, թե ուշացավ, ներեք, {որ} ես ժամանակ չունիմ, եթե այստեղ լինեիք,

րս լավ մը կարդաս հորս եւ մորս առաջեւն, {որ} նոքա եւս իմանան իմ արդարությունը այս բա

դոցմե ինձ վերա բան չհարցնել. առաջինը, {որ} նոքա ինձ չեն տեսնուլ այստեղ, երկրորդ,

նս հասուցանես պարոն Խատամովին եւ ասես, {որ} նորա եղբայրական սերը մոռացած չեմ, այլ

ԱՆ, Ձեզ հայտնի է պատմություններից, {որ} ամենայն ազգի գրականությունը սկսանում է

ը ամբողջի մեջ փոխադարձ եւ իմանում ենք, {որ} հայոց հին դպրությունը եւս ունեցել է երգ

ովը այժմուս զրկված ենք, եւ այս քչիցը, {որ} մեր ձեռքը հասած է, եզրակացնում ենք, ո

ր մեր ձեռքը հասած է, եզրակացնում ենք, {որ} պիտո է անհամար շատ ունենայինք այսպիսի ե

ին նահապետական ժամանակներում. պիտո է, {որ} ունենայինք եւ մեհենական կամ նվիրական եր

բանաստեղծություն է, եւ ի՞նչ հնար կար, {որ} առանց նվիրական երգերի կատարվեին նոցա պա

են ( conceptus). սորանից երեւում է, {որ} լեզուն իբրեւ բնության այլ մարմինները են

բեք չի կարող կատարյալ հասակին հասանել, {որ} է երիտասարդություն: Եղած են աշխարհ

ն շոշափելի օրինակներովը մեկնել: Գիտենք {որ} թե մի բուսական առանց բնության ներգործու

վերայից՝ ծաղկի, իսկույն այս ծաղիկը, {որ} երիտասարդությունն է, թոթափելով կհասնի

այնպես սուղ է եղած, այնպես կարճատեւ, {որ} չի երեւում աչքի, այլ մնացել է միայն նո

գրությունը: Եթե տարակույս չունինք, {որ} լեզուն, ինչպես տեսանք, իբրեւ բնության

րակ կանոններին, իմանում ենք նույնպես, {որ} մարմինները անմահ են մնում յուրյանց հաջո

նմահ են մնում յուրյանց հաջորդների մեջ, {որ} թողնում էին կա՛մ յուրյանց մարմնի մի կտո

հասակի հավիտենական շարունակության մեջ, {որ} կարող է եգիպտական մումիայի նման գոյացած

լագարություն է ջնջել եւ չքացնել որդին, {որ} գուցե հոր նման կամ ավել քաջ կլիներ, պա

որ ենք տածել ու խնամել նոր բողբոջները, {որ} գինի սերմիցը հառաջացած՝ խոստանում էին

օրըստօրե մոռանում եմ: Վասն որո ինչքան {որ} այժմ ձեռումս ունիմ այս տետրակիս մեջ գրա

մեջ գրած, ավանդում եմ ձեզ, հուսալով, {որ} ձեզ մոտ չէ կարող Սատուրնոսը մերձենալ եւ

ան ողջույն մատուցանելով, հայտնում եմ, {որ} այս գիրս գրած ժամանակս աստուծո ողորմութ

, նույնպես Ավետիքը եւ Մարտին Մակարիչը, {որ} տեսա առաջին անգամ ամսույս 8ին երեկոյան

կ: Այժմ միշտ տեսանում ենք, եւ երեկի, {որ} էր ամսույս 10, կիրակի օրը ժամից հետո խ

Ավտուշն եւս հետներս էր: Հույս ունիմ, {որ} սորանից առաջ գրած նամակներս ստացած լինի

ս ստացած լինիք, թեպետ ես շատ ժամանակ է {որ} մեկիցդ էլ մի գիր չունիմ: Բավական հոգսի

ին եւս կբերեի, բայց աստծուն հայտնի է, {որ} լսելով այդ խռովությունքըն, սիրտս պաղեց

կ խայիրլըսըն կա " եւ հանձնեցի աստծուն, {որ} ողջությամբ պահե եւ մեզ եւ ձեզ, որ գալո

ւն, որ ողջությամբ պահե եւ մեզ եւ ձեզ, {որ} գալոց ամառ արժանի լինիք միմյանց տեսությ

ւնյանցի հետ հորս անունով եւ խնդրել էի, {որ} թե այդ պատվական տղան գար Նախիջեւան, նո

չ, այսուամենայնիվ դարձյալ խնդրում եմ, {որ} թե գա, նորան ընդունեք եւ մեր տունը կամ

մարդասիրություն ցույց տաք, իմանալով, {որ} շատ օտար մարդիկ մեզ այս օտար աշխարհներո

ջս եւ զավակացը սիրով ողջույն. ասացեք, {որ} նա Ավտուշին համար հոգս չանե եւ թե ` ինձ

նի չէ, բայց թե գա Մոսկվա, կարծիք կա, {որ} դիմացի ձմեռը այստեղ մնա մինչեւ գարուն:

գրած նամակս ստացե՞լ է, թե ոչ եւ խնդրես {որ} պատասխանն շուտով գրի, ես նորան եւս գիր

ցա ձեր ողջությունը, գոհացա աստուծուց, {որ} ողջ եք եւ առողջ, թեպետեւ քո հիվանդությ

դությունդ ինձ չարչարում է. աստված տա, {որ} Տկաչովի ձեռքով բժշկություն ստանաս, եւ

վ բժշկություն ստանաս, եւ հույս ունիմ, {որ} կարո՛ղ է, միայն դու քեզ պահպանի՛ր, առ

զատիկ անարատ կլինես: Եղբայր, ինչ {որ} սրբազանի մասին կգրիս նե, սուտ բան է,

ե ո՞վ է ծան տվողը կամ հարցմունք անողը, {որ} ես ալ իմանամ, թե ի՞նչ կուզիս ասիլ, դո

ց ուրիշ անգամ խնդրեմ միշտ տեղյակ գրիս, {որ} ես մտատանջության մեջ չմնամ: Մարտին

քանի տող գիրը կարդացի, շնորհակալ եմ, {որ} չի մոռանում: Անցյալները Խոնղուռին հետ

սվում է խաղաղության մասին, աստված տա, {որ} ճշմարիտ լինի եւ դուք եւ ամեն մարդ հանդա

ԱՆ, ԱՐԳՈ ԲԱՐԵԿԱՄ Առաջին նամակը, {որ} գրում եմ Ձեզ, մանավանդ առաջին անգամ ծա

ետո, պարունակում է յուր մեջ մի խնդիր, {որ} կարելի էր միայն գործել երկար ու շատ ծան

ակը, առանց սուտ քաղաքավարությունների, {որ} մինչեւ այժմ եւս չեն ամաչում ոմանք գործ

ոմանք գործ դնել: Երկար ժամանակ է, {որ} ես եւ պարոն Նազարյանցն ցանկանում էինք դ

մեր սրտումը բոլորովին անգործ, պատճառ, {որ} զանազան հանգամանք արգելք էին լինում այս

րի փոփոխությունը, տեսանելով մանավանդ, {որ} չուխոնները մինչեւ անգամ հրաման ստացան Ռ

ունը, եւ սկսեցինք հետեւել այս գործին, {որ} մեզ եւս թույլտվություն լինի տերությունի

առոտ պարունակությունը այս է. առաջինը՝ {որ} այդ օրագիրը պիտի դուրս տա պ. Նազարյանց

իմ անվամբ խնդրել չէր կարելի, պատճառ, {որ} ես համալսարանում լինելով եւ բժշկությամբ

ս փայլողության պատկերը: Հույս ունինք, {որ} տերությունը հրամայե, եթե միայն մի արգե

ությունը հրամայե, եթե միայն մի արգելքը {որ} կա, մի կերպով վերանա՝ այսինքն Մոսկվայ

նելը: Այս մասին խնդրի մեջ ասված է, {որ} անդամ ընդունեն Մոսկվայի ցենզուրնի կոմիտ

րժապետ է նույն ճեմարանի մեջ: Գիտելով, {որ} տերությունը հանձնառու չի լինի հայ ցենզո

ժվարության եւ թույլ տա: Լավ գիտեմ, {որ} թե այդտեղ մի հոգաբարձու մարդ չունենանք

, մեր խնդիրը չի ընդունվելու, մանավանդ {որ} պատճառը պատրաստ է: Վասն որո ովի՞ն կարո

ենալով, որոնց առաջեւ, հավաստի գիտեմ, {որ} հարգելի էր Ձեր միջնորդությունը, կարող

պարտավորեիք, այլ եւ բոլոր հայոց ազգը, {որ} չունի ոչինչ լուսավորության հնար: Այ

եմ Ձեզանից չխնայել ձեր աշխատությունը, {որ} նախարարությունը հետ չդարձուցանե մեր առա

ս, մի պրոֆեսոր Մուխլինսկիից խնդրել է, {որ} նա եւս աշխատի: Ուրիշ մարդերից չէր կարե

իշ մարդերից չէր կարելի խնդրել պատճառը, {որ} հայերը դժբախտաբար այնպիսի մի զարմանալի

պիսի մի զարմանալի հոգվո տեր են դարձած, {որ} եթե չկարողանան կամ չկամենան մի բանի օգն

ոյականության հիվանդությանը: Գիտեմ, {որ} մեր օրագիր տպելը քանի մի հնամոլ մարդերի

ամոլ մարդերի ընդդեմ պիտի թվի, պատճառ, {որ} դոքա հին եւ մեռյալ լեզվի քամակից գնալով

չի առնում ձեռը, բոլոր պատճառը այն չէ, {որ} չի կամենում կարդալ, բան հասկանալ, այլ

լ, բան հասկանալ, այլ մանավանդ այն է, {որ} կարդացածը չի հասկանում եւ, թե մինչեւ ա

եւնույն է: Մեր ցանկությունը այն է, {որ} կարողանանք ժողովրդին մոտեցնել փոքր ինչ

րդական, ազատելով աբեղայականությունից, {որ} մեջ մնացած է այժմ անտեր անտերունջ:

անտեր անտերունջ: Շատ հույս ունիմ, {որ} Ձեր աշխատությունը կպսակե մեր սրտի ցանկո

ի հիմար թշնամու օրհնությունը, մանավանդ {որ} ես արժանի էի մեղադրության իմ լռութենովը

անպատասխանի: Բայց այսքան ասեմ միայն, {որ} ես երկու նամակ ստացել եմ Ձեզանից, երրո

կու նամակ ստացել եմ Ձեզանից, երրորդը, {որ} ասում եք, իմ ձեռքը չէ հասած: Այն ոտան

ետեւածներս, եթե հաջողի, հույս ունիմ, {որ} Նախիջեւանու մեջ այդ բանի տարածվելուն,

( տեսար դուն 76-ին ժամանակը) ափսո՛ս, {որ} այդտեղ չէ Ձեր բարեկամ Միքայել Նալ

րիստոսի Սուրբ Հարությունը, տա աստված, {որ} դա մեզ ամեններիս համար հոգու եւ մարմնի

յուն լինի։ Հայտնում եմ եղբայրությանդ, {որ} ապրիլի 3-ին գրած սիրո նամակը ստացա եւ ի

րիլի 3-ին գրած սիրո նամակը ստացա եւ ինչ {որ} գրել էիր՝ կարդացի, իմացա. ինչ որ կամ

ինչ որ գրել էիր՝ կարդացի, իմացա. ինչ {որ} կամենում էիր, ահա՛ ուղարկեցի, տե՛ս եւ

է՝ այնպես գործ կատարե, հույս ունիմ, {որ} կատարվի ցանկությունդ: Շուտով կստան

սպասելու բան կա. միայն այսքան իմացեք, {որ} դուք միաբանվելով շատ բան կարո՛ղ եք առնե

ամենքդ եւս ջոկ ջոկ կտակարանաք՝ աշխարհս {որ} կա, միաբանությամբ կա, եթե այն նյութեր

կին չդառնալ, եւ եթե մենք կամենայինք, {որ} մեզ ուրիշները պատվեին, պետք է որ նախ ե

ինք, որ մեզ ուրիշները պատվեին, պետք է {որ} նախ եւ հառաջ մենք մեր անձը պարտվենք. ե

ղբայր սիրելի, այժմ այնպիսի ժամանակ է, {որ} ամեն մարդ ամեն տուն, ամեն քաղաք եւ հաս

, ներկան եւ ապագան, պիտի չափե օգուտը, {որ} կարո՛ղ էր լինել յուր խելացի կերպով քաջո

կատարելուց, պիտի չափե նույնպես վնասը, {որ} կարո՛ղ էր հասանել անխելութենով եւ երկչո

եւ մի՞թե մենք այնքան անարգ մարդիկ ենք, {որ} մինչեւ այնքան տեղը լինինք հասած, որ չկ

, որ մինչեւ այնքան տեղը լինինք հասած, {որ} չկամենանք գոնե ճանաչել լույսը եւ խավարը

րության մեջ է: Մեք ամենքյան, որոնց {որ} ճանաչում ես, ողջ են եւ առողջ եւ ողջուն

րաժեշտ եմ համարում միաժամանակ հայտնել, {որ} դրան հաջորդելու է հիշյալ վեպի թարգմանու

հրեա) ներածականը " խորագրով ձեռագիրը, {որ} ուղղված է արված նշումների համաձայն, որ

որ ուղղված է արված նշումների համաձայն, {որ} գտա իմ ձեռագրի էջերի վրա, երբ այն ետ ս

Ընդ սմին պարտք եմ համարում տեղեկացնել, {որ} ամբողջապես նշված 29 հոդվածներից առաջին

համապատասխանի գրաքննչական կանոններին, {որ} չեմ սպասում, ըստ կատարված ուղղումների

տպագրելու իմ աշխատությունը այն հիմամբ, {որ} յոթ հոդվածներից այն, որոնք կարող էին հ

գրած գիրդ ստացա, անչափ շնորհակալ եմ, {որ} այդպես ստեպ գրագրություն կանես: Ես քեզ

ց 200 մանեթ առածս հայտնել եմ, հուսամ, {որ} մինչեւ այս նամակիս ստանալը այն եւս ստաց

այն եւս ստացած լինիս, եւ հույս ունիմ, {որ} բարկացած չես: Ֆեոդոր Միխայլիչն, ինչպե

ենի փասիլկան չառածը, սպասում եմ գրիդ, {որ} այն կերպով ընթանամ նորա հետ: Ուրիշ

ան չունիմ առայժմս գրելու, պատճառ, ինչ {որ} ունեի ասելու՝ ստրախավոյ գիրով գրիլիմ ա

եւ նա համաձայն է, միայն փոքր համբերե, {որ} այս բաները կարգ ընկնին: Լեբեդեւան

ոյ] գիրդ եւս առի, անչափ շնորհակալ եմ, {որ} այդպես մեծահոգությամբ հայտնում ես քո ազ

զգասիրությունը: Աղաչում եմ ինձ ներել, {որ} մինչեւ այժմ չէի կարողացել քո մի քանի հա

արել, պատճառը անթիվ զբաղմունքներս էր, {որ} գիտե աստված՝ տիվ եւ գիշեր սրբազանի մոտ

անչափ շնորհակալ եմ եւ քաջալերվում եմ, {որ} իմ ազգի համար աշխատությունս կորած չէ.

ատությունս կորած չէ. գոնե կա մի մարդ, {որ} ճանաչում է եւ ինձ օգնական է լինում: Ես

ինձ օգնական է լինում: Ես հույս ունեմ, {որ} մեր բարեկամությունը պիտի մինչեւ գերեզմա

մ քո համար մեր ազգի մեջ: Հույս ունիմ, {որ} քո ազգասիրական հոգաբարձությունքը չի թող

արգադրություն լինի, եւ այս է պատճառն, {որ} սրբազանը սուս է, սպասում է, որ ստանա

ճառն, որ սրբազանը սուս է, սպասում է, {որ} ստանա յուր վճռական իրավունքները եւ ապա

ավունքները եւ ապա գործ կատարել այնպես, {որ} ոչինչ անհամությունք չպատահին: Սիրակ

ը կոտրելու է այդ: Առայժմ ներե եղբայր, {որ} երկար չեմ գրում, թեեւ հարկավորություն

ՊԵՏՅԱՆ, Սիրո ողջունով հայտնում եմ, {որ} մեր օրագրի թույլտվությունը դուրս եկած լ

ւնքը: Ահա ուղարկում եմ քեզ մի օրինակ, {որ} կարդաս, հոգիդ փառավորվի ու ցնծաց. ես

փոշտերով կուղարկեմ մի քանի օրինակ եւս, {որ} ցրվես քո ծանոթներին եւ քո բնական ազգասի

ո բնական ազգասիրութենովը հորդոր լինիս, {որ} սորա մասնակից եղողների թիվը շատանա, որ

ահեն: Հայոց ազգի մեջ կան այժմ մարդիկ, {որ} կարող էին հազար անգամ լավ գրել, լուսավ

դորա պատճառը դու էիր: Հույս ունիմ, {որ} իմ այս խոսքերս կընդունես որպես անկեղծ ս

դրում եմ քո մեծահոգի ներողամտությունը, {որ} քո հանձնարարությունքը փոքր ինչ ուշ եմ կ

ր ինչ ուշ եմ կատարում, հավատա աստված, {որ} մոխիր կտրել եմ, դուռեն դուրս գնալու ժա

գործերը այնպես են արել իմ դրությունը, {որ} համարյա թե ամեն րոպես հաշված է: Ես

երդ եւ բարեկամությունդ եւ հույս ունիմ, {որ} երբեք բարկանալու չէիր իմ վերա: Պար

մ տանս եւ սպասում եմ հրամանիդ: Ինչ {որ} մինչեւ այժմ փող եմ ստացած Ֆեոդր Միխայիլ

ի. յուրաքանչյուրը 3 մանեթ 25 կոպեկով, {որ} շնորհակալ եմ, Ֆեոդր Միխայիլիչը երես եղ

րես եղավ եւ առավ Քաչադքով ասած մարդից, {որ} Նաժավոյ լինիումը ունի յուր խանութը, մի

վոյ լինիումը ունի յուր խանութը, մինչեւ {որ} դու այս մասին հոգաբարձություն առնես:

ւ այժմ, օրըստօրե սպասում ենք հրամանի, {որ}, ինչպես լսում ենք մասնավոր կերպերով,

մեզ սրտով բարեկամքը: Ինչ բաների մասին {որ} սրբազանը [խոսք էր տվել] կատարեր, բոլոր

յդ բոլոր գործերի մասին, քեզ ասում եմ, {որ} մոխիր եմ դարձել. հիվանդությունիցս հետո

վ օրինավոր առողջության երես տեսած չեմ, {որ} քիչ մը կռատուսի ուժով բան տեսանեի: Քո

ո կռատուսը մինչեւը 0-ն իջել է, փոխանակ {որ} ձմեռը բարձրանում էր մինչեւ 74 կամ ավելի

ործունյա մասնակցությունից, խնդրում է, {որ} ամեն աշխատություն ի սեր ազգի գործ դնեք

տություն ի սեր ազգի գործ դնեք դարձյալ, {որ} մնացած տոմսակները եւս, որքան կարելի է

, բաժանվի: Խնդրեմ ասացեք տեր Գեորգին, {որ} այս մասին աշխատի ամենայն ջանքով: Լս

յժմյան պաշտոնավարությունը եւ ուրախ եմ, {որ} անտես եղած ազգային գործերը այժմ Ձեր հոգ

ագիր ստանալը, շատ ուրախ եմ եւ հոգվով, {որ} Ձեր ազգասիրական հոգու արժանավորության հ

ար ստացաք եւ արտաքին արժանավորություն, {որ} այժմյան ժամանակներումս շատ հարկավոր է:

րա, առաջարկում եմ իմ անձնական խնդիրս, {որ} թեպետ ուղղված է ազգին, մանավանդ Նախիջե

եպի ինձ: Ձեզ հայտնել էի մասնավորապես, {որ} շարադրել էի մի գիրք " Մինին խոսք, մյու

մանեթ ծախքի, այս պատճառով խնդրում եմ, {որ} ինչպես Նազարյանցի հանդեսը տպվեցավ ստորա

րը, յուրաքանչյուրին կհասանի 25 մանեթ, {որ} մի մեծ բան չէ մի մարդու համար: Տեր Գեո

մարդու համար: Տեր Գեորգին եւս ասացեք, {որ} նա եւս աշխատի. ես հույս ունիմ, որ մի

ք, որ նա եւս աշխատի. ես հույս ունիմ, {որ} մի բաժինը նա ինքը ստորագրեց եւ մի բաժին

ուրիշին տա ստորագրել: Հավաստի եմ, {որ} Դուք չեք հրաժարվիլ ինձ այսպիսի մի ազգաս

նանա ազգի համար, հավաստի եմ նույնպես, {որ} բավական կմնաք իմ աշխատությունից, որովհ

ծակատար եմ գտնված։ Խնդրեմ ներեցեք, {որ} այսպիսի հանձնարարությամբ Ձեզ ձանձրացնու

ս համարձակվելու չէի: Հավատացած եմ, {որ} կկատարեք իմ խնդիրը: Ստորագրողների անու

րս, եթե կարելի է մինչեւ դեկտ. վերջը, {որ} կարողանամ հունվարից իսկույն գործ սկսանե

թանքից հետո արժան եմ համարում հայտնել, {որ} մեր գրագրությունը վաղուց դադարած լինելո

ասում էի Ձեզանից իմ նամակի պատասխանին, {որ} գրել էի դեռեւս անցյալ տարումը, բայց մի

ր խզած նամակագրությունը: Հույս ունիմ, {որ} օրագրի առաջին ամսատետրակը ստացաք, այժմ

իլի մեջ կտպենք մարտը եւ ապրիլը, այնպես {որ} մայիսին կհավասարվինք եւ այս անտեղի ուշա

, բայց այժմ այնտեղն է հասած մեր բանը, {որ} միշտ մենք փոքր ի շատե բան հասկացողքս պի

այսքան գլուխ գալու վրա եւս ուրախ ենք, {որ} գոնե կարողանանք մենք ցույց տալ, թե ինչ

զգի դաստիարակության համար. ուրախ ենք, {որ} մեր մատենագրությունը մի փոքր ձեռք ու ոտ

ների մեջ: Եվ ես պարծենում եմ նորանով, {որ} այդ տպարանը եւ օրագիրը պարտական է յուր

եկան վաստակների վերա մարմնին պատմելու, {որ} կարողանային դոքա երեւել մարդկեղեն աշխար

իարակության համար: Այժմ ժամանակ է, {որ} եւ դուք եւ մենք, մինչդեռ կենդանի ենք,

ել եւ այդ ազգը չէ այն խաժամուժ ամբոխը, {որ} ոչ այս գիտե եւ ոչ այն, այլ ընտրյալքը ո

ր ոչ այս գիտե եւ ոչ այն, այլ ընտրյալքը {որ} ճանաչում էին յուրյանց անձը, յուրյանց ա

ւթյամբ հասուցանել ինձ հարկավոր արծաթը, {որ} կարողանամ, գոնե ապրիլի 20-ից սկսանել տ

թել Դավթյան Քայալյանից եւ հույս ունիմ, {որ} նա եւս յուր ազգասիրական ջերմեռանդությու

այժմ փառք աստուծո: Ես հուսով եմ, {որ} մեր եղբայրական անխարդախ սերը նույն է եւ

րը նույն է եւ նույն պիտի մնա, չնայելով {որ} երբեմն նամակներս ուշանում էին: Եղբ

արներին, եւ հասկացուր չհասկացողներին, {որ} իմանան: 8-ի մեջ շատ սաստիկ խառնված են

Ճշմարտության թշնամիների հույսը այն է, {որ} օրագիրը կխափանվի, բայց չէ պիտո թույլ տ

իրը կխափանվի, բայց չէ պիտո թույլ տալ, {որ} այդ հարվածը ստանանք. հայտնի բան է, այ

ն է հրապարակով ծրագրի մեջ խայտառակվել, {որ} ամենայն տեղ գնում է եւ կմնա շատ երկար տ

ն ստորագրողք կան, եւ այնտեղ հույս կա, {որ} գալոց տարի ավելանա, ուրեմն պակասածը մի

ւմ եւ Նախիջեւանում, բայց հույս ունիմ, {որ} դուք ձեր ազգասիրական օգնությունը չեք խն

թողիկոսի հաստատությունը չկա. ձայն կա, {որ} Լանսկոյն պիտի փոխվի եւ նորա տեղը, ասու

յն պիտի փոխվի եւ նորա տեղը, ասում են, {որ} պիտի կարգվի Ռոստովցովը: Վարժապետի գ

ի գործի մասին այսքան կարող եմ հայտնել, {որ} ինչ այստեղ կարելի էր, նորա օգտի համար

Государст[венный] сов[ет], հույս կա, {որ} շուտով վերջանա, բայց թե որքան կթեթեւան

եւս կարող էիր լսել ինձանից այս մասին, {որ} գրել չէ կարելի եւ այլն: Հոկտեմբերին

" Հյուսիսափայլի " համար, ես կարծում եմ {որ} ուշ չէ, բայց դու քո խորհուրդը հայտնել

նու " վերա, իհարկե կկարդաս, միայն ինչ {որ} դու կկարդաս եւ կհասկանաս, աշխատել որ ո

չ որ դու կկարդաս եւ կհասկանաս, աշխատել {որ} ուրիշներին եւս հասկացնես, որ ճշմարտութ

, աշխատել որ ուրիշներին եւս հասկացնես, {որ} ճշմարտությունը հայտնվի: Գայանե Նիկո

վը, ստացա օգոստոսի 1-ին եւ տեսանելով, {որ} հասել էր Ձեր պատվականության ձեռքը իմ աշ

ծո անքննելի նախասահմանության կամքն էր, {որ} մեր ձեռքով պատժվեին եւ խայտառակվեին:

ացողներուն հասկացնեք բանի զորությունը, {որ} ճշմարտությունը ձայն ստանա այդ կորած եւ

: Թող եւ ուրիշները կարդան եւ հավատան, {որ} Նալբանդյանցը ոչ թե առանց ստորագրության

նունը եւ այնքան զորություն հոգու ունի, {որ} տպելով հրատարակե յուր կարծիքը թշնամիներ

ության համար: Նոցա միակ հույսն է, {որ} օրագիրը խափանվի, բայց դուք պիտի պաշտպա

մեզ ազգի եւ ճշմարտության համար, մինչեւ {որ} մի քանի տարի շարունակվելով, արմատ արձա

անանք ստորագրությունը եւ հույս ունենք, {որ} դուք անձանձիր կհետեւեք այս բանին, որ կ

, որ դուք անձանձիր կհետեւեք այս բանին, {որ} կանգուն մնա մեր ընկերության ( партия)

միայն մեր թշնամիքը: Ինչ ասեմ, կարծեմ {որ} դուք ամեն բան առանց իմ ասելուն եւս գիտե

մ վերա. ես ներքեւում դնում եմ հասցես, {որ} եթե աշխատություն Հանձն առնուք օրհնել ին

ուրիշների հետ միասին, աներկբա մնալով, {որ} առանց տոմսակի եւս օրագիրը պիտի հասաներ

Ավելորդ ենք համարում ասել այստեղ, {որ} " Հյուսիսափայլը " լուռ մնալու չէ գալոց

Ո ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, Հույս ունիմ, {որ} երկարաժամանակյա լռությունս վերագրած լին

Մինչեւ այս նամակիս Ձեր ստանալը, կարծեմ {որ} հասանի Ձեզ եւ " Հյուսիսափայլի " 11 №.

կտեսնեք իմ մին նամակը առ հրատարակողը, {որ} ճշմարտությունից եւ խղճմտանքից հարկադրվա

ք, ինձ հակառակորդ, բայց անհույս չեմ, {որ} ազգի բարեմիտ անդամք կբարձրացնեն յուրյան

կ ժամանակում: Այսքան Ձեզ հայտնի լինի, {որ} գեր[ապատիվ] Այվազովսկին հայտնի թշնամի է

: Այժմ նոքա ամեն ջանք գործ պիտի դնեն, {որ} մենք ստորագրող չգտնելով, ընկնենք տարապ

ի ամեն ջանք եւ աշխատություն գործ դնեք, {որ} ինչքան կարելի է բազմաթիվ լինեն ստորագրո

թիվ լինեն ստորագրողքը, մանավանդ այժմ, {որ} վարում եք քաղաքագլխի պաշտոն, ուրեմն ավ

արի շարունակվի, այն ժամանակ հույս կա, {որ} ավելի լավ լինի այդ բանի վիճակը: Այս տա

սում ենք հազիվ տալ, բայց պիտի իմանալ, {որ} մենք մարդ ենք, անմարմին չենք, եւ դիցո

քաջալերել մեզ: Մի՞թե մեք մեղավոր ենք, {որ} ազգասեր ենք: Այո, եթե մեք լինեինք հար

նվում ենք պարտքի տակ: Մի՞թե արժան չէ, {որ} ազգային եղբարք օգնեին մեզ, մանավանդ մի

գնեին մեզ, մանավանդ մինչ տեսանում են, {որ} ամեն բան զոհում ենք ազգի օգտի համար:

բայր, մեր դրությունը, տարակույս չկա, {որ} մեք օտար մարդու առջեւ ցույց չենք տալիս

րիշ կերպ նայել բաների վերա, հույս կա, {որ} մի քանի տարուց հետո ակնհայտնի երեւին նո

ակցության հանդեսը: Ես հույս ունիմ, {որ} մեր բարեկամք ամենեքյան աշխատություն հան

տո է ջերմությամբ կպչել գործին: Գիտեմ, {որ} այս բաները Դուք ինքներդ եւս լավ գիտեք,

եր, 1858, Մոսկվա Հ. Գ. Լսեցինք, {որ} Զեյթունին Գրիգորը կաթվածով ( паралич)

Ն, Ահա գրում եմ Ձեզ երրորդ նամակս, {որ} խոստացել էի առաջին նամակիս մեջ: Գուցե

ինի հավատարիմ պատճենը այն տեղեկության, {որ} Դուք 6 մարտ. վերջին անգամ գրեցիք սրբազ

ար պարտքի մասին: Թող հայտնի լինի Ձեզ, {որ} վերադարձյալ Գաբրիել վարդապետ Այվազովսկի

անտեղի մեջ է մտանում այնպիսի գործերի, {որ} չէ ենթարկվում առաջնորդական տեսչության,

ություն տվեցինք Ցենզուրական Կոմիտետին, {որ} գրե յուր պատասխանի մեջ, բացի յուր արդա

ացի յուր արդարացուցիչ փաստերից եւ այս, {որ} բարեհաճի պ. նախարարը մեզանից հարցմունք

միրյանցն, նամակ են գրել Այվազովսկուն, {որ} նա զուր տեղը չհետեւի վնասել կամ կարճել

ի քաղաքավարի նամակ գրեիք Այվազովսկուն, {որ} մի փոքր զգույշ մնար " Հյուսիսափայլին "

դկաստանի փողերի մասին թղթերի օրինակին, {որ} կարողանամ առաջին համարի մեջ հրատարակել

Հ. Գ. Սրբազանին գրած թղթին օրինակը, {որ} խնդրել եմ, ուղարկեցեք պ. Սալթիքյանցի

ը մարտի երեքից, ստացա անկորուստ եւ ինչ {որ} գրել էիր՝ կարդացի տեղեկացա: Քո գնա

ոքր: Ահա գիր չգրածիս պատճառը: Երբ {որ} դու գնացիր այստեղից, խոստանալով հասուց

ալու չեմ քո սերը իմ վերա: Խնդրում եմ, {որ} ինձ հասուցանելու 250 մանեթը ( ավելի չեմ

դացած. պ. Հայրապետյանցը այնպես գիտե, {որ} մի օրինակ մնենի մեք քո հետ տվել ենք Սիվ

գրեի: Ինչեւիցե, վերջին խոսքը այս եղավ {որ} ՝ заочно лечить невозможно, пусть посо

եռքով կուղարկե, նույնպես այն ջուրերը, {որ} մի մարդ 25 մանեթ տվեց ինձ, անունը չգիտ

ւ ճանաչում ես: Իմ գնալուս համբավը, {որ} Նախիջեւան տարածվի գնալուցս հետո, խնդրե

ւ թե բան ուսանելու գնացել եմ զագրանից, {որ} խեղճ մայրս հոգս չառնե: Եվ գնալուս մասի

ձ բարեկամի, այդպես հարկավոր է, մինչեւ {որ} ստանաս ստրախավոյ նամակս: Պատկերները

րը շուտով կպատրաստվին. մարդը ասում է, {որ} 106 մանեթ դահա պիտի հասանի նորան. տակի

տով Նարզարյանցի վերա: Հույս ունիմ, {որ} խնդիրս անտես չես առնիլ եւ ինձ չես մոռան

ՅՐ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, Հույս ունիմ, {որ} Մոսկվայից գրած նամակս ստացած լինիս մինչ

արության որպիսությունը եւ հույս ունիմ, {որ} ամեն բան այնպես լավ երթա, որ թշնամիք ա

ս ունիմ, որ ամեն բան այնպես լավ երթա, {որ} թշնամիք ամոթապարտվին։ Կարդացած կլինիք

ղուի " 10 համարի իմ նամակիս պատասխանը, {որ} գրել է պ. Բալասանյանցը: Ես երկու օր մ

յանցը: Ես երկու օր մնում եմ Վարսովիա, {որ} հարկ մերժողությունը գրեմ ( опровержение

կխմեմ եւ կգրեմ այնտեղի որպիսությունքը, {որ} գուցե Գայանե Նիկոլաեւնային եւս օգտակար

ին վերա, նորան երես արի, միամիտ կաց, {որ} անտարակույս կկատարվին այդ բոլոր հանձնար

մ, բայց հանքային ջրերը, հույս ունիմ, {որ} առողջություն տան ինձ: Եթե այնպիսի բ

ան ինձ: Եթե այնպիսի բաներ ունենաս, {որ} հարկավոր էին տպվել " Հյուսիսափայլի " մե

ելի պարտքի մեջ են: Ես հույս ունեմ, {որ} դուք բոլոր մեր ճշմարտասեր եւ ազնվամիտ հ

լ եւ ցույց տալ ժամանակով մեր ապագայից, {որ} ազգի համար անհոգ չենք եղել, որ ազգի թշ

գայից, որ ազգի համար անհոգ չենք եղել, {որ} ազգի թշնամիների հարձակմունքին դեմ ենք դ

ին դեմ ենք դրել մեր կուրծքը եւ ճակատը, {որ} ազգի օգտի համար զոհել ենք մեր հանգստութ

անցին, Խլթճյանցին, Պոպովին եւ այլոց, {որ} մեր սիրելի եւ բարեկամ կճանաչես ներկա րո

աչես ներկա րոպեումս: Այստեղ լսեցի, {որ} կաթողիկոսը ճանապարհ է ընկել դեպի Էջմիած

ակայն եթե Նախիջեւ[.... ] հույս չկա, {որ} դուք գիտեք ձեր բանը [..... ] Առ

ժամս այսքան, ավելի ոչինչ [.. ] մինչեւ {որ} Մոսկվայից լուր ստանամ " Հյուսի[սափայլի

.... ] ինչպես պիտի որոշեմ իմ ապագան, {որ} հ[ուսալով] աստուծո նախախնամությանը նվիր

նալ ինձ այս օտարության մեջ, չմոռանալ, {որ} ես այս բոլորը քաշում եմ ազգի համար մեր

լի ազգի խեղճ վիճակի վերա: Աստված տար, {որ} ես գերեզման չմտած տեսանելի մեր ազգի դրո

սկվա գաս՝ կիմանաս, թեեւ չեմ կարծում, {որ} բոլորովին անգետ լինիս իմ հանգամանքներին

յանքս մաշվում է: Այժմ այսքան ասեմ, {որ} գնում եմ Պետերբուրգ, կանդիդատի քննությ

րել եւ բժշկությունը շարունակել: Պետք է {որ} ես ինքս գտանիմ իմ ճարը, ըստ որում ոչ մ

կ լինելու: Այդ ի՛նչ խելագարություն է, {որ} ես ուրիշից պարտք առնեմ ապրեմ, " Հյուսի

դ ո՞ր գրքի մեջ գրված է: Եվ ո՞ր մարդը, {որ} չուներ բնակություն, կերակուր եւ զգեստ

ծ ընդունե այդ զոհը, բայց տեսանում եմ, {որ} այսուհետեւ անկարելի է։ Քեզ քաջ հայտնի

ուհետեւ անկարելի է։ Քեզ քաջ հայտնի է, {որ} ես բարոյապես թուլացած չեմ, կարող եմ շա

ց աշխատելու համար հարկավոր են պայմանք, {որ} ես չունիմ եւ որի մասին չկամիմ ոչ ոքի բե

այսուհետեւ " Հյուսիսափայլի " հետ. ինչ {որ} օտար աշխարհից բերած՝ տվել էի " Հյուսիս

ւ հուսահատության չափը։ Ափսո՛ս ինձ, {որ} ես երեւեցա հայերի մեջ, մի այլ ազգի մեջ

միմիայն հուսալով նախախնամության վերա, {որ} կերակրում է ճնճղուկները: Սիրտս արյ

, բայց այնքան հոգու զորություն ունիմ, {որ} ոչ ոք չի կարող իմ դրությունը կարդալ ելլ

կարդալ ելլեսիս վերա: Ուրախ եմ միայն, {որ} առողջ եմ, եւ տկարությունս իսպառ փարատե

բոլորը չէ, ավելի խայտառակ բաներ կան, {որ} միմիայն բերանով կարելի է ասել, ըստ որո

իմ մխիթարությունը. շատ շնորհակալ եմ, {որ} ինձ չես մոռանում, ինչպես ես եւս չեմ մո

մար անչափ շնորհակալ եմ եւ հավատում եմ, {որ} պիտի ցավեիք, բայց եղբայր, ինչո՞ւ եք բ

անձրություն պատճառեմ, դուք լավ գիտեք, {որ} միմիայն վերջին աստիճանի նեղությունը կար

քեզանից բան թաքցրած չեմ, իմ դրությունը {որ} ոչ ոք չգիտե, քեզ միշտ հայտնի է եղել եւ

եզ միշտ հայտնի է եղել եւ անչափ գոհ եմ, {որ} դուն ինձ միշտ օգնել ես: Բժշկություն

ի բան չունիմ, սակայն համաձայնիր ինքդ, {որ} հնար չունեի շարունակել. ի՞նչ անեի, ո՛

եմ Պ. բուրգի համալսարանում։ Իմացիր {որ} ես մայիսին կանդիդատ եմ առանց այլեւայլի

կխոսինք: Եթե դուք այնքան բարի եք, {որ} կամիք ինձ օգնել եւ իմ խավար դրութենից դ

մ, եթե այդ բարերարությունը ինձ առնեք, {որ} ես կարողանամ 2 տարի ժամանակով Փարիզ մնա

գնաց իմ բանս, գոնե դորանով մխիթարվիմ, {որ} Փարիզի Ակադեմիայի մեջ ավարտեմ իմ գիտութ

ուսանելու ընթացքը. հավատացած կացի՛ր, {որ} այդ բանը ինձ մեծ եւ մեծ օգտակար կլինի,

ան Պետերբուրգի դիմաց. հարկ չկա սկսել, {որ} ֆրանսիարեն կուսանիմ որպես ֆրանսիացի, ա

անեթով. եթե դուք այնքան բարի եք եղել, {որ} հանձն եք առել զոհել 600, տարակույս չու

եք առել զոհել 600, տարակույս չունիմ, {որ} կզոհեք եւ 800 մանեթ, ես էլ թե մարդ եմ

յսուհետեւ ամեն շաբաթ նամակ կգրեմ, քանի {որ} Նախիջեւան ես, անտարակույս դուն եւս կգր

Մակարիչ Հայրապետյանցին, հույս ունիմ, {որ} ինչ որ պետք է նե, կհոգա, եւ չեն համար

չ Հայրապետյանցին, հույս ունիմ, որ ինչ {որ} պետք է նե, կհոգա, եւ չեն համարձակվելո

ուրեմն միամիտ եղիր: Շատ ուրախացա, {որ} գոնե այս պատճառով գիր ստացա, շատ ժաման

բանը ինչպես վերջացուցածը ինձի հայտնեց, {որ} ես առ միամիտ լինեմ: Ես ողջ եմ ու առ

գն մեր, շատ այն է՝ նշկահեալ զմրրկօք, {որ} բազմիցս սպառնացաւ զմեզ նաւաբեկել։ Վ

առաքինութեան՝ ձեռն տալ ազգի ընկճելով, {որ} ընդ հուր եւ ընդ ջուր անցեալ ոգեսպառ դնի

ւ զճարտարապետ խորանին Աստուծոյ: Իսկ {որ} ինչ զմէնջ, ճանապարհ մեր յայտ իսկ է արդ

00 հատ պատկերը մեր վեհափառ կաթողիկոսի, {որ} ուղարկեմ Մոսկվա մեր հասարակական բարեկամ

ձեզ այն պատկերները եւ շատ խնդրում եմ, {որ} աշխատություն հանձն առնուք հրատարակել այ

50 կոպեկով վաճառել: Տարակույս չկա, {որ} ավելի գնով ծախվի՝ ավելի օգտակար է աշխա

նով ծախվի՝ ավելի օգտակար է աշխատողին, {որ} արդարեւ չէ արհամարհում այդպիսի հաշիվներ

րհում այդպիսի հաշիվները: Հույս ունեմ, {որ} կկատարեք իմ այս խնդիրը: Մեծարանքով

ջ բերել այստեղ Ձեր նամակի դրությունքը, {որ} այսպես էին: § 1. Երկու մարդ ընտրե

լրացյալ երեսփոխան կարգել այդ մարդիկը, {որ} նոքա, որպես պատկեր քաղաքի, կարողանան

ջ թեթեւաբար ընթանալ աններելի է եւ Ձեզ, {որ} առաջարկում եք, եւ մեզ, որ պիտի ընդուն

է եւ Ձեզ, որ առաջարկում եք, եւ մեզ, {որ} պիտի ընդունենք այդ առաջարկությունը: Ձե

են. § 1. 3000 մանեթ արծաթը, {որ} երկու մարդու գնալու եւ գալու որպես ճանա

ւ ոչ երկուքի: Թող մտածեն առաջարկողքը, {որ} ամիս ու կես կամ lիսուն օր միմիայն ծովի

լկաթա, այսպես են այդ հավաստի լուրերը, {որ} առանց հաշվելու Կալկաթայում բնակության ծ

յն գումարով վերադառնալ: Ովի աչքում {որ} մեծ բան է երեւում 3000 մանեթը Նախիջեւան

երեւում 3000 մանեթը Նախիջեւանի մեջ, եւ {որ} կտրիճ տղամարդը որ հանձն կառնու ընկերով

ը Նախիջեւանի մեջ, եւ որ կտրիճ տղամարդը {որ} հանձն կառնու ընկերով հանդերձ, այդքան գ

յդ յուր ընթացքով հայտնի ցույց է տալիս, {որ} ոչ ոտքը դուրս է դրել Ռուսիայից, ոչ օտա

աթա: Մենք հատուկ խնդրում ենք Ձեզանից, {որ} աշխատություն հանձն առնուք ցույց տալ այն

գնալու տեղը կամ ճանապարհը: Իսկ ինչ {որ} կվերաբերվի մեզ, մեք այսքան գիտենք, որ

որ կվերաբերվի մեզ, մեք այսքան գիտենք, {որ} 55 աստիճան երկայնությունից պիտի հետ գնա

տասն եւ հինգ աստիճան: Ահա այս կետից, {որ} կտրվում է երկայնության 40 աստիճան եւ հյ

երայով Կալկաթա: Մեզ քաջ հայտնի է, {որ} վերոգրյալ ճանապարհորդության երկայնությո

եջ եւ այն անակնկալ դեպքերը եւ ծախքերը, {որ} մինչեւ պատահելը չեն երեւում մարդու աչքի

նտես առնենք, չէ պիտո գեթ մոռանալ այն, {որ} գնացող պարոնները, որպես քաղաքի երեսփոխ

մեր վերա: Եթե ձեր մեջ կան քաջ մարդիկ, {որ} առաջարկված պայմաններով ( 3000) կարող է

ա գուցե թե պատահի զոհել եւ մեր կյանքը, {որ} կարծում ենք, թե չէ կատարել դեռեւս յուր

պաշտոնը հիմնվի կարելի պայմանների վերա, {որ} կգտանեք նամակիս վերջումը: § 2. Գնա

տանի, այն ժամանակ, ով գիտե, պատահի, {որ} տարիներով հարկ լինի մնալ, եւ մեք օրինա

րավունք, ոչինչ պայման չեք առաջարկում, {որ} եթե այն գնացողքը հարկադրվին այնտեղ երկա

քի տակ առած լինելով, չէ պիտո մոռանաք, {որ} գնացողքը գործ ունին անգլիական դատարանի

ղքը գործ ունին անգլիական դատարանի հետ, {որ} բաց դատաստային լինելով ( открытый суд)

ի ուրիշ բռնակալ տերության դատաստան չէ, {որ} մի քանի թուղթ սեւցնելով կամ մի քանի աստ

: § 3. Ձեզ քաջ հայտնի պիտի լինի, {որ} Մասեհ Բաբաջանի թողած կայքը վաճառելի բան

։ Եթե այս բաները կորած չեն դեռեւս, {որ} եթե ոչ քաղցրությամբ, գոնե դատաստանով ձ

հանրապե՞ս թե միմիայն այն հարյուրներից, {որ} արծաթով պիտի հասուցանեին քաղաքին, եւ ո

նցած կտակի օրից: Տեսանում եք ահա՛, {որ} մոտից քննելով, խնդիրը ճյուղավորվում է

ատես էի այս բանին, եւ այս էր պատճառը, {որ} ասում էի, թե հառաջ հարկավոր է մարդ ուղ

հարկավոր է մարդ ուղարկել այն պայմանով, {որ} նա քննել, հարցանե, տեղեկանա, իմանա,

գումարը ստանալը եւ այլ այսպիսի բաներ, {որ} պիտի բացահայտ կացուցանեին խնդիրը եւ գնա

կու ( այսինքն 400-ական) փոխանակագրով, {որ} մի հավատարիմ հաշվատնի ձեռքով պիտի քաշվե

ստանա քաղաքից ամիսը 20 ֆունտ ստերլինգ, {որ} երկուքս կարողանանք այնտեղ ամիսը 40 ֆուն

0 ֆունտ ստերլինգով ապրել: § 5. Երբ {որ} քաղաքին հայտնած էինք, թե այսքան կամ այ

թե հարկավոր է դատաստան մտանել, եւ երբ {որ} քաղաքը կհանձներ մեզ էլեկտրական հեռագրով

մենայն գործին վերաբերյալ բաների մասին, {որ} դուրս էին մեր անձնական ծախքերից, նշանա

օրինավոր վճռադատությամբ: § 10. Երբ {որ} բերած եւ հանձնած էինք կայքերի հաստատված

: § 12. Բացի երեսփոխանական թղթից, {որ} քաղաքը պիտի տա մեզ, այս մեր բոլոր պայմ

րինավոր դաշնագրով, քաղաքի հետ, այնպես {որ} ոչ քաղաքը եւ ոչ մեք մեր ասածներից չկարո

, ուրեմն կարող եք իսկույն հայտնել մեզ, {որ} մեր կողմից կարեւոր պատրաստությունք առնվ

եւ թե ճանապարհի ծախքը ստանալու համար, {որ} այդտեղից ճանապարհ ելանենք դեպի Կալկաթա

պված ( 1857) աշխարհաբար Աստվածաշունչ, {որ} կարի շատ հարկավոր է, ըստ որում " Հյուս

ն կամ այլ հունական թարգմանությունների, {որ} Որոգինեսը 3 դարում քարշքարշելով այս ու

նել եւ այդ նոր աստվածաշունչը, մանավանդ {որ} դա եբրայականից է թարգմանված: Աշխատո

վերան զրելով անունս, իսկ այն թուղթը, {որ} կտա ձեզ երկաթուղու գրագրանոցը, կդնեք մ

, կդնեք մի ծրարի մեջ եւ կուղարկեք ինձ, {որ} նորա զորությամբ գնամ այստեղի երկաթուղու

աց ընտրելոց ՚ի բովանդակ ազգէն Հայոց {որ} ՚ի Նոր Նախիջեւան եւ ՚ի շրջակայ գիւղ

եւին ամենայն մանրամասնութիւնք գործոյն, {որ} զեկեղեցական դրամոց: Որպէս լիակատար

այեսցի առ ՚ի Ձէնջ: Յիմոյս կողմանէ, {որ} ինչ քննչացն թուեսցի կարօտ բացայայտութեա

լինել առ ՚ի գիւտ իրաւանց ազգին մերոյ, {որ} ի Նախիջեւան: Յանձն արարեալ զիս ի շն

ւրմ է կողմանէ ծանուսցէ դեսպանին Անգլիոյ {որ} ի Կոստանդնուպօլիս ի պատկանաւորն տնօրէնո

Ռուսիոյ եւ ընդ ձեռն դեսպանին Անգլիոյ, {որ} ՚ի Սանկտպետերբուրգ: Յետ զաւուրս քան

Յետ զաւուրս քանիս մնալոյ ի Թիֆլիս, է, {որ} յաղագս ստանալով զպատշաճեալ թղթեանն ի տէ

տշաճեալ թղթեանն ի տէր փոխարքայէն եւ է, {որ} սպասելով երեսփոխանակցին իմոյ, ելանեմ ի

սաներորդէ ամսեանն օգոստոսի ներկայ ամի, {որ} համաձայն կոնդակի նորին վեհափառութեան առ

Ի ներկայ եղեալ անդամոց երկոքին անդամք, {որ} գոն Ղուկաս եւ Մակար արքեպիսկոպոսունք,

եալսն գրեթէ բռնադատեալ են ի ստորագրել է {որ} ողոքելով եւ է սպառնացեալ: Երկրորդ, թէ

որ անդամք, բացի Ղուկաս արքեպիսկոպոսէ, {որ} յայտնի յայտնի դժկամակէր ընդ վերանորոգու

ընթեռնելոյ եւ ի միտ առնելոյ զամենայն, {որ} ինչ բովանդակիւր ի քաղուածին յայնմիկ:

յԱթոռն ամսօրեայ իբր ժամանակաւ սպասելով {որ} եւ իցէ պաշտօնական տեղեկութեան ՚ի կողման

լերանց կատարել առաւել քան զ700 վերստ, {որ} է ճանապարհ աւուրց իբր տասնից կամ աւելի

հար հաղթահարեցին ազնվական կացությունը, {որ} հերիքանալով անձնական դյուրությամբ, նեա

ան ավազակներին մա՛հ բարոյական: Քանի {որ} մի ազգ, խեղճ վիճակի մեջ տառապելով, պա

վ, պատմական մահին հետ մարտ դնե եւ քանի {որ} չէ հաղթել ու չէ դուրս եկել ներկայից, ա

թյունը եւ անձնական շահի քամակից գնալը, {որ} հայրենիքի փրկությունը, ազատությունը,

ազմական անարգություն: Նորա փույթը չէ, {որ} արյունաթաթավ Իտալիան ավելի քան կես դար

մեջ՝ ազնվականը ցույց է տալիս գործով, {որ} թե հնար ունենար, ապա ուրեմն անշուշտ խե

անունները պիտի նույն տեղը գտանին, ինչ {որ} մեր պատմության մեջ Վասակը, Մերուժանը,

Որչափ կարողացա հարց ու փորձ առնել, {որ} դղյակի մեջ փակված զորքի վիճակը շատ ողբա

լով, թե չէ պիտո զենքը ցած դնե, մինչեւ {որ} Ֆրանսիսկոս Երկրորդը անձնատուր չլինի:

ամը եւս հեռի չէ. այսօր չորրորդ օրն է, {որ} ռմբակոծում են Գայեթան՝ Սպանիան եւ Հռոմ

Էմմանուելյան, իսկ մյուսը բուրբոնյան, {որ} դղյակից թատրոն էր եկել եւ ղահվետնում հա

, որքան Մեսսինայի մեջ. եւ երեւում է, {որ} այս ընդհանուր է ամբողջ Իտալիային, հասա

ճարտարությամբ քանդակագործված արձանքը, {որ} երբեմն դրված էին բուրբոնների փառքի համա

ած թավալվում են փոշու մեջ: Երեւում է, {որ} սորանից իբր երկու հարյուր տարի առաջ, Ա

մեջ. Ֆրանսիսկոս Երկրորդի անվանագիրը, {որ} դրված էր՝ որեւիցե հրապարակական կամ տեր

պաշտպանել հին դրությունը, տեսանելով, {որ} հառաջընթացքը պիտի ոտք կոխեն մինչեւ Վատի

ով իտալական եկեղեցու վերանորոգությամբ, {որ} այսուհետեւ պիտի դուրս գար պապի իրավասու

է Նեապոլիս ընդունել Կարինյանո իշխանը, {որ} Վ. Էմմանուելից կարգված է ընդհանրական տ

. ազգային թիկնապահ գունդը հավաքում է, {որ} ընդառաջ ելանել յուր նոր գալու իշխանին:

րություն չունին, կրկնում եմ ես, ինչու {որ} դուք արժանի չեք վերաբերություն ունենալո

միւս օր հարկեցայ մտանել յայլ շոգենալ, {որ} զեզերբ քերեալ Միջերկրական ծովուն երթալո

իկ, ոչինչ ընդհատս քան զԿովկաս, անցի է {որ} սահնական եւ ուր ուրէք ելեալ ՚ի ջորի մին

/22 ամսոյս յուղի անկայ անտի եւ յերեկն, {որ} 11/23-երորդ օր էր ամսոյս, մուտ արարի ՚

ր հարկեցայ տեղափոխ լինել յայլ շոգենաւ, {որ} ընդ եզերօք նաւել Միջերկրական ծովուն երթ

ամսոյս ելի անտի եւ դէմ եդեալ, յերեկն, {որ} էր 11/23, մտի ՚ի Լոնդոն, ուստի գրեմ զ

առ ինքն, գրեալ պ. դեսպանին Ռուսսիոյ, {որ} ՚ի Լոնդոն, զբովանդակութենէ գրութեան պ

իրելոյն ինձ, ի պ. կոմս Բլուդովէ, առ {որ} պատասխանի արար ինձ պ. հյուպատոսն, եթէ

Ձերում, թէ յետ հաստատութեան թղթոյն, {որ} գուցէ թէ կատարեսցի մինչեւ ցվերջ ամսոյս

թեան ունի զկատարեալ զօրութիւն իւր առաջի {որ} եւ է անգլիական ատենի, ուր ուրէք եւ իցէ

Ի գործոց յանձն եղելոց ինձ յազգէն Հայոց {որ} ի Նոր Նախիջեւան եւ ի վեհափառ կաթողիկոսէ

ուածահաճոյ շինութեանց ի Նոր Նախիջեւան, {որ} գոն յօգուտ դպրոցի, աղքատանոցի, հիւան

տ դպրոցին եւ տպարանին Նոր Նախիջեւանայ, {որ} առ երի ամրոցին Ազովու, մերձ իբր զութս

ամի, առ սրբազան արքեպիսկոպոսն Ներսէս, {որ} յետոյ կաթողիկոս ամենայն հայոց, զնոյն ի

ամսն ՚ի խնամս Կիրակոսին Յարութիւնեան, {որ} եւ ըստ վկայութեան նամակագրին, բարւոք կ

ռս հայազգի օրէնսգիտի պ. Պօղոսի Բայլ, {որ} եւ կատարէ միշտ զամենայն զդատաստանսկան զ

բնագրի երեսփոխանական թղթոյն եւ կտակին, {որ} գտանիւր առ նա ինքն, ի նոյն իսկ օր յղեա

հայոց ի " Չինի-բազար " ասացեալ փողոցի, {որ} գրեա՛ թէ առաջինն է ի Կալկաթա, ո՛չ ըստ

է, չգիտեմ ո՛ր ընկերութեան ( акция), {որ} այժմ ՚ի պատճառս անյաջողութեան նորա, բա

բարեկարգութեանց Նոր Նախիջեւան քաղաքի ( {որ} մերձ յամրոցն Ազովու), խոնարհաբար խնդր

ի 1799 ամի, ի Բատավիա, ի կղզին Եավա, {որ} պատկանի տէրութեանն Հօլանդիոյ եւ հեռի է

յսինքն երկերիւր եւ յիսուն հազար ռուփի, {որ} առնէ քսան եւ հինգ հազար լիբրէ ստերլ[ինգ

սն, թէ աստ ՚ի Կալկաթա եւ թէ ի Մադրաս, {որ} հեռի է աստի չորեքօրեայ ճանապարհաւ, ընդ

բարեկարգութեանց Նոր Նախիջեւան քաղաքի, {որ} մերձ յամրոցն Ազովու, խոնարհաբար խնդրէ

ւթիւնեան: 3250. 000 ռուփեաց կէսն, {որ} առնէ 125, 000 ռուփի, ըստ զօրութեան կտա

ունք ունենայի: Ինչ եւ իցե, ես գիտեմ, {որ} դու ինձ մոռացած չես ինչպես ես քեզ: Երբ

կպահանջեմ, բայց այժմ գրում եմ միայն, {որ} դու իմանաս թե ես ողջամբ մտա Կալկաթա Մայ

լկաթա Մայիսի 30/11 Հունիսի եւ երեւում է {որ} դեռեւս կմնամ մի քանի ժամանակ: Սուեզից

քի առաջեւ. սա հին Թատմորն է արաբական, {որ} երբեմն Սողոմոն շինեց եւ որ վերջումը նյո

է արաբական, որ երբեմն Սողոմոն շինեց եւ {որ} վերջումը նյութ եղավ արաբական բանաստեղծն

ոց չեմ գրած, կվիրավորվին. հույս ունիմ {որ} իմ դեպի քեզ այս բարեկամությունը առիթ չշ

մի չար հոգի ականջիս կարծես թե ասում է, {որ} հուսահատ վիճակի մեջ լինիս. համբերիր,

իրը մեր թախըմի օռգանն է. հույս ունիմ, {որ} շուտով կկատարես խնդիրքս: Նազարյանցը կս

յանցը կսրբագրե այն չնչին թերությունքը, {որ} պիտի լինին քո գրվածքում: Ես հաջողու

ամի համարաւ 88 յայտնեցի ձեզ զամենայն, {որ} ինչ յայնժամ գիտէի, այժմիկ առանց կրկնել

ւնիմք զներկայ զայս գործ ՚ի նոյն ատենի, {որ} սկսեալ ՚ի 1/13 Յունիսի, հազիւ ուրեմն ա

ինեւ, պարտ է վճարել զվարձ օրէնսգիտին, {որ} գուցէ թէ անցցէ անդր քան զ1000 ռուփիս,

000 ռուփիս, պարտ է վճարել փաստաբանին, {որ} վասն խօսելոյ յատենին, վասն միոյ աւուր

մա օրինօք այլեւ վճարել Սուպրիմ Կորտին, {որ} նախ քան զտեսանել եւ զլսել զդատն, պահան

պարգեւագիր լոկ արարեալ ի կենդանութեան, {որ}, ըստ օրինաց Անգլիոյ, վաւեր է միշտ երկ

տենի, յորոյ վերայ չիք ատեան ինչ այսր, {որ} կարիցէ ընդունել բողոք ( аппеляция) եւ

ոյ առ Տիկին Վառվառ Յովհանջան Էլիազ, առ {որ} գտանի գումարն: Առ յիշեալ գիր իմ Տիկ

զնոյն գումար եւ ձեզ, եւ Այվազովսքւոյ, {որ} երեսփոխան կարգեալ ինքեան զառաջնորդն մեր

ան զառաջնորդն մեր, պահանջէր զգումարն, {որ} եւ գուցէ վերստին կրկնեսցէ զպահանջողութի

Այլ ոչ իւիք կարողացայ համոզել զտիկինն, {որ} պարզապէս զլացաւ տալ զհրիտակն առանց հրամ

տական է Այվազովսքին բովանդակ վնասուցն, {որ} առաւել է, քան զերկու հազար ֆունտ ստերլ

թշնամիք ազգի մերոյ եւ յառաջադիմութեան, {որ} ըստ բռնեալ ի նոսա հակառակասիրութեան եւ

իկեանց հոգեկից բարեկամին Այվազովսքւոյ, {որ} յայնմ ժամանակի գտանիւր ՚ի Փարիզ ՚ի պաշտ

րժանի զարմանաց անյաջողութիւն նոցա: {Որ} ինչ զհրիտակէ Սարգիս Ծատուր Աղաւելեանի,

ագս ստանալոյ զգումարն ՚ի Բէնկէն Անգլիոյ {որ} ՚ի Լոնդոն: ՚Ի փոխանակագիրսն զանուն իմ

ւղայու, զաւարելոյ Ամենափրկչեան վանաց, {որ} յետ ունելոյ զայնքան աղբիւրս եկամտից եւ

ւթիւն ազգի կամ ի պահպանութիւն դպրոցաց, {որ} ըստ օրէ թաղի ընդ պարտուք, որպէս քարոզէ

ուն ազգին արարեալ, իսկ սպասաւոր նորա, {որ} ցարդ իսկ ծառայէ նմա, սեղանաւորութիւն ա

դարման տանելոյ վիրաց ազգային մարմնոյ, {որ} է լրութիւն հօտին յանձն եղելոյ Ձեզ յաստո

եւ ընդ նմա մեռանիլ: Եւ այս ուխտ է, {որ} այսօրինակ բանայ զբերան մեր առաջի ամենեց

րան մեր առաջի ամենեցուն, այս ո՛ւխտ է, {որ} ստիպէ զմեզ անպատրուակ խօսիլ Ձեզ զճշմարտ

ոց, պատկանեալ սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնի, {որ} շահուք հանդերձ հասեալ է ցվերջ 1860 ամի

ւփիս, ցերեքտասան անայս եւ ցինն պղինձ, {որ} հաշուելով ըստ ռուսական դրամոց, ըստ արդ

, առնէ մերձ իբր 1852 մանէթս արծաթոյ եւ {որ} ի հարկէ մինչեւ ցարդ աճեալ է դարձեալ ընդ

կան օրէնք անգլիականք: Գումարդ այդ, {որ} մնացեալ է անդր եւ որ մնասցէ, եթէ ոչ պա

: Գումարդ այդ, որ մնացեալ է անդր եւ {որ} մնասցէ, եթէ ոչ պահանջիցէք, կարէ սատար

եմ առ պ. Ս. Հ. Աբգար, եւ խնդրել եմ {որ} ինքյանք կարդան եւ ձեզ եւս ցույց տան:

եզ եւս ցույց տան: Այնտեղ կտեսանեք, {որ} ես հաստատ եմ իմ խոստմունքիս մեջ. բայց

իհարկե իբրեւ բանական այր, կհասկանաք, {որ} ես ազատ չեմ, որ կամեցածիս պես ուղղեմ ի

ական այր, կհասկանաք, որ ես ազատ չեմ, {որ} կամեցածիս պես ուղղեմ իմ ընթացքը. պաշտո

. պաշտոնիս հանգամանքները չթողին ինձ եւ {որ} չկարծեմ թե շուտով թույլ տան: Ինչեւիցե

մատուցանել Ջուղային: Տեսանում եմ, {որ} դուք շատ վշտացած եւ շատ խռոված եք եպիսկ

եպիսկոպոսի սպառնալիքներից, հավատացեք, {որ} ոչինչ չէ կարող առնել ձեզ: Երկյուղ ունի

իսի եւ Էջմիածնի բարեկամքը, հավատացեք, {որ} ամեն ջանք պիտի գործ դնեն, որ դուք ամեն

վատացեք, որ ամեն ջանք պիտի գործ դնեն, {որ} դուք ամենեքին հասանեք ձեր նպատակին, եւ

մ թողուլ. հաստատ կացեք: Ինչ նամակ {որ} ինձ կամենաք ուղարկել, տվեցեք պ. Սեթ Հ

ց գործակալին, եթե այստեղ լինեմ, այն է {որ} կստանամ, իսկ թե գնացած՝ ուրեմն հասցես

ա այն հասցեով կուղարկե ինձ Պետերբուրգ, {որ} 6 օրի ճանապարհ է այժմ: Ներեցեք շտապ

ս պատճենը օրինակեցի: Հույս ունիմ, {որ} ձեր նամակը չպակասեցնեք ինձանից, ես եւս

ժամանակը շատ կարճ էր: Միամի՛տ լինիք, {որ} կաթողիկոսի կողմից ձեզ ոչինչ չար պատահել

եր հարգելի անունը հայտարարությանս մեջ ( {որ} շնորհ ունիմ Ձեզ ուղարկելու) աշխատավոր

ցության եւ ազգի համակրության վերա: Ինչ {որ} գործի հանգամանքներին է վերաբերվում, որ

, այն ժամանակ տոմսակների մնացորդ մասը, {որ} կազմում են տետրակի ձախակողմյան բաժինը,

գումարով, կուղարկեք ինձ, իմ հասցեով, {որ} տպված է հայտարարության մեջ: Ես կարգադր

ւթյան մեջ: Ես կարգադրություն արած եմ, {որ} Պետերբուրգ ստացվեն այն բոլորը, եթե ես

էի անհանգստանում: Այժմ, փառք աստծո, {որ} դու առողջ ես, ամենակարեւորն առողջությո

առողջությունն է: Դու ինձ ասում ես, {որ} ուրիշները տոնում էին, իսկ դու արտասուք

րջապես, դու պիտի հասկանաս գոնե, այն, {որ} վշտալի տեղեկությունները, տխրության արտ

համար ձանձրալի է եւ տխուր, քեզ համար, {որ} ինչպես էլ լինի՝ ազատություն ես վայելու

ամակն անչափ վշտացրեց ինձ այն պատճառով, {որ} նրա կուրծքը ցավում է եւ նա հազում է: Ե

ո, որքան հնարավոր է՝ շտապ գրիր նրան, {որ} անհոգության չմատնի իր առողջությունը, ո

ր անհոգության չմատնի իր առողջությունը, {որ} դիմե լավագույն բժշկի խորհուրդին եւ կատա

նրա բոլոր պատվերները: Գրիր նույնպես, {որ} չտխրեն իմ մասին ու լաց չլինեն: Ես շատ

սին ու լաց չլինեն: Ես շատ եմ նեղվում, {որ} չորս կողմից անընդհատ ռմբակոծում են ինձ

ծնողներին: Ներքին զգացմունքս ասում է, {որ} ես նրանց կենդանի կտեսնեմ: Բոլոր հարազա

ղմում եմ Հովհաննես եղբորս ձեռքը: Ափսոս {որ} նա այնքան զբաղված է, որ չի կարող մի ժա

ձեռքը: Ափսոս որ նա այնքան զբաղված է, {որ} չի կարող մի ժամով կտրվել գործերից՝ ինձ

էլ արդեն հասած կլիներ: Շատ ուրախ եմ, {որ} նա քննություն է տալիս դոկտորի աստիճան ս

դիրք ունեմ նրան. ասա, խնդրեմ, նրան, {որ} նա ձեռք բերե այստել " Ազատ տնտեսագիտակա

ոսկվայում, նույնպես 2-3 մսխալ, այնպես {որ} ընդամենը լինի 4-6 մսխալ: Երկու տեղից վ

լ: Երկու տեղից վերցնելը նրանով է լավ, {որ} այդ սերմերը հողի եւ կլիմայի համեմատ՝ ֆ

աստանից հետս վերցրի ամբողջ հինգ ֆունտ, {որ} ստացված էր Չինաստանից, բայց դժբախտաբար

ջ էին սերմերը, կորավ Սաուտհամպտոնում, {որ} ես ուղիղ ուղարկել էի ամբողջ իմ իրերը,

մ նա կհասնի մինչեւ սերմ տալու աստիճան: {Որ} նա կարող է հասունանալ հյութ արձակելու չ

յա: Հակառակ դեպքում կփչանան: Քանի {որ} մենք հող չունենք, թող նա ուղարկի Կարպ

ղ է գրել իր փեսային, Իվան Մինաեւիչին, {որ} հանձն առնի այդ աշխատանքը, եւ ես համոզվ

ռնի այդ աշխատանքը, եւ ես համոզված եմ, {որ} նա ինձ համար չի հրաժարվի դրանից: Սե

երմերը ծածկում են հողով: Մոռացա ասել, {որ} հողը պետք է հերկել ըստ կարելույն խոր եւ

պլանտացիան: Խնդրում եմ, եղբայր, հենց {որ} Սուլթան-Շահը գա, ցույց տուր դու նրան ա

եմ անգլիական դատարանի առջեւ, այսինքն, {որ} այդ դրամը կգործադրվի դատարանի վճռի մեջ

որոշակիորեն սահմանված առարկաների վրա, {որ} ինքը հասարակությունն անմիջականորեն պիտի

ատնած գումարը: Ես լիովին վստահ եմ, {որ} Դուք, ողորմած տեր, ճշտությամբ կկատարե

նական խնդիրքը: Իմ ականջիս է հասել, {որ} պ. Ալաջալյանը ( իսկ գուցե եւ Ընկ. Դեգ

համառ - եթե ավելին չասենք - ժխտմամբ, {որ} Դուք ստիպված եք եղել ընդհանուր ժողովում

լ նրան եւ մյուսներին բանկային տոմսերը, {որ} ես պահ էի տվել Ձեզ, մինչեւ իմ գործի վե

ունեի թաքցնելու Ձեզնից այն զգացմունքը, {որ} հարուցել էր իմ մեջ պ. Ալաջալյանի արարմ

կարող այնուամենայնիվ չխոստովանել Ձեզ, {որ} ինձ համար ցավալի էր լսել այդ մասին. ոչ

ր լսել այդ մասին. ոչ թե այն պատճառով, {որ} պ. Ալաջալյանի այդ ձգտումը կարող էր գցե

րկա դառնալ: ՝ Ամբողջ քաղաքը գիտի, {որ} ես եկա Նախիջեւան հուլիսի 10-ի երեկոյան

դարացնելու համար խոսել այն բանի մասին, {որ} ես չէի կարող բավարարել որեւէ պ. Ալաջալ

՞թե նրանք այն աստիճանի աղքատ են մտքով, {որ} չեն կարողանում հասկանալ, որ չնայած մեր

են մտքով, որ չեն կարողանում հասկանալ, {որ} չնայած մեր խաղաղասեր ոգուն, մեր կամքի

յն, չափից ավելի ջերմ սրտացավությունը, {որ} հայտաբերում է պ. Ալաջալյանը հնդկական գ

, ապա կարելի է նրանց դրականապես ասել, {որ} շատ ուշ եք ուշքի եկել: Ընդունեցե՛ք ողո

հանդուգն ճանապարհորդությունը ում ասես, {որ} խելքից չհանի. բայց կատակը մի կողմը. ն

նրա գալուստն ինձ շատ ուրախացրեց եւ ինչ {որ} " mentre un grido " ասում է ինձ, որ ես

նչ որ " mentre un grido " ասում է ինձ, {որ} ես շուտով նրան պիտի գրկեմ եւ եթե այդ չմ

ն կողմը եւ կամենում են մեզ հավատացնել, {որ} մենք բոլորս բացասական մեծություններ ենք

ակալ լինել նրան եւ միաժամանակ հայտնել, {որ} այդ միջոցները վաղուց արդեն գործադրվում

վ, չի կարելի մեղադրել հեղինակին, քանի {որ} շատ կողմից է նրանից առաջ բացված ու տրոր

ություն՝ միշտ տրամադրված ուրախանալու, {որ} չէր կարելի նրան չսիրել: Մինչդեռ, անhե

: Մինչդեռ, անhերքելի ճշմարտություն է, {որ} Venit mors... et nemini paratui!: Ա

գորեւիչի, անվանակոչության օրն է. Հենց {որ} ստանաս նամակս, բարեւի հետ միասին հայտն

անկեղծ շնորհավորանքը եւ ցանկությունս, {որ} նա որքան կարելի է շատ տարիներ ուրախ եւ

հանգստացրու նրանց իմ նկատմամբ։ Հենց {որ} դու որեւէ լուր ստանաս ռնգեղջյուրի վերաբ

այդ մենք տեսնվենք: Երանի ձեզ բոլորիդ, {որ} հնարավորություն ունիք վայելելու հրաշալի

տվի նորին գերազանցության պ. պարետին, {որ} նա քեզ հաղորդի այդ մասին: Վեպերը ձանձր

Ահա ձեզ ծրագիր: Գալուստովի արկածը, {որ} դու այդքան պաթետիկ նկարագրել ես, մի ան

արագրել ես, մի անդամ եւս համոզեց ինձ, {որ} պատմությունն առանց աշխարհագրության դժվա

ունը, անհավասար պայքար մահվան դեմ եւ, {որ} վատթարագույնն է, գարշաhոտության դեմ:

: Է՛հ, տերը նրա հետ, ես կարծում եմ, {որ} նա կատակ անելու ժամանակ չուներ. չէ՞ որ

որ նա կատակ անելու ժամանակ չուներ. չէ՞ {որ} վտանգը լուրջ էր - այդ չպիտի մոռանալ: Ն

ավորվի. ահա մի ապացույց եւս այն բանի, {որ} " չիք չարիք, առանց բարեաց ": Սակայ

, մինչդեռ, բովանդակությունից պարզ էր, {որ} այն գրված էր 15-ին՝ նորին գերազանցությ

ւշների հետ նույնպես հասան իմ ձեռքը, եւ {որ} ամենից շատ ինձ ուրախացրեց՝ Ֆոշեի գիրքն

հետեւյալ ամսվա սկիզբը, իսկ հետո՝ ինչ {որ} աստված տա: Շնորհակալությունս Անանիային

մ, թե ուղարկում են ինձ, բացի նրանից, {որ} առաջին դեպքում ծխախոտն ավելի շուտ է ձեռ

քրքրում է: Քո նամակում, բացի նրանից, {որ} բոլորդ առողջ եք, ուրախացուցիչ այլ բան

ուրախացուցիչ այլ բան չգտա. նամակդ ինչ {որ} թախիծ է արտահայտում. իմ նամակների մասի

ւմ է որպես անելանելի: Խոստովանում եմ, {որ} նման խոսքերը չեն կարող ինձ ուրախություն

լ եւս չեն հասնում իրենց նպատակին, քանի {որ} դրանք սահմանված են ինձ մխիթարելու համար

եւ, վերջապես, միանգամայն համոզվեցի, {որ} ե՛ս պետք է ձեզ մխիթարեմ եւ ոչ թե հակառա

ին չեմ ասում, որովհետեւ ինքն էլ գիտե, {որ} ես գնահատում եմ նրա անբասիր եւ անդավաճա

եմ ձեռքը: Ինչ վերաբերում է այն բանին, {որ} ես նրան որեւէ աշխատանք տամ, ապա իմ կար

երջին տեսակցության ժամանակ դու ասացիր, {որ} փողի կարիք ունիս. ի՞նչ է՝ ստացա՞ր, թ

բայց հուսահատվել դեռ շուտ է, մանավանդ {որ} վաղուց արդեն տառապանքներին սովորել եմ.

թթել... ։ Բոլորիցդ շնորհակալ եմ, {որ} իմ կենացը խմել եք. ես երբեք չեմ կասկած

ին ինձ գրել: Ինձ տանջում է այն միտքը, {որ} դու այստեղ, օտարության մեջ, կարող ես

իր Հովհաննես եղբորս ձեռքը. Հուսով եմ, {որ} նա այժմ արդեն կսկսի ըստ հնարավորության

էիր, թե Ռ. Պատկանյանը ցանկանում է ինչ {որ} թերթ հրատարակել. ի՞նչ է, սկսե՞ց հրատա

նելություն ցույց տվեց: Շատ ցավում եմ, {որ} մեր " Հյուսիսափայլն " արդեն գոյություն

ին, իհարկե, սոսկ միայն ներածությանը, {որ} ես կարդացել եմ, եւ որի մեջ, ինչպես ին

սնում է սոսկ միայն հնամոլություն. քանի {որ} վիգերի եւ տորիների գոյության մասին է խո

թյունը: Նա այն գաղափարն է անցկացնում, {որ} Անգլիան եւ նրա ներկայացուցչական սիստեմը

ւ նրա ներկայացուցչական սիստեմը, ինչպես {որ} մի անգամ կազմվել են, այնպես էլ մնացել

ություն է արել եւ այլն ": Այնուհետեւ, {որ} " յուրաքանչյուր հասարակության կազմակերպ

րը ոչ մի կոնստիտուցիայի չեն խանգարում, {որ} նա իր վրա կրի տեղական ավանդությունների

ի րոպե այստեղ կանգ առնենք: Ենթադրենք, {որ} Անգլիայում հիշյալ սիստեմը զարգացել է մի

մ Բավարիան ուներ այնպիսի կոնստիտուցիա, {որ} կարող էր մրցել ժամանակակից անգլիական կո

աբար դավաճանեց Անգլիային: Բավական չէ, {որ} նա որպես թագավոր դավաճանեց կոնստիտուցիա

արձակում գործել պառլամենտի վրա: Ինչ էլ {որ} լինի, այնուամենայնիվ, այդ փաստերը բոլ

, եւ այլն: Բայց վրդովեցուցիչն այն է, {որ} պ. պ. թարգմանիչները թարգմանում են մի

. թարգմանիչները թարգմանում են մի գիրք, {որ} ըստ մեծի մասին վերաբերում է Անգլիայի նա

, թեեւ դեռ ամբողջ գիրքը չեմ կարդացել, {որ} այն ժամանակներից շատ բան է փոխվել, իսկ

են խոսել). եւ ես հեռու եմ այն մտքից, {որ} ուսումնասիրեմ այդ գիրքն այժմ, եւ իմ այ

ում էի Ռուսաստանից, բայց պետք է ասեմ, {որ} նրանց մեջ ծանրակշիռ գրքերը քիչ են եւ գն

որը ձանձրույթից է եւ մասամբ նրա համար, {որ} կատարեմ ձեր ցանկությունը՝ " ավելի շատ

չեմ տեսնում, ոչ մի նորություն չգիտեմ, {որ} ձեզ հաղորղակից դարձնեմ. ինձ համար այսօ

այր, հարցրու Անանիային, գիտե արդյոք, {որ} ես Մոսկվայում, Արբատի քաղաքամասում, ն

մ, ուժ էլ չունեմ, չեմ ասում դեռ այն, {որ} գրելու բան էլ չկա. սպասում եմ ձեզանից

իմ - ոչինչ, բայց երեկվանից փայծախս ինչ-{որ} բան է սարքում գլխիս, տեսնեմ ինչ կլինի

կարծիքն այնքան է արմատացել նրանց մեջ, {որ} նրանք հիվանդի մահը որեւէ կարծրացումից կ

բոլոր ճյուղերի մեջ: Ես շատ ուրախ եմ, {որ} Անանիան զբաղվում է իմ հիվանդությամբ եւ

տականությունն է: Ես շատ հավատացած եմ, {որ} նա նատուր-փիլիսոփա չէ եւ ոչ էլ դոկտրինյ

ընդունել իբրեւ արդեն կատարված փաստ: Ով {որ} քիչ թե շատ ուսումնասիրել է ներկա Անգլիա

ձ հրեաների մասին հոդվածը այն պատճառով, {որ} այնտեղ երեւում է հրեաների ձգտումը զարգա

յության ամբողջ ընթացքում, - ժողովրդի, {որ} փարավոններից մինչեւ այսօր այդպես անիրավ

վրա, իրենց ժողովըրդի մեջ, իսկ մեկը, {որ} մերժվել է ժողովրդի կողմից, մեկը, որ "

, որ մերժվել է ժողովրդի կողմից, մեկը, {որ} " ավազակների շարքն է դասվել ", կործանո

ր այնպիսի միստիկական դաստիարակությամբ, {որ} ավելի բարեհաջող հանգամանքներում, քան հ

Աստվածաշունչը, շոշափելու չափ պարզ է, {որ} այդ ժողովուրդն ունենալով այդպիսի ուղղու

ստիճան չէր մեղավոր իր անկման մեջ, քանի {որ} ահա՛ 2. 000 տարի է, ինչ ամբողջ քրիստոն

մնացել այլեւս փորձության որեւէ բաժակ, {որ} չթափեին այդ ժողովրդի գլխին: Մեղադրել ն

ության: Կարելի է դրականորեն ասել, {որ} հրեաները Հակոբի ժամանակներից մինչեւ այս

այց դա բացառություն է... Տա աստված, {որ} նրանք գոնե երբեւիցե դադարեին տառապել՝

: Ա՜հ, խնդրեմ հաղորդել Անանիային, {որ} ես հանրագիտական բառարանը որոշ տեսակետից

դությունը Սանչոյի հետ միասին) ում էլ, {որ} հանդիպում էր, ուղարկում էր Տոբոզո, իր

լով, առաջինը հարկ եմ համարում նկատել, {որ} վերոհիշյալների հետ ստացա նույնպես ռնգեղ

բացատրել: Այդ նշանակո՞ւմ է, արդյոք, {որ} այդ պատճենների հիման վրա դիմում է արված

րի հիման վրա դիմում է արված կամ թե՝ ով {որ} դիմումը պիտի գրեր՝ հրաժարվել է եւ ես պ

լոր հարցերին ես մի պատասխան ունեմ - այն {որ}, տարակուսած եմ եւ բոլորովին ոչինչ չեմ

ինչ չեմ հասկանում: Նամակում գրում եք, {որ} " ռնգեղջյուրի վիճակի մասին կհաղորդեք ին

ականության պատկերը: Հաճախ է պատահում, {որ} այդպիսի մարդիկ, որոնք օժտված են հանճար

րությանը հաճելի չէ՞ արդյոք համաձայնել, {որ} Եվրոպայում՝ Ռուսաստանում ( Եվրոպական)

լների, ճշմարտությանն ավելի մոտ է այն, {որ} այդ թիվը տատանվում է 4. 500 000 եւ 5. 5

։ Առողջությունս վատ չէ. հույս կա, {որ} առանց որեւէ դեղորայքի կանցկացնեմ. կրկի

պարզաբանման համար հարկավոր է ոչ թե ինչ-{որ} մի թերթ թուղթ, այլ ամբողջ ուսումնասիրո

անկեղծ հարգանքը: Երեւի նա ինձ կների, {որ} ես այն ժամանակ չկարողացա նրա մոտ լինել

ւթյան հետեւանքով: Վերջերս ինձ ասացին, {որ} պ. Նորովը, Ա. Ս., նախկին մինիստրը

պաքինվել, իսկ երկրորդին ցանկանում եմ, {որ} ամբիոնն ստանա: Այժմ որտե՞ղ է ծառայում

մ մղած պայքարից եւ իրական այն կյանքից, {որ} նա վարում է, չնայած սահմանափակ միջոցնե

կ գրիր տուն եւ ողջունիր բոլորին, ասա, {որ} ես ողջ-առողջ եմ, եւ որ մենք առաջվա նմա

բոլորին, ասա, որ ես ողջ-առողջ եմ, եւ {որ} մենք առաջվա նման տեսնվում ենք: Թերեւս

ա երեկոյան, այսօր գրում եմ պատասխանը, {որ} դու, հավանորեն, կստանաս վաղը: Ին

կալ եմ. մի քանի անգամ կարդացի նամակդ, {որ} ինձ մեծ բավականություն պատճառեց: Այնու

թյան հարցի ընթացքն ինձ հույս ներշնչեց, {որ} շուտով կրկին կգրկեմ ձեզ եւ կլսեմ իմ սրտ

փիլիսոփայության եւ աստվածաբանության ինչ-{որ} դոկտորի աշխատանքը՝ այստեղ: Ա՜յ թե պատ

Հետո, շարունակելով ընթերցումը, տեսա, {որ} դա Բոքլի " Անգլիայի քաղաքակրթության պատ

ա, բայց այնուամենայնիվ, վախենում եմ, {որ} Բոքլն ամբողջ քաղաքակրթությունը չբխեցնի

այդ կրոնները դավանողները: Կասկած չկա, {որ} կրոնն իր հերթին ուժեղ ազդեցություն ունի

յնքան էին քաղաքակրթված եւ լուսավորված, {որ} ամենայն պարզությամբ հասկանում էին իրենց

որին, Բոքլն ուղարկեցեք, ես մի տեղ ինչ-{որ} բան եմ կարդացել այդ երկի մասին: Այժմ,

ք է արհամարհել եւ շատ քիչը, մանավանդ, {որ} ես ուրիշ զբաղմունք չունեմ: Նամակիս հետ

ամասնորեն շարադրածի համար, Հուսով եմ, {որ} առաջիկայում էլ իր հումորից ինձ չի զրկի

ու մի բան սովորեր, քան թե քաշ գար ինչ-{որ} Անանյանի նախասենյակում կամ իր հիմար հնա

ե Ուստիմովիչի հետ գնար, հավատացած եմ, {որ} բոլորովին կուղղվեր եւ Ուստիմովիչի ղեկավ

ծ էգոիզմ կլիներ իմ կողմից նրան ստիպել, {որ} մինչեւ իմ գործի վերջանալն այստեղ մնար,

ն. եւ թույլ կտայի՝ լիովին հավատացած, {որ} նա իմ այդ քմահաճույքը չի մերժի, եթե այ

ի կարոտ: Համենայն դեպս, հույս ունեմ, {որ} նա այդ զոհաբերությունը կանի: Սիրելի

ով, իմ նախորդ նամակներում չասացի քեզ, {որ} դու չես պատասխանել իմ հարցին, թե տանից

որի մասին գրել էիր, թե՞ ոչ: Պարզ է, {որ} դրա պատասխանը կարճ է՝ այո կամ ոչ, իսկ

ւթ եւ խճճված պատասխանները: Հուսով եմ, {որ} այս անգամ կբավարարես իմ ցանկությունը:

Ստացե՞լ է արդյոք Հայրապետյանը նամակս, {որ} գրել էի Գ. Մ. Ալաջալյանի վերաբերյալ,

Եթե գիտես՝ հաղորդիր ինձ: Հուսով եմ, {որ} դու տնեցոց հաճախ ես գրում եւ հետեւաբար

գստության համար: Խնդրիր Անանիային, {որ} քո նամակում որոշ նորություններ գրի ( քա

նամակում որոշ նորություններ գրի ( քանի {որ} դու ռուսերեն չես գրում) Մոսկվայի մեզ ծ

հորի խմբագիր ( թեեւ նախկին): Մանավանդ {որ}, ահա 8 ամիս է, ինչ ես թողել եմ Մոսկվա

թողել եմ Մոսկվան: Ի դեպ՝ կառքը, {որ} ես թողել էի Մոսկվայում եւ որն այժմ գտնվ

սկին չի հուսահատվում, նա հավատացած է, {որ} եթե ոչ ներկա սերունդը, ապա հաջորդը իրե

ապես գրպանի թոքախտի պատճառով, բայց չէ՞ {որ} Գ. Այվազովսկու հիշյալ ամսագրերի հրատար

Վերջին նամակումս ես հույս էի հայտնել, {որ} հետեւյալ օրը կազատվեմ կատառից, սակայն

միայն այսօր կարող եմ որոշակիորեն ասել, {որ} նրանից այլեւս չեմ վախենում: Պիտի խոստո

այլեւս չեմ վախենում: Պիտի խոստովանիմ, {որ} ես վախենում էի թե Bronchitis siոplex-ը

արգին տենդում էի, եւ, կարող եմ ասել, {որ} այդպիսի մի քանի փոխակերպումներից հետո ո

: Այս շաբաթ ոչ մի անգամ չեմ ափսոսացել, {որ} մենք տեսակցությունից զրկված ենք, որովհ

ցության համար: Դրա փոխարեն այժմ, հենց {որ} սթափվեցի եւ բոլոր վտանգներից հեռու եմ,

անմխիթար բանտարկությունը: Տա՛ աստված, {որ} մինչեւ զատիկ սենատը վերջ տա իմ այս վիճա

որդ հատորն այնքան մանրատառ է տպագրված, {որ} առանց դժվարության հնարավոր չէ կարդալ,

վարության հնարավոր չէ կարդալ, մանավանդ {որ} իմ աչքերով պարծենալ բոլորովին չեմ կարող

աբերում է Բոքլին, ապա խոստովանում եմ, {որ} նա ինձ վախեցնում է ո՛չ միայն ծավալով,

եռ մինչեւ հիմա պարզամտորեն ենթադրելով, {որ} մարդու կյանքը կազմվում է ըստ ինչ-որ նախ

վ, որ մարդու կյանքը կազմվում է ըստ ինչ-{որ} նախագծված տեսության՝ կարծես մարդկային

՝ կարծես մարդկային բնությունը հանք է, {որ} ամեն ինչ կազմվում է դրսից՝ ըստ զանազան

ւղարկեցեք նրա 18-րդ դարի պատմությունը, {որ} արդեն վաղուց տպագրված է: Անանիային

դեռ ծանոթ չեն Անգլիային: Հույս ունեմ, {որ} կուղարկեք Գերվինուսի շարունակությունը ն

թյունը նույնպես: Ի դեպ, ում միջոցով, {որ} հարկ է, ուղարկեցեք մի կապուկ փոստի թու

ոչ ոքի նեղություն տալու: Հույս ունեմ, {որ} հետեւյալ նամակս արդեն կգրեմ ձեր ուղարկա

րեմ ձեր ուղարկած թղթի վրա: Ավելացնեմ, {որ} եթե որեւէ կերպ թույլ տան տեսնվելու, ապ

ելու, ապա վաղօրոք ձեզ զգուշացնում եմ, {որ} ես ոչ մի դեպքում տեսակցության տեղը չեմ

ալիս. ի՞նչ է, ես մի գազան էլ չարժեմ, {որ} ամեն անգամ ուզում եք ինձ ձրի տեսնել: Ե

ացեք խնդրեմ, ի՞նչ եղավ հավատարմագիրը, {որ} պետք էր Հնդկաստան ուղարկել, եւ Հայրապե

պետյանը ստացա՞վ, արդյոք, այն թղթերը, {որ} քեզ էի տվել. այս հարցը առաջնակարգ կարե

ine-ի առողջությունը: Պետք է ենթադրել, {որ} նա նույնպես առողջացել է, քանի որ դու ո

րել, որ նա նույնպես առողջացել է, քանի {որ} դու ոչինչ չես գրում, տա՛ աստված:

ղբորս թախիծը շատ բնական է. ցավում եմ, {որ} նա ինձ համար տառապում է. մի անգամ եւս

եսին նամակ գրի, ապա թող նրան հաղորդի, {որ} նրա ( այսինքն տեր Մովսեսի) համար վատ կ

արեցնեին իրենց պարբերականները. լավ է, {որ} նրա բախտից դադարեցրին, եւ որ Բեգզադեն

. լավ է, որ նրա բախտից դադարեցրին, եւ {որ} Բեգզադեն իր ժամանակին մնացուկը հավելում

ժամանակին մնացուկը հավելումով կստանա, {որ} ես նրանց բոլորին ողջունում եմ: Ասա խնդ

է գալիս: Շնորհակալություն Անանիային, {որ} մնում է այստեղ. ես նրա այդ ծառայությու

ակ Նախիջեւանից նամակ չկա: Փառք աստծո, {որ} մերոնք բոլորը ողջ-առողջ են, որը եւ քեզ

չէ մյուս օրը վարչությունից խնդրել եմ, {որ} գոնե զատկին թույլ տան տեսակցության, բա

նայած հուսով եմ... Շատ ուրախ եմ, {որ} Անանիան կգա զատկից հետո ( եթե միայն խոս

ս էլ չգիտեմ՝ ինչու եմ ուրախանում, չէ՞ {որ} միեւնույնն է՝ այստեղ է նա, թե Մոսկվայ

լ ": Ծխախոտը բոլորովին այն չէ, ինչ {որ} դեկտեմբերին ուղարկել էիր, դրա համար էլ

ն մանր չկտրեն: Կարելի է ուղղակի ասել, {որ} 1/4-ը ամբողջապես փոշի է, եւ ես պետք է

որոշակի ոչինչ չեմ կարող ասել, մանավանդ {որ}, իմ խնդրի պատասխանը դեռեւս չունեմ:

ին եւ 6-ին գրած նամակներդ: Ցավում եմ, {որ} տեսակցությունը չհաջողվեց, այնուամենայն

ենակ եմ կալանքի տակ: Շատ հավանական է, {որ} նա այժմ հաճախ է կրկնում Ռեպետիլովի խոսք

բանտարկված "... բայց պետք է հուսալ, {որ} մռայլ օրը հավետ այդպես չի մնա, ամպերը

սեղմում եմ նրա ձեռքը եւ ցանկանում եմ, {որ} լինի առողջ, ուրախ եւ երջանիկ: Ահա այն

վելի... առայժմ ոչինչ: Հույս ունեմ, {որ} դու ամեն ինչ ճշտորեն կհաղորդես, որով ի

ի մասին ինչ է տպագրել, բայց զգում եմ, {որ} դա պետք է լինի մի աչառու ներբող՝ մասնա

նդիրների օգտին: Այդ խնդրի մասին ինչ էլ {որ} տպագրեն միսիոներները՝ անիրավացի է ու ս

րել, թե ո՛վքեր են հայ բողոքականները եւ {որ} գլխավորն է, թե ի՛նչ տեսակ մարդիկ են այ

երկնքի որդու " մայրաքաղաքում: Ափսոս, {որ} այստեղ չի կարելի ձեռք բերել ամերիկական

իրեն այնպես չնչին եւ զզվելի էր պահում, {որ} սկսեց քարոզել 18-ամյա մի պատանու ( հայ

վետարանով զբաղվելու գլուխ չուներ, քանի {որ} մինչեւ Կոստանդնուպոլիս հասնելը նավասենյ

բժիշկ Լուի Ֆիլիպը Դռանը խորհուրդ տվեց, {որ} նա միանգամայն անխոհեմաբար է կաթոլիկ հայ

նխոհեմաբար է կաթոլիկ հայերին հալածում, {որ} Դռան շահը ո՛չ թե կաթոլիկ հայերին հալածե

ալի] առաջին երեսը, հենց այն պատճառով, {որ} դրանից ոչ շատ առաջ " Le principe " թարգ

ժամանակ առ ժամանակ Դռանը կրկնում էին, {որ} հայերը, որոնք դավանում են իրենց հին կր

եկեղեցուց: Պետք է ավելացնել նաեւ, {որ} այդ ամբողջ պրոպագանդը մղվում էր հանուն

ր, իսկ այժմ առավել եւս կհամբերի, քանի {որ} իր նամազն էլ նա առանց արեւմտյան դեսպանն

ժողովածուն ընդհատվելու առթիվ: Լավ է, {որ} նրանք դադարեցրել են, թե չէ, իրավ, տե

բավական լուրջ պարապում եմ. հուսով եմ, {որ} տքնությունս իզուր չի անցնի: Ասենք, ոչ

րում եմ այն բաների մասին, ինչի մասին, {որ} մոռացել էի: Ո՞ւր է այժմ Սադա Դավիդովիչ

ությամբ կատարեցի այդ եւ չեմ կասկածում, {որ} նա փողն ստացել է, եւ հարցնում եմ ոչ թե

գտնվում այժմ: Անանիան նրա մասին պետք է {որ} իմանա. նա մոսկվացի է, բացի այդ եղել է

կանների համաճարակից: Ես հավատացած եմ, {որ} այժմ որեւէ լավ պարբերաթերթ, իսկ ամենից

ատական վիճակին: Պետք է ճշմարիտն ասել, {որ} խմբագրությունները քիչ չեն մեղավոր՝ իրե

տեղ լսվում է հայերեն խոսքը: Ես գիտեմ, {որ} Թուրքիայի միլիոնավոր հայերը ծարավի են դ

նեմ: Այսպիսով, առաջին զբաղմունքը, {որ} ինձ սպասում է ազատվելուցս հետո՝ հիշյալ

ս հետո՝ հիշյալ աշխատանքն է: Եվ մինչեւ {որ} չավարտեմ այդ խնդիրը՝ այնպես ինչպես ես

թվակիր նամակդ: Միայն՝ քեզ պիտի ասեմ, {որ} դու բոլորովին այն չես ուղարկել, ինչ որ

որ դու բոլորովին այն չես ուղարկել, ինչ {որ} ես խնդրել էի: Այս գրքույկը պարունակում

, որովհետեւ ես խնդրել էի Սայաթ-Նովան, {որ} բոլորովին այլ է: Քո ուղարկած ոտանավորն

բարբառի վերլուծությունը: Հույս ունեմ, {որ} դու այժմ հասկացար, թե ի՛նչ եմ խնդրել ե

, բայց իմ միակ հույսն այն բանակռիվն է, {որ} առաջ կբերի իմ այդ աշխատությունը, տարբե

լով, կօգտվեմ տրված դասերից: Ի՞նչ խոսք {որ}, ավելի հաճելի կլիներ, եթե մեկ ուրիշը

սիստեմամոլության հեղեղում: Ակներեւ է, {որ} այս խոսքերով ես ինձ էլ եմ մեղադրում եւ

րոհիշյալ փրկարար գիտակցությանը, եւ ինչ {որ} առավել շոյում է մեր ինքնասիրությունը՝

ց: Մեր նկարագրած այդ բոլոր կոր գծերը, {որ} կետ-նպատակը տանող ամենակարճ ուղիղ ճանապ

բունքին ուղղակիորեն հակասող սխալը: Չէ՞ {որ} Տուրինյան պալատի օրինակելի բանավիճողներ

վատ, դա այլ հարց է, բայց փաստն այն է {որ} նա, որպես ժամանակի լեզու, այնպիսի անձ

ա՝ ոչ: Ո՞ւր է այն բացարձակ չափանիշը, {որ} կարող է պատասխանել այս հարցին: Բացարձա

ւթյան, այլեւ պիտանիության, այն բանի, {որ} մի ժամանակ պաշտվել եւ իդեալ է եղել:

պակասում է իրական եւ կենդանի կինը՝ թող {որ} ոչ այնպես նրբագեղ, բայց այնուամենայնիվ

ու շատ գերազանցում են նրան: Ճիշտ չէ՞, {որ} ապուշի անուն ու տիտղոս կվաստակեր մեկը,

սնությունից հրաժարվեր միայն նրա համար, {որ} իր հարսնացուն Բելվեդերյան Վեներային նմա

լարին դիպա եւ շատախոսեցի, մոռանալով, {որ} քեզ նամակ եմ գրում, այլ ոչ դիսերտացիա

թի կարելի է գտնել ընկերների. մոտ: Չէ՞ {որ} հանրային գրադարանից գրքեր տուն չի տրվու

տեղից չի կարելի, թեկուզ դու գրում ես, {որ} այնտեղ գուցե կգտնես: Անանիային նամակ գ

ե կգտնես: Անանիային նամակ գրե եւ ասա, {որ} չծուլանա գրել: Ես դեռ հույս ունեմ նրա

նից գինի չեմ ` խնդրել եւ զարմանում եմ, {որ} դու այդպիսի աններելի վրիպումներ ես գործ

ի կհասցնի անվերջ հակասությունների: Չէ՞ {որ} ժողովուրդը թողել է կամ այսպես ասած՝ ապ

րի, չմշակված ձեւը. ո՛չ թե նրա համար, {որ} առաջինը վատ է կամ այլանդակ է նորից, կա

է եւ գեղեցիկ է հնից, այլ նրա՛ համար, {որ} հնացած անցած ձեւերն այլեւս չէին համապատ

ւցվածքին: Միեւնույն պատմական պատճառը, {որ} հարկադրել է ժողովրդին թողնել հին ձեւը՝

ափով, պաշտպանում էի այն ուղղությունը, {որ} այժմ դրվատվում է " Կռունկում ", բայց ե

ձեւերին. ես փնտրում եմ ուրիշ բան, թե {որ} բարբառում ավելի շատ են լեզվի մշակված,

րտական նստարաններին նստեցնես, - մի բան {որ} անհնար է, - դարձյալ ոչինչ անել չես կար

անկալի արդյունքի: Ինքնին հասկանալի է, {որ} այդ գործողությունը, այսինքն՝ մի քանիս

ւնը երկրորդական են: Ոչ մի կասկած չկա, {որ} ժողովուրդն ի վիճակի չի լինի ընդհանուր լ

ակին: Ինձ այնքան անհրաժեշտ չէ տեսնել, {որ} ինձ հետ խոսող մարդը խոսեր ինձ նման. խն

սեր ինձ նման. խնդիրը բացառապես այն է, {որ} նա հասկանա ինձ: Հասկանալն առաջին քայլն

նա ինձ: Հասկանալն առաջին քայլն է, ինչ {որ} ներկա սերունդը կհասկանա, այդ աքցանով է

նը ( այստեղ ես հիշում եմ Դովրիտովին), {որ} իբր թե լեզուն, ինչ որ ադամանդի պես կար

մ Դովրիտովին), որ իբր թե լեզուն, ինչ {որ} ադամանդի պես կարելի է փակել արկղում եւ

անդի պես կարելի է փակել արկղում եւ հենց {որ} արկղը բացեն, նրան իսկույն կարող է սեփա

ս պատասխանել կամ խնդիրն այնպես լուծել, {որ} կարելի լիներ ասել Satis est կամ ecce ho

վի, եթե ես կարողանամ կատարել այն, ինչ {որ} ի վիճակի եմ եւ ինչ որ միայն կարող եմ:

կատարել այն, ինչ որ ի վիճակի եմ եւ ինչ {որ} միայն կարող եմ: Ես միանգամայն գոհ կլին

միջոցներով այժմ հնարավոր չէ պահանջել, {որ} նկարի յուրաքանչյուր, առանձին վերցրած դ

եմ հասել, բայց նախապես կարող եմ ասել, {որ} խոնարհումները պակասում են, իսկ եղանակն

երն ու ժամանակներն ավելանում, մի բան, {որ} չկա հին լեզվի մեջ, ես այնպես, փորձի հ

խոնարհեցի մի բայ եւ ուրախությամբ տեսա, {որ} ժամանակները եւ եղանակները շատ ավելի ճշգ

շխատության ներածության համար, մի բան, {որ} դեռեւս բոլորովին չի եղել ( հիշում եմ Դա

ականորեն, ոչինչ չի հասկանում: Ափսոս, {որ} ռուսերենում կոմիզմը կորչում է՝ նմուշի

կբերեի: Բայց բավական է։ Հույս ունեմ, {որ} արդեն ստացել ես 12-ի թվակիր նամակս:

ւամենայնիվ, ուներ այն առավելությունը, {որ} տպագրված էր տանելի տառերով, իսկ սրա հա

ին է կարդալ, եւ ամենազվարճալին այն է, {որ} հրատարակիչն ինքը գիտե այդ եւ գնորդներին

յուն է: Ավելի շուտ կարելի է ենթադրել, {որ} հասարակությունն անգլերեն կիմանար, քան

ժմ այդ էլ բավական է: Բայց բանն այն է, {որ} այդ մասը ես արդեն կարդացել եմ. պետք է

առաջին հատորը: Միայն տես, չմոռանաս, {որ} գրքում եղած աղյուսակները պետք է առանձնա

վերաբերյալ հայտնեցեք պ. Սանասարյանին, {որ} ոչինչ չեմ ուզում իմանալ - նա պետք է տե

ույնս եւ ասա ( իհարկե նամակում), քանի {որ} նա էլ ինձ նման համակրում է խեղճ Գրիգոր

րեն, ցույց տալով այն տխուր հեռանկարը, {որ} անողոքաբար նրան սպասում է: Դժբախտաբար

ղ են նրան օրինակ ծառայել: Այն կյանքը, {որ} այժմ վարում է Գրիշան, նրան ոչ մի արդյո

արավոր չէ սխալն ուղղել: Ես լավ գիտեմ, {որ} հենց միայն այդ հուսահատությունը կործանո

ասարդ, ես այդքան չէի ափսոսա, բայց չէ՞ {որ} նա բոլորովին էլ սովորական ընդունակությո

ւթյուն մատուցած կլինի, դեռ չեմ ասում, {որ} նա փրկած կլինի մի խորտակվող մարդու. այ

ցածի մասին ես նրան կասեմ: Կասկած չկա, {որ} նրան դեռ անհրաժեշտ է սովորել եւ հատկապե

նրան սովորեցնել։ Ասացեք Անանիային, {որ} ես մեծ բավականությամբ տեսնվեցի մեր հարգ

ազնիվ " բարեկամ պ. Նազարյանցի հետ, եւ {որ} նա խոստացավ ինձ համար ճարել Ֆեդենկայի լ

խնդրել ամենաբարի Մարիա Նիկոլաեւնային, {որ} նա օժանդակի այդ բարի գործին, եւ ես հավ

այդ բարի գործին, եւ ես հավատացած եմ, {որ} նա կգործադրել իր ամբողջ ուժը: 86.

նամակ էլ՝ ծնողներիս ուղարկելու համար, {որ} դու արդեն, հավանաբար, ստացել ես: Նու

նամակի առթիվ, անթվակիր: Փառք աստծո, {որ} նա առողջ է, թե չէ ես արդեն մռայլ մտածմ

աբաթ է նրանից ձայն-ծպտուն չկար: Գրիր, {որ} այսուհետեւ այդպիսի բան չանի, թե չէ վա՜

նաբանական այգու բացման համար, մանավանդ {որ} նրա հիմքում դրված է գործնական նպատակ,

այլ հարց է. ըստ էության, բանն այն է, {որ} գիտությունը նպաստի մարդու կենցաղը՝ իր

արում էին ստոր եւ անվայելուչ բան, քանի {որ} բոլորն իրենց շրջապտույտը կատարում էին վ

ցման մասին, տխրում եմ, որովհետեւ նա, {որ} անհապաղ ընթանալով Ս. Ի. Ժոֆրուայի ուղ

հսկայական հաջողությունը: Ինձ թվում է, {որ} նա գիշեր ու ցերեկ կենդանաբանական այգում

կանցկացներ: Նույնպես շատ ուրախ եմ, {որ} Անանիային զբաղեցնում է սաղմնաբանություն

ական գիտությունների համար: Ափսո՛ս, {որ} քիմիան շատ բաներում դեռ կաղում է, թեեւ

, կամ այդ պատասխանն այնքան անիմաստ է, {որ} ամոթ է հիմա խոսել: Օրինակ, հանգստացու

Օրինակ, հանգստացուցիչ այն պատասխանը, {որ} իբր " ատոմների զանազան դասավորություննե

՝ քարյուղի եւ սաթի " եւ այլն: Ափսոս, {որ} մանրադիտակը հարկավոր չափով դեռ չի կատար

լի էր մեռնել: Ափսոսալ միայն կարելի է, {որ} քիմիան եւ մանրադիտակը կանգ են առել արդե

եւ Ֆրեզենիուսի միամտության վրա, ինչպես {որ} դու ժպտում ես փիլիսոփաներից մեծագույնի

ձկան կատարելու այն գործողությունները, {որ} նա կատարում է մեզնից հեռու եւ գաղտնի:

ւ ամոթ է, ե՛ւ հանցանք: Ցավում եմ, {որ} նա գլխի չի ընկել Նախիջեւան ուղարկելու Կ

անք ( միջատները) որոնել ու գտնել. չէ՞ {որ} ՝ եթե նրանք ապրել են այնտեղ մինչեւ հիշյ

ւմնասիրել: Շնորհակալ եմ Անանիային, {որ} սկսել է հետաքրքրվել Գրիշայով, բայց ցան

նպատակին հասնելու համար: Այն խեժը, {որ} գիտության մեջ հայտնի է " Dorema armenia

սկուց. Dorema armeniaca-ն այն խեժն է, {որ} մեզանում հայտնի է " ս[ուրբ] Կարապետի մա

տանքով բեռնավորեցի Անանիային, բայց չէ՞ {որ} պետք է աշխատել. թո՛ղ արիստոկրատները ձե

նչեւ ուրբաթ: Գրի՛ր Անանիային եւ ասա՛, {որ} հաճախ գրի: Քո Միշել Հ. Գ.

овальная шишка) - webecarden, N 436, {որ} Այգեգործություն սիրող ռուսական ընկերութ

ինին հասցրած սիգարներին, պետք է ասեմ, {որ} ոչ ավելի եւ ոչ պակաս " թույլ " են, ուս

ցավ չէ, բայց պետք է ի նկատի ունենալ, {որ} ծառայողները, բացի մեր տեսակցությունից

բավական թուլացել է եւ շատ հավանական է, {որ} մոտ ապագայում բոլորովին կկորչի: Քո հան

, այժմ ես կազդուրվում եմ. տեսնում եմ, {որ} ծիծաղում ես եւ ասում. " из кулька в ро

, թերեւս այդպես է. բայց մի՛ մոռանար, {որ} առաջ էլ ես աչքի չէի ընկնում իմ գիրությա

րա ջերմ բարեւին: Սրտանց շնորհակալ եմ, {որ} նա մտերմորեն հիշում է այն բարեկամին, ո

իանգամայն մենակ է, առո՞ղջ է գեթ: Հենց {որ} նամակս ստանաս, գնա նրա մոտ եւ, հաղորդ

կավոր կլինեն համարյա այն բոլոր գրքերը, {որ} մեր գրականության մեջ երեւացել են մեր պա

րմար է եւ տաղտկալի: Այն էլ պիտի ասել, {որ} քերականության վերլուծական մասը սկսած էլ

հրաժարվում է օգնելուց եւ շատ բնական է, {որ} անհնարին էլ է պահանջել նրանից: Ինչպես

յունը ես մեկուսացնում եմ այն պատճառով, {որ} ինչքան կարճ է, այնքան պարզ է, ինչքան

իսի ծայրահեղությունների մեջ է ընկնում, {որ} նրա մոտ շատ բան քննադատության չի դիմանա

ն գրած նամակը: Ես այն ժամանակ չգիտեի, {որ} հենց երեկ կոտրած իմ ծխափողը վերջինն է ե

ւղարկված էր: Այդ պատճառով խնդրում եմ, {որ} դու երկուշաբթի բերես ինձ նույն տեսակի մ

ուրիշ բան է: 2) Կովի յուղի մասին, - {որ} մեզ մոտ ստացվում է Սիբիրից մի քանի առաջ

րսության տարեկան արժեքը: Ինձ թվում է, {որ} այդ այնքան էլ մեծ չէ, թեեւ Ռոստովի բան

ձեթ, պղպեղ, եւ այլն: Ես կարծում եմ, {որ} նույնպես աննշան է: Մինչդեռ ձեր հետ

երով, այն է՝ ձեր ցուցակից երեւում է, {որ} Նախիջեւանի առեւտրի ամբողջ շրջանառության

մատություն կազմելով, մենք գտնում ենք, {որ} Նախիջեւանի հասարակության հարաբերություն

րծվածքների շրջանառության, գտնում ենք, {որ} նրա հարաբերությունը կայսրության ընդհանո

ւնը 80 անգամ ավելի է այն էկվիվալենտից, {որ} բաժին է ընկնում մեկին, առնված վերը մեջ

դրանքի ընդհանուր արժեքը եւ այն բաժինը, {որ} վերցնում է Նախիջեւանը, կարող կլինեի այ

նպես չափազանց մխիթարական է: Նամանավանդ {որ}, Նախիջեւանը համարյա ոչ մի ապրանք չի ստ

ոչ մի ապրանք չի ստանում արտասահմանից, {որ} մեծ նշանակություն ունի ֆինանսական սիստե

: Սիրելի եղբայր, դու ինձ գրում ես, {որ} քեզ մոտ է եղել ավագերեց հայր Մատթեոսի հ

շալույս Արարատյան "-ը մի անարգ թերթ է, {որ} պատիվ չի բերում հայ մամուլին, ունի միա

եզ մոտ այդ սրիկային: Նա մի վարձկան է, {որ} աշխատում է հօգուտ Թուրքիայի եւ Անգլիայի

ր: Այդ կառավարությունները կարծում են, {որ} նա իբրեւ ժուռնալիստ որեւէ կշիռ ունի եւ

ինգը, որից զարմանալի խմբագիրը՝ մի ինչ {որ} լրտեսի միջոցով՝ խնդրել ու շորթել էր 60

արգա՛նք Զմյուռնիայի հայ հասարակության, {որ} չէին գտել մի այլ պատգամավոր բացի նրանից

այլ պատգամավոր բացի նրանից: Ինչպես էլ {որ} լինի, նա մեզ ընկեր չէ, ու այլեւս չընդ

ուններ է անում ի պաշտոնե. փառք աստծո, {որ} հայերը, բացի իրենց առեւտրից, ուրիշ ոչ

դուս՝ Ավետիքի նամակը եւ շատ ուրախացա, {որ} մերոնք բոլորն էլ առողջ են, այդ նամակի

, իսկ դու կիրակի օրն իմաց տուր նրանց, {որ} նամակը մենք ստացել ենք եւ որ ես շնորհակ

ւր նրանց, որ նամակը մենք ստացել ենք եւ {որ} ես շնորհակալ եմ Ավետիքից: Ըստ որում,

տրերին: Ավետիքի նամակից երեւում է, {որ} Կարպ Մակարովիչը կմեկնի սույն ամսի 5-ին

երեկվա թվով գրած նամակդ: Այն գրքերը, {որ} դու ուղարկել ես ինձ երեքշաբթի, ես նույ

լ վերադարձրի պ. պարետին, ենթադրելով, {որ} ամսույս 15-ին իմ գրած նամակի հետեւանքով

դ գրքերը, բայց քո նամակն ինձ համոզեց, {որ} դու չես եղել պ. պարետի մոտ: Սույն նամ

ձանձրալի է, իսկ ես քեզ արդեն գրել եմ, {որ} հիվանդության հետեւանքով ամենեւին չեմ կա

րի համար շատ շնորհակալ եմ: Հուսով եմ, {որ} քո հաջորդ նամակում կկարդամ Կարպ Մակարով

ապարհվել: Ինչո՞ւ չեք գրել Մոսկվա, {որ} հեռագրով ձեզ իմաց տան՝ հենց որ նրանք ժ

ոսկվա, որ հեռագրով ձեզ իմաց տան՝ հենց {որ} նրանք ժամանեն այնտեղ: Դու ինձնից տեղեկ

նձ բարոյական միջոցներ: Դու լավ գիտես, {որ} ինձ, իսկապես, ոչինչ հարկավոր չէ - ո՛չ

մանակ այլ բան է, եւ ես խոսք եմ տալիս, {որ} իմ ազատվելուցս մի տարի հետո մի գեղեցիկ

գրերի բանը հեշտ է, միայն մի պայմանով, {որ} ընկերությունը՝ երախտագետ գտնվելով նվիր

չ չպիտի կարողանամ անել, եւ տա աստված, {որ} ամեն մեկն այնքան աներ, որքան ես արդեն

սիրելի բարեկամ Անանիային: Հուսով եմ, {որ} այդ մասին նա լուրջ հարաբերությունների մ

անտեղյակ չի թողնի։ Խոստովանում եմ, {որ} չեմ կարող չզարմանալ Ռափայելի անհաջողութ

երաշխավորել է տիկին Ամեդիի համար, քանի {որ} վերջինիս պարտքերի դիմաց վաճառքի են հանո

աս սրբազանի Նախիջեւան գալը, նամանավանդ {որ} այդ վերաբերում է եկեղեցական գումարների

ղերի [խնդրի] հարություն առնելուն, քանի {որ} նրանց համարում էին անվերադառնալի եւ որ

որ նրանց համարում էին անվերադառնալի եւ {որ} ավելի, քան երբեւիցե նրանց կարիքն ենք զ

րություն եւ իմաստ չունեցող վավերագիրը, {որ} սարքել է Գաբրիել Այվազովսկին, այդ ձեւո

նբարեխիղճ միջոցառումը ոչ թե նրա համար, {որ} առանց դրան վավերագիրն ուժ կունենար, ո՛

կատարված գործողությամբ, նա չի ասում, {որ} ահա գործն այսպես կամ այնպես վճռված ու ա

չունինք, ո՛չ. այլ նա ասում է միայն, {որ} ստորագրող պարոնները համաձայն են հաշիվնե

փով պիտի տուժեր: Բայց ես արդեն ասացի, {որ} այդ վավերագիրը ոչ մի ուժ չունի, ոչ մի

յդ: Արդ, հարց է ծագում, 40 անձը, {որ} ստորագրել են այդ հռչակավոր վավերագիրը,

տարելու այդ վավերագիրը: Ո՛չ: Պարզ է, {որ} նրանք չէին կարող կատարել օրինական վավեր

աջ, այդ բառն այժմ այնքան առաձգական է, {որ} առանց փաստական ապացույցների ոչինչ չի նշ

իրավունք, որն անվիճելի է - դա այն է, {որ} մենք ցենզ չունենք. հասարակության վերաբ

ու բարի կամքից եւ չի ապացուցում երբեք, {որ} նա իրավունք չունի ներկա գտնվելու: Դրա

պքում լռություն պահպանելն ապացույց չէ, {որ} բացակայողը կամ նա, ով լռում է, իրավու

, ով հումեդահավի պես այնքան է բղավել, {որ} մշակել է առանձնապես աննորմալ տոնի ձայնա

ներկա լինում. մի՞թե այդ ապացուցում է, {որ} բացակայող պատգամավորի կողմից ներկայացվո

եւ անգամ դժբախտ վավերագիրը հայտարարեր, {որ} իբր մենք, ներքո ստորագրողներս, հոժար

արդյոք օրինական ճանաչել այն: Պարզ է, {որ} այդ անկարելի է եւ բացի դրանից, այդ վավ

ուշադրություն չի դարձրել նրա վրա, քանի {որ} այն ոչ մի դեպքում արգելք չի կարող հանդի

ացի գործին: Ես հաստատ համոզված եմ, {որ} այդ գործի արդարացի քննությունը հսկայակա

լաջալյաններ եւ Ընկ., գուցե հասկանան, {որ} հասարակական գործում նրանք ոչ մի դեպքում

չունեն, քան վերջին ջրկիրը եւ չքավորը, {որ} հրապարակում բանջարեղեն է վաճառում: Այդ

քան էին կուրացած իրենց բծախնդրությամբ, {որ} միշտ իրենց եւ հիշյալ չքավորների միջեւ ք

հիշյալ չքավորների միջեւ քաշում էին ինչ {որ} եգիպտական սահմանագիծ. բայց դա այլ բան

, առավել եւս՝ հարստության զորությամբ, {որ} ոչ մի իրավունք չի տալիս, բայց յուրաքան

անչյուրը մտնում է այն բանի զորությամբ, {որ} մեր հասարակության անդամն է, որ նա հայ

թյամբ, որ մեր հասարակության անդամն է, {որ} նա հայ է եւ որ ամենահպատակորեն օգտվում

հասարակության անդամն է, որ նա հայ է եւ {որ} ամենահպատակորեն օգտվում է բարձրագույնս

էլ հարստությունը, բայց խնդիրն այն է, {որ} այդ քաղաքացիական եւ սոցիալական տեսակետն

քան ծախսեր անել տվին իրենց խնամակալին, {որ} համենայն դեպս կբավարարեին հասարակության

գիպտոսում վերականգնված էր այն աքսիոմը, {որ} կոր գիծը երկար է ուղիղից: Համենայն

ւմ է արդյոք հասարակության պահանջը: Նախ {որ}, ի հաշիվ իր պարտքի նա դեռ 1856 թվին վճ

Մագիստրատին 64 հազար ռուբլի, պարզ է, {որ} նա այդ 64. 000 ռ. նորից վճարելու չէ,

ում եմ, հետքն անգամ չկա՛։ Տա աստված, {որ} գոնե որեւէ բան վերադարձվի, իսկ դրա համ

եոդոսիայում անկելանոց պահել, որտեղ ինչ-{որ} մի Խորենի վճարվում է տարեկան 2. 000 դ.

իր նրան իմ ակնկալությունը: Հուսով եմ, {որ} ուրախ լուր կբերես այս գործի վերաբերյալ

ում եմ մեր սորգոյին: Դու արդեն գիտես, {որ} փորձն անցավ առանց հետեւանքի. բայց не в

հետեւանք էլ կլինի. խնդրում եմ միայն, {որ} դու լավ բացատրես, թե ինչպես պետք է ցան

նիվ բույսի տարրալուծման եղանակի մասին, {որ} եւ կազմում է փորձի գլխավոր նպատակը, այ

կելուց կամ թղթի ստացման մասին քուսպից, {որ} մեզ չի վերաբերում. իմ գլխավոր նպատակն

ր, խնդրում եմ, ծնողներիս մոտ եւ ասա, {որ} ես եւ եղբայրս՝ Ղազարոսը, փառք աստծո,

ւմ: Շնորհակալություն եմ հայտնում քեզ, {որ} դու այդքան անհանգստանում ես իմ մասին,

եմ, հանգստացրու մեր ծնողներին: Ափսոս {որ} չի կարելի գրել հայերեն, թե չէ ես ինքս

՞թե նրանք չեն հավատում Ղազարոս եղբորը, {որ} այդքան անհանգստանում են: Ինչ նամակ էլ

րանց կացության մասին. խոստովանում եմ, {որ} դա շատ ծանր է ինձ համար: Դժբախտաբար

մ գրելու: Հա՛, մոռացա, ես լսել եմ, {որ} դու լինում ես նորերումս Նախիջեւան ժաման

տիքը, գոնե, դեռ դեկտեմբերին գրել էր, {որ} շուտով ամուսնանալու է. իմ կողմից շնորհ

ց տրվելիք նյութական վարձատրությունն է, {որ} ինձ համար բնավ երկրորդական հարց չէ։

ույլ եմ տալիս ինձ խոնարհաբար հուսալու, {որ} ձերդ գերազանցությունը չի մերժի իմ ամենա

ախ, ներողություն խնդրելու պես մի բան, {որ} իմ եղբայրը, անփափկանկատ գտնվելու հետեւ

թե եղբայրս այդ արել է իմ ներշնչմամբ եւ {որ}, միանգամ ընդմիշտ հավատացած լինի, որ ե

ւ որ, միանգամ ընդմիշտ հավատացած լինի, {որ} ես ավելի շուտ կհամաձայնվեմ դիմել Մեֆիստ

մբռնելի: Դուք, երեւի, հիշում եք, {որ} մեր տեսակցության պահին ես գանգատվում էի

փոխվեցավ խստագույն պարոքսիզմի, այնպես {որ}, բժիշկ Կեպեն հավանորեն ավելի չի դողացր

միասին կոկորդումս ես ցավ զգացի, այնպես {որ} դժվարանում էի կուլ տալ: Ձեռքիս տակ եղա

կը կարմրություն էր գտել: Հույս ունիմ, {որ} վաղը միանգամայն առողջ կզգամ ինձ: Ես պա

ը. անե՞ծք կա այդ գրքի վրա, թե ինչ է, {որ} ոչ մի կերպ չեմ կարողանում ձեռք բերել -

սօրին, բայց չստանալով ֆիզիկան, մինչեւ {որ} հարկավոր տեղեկանքները հավաքեցի, արեւը

մ այստեղ այդ կրկնել, դա այն պատճառով, {որ} չեմ ցանկանում, որպեսզի մեր ընտանեկան գ

ս ապրել ես մինչեւ այսօր, պայմանագիրը, {որ} կնքել ես դու, հավանորեն, կարելի է ոչն

ես պայմանագրով բնակարան վարձել, որտեղ {որ} սիրտդ ուզենա: Իսկ թույլ տալ քեզ այդ պա

ակալ եմ, եղբայր, իսկ ես բնավ չգիտեի, {որ} ես եւս իրավունք ունեմ, բայց դու միայն

ւնեմ, բայց դու միայն այն ես մոռանում, {որ} դեռ ոչ ոք չի կարող օգտվել այդ իրավունքո

իրավունքները: Ինչի՞ն վերագրել այն, {որ} դու որոնում ես տան կալվածագիրը, ինչի՞դ

իսկ առայժմ ես հանգիստ եմ, գիտենալով, {որ} մայրս կհոգա հորս մասին: Ես դեռ շատ

Ոչ մի գործ չունիս դու նրա հետ: Ինչ էլ {որ} նա անի, այդ նա անելու է իմ ներշնչմամբ

եւ ոչ այլ ոք: Ես դեռ հույս ունեմ, {որ} եթե քո խոհեմությունը մի րոպե թողել է քե

ւ քո իրավունքը: Սա իմ վերջին խոսքն է, {որ} ես համենայն դեպս ասում եմ: Բայց ավելի

4, այսպես. " Յէջ 25. անուն քաղաքին, {որ} պակասի ի մերում թարգմանութեան ի բնագրին

երը դուրս են եկած " Արեւելեաց " գրքից, {որ} Թովմ. Արծր. հիշում է պարզապես, այսին

ժանմունք՝ ետ ստանալու այն բոլորը, ինչ {որ} գործի մեջ բոլորովին օգտագործված չի եղել

ործված չի եղել, սակայն ինձ հայտնեցին, {որ} իմ բոլոր թղթերն ուղարկված են եղել Հանձն

անձնաժողովին եւ ըստ տեղեկանքի պարզվեց, {որ} Հանձնաժողովն էլ իր հերթին 1863 թվի հուն

կում եմ Ձեզ մի համառոտ բան, աղաչելով, {որ} մի փոքր տեղ տաք նորան Ձեր լրագրի մեջ:

ացած եմ, ոչ չպիտի մերժվի խնդիրս, քանի {որ} էլ չեմ կարող հրատարակել մեր " Հյուսիսափ

ել տեղվույս բժիշկներից մինը եւ խնդրել, {որ} տա ինձ քինա եւ այլն, եւ այլն. ընդունե

ատ նամակ մի՛ պահանջեցեք. գիտե աստված, {որ} չունիմ ուժ եւ զորություն: Այս տողերը գ

ռողջանամ, պարապությունից այնքան գրեմ, {որ} դուք էլ զզվիք, բայց առայժմ ներեցեք:

կես>... Այստեղ բժիշկ Նայդենեւը, {որ} կումիսով պարպում էր ամառները մասնավոր կ

5-ից վաղօրոք խնդիր գրել առ գավառապետն, {որ} հրաման հանե կամ ինքը տա մայիսի 1-ից մին

ին: Հավատացեք, այնպես վատած եմ այժմ, {որ} ինքս ինձ հայելիի մեջ տեսնել վախենում եմ

խին) ունիմ անունով. շչի, կաշա գիտե, {որ} ես չեմ ուտում, այլ բան բնավ, ուրիշ բա

ն, Եղբայրական ողջունիվ hայտ առնեմ, {որ} հունվարի 11-ից գրած նամակդ ստացա երեկ,

մ։ Նամակիս հետ վերադարձուցի պահարանը, {որ} ինքդ աչքովդ տեսնես խոսքիս ստուգությունը

այսօր էլ ծանր հիվանդության տիրացած եմ, {որ} մաշում է ինձ առավել քան թե տարի, ուստի

եր անճոռնի կռիվները մտիկ անելու եւ, թե {որ} նամակներուդ մեջն էլ չլինեին անպատշաճ եւ

, գրել տեղվույդ Մագիստրաթին մի խնդիր, {որ} նա մեր հորը վախճանից հետո ինչ որ մնացել

նդիր, որ նա մեր հորը վախճանից հետո ինչ {որ} մնացել է, ի հայտ բերե, թե՛ շարժական ե

ատկանյալ բաժինը տա: Այս խնդրի մեջ, {որ} այսօր այս թղթիս հետ փոշտ տվի, գրած եմ

թղթիս հետ փոշտ տվի, գրած եմ նույնպես, {որ} եղբորս Ղազարոսին՝ Սերոբեն ստացած 700 մ

ս օրինակը քեզ կուտան, եւ դու կտեսնես, {որ} բնավ կողմնապահություն չկա, այլ ուզածս

ջտեղի եղածը շարժիլ տավա տալապայի, մնաց {որ} պատշաճ բան էլ չէ. հույս ունիմ, որ դու

նաց որ պատշաճ բան էլ չէ. հույս ունիմ, {որ} դուն ալ նույն ոգվույն կհետեւիս եւ օր առ

ոչ, վնասը ձեզ կլինի, ինձ չէ, ինչու, {որ} դուք առուտուրի մարդ եք: Ինձ համար թե ո

ր դուք առուտուրի մարդ եք: Ինձ համար թե {որ} երկարելու լինի, միեւնույն է գրեթե:

, շատ շնորհակալ եմ, բայց այս է բանը, {որ} շոգենավերը հազիվ հազ ապրիլի 20-ին սկսին

ըզ խմելու երթալու եւ արդեն մեկ ամիս է, {որ} մինիստրից խնդրել եմ եւ այս օրերս հույս

ցեք, ինձ այստեղ կգտնեք: Գրում եք, {որ} գրեմ սրտիս ուզածը ու բերեք, շատ շնորհա

Ինձանից շատ նամակ մի՛ սպասիլ, ինչո՛ւ, {որ} չունիմ կարողություն գրելու, հարկավորու

ւթյուն գրելու, հարկավորություն էլ, թե {որ} ասենք, չկա, շատ սուտ չի լինիլ: Մն

իշին Սիրելի քույր իմ Գայանե, Թե {որ} անցյալ փոշտի եղբորս Ղազարոսին գրած գիրի

տեյի, հեչ գրելու ուժ չկար վրաս, ինչու {որ} ան թերմաշ խնդիրը գրեցի Մագիստրատ, մեռե

նչ է, ատմիշ կարդացող պիտ՝ լաս: Գիտեմ {որ} դուն ալ, սիրելի ճիճաս ալ սիրտերդ թըփ-թ

ի շատ լավ կըլլար: Տարին վաղուց անցավ, {որ} ես ամեն օր ճար կխմիմ եւ բեհրիզ իմ. կհա

ալ, կասե թուղթ նայող Ասվատուրը: Թէ {որ} ապրիլի մեջ ճիճայիս ինձի տեսության գալը

նե, վերուր թապլե, անոր համար կասիմ, {որ} երկու հատը խիստ բավական է: Ասկեց ջոկ մ

մնացին: Նամակս պիտ վերջացնեի, ինչու, {որ} լեշս ելած կգրեմ, բայց աս ալ հիշեմ ասի

եշս ելած կգրեմ, բայց աս ալ հիշեմ ասի, {որ} Մագիստրատ տված թուղթիս մեջ քեզի ալ եւ Մ

զի ալ եւ Մամայիս ալ գրիլ եմ, ասիլ եմ, {որ} հորս մեռնելեն ետքը, 3 աղբար, 1 քուր ե

ւր եւ մայրս մնաց. նույնպես խնդրիլ եմ, {որ} քո եւ մորս իրավունքները տեղը բերին եւ ի

եւ մորս իրավունքները տեղը բերին եւ ինչ {որ} կպատկանի նե, ձեզի էլ չի զրկին. աս բան

մ, բայց նարա ասելովը բան չի ըլլալ, թե {որ} օրենքը կտրե: Ղորդ է, պատկանած ժամանակ

: Մամայիս արդխ բան ալ չիմ գրիլ, ինչու {որ} չի հասկանալ, կասիք: Սիրական Ղազարոս ե

այսր զոր եւ իցէ քանակութիւնս դրամոց առ {որ} եւ իցէ վախճան պատրաստ եմ հատուցանել, ը

տօն ազգակցաց մերոց բնակելոց 'ի Հնդիկս, {որ} գո՛ն Մասեհ Բաբաջանեան կամ, հասարակ կոչ

թիւն ազգի մերոյ եւ բարեպաշտ կտակողացն, {որ} ցայսօր մնայ անկատար 'ի վաթսուն եւ 'ի հի

րութիւնս հարուստ է այն խօսակցութեամբը, {որ} պատահեցաւ իմ եւ Պ. Խ... մէջ, որ ընդդ

բը, որ պատահեցաւ իմ եւ Պ. Խ... մէջ, {որ} ընդդէմ ամենայն քաղաքավարութեան եկել էր

յետոյ իմ հիւրի առաջին խօսքը այն եղաւ, {որ} հարցանէ ինձանից զանազան նորութենների մա

որովհետեւ չեմ ստանում: - Ափսոս, {որ} չես կարդացել. նորա հրատարակողը՝ Մանդի

ռակում է Նազարեանցին եւ Նալբանդեանցին, {որ} ասել չէ կարելի: Հաւատա՛ ինձ, այն օրն

: Հաւատա՛ ինձ, այն օրն է ձգել նորանց, {որ} կարծեմ թէ այդ երկուքը եւս զղջացած լինին

րամիտ վայրախօսութեան, եւ չեմ կարծում, {որ} Նազարեանցը եւ Նալբանդեանցը զղջացած լինէ

ն շատ հարցանում ես: - Նորա համար, {որ} նա ուսումնական, խելօք եւ եւրոպացի մարդ

յս տեղ չկարողացայ ես ծածկել իմ ծիծաղը, {որ} առատութեամբ դուրս թռաւ կուրծքիցս: Պ.

. - Պարո՛ն, ներիր ինձ ասել քեզ, {որ} դու ոչինչ հասկացողութիւն չունիս ուսումն

նչ մտածեմ քո մասին. յառաջ կարծում էի, {որ} դու փոքրիշատէ բան գիտես, այժմ ներիր հա

մ ներիր համարձակութեանս, տեսանում եմ, {որ} շատ բոբիկ ես եղած ուսումնականութենից:

սել, բայց այսքան խնդրում եմ հասկանալ, {որ} " Մեղուի " հրատարակողի գրագիր լինելը Կա

ւ եւրոպացի մարդ լինելուն. ինչ կոնդակ, {որ} Կաթողիկոսը, քսան անգամ գրելով ու ճեղքե

. Խ. գանչեց. - Չարախօսութիւն է, {որ} առնում ես Կաթողիկոսի վերայ. ինչպէ՞ս հա

իւն, ճշմարտութիւն, բայց մոռանում ես, {որ}, այդ ճշմարտութիւնը ասելով, մերկացնում

իւնը, այդպիսի դիպուածում լաւ է սուտը, {որ} վարագուրում էր ազգի պակասութիւնը: Բան

նչ օգուտ կայ մի այնպիսի ճշմարտութենից, {որ} կտրատում էր ազգի սիրտը: - Պարո՛ն,

ն, միայն պիտոյ է ինձ այսքան ասել քեզ, {որ} ո՛չ դու եւ ո՛չ քո գիշերասէր դարանամուտ

ուտ ընկերքը չեն կարող փակել իմ բերանը, {որ} չխօսէր նա ճշմարտութիւն. ձեր շատ եւ անխ

ռ չէ լինելու, եթէ ոչ հարկադրելու ինձ, {որ} այժմեան Հայոց ազգի դրութիւնը հրատարակեմ

նի, մի ուրիշ խորհրդով չէ դա, եթէ ոչ, {որ} ազգի սրտացաւ անդամքը, փոքր առ փոքր հաս

հրդով եմ մերկացնում այդ պակասութիւնքը, {որ} ծիծաղեմ դոցա վերայ, կամ պախարակելով ան

մի ազգ անարգելու. քաւ լիցի, բայց ինչ {որ} խօսում եմ, խօսում եմ որպէս պաշտօնեայ ճ

սքը Մանդինեանց Տէր Ստեփանոսի վերայ էր, {որ} իւր ուսումնական, " Մեղու " անունով թեր

, եւ այդ քահանան ինչ մի զօրեղ մարդ է, {որ} այդպէս ջարդել ու փշրել է Նազարեանցին եւ

շատ կը ծանրանար, մինչեւ այն աստիճան, {որ} հարկաւոր կը լինի Սպանիական ճանճի գործադ

րծադրութիւնը " Մեղուի " կուրծքի վերայ, {որ}, դուրս քարշուելով ապականեալ հիւթերը,

կողը խայտառակել է Նազարեանցին նորանով, {որ} սորա վարդապետութիւնը անվաւեր է համարում

Նալբանդեանցին խայտառակել է նորա համար, {որ} սա Հայոց մի քանի երեւելի ուսումնականներ

ակողը այն պատճառով անվաւեր է համարում, {որ} Նազարեանցը եւս չէր ստացել մի այդպիսի մա

ետութիւնը: Այս եւս հարկաւոր է իմանալ, {որ} Նազարեանցը չէր համաձայնելու ընդունել եւ

մի այդպիսի պատուանուն այնպիսի մարդուց, {որ} չունէր տալու իրաւունք. եւ մի բարձրաստի

մալսարա՞ն է, ակադեմիա՞ է, թէ ի՞նչ է, {որ} կարող էր մագիստրոսութիւն եւ վարդապետութ

արհո՛վ է հասել վարդապետական աստիճանին, {որ} ոչ ոք չէ՛ կարող խլել նորանից, եւ եթէ ս

ա Վարդապետութեանը, ապա հաւատացած կաց, {որ} դորա համար պատասխանատու կը լինի նա Տէրո

ինի նա Տէրութեան դատաստանի առաջեւ: Ինչ {որ} դու ասում ես Հայոց լեզուի համար, ես ամ

եմ պատասխանել, ամաչում եմ խոստովանել, {որ} այժմ եւս կան Հայերի մէջ մարդիկ, որ մոլ

լ, որ այժմ եւս կան Հայերի մէջ մարդիկ, {որ} մոլորուելով կարծում էին բոլորովին երեխա

կոչելով Հայոց այն կիսագրագէտ մարդիկը, {որ} ինչպէս ինքը՝ " Մեղուի " հրատարակողը եւ

կարդա " Հիւսիսափայլը " եւ կը տեսանես, {որ} նա ամենայն կերպով նուիրուած է Հայոց ազգ

էջ, - պատասխանեց իմ հիւրը, - բայց ինչ {որ} վերաբերւում է վաճառականութեան եւ այն գո

ասին, թէեւ չեմ կարդացել, բայց գիտեմ, {որ} յիմար բան պիտոյ է լինի. պատճառ, չեմ կ

ն պիտոյ է լինի. պատճառ, չեմ կարծում, {որ} համաձայն լինէր իմ վաճառական տեսութեանը

- Դու ի՛նչ անձնասէր մարդ ես, ինչ բան {որ} համաձայն չէ քու տեսութեանը, մի՞թէ յիմա

, մի՞թէ յիմար էր: - Այն պատճառով, {որ} վաճառականութեան մասին իմ տեսութիւնը հաս

թիւնը վաճառականութեան մէջ: - Նախ, {որ} Տէրութեան սահմանի ներսումը գործած ապրան

ամենայնիւ իմ մշտնջենական կանոնը այն է, {որ} նորա հետ հաշիւ տեսանելու միջոցին, ոչ թ

րհակ առնում նորանից այն արծաթի հանդէպ, {որ} ցոյց էի տալիս իմ իմաստուն հաշւումս, թէ

պէս կարելի է գովել մի վաճառականութիւն, {որ} հիմնուած է այդ ընդդէմ քրիստոնէութեան կա

տոնէութեան կանոնների վերայ. ամօթ քեզ, {որ} այդպիսի գործերով ես պարապում. ո՛վ գիտէ

մարձակւում ես կուլ տալ այն հացի կտորը, {որ} գնուած էր ուրիշների աշխատանքի գնով...

իւն ասացեալը դրականապէս մի պիղծ բան է, {որ} անպատճառ պիտոյ է հիմնուած լինէր սատանայ

գործակատար լինել եւ այդ հանդիսում. ինչ {որ} Աստուած ստեղծել է, ամենայն ինչ բարի է

եւ հոգին հանդարտ, գո՛նէ չկայ մի մարդ, {որ} ասէ, թէ այս ինչ մարդ իմ արծաթը կերաւ,

ինձ զրկեց եւ ինքը հարստացաւ: Բայց ինչ {որ} ասում ես դու, թէ բոլոր հարուստ մարդիկ

վ, ես չեմ ընդունում այդ. կան մարդիկ, {որ} արդարութեամբ վաստակում են, եւ ամենակալ

խօսակցութիւնքը նորա հետ այն եղան, ինչ {որ} գրած է Յիշատակարանիս մէջ: Այս խօսակցու

Պ. Կոմս Էմմանուէլ. " Ես լսած եմ, {որ} դու յիշատակարան ես պահում տանդ եւ ամենա

ամանակի խնդրեց ինձ եւ իմ մի բարեկամիս, {որ} թէյ խմելու գնանք իւր մօտ։ Յօժարութիւն

արութիւն ցոյց տուեցինք եւ գնացինք: Երբ {որ} դռնից ներս մտանք, մեզ հիւրասիրողը անյա

զարմանալի բան: Սորա կինը, չիմանալով, {որ} այրը հիւրեր է գանչելու, ջուր է պատրաստ

հիւրեր է գանչելու, ջուր է պատրաստել, {որ} լուանայ իւր ամուսինը, իսկ երբ ամուսինը

ունքի նման բան է այդ մարդերի համար: Ով {որ} չէ նկատել այս բանը, թող ուշադիր լինի,

թող ուշադիր լինի, եւ տարակոյս չունիմ, {որ} ցաւելու էր թէ ինչ պատճառով բնութիւնը այ

տ պահել էր իւր կամարակապ տարածութիւնը, {որ}, կործանուելով մի այդպիսի մարդու գլխի վ

ութիւն. արդեօք կա՞յ մի բնական պատճառ, {որ} այդ մարդիկը ստանում էին այդպիսի ստրկակա

տ հարստահարուած էին, կամ շատ խաբուած, {որ} այժմ մատնուել էին այդ ողորմելի վիճակին

օրագրի մի քանի համարներից տեսանում եմ, {որ} դուք գործակից էք այդ օրագրին։ Ուրախ եմ

րագրին։ Ուրախ եմ եւ հոգւով չափ ուրախ, {որ} ձեր կոչումը եւ դրութիւնը աշխարհի երեսին

ատարակողի եւ ո՛չ Պ. Նալբանդեանցի հետ, {որ}, ինչպէս տեսանում եմ, պիտոյ է գլխաւոր

գրում եմ ձեզ այս նամակը այն խորհրդով, {որ} դուք մի նամակով միջնորդ լինիք իմ եւ " Հ

ամ տեսանում եմ նորա մէջ այնպիսի բաներ, {որ} արժանի չէին բերանից հանելու, թող թէ պղ

րարատը: Ես չեմ կարող տեսանել մի գործ, {որ} ազգային դիմակ ծածկելով երեսին, բայց էա

ն ունենալով Թիֆլիզի հետ, տեսանում եմ, {որ} այնտեղ եւս խելացի եւ բանագէտ մարդիկ այդ

աղափարներ չտարածէր ազգի մէջ, հաւատա՛, {որ} հետեւելով իմ բարեկամների խորհրդին, անո

գրով, Պ. Իսահակեանցի յօդուածի վերայ, {որ} տպած էր այդ " Մեղուի " 14 համարում, Ապ

նասիրութեան " մակագրով յօդուածի վերայ, {որ} տպած էր " Մեղուի " մէջ, նորա 14 համարո

նում է իւր որպիսութիւնը։ Տեսանում եմ, {որ} դա բարեմիտ եւ աշխոյժ երեւակայութեամբ մի

ուսաւորութեան կողմից դնում է այն բանը, {որ} բուն հնարն էր նորա յառաջխաղացութեան, ա

աղացութեան, այսինքն՝ այն մեղադրանքը, {որ} նորերումս լսւում է մի քանի պարոնների գր

այր շինած լինէին։ Այս խօսքերից յետոյ, {որ} բաւական հանդարտութեամբ յառաջ է տարել,

պարէզ է մտանում։ Այս ի՞նչ դատաստան է, {որ} մեր լեզուագէտները գործ են դնում: Այս ի

ն դնում: Այս ի՞նչ հայրենասիրութիւն է, {որ} կացին եւ մանգաղ վեր առած, լեզուները սր

, ո՛չ մի տեղում չենք տեսանում մի բան, {որ} սեփական լինէր հասարակ ազգին, չենք տեսա

հասարակ ազգին, չենք տեսանում մի ծառ, {որ} ազգը միաբան գործակցութեամբ տնկած լինէր

: Խնդրում ենք ցոյց տալ մեզ երկու Հայ, {որ} միասին խորհուրդ կատարած լինէին ազգի յառ

եւ լուսաւորութեան վերայ։ Եւ ինչպէս է, {որ}, այս լուսափայլ ճշմարտութիւնը անտես արա

ի քանի Պարոնների վերայ, այն պատճառով, {որ} նոքա, ճշմարտութիւն քարոզելով, բամբասա

ւ այժմեան բաների կարգը չէր թոյլ տալու, {որ} այդ հանդէսը բացուէր եկեղեցու մէջ, բայց

է թռչնավաճառութիւնը։ Ձեզ յայտնի չէ՞, {որ} Անգլիայում ընկերութիւնք կան եւ այն՝ հա

ւնք կան եւ այն՝ հարուստ ընկերութիւնք, {որ} պարապում էին թռչնավաճառութեամբ Հարաւայի

աս արդիւնաբեր կամ անբարոյական գործ են, {որ} եթէ մեր Հայերը եւս պարապելու լինէին այդ

բար, բայց յանկարծ տեսանում ենք յետոյ, {որ} գործ ունիք մի քանի պարոնների հետ. ցանկ

էր մեզ իմանալ այդ պարոնների անունները, {որ} այդպէս վրդովել էին ձեր հոգու խաղաղութիւ

ռ էին տուել ձեզ այնքան խօսելու, մինչեւ {որ} Մուզան հարկադրուէր Մասեաց դարեւանդիցը դ

ղբայր, սիրական, պարոն ( ներեցէք ինձ, {որ} այսպէս ընտանեբար վարւում եմ ձեր հետ),

ւմ եմ ձեր հետ), ե՞րբ կամ ո՞ւր տեսաք, {որ} հայրենասէրքը ազգի վէրքերի վերայ վէրք էի

ռաջուց ասացէք՝ ո՞վքեր են այդ մարդիկը, {որ} անարգում էին ազգը եւ թքում ու մրում էին

կատարել այդպիսի գործ։ Ես տեսանում եմ, {որ} դուք՝ Հայոց ազգի մի քանի այլ անդամների

թեան մէջ խօսում էք, եւ այդ է պատճառը, {որ} չէք կարող զանազանել ազգի անմխիթար պակաս

պագայ բարօրութիւնը եւ լուսաւորութիւնը, {որ} պիտոյ է յառաջանար պակասութիւնքը վերանալ

գործ դնելով, այլ այն սուտ ազգասէրքը, {որ} խեղճ ողորմելի " Մեղուին " լծել են մի սա

ի մարդու առաջեւ, որովհետեւ այն մարդը, {որ} չէր խոստովանում իւր պակասութիւնքը, չու

միջից շատ մարդիկ անպատճառ կամենում են, {որ} թագաւորէ սուտը եւ թաքնութիւնը, բայց ամ

նքը, հրապարակել նորանց այնքան, մինչեւ {որ} ազգը, տեսանելով իւր վերայի կեղտը, զզո

րո՛ղ է խօսել իւր պակասութենների վերայ, {որ} գիտակցաբար ճանաչում էր իւր արժանաւորութ

անմռունչ գանգատանք, թէ " ի՛նչ օգուտ, {որ} ունիմ բիւրաւոր գիտնական որդիք եւ այլն "

. դեռ Հայաստանը չունի գիտնական որդիք, {որ} իւր կաթով լինէր մեծացուցած։ Թո՛ղ այդ գ

աստիկ մրսելով եւ ջրային տենդ ստանալով, {որ} շատ անգամ պատճառում են Արարատի եւ Արագա

այլեւ գիտենք մեր ազգային աւանդութիւնը, {որ} Մասեաց ոտքումը կայ մի փոս՝ դժոխք անուա

քշելով, փափկացնելով եւ այլն։ Չգիտէք, {որ} իսկապէս այդ բաները այնպիսի թունաւոր տար

այդ բաները այնպիսի թունաւոր տարերք են, {որ} մտանելով դաստիարակութեան մէջ, կտրում ե

այ շատ անբարոյական մարդ: Խնդրում ենք, {որ} դուք մի փոքր աշխատութիւն յանձն առնուիք

փորձել, փորձեցէք, եւ կը գայ ժամանակ, {որ} ինքներդ կը խոստովանէք այս ճշմարտութիւնը

արոյական մարդու, եւ վա՜յ այն մարդուն, {որ} պիտոյ է ուրիշի ճշմարտութիւնը չափէր բարե

տանելի է լինում այնպիսի մարդերի համար, {որ} իւրեանց ծնած օրից նուիրել էին իւրեանց ա

ող մարդիկ վաղուց ահա փորձով իմացած են, {որ} ճշմարտութիւնը հալածւում է միշտ եւ պատճա

արեւ, ճշմարտութիւնը մի այնպիսի բան է, {որ} պատճառ է լինում մարդերի միմեանցից հեռան

ճշմարտութեան Վարդապետը, գուշակել էր, {որ} իւր քարոզութիւնքը, իւր ճշմարտութիւնը պ

Ձեր յօդուածը վերջացնում էք նորանով, {որ} ազգը վատաբանելը եւ ազգի վերայ կոծելը եւ

ած չէ եւ այլն։ Այսքան պիտոյ է իմանալ, {որ} ոչ ոք դեռեւս ճշմարտախօս հեղինակներից պա

արժան ենք համարում կանացի ողբ ու կոծը, {որ} յառաջանում են մեծ մասով յուսահատութենից

իք արդարացնել Խորենացու անձը՝ ասելով, {որ} հանգամանքը բռնի խլել էին նորա բերանից ա

փաստաբանների պաշտպանութեանը, մանաւանդ {որ} ոչինչ սուտ չկայ նորա ասածի մէջ, երկրոր

եւս գրել է Հայոց կաթողիկոսների վերայ, {որ} աբեղաների ձեռքով ոչնչացուցած է երեւում

Խնդրեմ կարդացէք Ղազար Փարպեցու նամակը, {որ} գրում է Մամիկոնեանց տիրոջ Վահանին ( տպա

ուա, 1853): Դուք կը տեսանէք այնտեղ, {որ} Հայոց աբեղայքը մինչեւ ի մահ հալածելուց

էջ: Այստեղ աւելորդ չէ խնդրել ձեզանից, {որ} յայտնէք նոյնպէս, թէ դուք ո՞ր ժամանակից

մանակից սկսանում էք ձեր տարեգրութիւնը, {որ} Խորենացուն շինել էք չորս հազար տարեկան

, մեք աւարտում ենք մեր նկատողութիւնքը, {որ} գուցէ թէ անախորժ թուին ձեզ, եւ եղբայրա

իտոյ էր այստեղ գրել այն խօսակցութիւնը, {որ} պատահել է մի շինականի եւ մի վաճառականի

աճառականը. - " Այդ շանթապահ գործիք է, {որ} հնարել է Բենիամին Ֆրանկլինը ": Շին

: Վաճ. - " Կայծակից պահպանող. ուր {որ} կայ այդ բանը, այնտեղ կայծակը չէ կարող

Այդպիսի ոչինչ բանի համա՞ր. դա ինչ է, {որ} մարդ փառաւորէ: Մեր գեղումը մի դրացի կի

'ասեմ. միայն յառաջուց պիտոյ է իմանալ, {որ} այդ կինը վայր էր քարշում կայծակը՝ մի մ

րա արարողութիւնը. ինչ մարդու կամենար, {որ} նա կայծակից զարկուէր, ստանում էր նա որ

վառուելով մինչ հասանում էր այս խօսքին, {որ} կայծակ է նշանակում, իսկոյն երկինքը մթն

դպիսի բաների: Եւ դու տեսա՞ծ ես մի օր, {որ} այդ կնոջ կամքով կայծակը մի մարդ չքացնէր

որա շրջակայ ընկերութեան մէջ։ Մի մարդ, {որ} այժմ առաքինի էր, կարո՞ղ էր դա վատթար մ

ութենից: Արտասուելի՜ բան. մարդը, {որ} կարող էր առաքինի լինել, լինում է մի վա

քներ բնական եւ բարոյական աշխարհներում, {որ} թոյլ տային այսպիսի յեղափոխութիւն:

ի յեղափոխութիւն: Առնունք մի բոյս, {որ}, դիցուք թէ, բուսանում էր Հայաստանում

՞ւմ էր արդեօք իւր բնական որակութիւնքը, {որ} ունէր կամ դեռեւս պիտոյ է ստանար՝ մնալո

անութիւնը, կարելի՞ է ուրեմն թոյլ տալ, {որ} մի բոյս՝ այստեղից այնտեղ տարածկամ այնտ

մի ծառ, առնունք, զոր օրինակ՝ փշատը, {որ} Հայաստանում տալիս է քաղցրահամ պտուղ։ Ա

այսպէս զգալի փոփոխութեան։ Նորա համար, {որ} փոխւում էին արտաքին ներգործողքը նորա վե

այդպէս: Առնունք այժմ մի կենդանի, {որ} ծնել էր, դիցուք թէ, Հարաւային Ամերիկա

ց մեք այս փոքրից եւս տեսանում ենք ահա, {որ} բնական աշխարհի օրէնքը թոյլ է տալիս անհա

պելով նորան, արդեօք տեսանելու չէի՞նք, {որ} նա եւս դարձել էր մի արիւնկզակ գող եւ աւ

րութիւնը դեռեւս կերպարանագործուած չէր, {որ} դեռեւս չունէր գիտակցութիւն, եթէ մի այդ

ատճառ, նա չէր տեսել իւր շրջապատի մէջ, {որ}, իբրեւ մի սովորական բան, գործուէին այ

ու մէջ տնկել էին առաքինութեան սերմերը, {որ} հետզհետէ աճում ու զօրանում էին։ Նորան

հայելի է, որի մէջ կը ցոլանայ այն, ինչ {որ} ցոյց կը տաս. նա միեւնոյն է իւրեան շրջա

ծ ու անտարբեր, նման են մի վարած հողի, {որ} այն կը բուսուցանէ, ինչ որ սերմանէիր:

վարած հողի, որ այն կը բուսուցանէ, ինչ {որ} սերմանէիր: Այսպիսի երեխայքը, մանաւանդ

ի երեխայքը, մանաւանդ դոցա միջից նոքա, {որ} աւելի հոգի ունէին ( энергія), երկար չ

ր աշխարհների, բոլոր արարածների վերայ, {որ} քարոզում էին նորա ամենակարողութիւնը եւ

նից. հնձւում է սերմանուածը: Մի մարդ, {որ} կամի, թէ իւր զաւակը առաքինի դառնայ, ա

նտեղի խօսք, մի անպատշաճ գործողութիւն, {որ} կատարւում էր երեխայի մօտ, նման է մի կա

ւում էր երեխայի մօտ, նման է մի կայծի, {որ}, ընկնելով մի դիւրավառ նիւթի մէջ, յառա

ն դառնալ ապագայումը այն աղջիկ թոռները, {որ} իւրեանց մեծ մօրից լսում էին հետեւեալ խօ

էիր, ինչպէս քեզ Պաշտում էին սիրողքդ, {Որ} պատմում ես այժմ մեզ: - " Աստուած ինձ

նենգում: - " Այդ ի՛նչ կարելի բան է, {Որ} անմեղ օր անցանէ. Բայց ես իմ քահանայիս

որ, սիրուն ոտք ": Տարակոյս չկայ, {որ} դպրոցների եւ համալսարանների մէջ աւանդու

ել եւ կերպարանագործել այն չարութիւնքը, {որ} վաղուց յղացած էր իւր սրտի մէջ եւ անծին

դատապարտութեան արժանի էին այն ծնողքը, {որ}, իւրեանց ձեռքումը նիւթական հնար ունենա

իւնը մի սուրբ եւ մեծ պարտականութիւն է, {որ} այլապէս պիտոյ էր կատարել, իսկ այնպէս կ

որհուրդը եւ նպատակը չէ պիտոյ այն լինի, {որ} աշխատի իւր մահից յետոյ յետ ձգել իւր ժառ

եւ աստուածադիր դաստիարակութիւնը այն է, {որ} ամենայն ծնող կրթէ իւր որդին ազգային սեպ

րկուած զաւակներից շատ փոքր պատահում է, {որ} նմանէին մեղուի թոյնը թողած եւ միմիայն մ

ծել մեզ Աստուած, մի՞թէ Քրիստոս մեռաւ, {որ} հարստութիւն եւ փառք պարգեւէ մարդկութեան

ա իւր կեանքում պիտոյ է նմանի Աստուծոյ, {որ} մահից յետոյ ժառանգէ նորա երկնային արքայ

անում վայելել այս երանութիւնը, բայց ով {որ} կամի, պիտոյ է արժանի կացուցանէ իւր մար

կանութեան մասին: Եւ ամենայն ծնող, {որ} հնար ունէր դաստիարակելու եւ լուսաւորելո

լ եւ հասուցանել ձեզ այն տպաւորութիւնը, {որ} գործել էր իմ վերայ Պ. Յովհաննիսեանի "

տեսանելով Սեւ ծովի սպիտակ փրփուրները, {որ} շատ հեռի տեղերից երեւում են ալիքների գա

վտանգաւոր դրութենից, նաւապետը նկատեց, {որ} մագնիսեան սլաքը ընդունեց ամենեւին այլ ո

տը ծանօթութիւն տուեց Սինոպի ծովապետին, {որ}, իսկոյն մի նաւ ուղարկելով հանդերձ բանա

լով գիտնական բնագէտների, ստուգուեցաւ, {որ} այդ տեղերում ծովի տակին կան շատ երկաթահ

ակին կան շատ երկաթահանք եւ մագնիսաքար, {որ} պատճառում էին այդ ազդեցութիւնը մագնիսեա

ին: " Մի պարոն, - գրում էր նա, - {որ} պարտական էր մնացած մի կառավարութեան մի

ել այդ գումարը, արդեօք ա՞յն պատճառով, {որ} այդ պարտքը հատուցանելով խանգարելու էր ի

գելք դրեցին նորա անշարժ կայքերի վերայ, {որ} բաւական մեծ գումար արժէին: Այդ Պար

նի ընթացքի պատճառով հասել է մեծ վնասի, {որ} դուրս էր բերում հետեւեալ կերպով: Նա գր

ղ էր գրաւ դնել եւ ստանալ այսքան արծաթ, {որ}, գործ դնելով վաճառականութեան մէջ, պիտ

՝ ցախ աւելով հաւաքած կողմնակից մարդիկ, {որ} արդարացնում էին նորա ոչ թէ միայն այդ ըն

ընթացքը, այլեւ բոլոր անօրէնութիւնքը, {որ} գործած էր իւր կեանքում ": Եթէ այս

յլ առասպել, որով մխիթարւում էին նոքա, {որ} չկամէին անձրեւի տեւողութիւնը, թէ կղմին

ից, կենդանի կենդանի թաղել են մի հորթ, {որ} կտրուի անձրեւը, որպէսզի հնար ստանան իւ

եմ հասկանում, միայն գրում եմ այն, ինչ {որ} կայ շինականների մէջ եւ ինչ որ նոցա կենդ

այն, ինչ որ կայ շինականների մէջ եւ ինչ {որ} նոցա կենդանի լեզուովը լսում եմ նոցանից

Ինչպէս եւ էր այդ բանը, ստոյգը այս է, {որ} անձրեւը անդադար թափւում էր, եւ ես նստա

տեսանում, բացի պատառուող պղպջակներից, {որ} լողում էին լճացած անձրեւաջրի երեսին:

լեւ իմ ողորմելի պատուհաններիս ապակիքը, {որ} ներկել էր ժամանակը ծիրանի գօտու գոյներո

ւ մէջ մի այնպիսի անախորժ զգացողութիւն, {որ} ասէիր, թէ ահա ամենայն ինչ վերջացած էր

հանիս մօտ մի տաղտկալի միայնութեան մէջ, {որ} շարունակւում էր երրորդ օրից սկսած: Յան

ւմ, եւ իմ ծանօթքը այնքան խելք ունէին, {որ} այսպիսի եղանակում ոտք դուրս չէին դնելու

դրացու տուն, կամ գուցէ ինքը դրացիս է, {որ} վերադառնում էր դէպի տուն՝ մի շատ հարկա

ղացել ճանաչել նորան: Իսկոյն հասկացայ, {որ} հիւրը մի քաղաքավարի մարդ պիտոյ է լինի,

կ չէր եկած իմ մօտ, եւ այդ էր պատճառը, {որ} ծառաս չէր ճանաչում, որովհետեւ նոր էի բ

ռաջամատոյց չխնդրէր ինքեան տալ: Երբ {որ} բաւական սրսրկել էր առանձնարանս անձրեւի

ես տանդ: - Է՛հ, քեզ ո՞վ է ասել, {որ} այսպիսի անախորժ եղանակում ոտքդ դուրս դն

, ահա ինչպէս տեսանում ես, երեք օր է, {որ} փակուել եմ տանս, որովհետեւ ոչինչ հնար

եմ... Երեք հազար մանէթ ջուրը կը դնեմ, {որ} քո Յիշատակարանդ արեւ չտեսանէ... Ինձ Բէ

մ այն անցքը կ'ընկնի Յիշատակարանիս մէջ, {որ} արժանի էր յատուկ ուշադրութեան լաւ կամ վ

ակի դաստիարակութեան վերայ։ Դու կամիս, {որ} ծիծաղեն իմ վերայ եւ ասեն դեռեւս հասարակ

ր, եթէ դու աւելորդ կարողութիւն ունիս, {որ} քո ապրուստի համար հարկաւոր չէր, եւ եթէ

քո բոլոր գերդաստանին այդ ուսումնարանը, {որ} միշտ եւ հանապազ կրելու էր քո անունը, ե

րդ մի բարի գործ կատարում է նորա համար, {որ} պարտական էր, եւ ի՞նչպէս կարելի էր այնո

սնակից չառնես այդ բարութեան մի ուրիշը, {որ} զուրկ էր նորանից։ Մի՞թէ Քրիստոսը պարտա

ական էր մարդկութեանը իւր անմեղ արիւնը, {որ} քամեց Գողգոթայի վերայ՝ մարդկութեան կեղ

եւ դաստիարակէիր ուրիշ մարդերի դստերքը, {որ}, աղքատ ծնողների զաւակ լինելով, մնալու

". մի՞թէ դատապարտուելու չէր մի մարդ, {որ}, թէեւ հոգաբարձու չէր մի այլ մարդու վեր

այ, այլ, այնուամենայնիւ, տեսանելով, {որ} մի այդպիսի մարդ մօտենում է մի անդունդի

սիրտը մեր անտէր ազգի վերայ եւ հաւատա՛, {որ} շնորհակալ կը լինիս յետոյ ինձանից մինչ կ

ձանից մինչ կը վայելես պտուղը այն ծառի, {որ} իմ խորհրդով տնկել էիր: - Քո քարոզը

յդ քո հարստութիւնը պահում ես ձեռքումդ, {որ} չարութիւնք յառաջացնես նորանով, ուրեմն

տեսակ խօսակցութիւն է: Պատճառն այն է, {որ} վաղուց ճանաչում ենք միմեանց, եւ Պ. Բէ

- Մեզ օրինակ չեն քո յիշած մարդիկը, {որ} Էֆիմերդէն բան ու գործ էին շինել իւրեանց

ո՛չ երեխայ ենք եւ ո՛չ խելացնոր պառաւ, {որ} ամօթ չլինէր հաւատալ այդպիսի բաների: Եւ

ք՝ Էֆիմերդէ չընդունողներս, այլ նոքա, {որ} ընդունում են, ինքեանք իւրեանց տգիտութե

երդէ ասած բանը Սուրբ գի՞րք է, ի՞նչ է, {որ} եթէ մի մարդ չհաւատար դորան, Աստուած պի

մարդ չէր պահում Աստուծոյ պատուէրները, {որ} Աւետարանի մէջ քարոզւում են Քրիստոսի բեր

վերայ։ Մի մարդ կը գտանե՞ս հրէաներից, {որ} չունենայ իւր տանը Հին Կտակարանը, կամ մ

նը Հին Կտակարանը, կամ մի մօհամեդական, {որ} չունենայ Կուրանը։ Ինչո՞ւ համար. նորա

յ Կուրանը։ Ինչո՞ւ համար. նորա համար, {որ} նոցա կրօնի աղբիւրքը գտանւում են այդ գրք

է մեր թերահաւատութիւնը, արդեօք ա՞յն, {որ}, ճիշդ ընդունելով Սուրբ գիրքը, չէինք ը

յիմարաբանութիւնք, եւ ա՞յդ էր պատճառը, {որ} ձեր պէս խելօքների բերանով անուանւում էի

արծում ես, թէ երեխայի հե՞տ ես խօսում, {որ} հարցանում ես, թէ ի՞նչ ասել է Լօթեռ կամ

ու, գլուխս ցաւում է: Դու խնդրում ես, {որ} ես Էֆիմերդէ բանամ քո համար եւ այդ պատճա

էի ճաշից յետոյ, բայց, երկիւղ կրելով, {որ} մի՛գուցէ անձրեւային եղանակի խոնաւութենի

քունս տարաւ: Տեսանում եմ երազիս մէջ, {որ} աշխարհի ժամանակը յետ է գնացել քանի հազա

Այո՛: - Ես պատահեցայ ի չարագործի, {որ} վերատեսուչ էր Հնդկական Բրամինների, որ

որ վերատեսուչ էր Հնդկական Բրամինների, {որ} անարգում էր հրապարակով քո դուստրը, որ

որ անարգում էր հրապարակով քո դուստրը, {որ} մահու չափ հալածում էր ինձ: Ես գործ դրե

ինձ: Ես գործ դրեցի այն բոլոր շնորհքը, {որ}, քո ուղեղից ծնանելով, ստացել էի, բայ

ծնանելով, ստացել էի, բայց երբ տեսայ, {որ} կամակոր է դարձեալ եւ կամի իմ հետ պատերա

սեւագլուխ եւ սեւադէմ չարագործի մասին, {որ} միշտ զոհ էր բերում Աստղկին եւ բուրվառ է

րգութեանը եւ խլելով այն բոլոր շանթերը, {որ} Կիկլոպները պատրաստել էին մի ամբողջ ամսի

րանքով, շանթերդ պահել էի վահանիս տակ, {որ} անտեսանելի էր նորան, եւ դարձեալ լսելով

իւնքը՝ արձակեցի, Հա՛յր, քո շանթերը, {որ} այժմ նորա փորի մէջ պատճառում են այնպիսի

արծիք կար այդ մարդու եւ երեխայի վերայ, {որ} դոքա ունենային մի հայր որդիական առնչութ

Երկար ժամանակ մնաց այնտեղ մի մեհենում, {որ} ոչ շատ հեռի մի կատաղի գետից, գտանւում

ձաւ իմ ազդեցութեամբ: Գրել էի նոյնպէս, {որ} նա ստանալու էր ձեր շանթերը Աթենասի ձեռք

ացած. կայծակը ջարդել էր այն մեծ գոմը, {որ} մեծ հայրս շինել էր անտառի մօտ՝ լճի առա

ց խելքս բանի չհասաւ: Էֆիմերդէ չունէի, {որ} նայէի: Օրացոյց ունէի, բայց երազի մասի

իւնը: Միայն այսքան կարող եմ ասել քեզ, {որ} երազ ասացեալը հաւատալու բան չէ։ Դու,

կարօտել այնուհետեւ Հիպոկրատի շանթերին, {որ} փարատէին նորա ցաւը: Այսպիսի բաներ

է ինձ. արդեօք կը տա՞յ Աստուած մի օր, {որ} ես իմ սիրական ազգը տեսանէի նանրահաւատու

էս ազատուած: * * * Նոյն օրին, երբ {որ} պատահել էր իմ եւ Պ. Բէգզադէի հետ այստե

վ ուղարկեց իմ մօտ մի ոտանաւորի պատճէն, {որ} առանց ստորագրութեան ստացել էր Թիֆլիզից

է, ամենայն օր նայում է Յիշատակարանիս, {որ} մի անպատշաճ բան չգրեմ: Թէպէտ այդ ոտանա

, նորա հիմքը ճշմարտութիւն էր: Ափսո՛ս, {որ} չգիտեմ այդ ոտանաւորի հեղինակը։ Եթէ այդ

ար ինձ, ես նորան կ'ուղարկէի մի նամակ, {որ} հօրեղբօրիցս ծածուկ շարադրել էի եւ շատ հ

ածուկ շարադրել էի եւ շատ հաւատացած եմ, {որ} կ'ուրախանար այդ նամակի վերայ: Ե.

Ն հրովարտակի պատճէնը, այն հրովարտակի, {որ} տրուած է 1779 թուականի Նոյեմբերի 14-ին

ետրոս Մարկոսեան արքիմանդրիտի անունով, {որ} առաջնորդում էր Ղրիմեցի Հայերին, երբ սո

տեն այդ հրովարտակը, ուստի կարծում եմ, {որ} կը ցանկանային կարդալ որպէս բնագրի հաւատ

գմանութեամբ հանդերձ, եւ հաւատացած եմ, {որ} մեր ազգը Նախիջեւանու մէջ, որին այս րոպ

լոր իրաւունքը եւ առանձնաշնորհութիւնքը, {որ} ՄԵՐ համօրէն հպատակքը ՄԵԶԱՆԻՑ եւ ՄԵՐ Նախ

Ղրիմից ՄԵՐ ծախքով այն ձեր բոլոր գոյքը, {որ} միայն փոխադրելի էր, որ եւ ՄԵԶԱՆԻՑ սահմ

ր բոլոր գոյքը, որ միայն փոխադրելի էր, {որ} եւ ՄԵԶԱՆԻՑ սահմանեալ արծաթագլխովը արդէն

որդ մասը Դօն գետի, այն բաժնից, ինչքան {որ} այն գետի սահմանից ընկնում էր այդ հողաբա

էր հողը եւ Ազովեան ամրոցի սահմանումը, {որ} ձեր շէնքերի հանդէպ կային ձկնորսութեան տ

ցեղէն սերմեր, անասուն եւ ամենայն բան, {որ} հարկաւոր էր տնտեսութեան համար եւ որ պար

ն, որ հարկաւոր էր տնտեսութեան համար եւ {որ} պարտական էին դարձուցանել գանձատանը տասն

մարաններ, գործարաններ եւ ամենայն բան, {որ} ցանկալի էր նոցա, իւրեանց ծախքով, ամեն

երի համար, բացի այն դիպուածներից, երբ {որ} զօրքերի գունդեր անցանելու էին ձեր բնակո

ենք ձեզ մշտնջենաւոր ժամանակով, բացի ով {որ} ինքը կամք ունէր մտանել ՄԵՐ ծառայութեան

միայնակ իշխանութեան Հայոց Պատրիարգին, {որ} գտանւում է Արարատեան Պատրիարգական վանքո

իարգական վանքումը: Հինգերորդ. Երբ {որ} դուք արդէն բնակութիւններ էիք հաստատել մ

վիճակով ընտրուած ձեզանից մեծաւորներով, {որ} պիտոյ է վայելէին արժանաւորութիւն եւ թոշ

ու են առանձին մեծաւորներ Ռուսաց ազգից, {որ}, չխառնուելով այս գաղթականների դատաստան

ոցա պաշտպանքը եւ հովանաւորքը: Բայց երբ {որ} այս կամ այն անձը մտած էր իւրեանց ընտրած

վ եւ ժառանգաբար այն ամենայն իրաւունքը, {որ} ՄԵՐ ընդհանուր կարգադրութենների հիման վե

ուած են այլ Բարձրագոյն հրովարտակներով, {որ}, պատշաճ համարելով, արձանագրեցի Յիշատա

դ հաւատարմութիւնը եւ ջերմեռանդութիւնը, {որ} սեպհականուած էին այդ հասարակութեան եւ մ

քաղաքագլխի եւ Հայ դատաւորների ձեռքում, {որ} վիճակով ընտրւում են հասարակութեան կամեց

մի բաւական բարձր սարի վերայ, ափսո՛ս, {որ} քաղաքի շինուածքը չեն սկսանում իսկոյն գե

անց հեռանալ այդտեղից: Պիտոյ է կարծել, {որ} անհիմն է այդ պատճառը, որովհետեւ քաղաքի

ից, սորա չորս կողմով, ցոյց են տալիս, {որ} քաղաքի հիմնարկութիւնը եղած է առանց ուշա

առանց ուշադիր լինելու այն օգուտներին, {որ} յառաջանալու էին գետի մօտաւորութենից: Ի

ւրոպական ճարտարապետութեամբ, մանաւանդ, {որ} գտանւում էին քաղաքի կենտրոնում, համարե

րը քարից ու աղիւսից շինած: Եկեղեցիքը, {որ} վեց հատ են թուով, հոյակապ եւ ամենեւին

ոյակապ տաճարներ: Մի ցաւալի բան է, {որ} ոչ մի հոյակապ շինուածք չկայ այդ քաղաքի

հոյակապ շինուածք չկայ այդ քաղաքի մէջ, {որ} պատկանէր հասարակութեան եւ շինուած լինէր

նի խանութներ՝ հին ժամանակներից շինած, {որ} վարձու է տալիս, եւ որոնք, բոլորովին ծ

րմարաւոր նաւահանգիստ։ Մի քանի տարի է, {որ} քանի մի հարուստ մարդիկ, շինելով այնտեղ

վ, յառաջացուցին զանազան նաւահանգիստք, {որ} մի գծի վերայ լինելով, այլեւ միմեանց մօ

որ. չկան նորա մէջ այն անմաքրութիւնքը, {որ} երեւում են մօտակայ քաղաքների մէջ, որպի

ը: Ջուրը նոյնպէս քաղցրահամ եւ մաքուր, {որ} հոսում է մի ապառաժից, ոչ շատ հեռի գետի

լեւ շատ սակաւ կը գտանուի այնպիսի տուն, {որ} մի երկու ծառ ունենար իւր բակում: Թէեւ

ւն էր Տագանրօգի մէջ: Եւ պիտոյ է ասել, {որ} այս ճանապարհով շատ շուտով յառաջ կը գնար

նորա շրջակայքը չունին մի առանձին բերք, {որ} յատկապէս նորան պատկանէին: Նոր ժամանակն

ադէմ է։ Այլեւ կարելի է յիշատակել այն, {որ} ամենայն տարի աշնան ժամանակ մորթւում են

ում է սահմանից դուրս: Շատ ժամանակ չէ, {որ} մի ֆրանսիական ընկերութիւն ոտք է հաստատե

ջ գտանւում է միայն մի հատ պապական Հայ, {որ} հանգուցեալ ՆԵՐՍԷՍ Կաթողիկոսը 1845 թուակ

եւ նորընծայ քահանաների վերայ վարժապետ, {որ} Բարձր Սրբազան ՄԱՏԹԷՈՍ վիճակաւոր Արքեպիս

սին գործածական կերակուրքը են խմորեղէն, {որ}, մեծապէս զօրացնելով զօլօտուխա ասացեալ

էն մեծ յաջողութեամբ ձեռնտու են լինում, {որ} բարակացաւական բլրակները բաժանուէին արիւ

ող այնքան շատ զայրանալ։ Բայց արի տես, {որ} մի տգէտ ռամիկ կա՛մ յիմարութեամբ, կա՛մ

նդին այնպիսի դեղեր եւ այնպիսի չափերով, {որ} առողջ մարդը եւս մեծապէս վտանգուելու էր

ղ, ոմանք՝ դեքոքտ խմեցնող, եւ ոմանք, {որ} մի բաւական պաշտօնական բան է իւրեանց կար

արդու արիւնով։ Այդպիսի փոսեր շատ կան, {որ} նոյնպէս դատարկ չէին մնում մարդկային արի

ւմ մարդկային արիւնից: Ճշմարիտ, Մայիսը {որ} եկաւ, արդէն մի հարկաւորութիւն է ճանաչւ

հնար: Եւ մի մարդ՝ առողջ, թէ հիւանդ, {որ} գնացել էր վարսավիրայի մօտ՝ խորհուրդ հա

լ. նորա հոգը չէ, նա ամենեւին տգէտ է, {որ} արիւնը, առանց դորան եւս ջրացած լինելով

rvosa): Ո՛վ կարող է երաշխաւոր լինել, {որ} մի փոքր սուլեմա եւս տալու չէր առաւել շո

ուխ բերել, իսկ այլ մարդերից պահանջել, {որ} ամենայն բան կատարուէր իսկոյն, որպէս մի

ործողութիւն. նոքա անհաւան են նոյնպէս, {որ} բժշկի տուած դեղերը հիւանդի առողջ մերձաւ

յլն, եւ այլն, կամ երբեմն նկատում են, {որ} մի սեւ շիշի միջից լցուած սպիտակ ջուրը ծ

ին չայրուիլ ": Չկամի ամենեւին մտածել, {որ} այդ ողորմած հոգու փորը եւ աղիքը արծաթ չ

րը եւ աղիքը արծաթ չէին, չկամի փորձել, {որ} փայտեայ դգալի մէջ տեսանելու չէր այդ գու

Ֆրանց Իւանովիչ Գեռռեւինը: Ի՛նչ օգուտ, {որ} չէ ճանաչում ժողովուրդը նորա յարգը, ի՛ն

ւմ ժողովուրդը նորա յարգը, ի՛նչ օգուտ, {որ} չգիտէ ժողովուրդը, թէ խնայելով պիտոյ էր

ար էր կազմուածքին ընդհանրապէս, չգիտէ, {որ} մի ցորենակշիռ աւելորդ դեղը խլում է կազմ

կերպով այդքան յառաջ: Պիտոյ էր իմանալ, {որ} ամենայն ցաւի բժշկութեան մէջ, բնութիւնը

տ, վեր է առել նոցա շատ սովորութիւնքը, {որ} մինչեւ այսօր եւս պաշտում է որպէս բուն ա

ային սովորութիւնք: Բնակիչների զգեստը, {որ} սկզբումը բոլորովին համաձայն էր Թաթարի ձ

ւ ամենալաւը այս սովորութեններից է այն, {որ} օրիորդքը ծածկում են իւրեանց գլխին բարխա

սի փունջ կախած մի կողմից ֆէս. ափսո՛ս, {որ} այդ բանը վերջացնում են օրըստօրէ: Հոգով

ւմ են օրըստօրէ: Հոգով չափ ցանկալի էր, {որ} այդ գեղեցիկ սովորութիւնը այնքան երկար մ

թէեւ չունի մի քանի բառեր եւ մասնիկներ, {որ} գործածութեան մէջ էին Տաճկաստանի մէջ: Ն

Թուրքի եւ Թաթարի բառեր ու ոճեր. այնպէս {որ}, այդ լեզուքը չիմացողը կը դժուարանայ հա

նը փոխանակում են Ռուսի բառերով այնպէս, {որ} ներկայ ժամանակումս Նախիջեւանցին խօսում

րտասուելի բան, այն երիտասարդ մարդիկը, {որ} յարակցութիւն ունէին Ռուսերի հետ, ամենա

առը մինչեւ այն աստիճան այլանդակուած է, {որ} ոչինչ ազնիւ մտածութիւնք չէ կարելի դորան

ութեան առարկայ: Դեռեւս չգիտեն մտածել, {որ} մի ազգ բաժանւում է միւսից իւր լեզուով,

ւմ է միւսից իւր լեզուով, եւ լեզուն է, {որ} գլխաւորապէս պահպանում է ազգութիւնը:

երիտասարդք ամբողջ ամիսներ սպասում են, {որ} Խդրելեզը գայ, որպէսզի կարողանան հարսն

է այդտեղ երբեմն ուսումնարան եւ տպարան, {որ} կառավարուել են բաւական երկար ժամանակ մի

ար ժամանակ մի Թադէոս վարդապետի ձեռքով, {որ} անուն էր ստացել Քիթաբէութան ( գիրք կուլ

ր յիշատակարան. միայն այսքան յայտնի է, {որ} աշակերտներից ոչ մինը մի բան ուսած չեն ա

աշակերտներից: Տպարանը պիտոյ է մտածել, {որ} բաւական օրինաւոր բան եղած լինի, որովհե

ւ մինչեւ այսօր եւս կան մի քանի գրեանք, {որ} բաւական մաքուր դուրս են եկած այդ տպարան

այդ սարի ոտքում մի տափարակ տեղի վերայ, {որ} բաժանւում է սարից վանքի աղբիւրի առատ վտ

ահում են այդտեղ տասն, քսան գերդաստան, {որ} գնում են ծառերի տակին կանաչ արօտի վերայ

կամ խորոված ուտելու համար: Վանքի սարից {որ} ցած ես գնում դէպի աջ, վանքից կէս վերստ

ակաս, հանդիպում ես մի փոքրիկ աղբիւրի, {որ} ժողովրդից անուանւում է Սաղլըգ-սու ( առո

տացել է առողջարար անունը այն պատճառով, {որ} տեսած էին նորա վերայ լոյս իջանելը. շատ

նըստինքեան կարող է պատճառել այն լոյսը, {որ} յայտնի է անունովս՝ Ճախնային գազ կամ Գե

ախնային գազ կամ Գերեզմանական մոլահուր, {որ} շատ անգամ երեւում է եւ նոր թաղած մեռելն

ակը, եթէ քամին չէր ցրւում, այն գազը, {որ} բաժանուելով մեռած մարմնից, նստում էր գ

ունելի մերձակայ քաղաքների բնակիչներին, {որ} օտարազգի են եւ որ գնողք պիտի լինէին այդ

ղաքների բնակիչներին, որ օտարազգի են եւ {որ} գնողք պիտի լինէին այդ արհեստաւորների աշ

էին ցորեան, ունդեղէնք այն նաւերի մէջ, {որ} մօտենում էին Նախիջեւանին: Այս եւս հարկ

արկաւոր է առանց յիշատակութեան չթողուլ, {որ} օրական մշակութիւնը երեւում է միայն այր

ն մէջ որպէս աղախին, եւ այս է պատճառը, {որ} Նախիջեւանի մէջ ամենայն տեսակ ծառայութիւ

աղախինների ձեռքով: Ի՛նչպէս կարելի է, {որ} Հայ կինը, թէեւ հաց չունէր ուտելու, գն

ռական ընկերութեններին եւ հաշուատներին, {որ} գտանւում են Նախիջեւանից կէս ժամ հեռաւոր

մբ՝ Ռոստով քաղաքի մէջ: Պիտոյ է ասել, {որ} Նախիջեւանը՝ իւր աշխարհագրական դրութեամ

ու էր, անշուշտ: Եւ միմիայն հացը չէր, {որ} գնում էր Եւրոպա, այլեւ երկաթ, իւղ եւ

ասացեալը, ամենեւին եւրոպական կերպով, {որ} աւելի ճիշդ խօսելով, պիտոյ էր ոսկու հան

կամ 30 կոպ. արծաթ: Բայց չկան մարդիկ, {որ}, ընկերութիւն կազմելով, բանային մի օրի

լով այդ սահմանին: Ւ՛նչ է պատճառը, {որ} չկայ այս բաներից ոչ մինը, ի՛նչ է պատճա

այս բաներից ոչ մինը, ի՛նչ է պատճառը, {որ} ժողովուրդը՝ միմեանցից բաժանուած, պառա

ւմ է անմիաբանութիւնը եւ այն պատերազմը, {որ} լոյսը եւ ճշմարտութիւնը պիտոյ է ունենայի

եթէ ոչ շատ, գոնէ մի քանի ընտիր որդիք, {որ} վաղուց, ահա, ազատուած լինելով ասիական

րութիւնը: Պարզ երեւում է ահա սորանից, {որ} Նախիջեւանի այդ ընտիր որդիքը պիտի մի բար

ն կամակորութեան հետ: Յայտնի է եւ այն, {որ} ստութիւնը, ինչպէս եղած է միշտ եւ կայ ա

ախութիւն է գալիս իմ վերայ՝ տեսանելով, {որ} ճշմարտութիւնը ու ազգասիրութիւնը եւ Նախի

ի ամբարտաւանութեան եղջիւրը: Փոյթ չէ՛, {որ} այս րոպէիս վատամարդիկ են դարձած այդ նահ

երը խաժամուժ ամբոխի աչքում։ Փոյթ չէ՛, {որ} մի տեսաբանական խաբէութեամբ ( оптическим

այ մարդկութեան պատմութեան մէջ ժամանակ, {որ} ճշմարտութեան պաշտօնեայքը հանդիպած չլինէ

ան վերայ, չէ պիտոյ ամենեւին զարմանալ, {որ} միեւնոյն բանը կրկնւում է եւ այսօր, բայ

կրկնւում է եւ այսօր, բայց այն մարդը, {որ} անուանում էր իւրեան քրիստոնեայ, պարտակ

իստոսի ճշմարտութեանը, եւ նա՛ է մարդը, {որ}, արհամարհելով ամենայն ունայնութիւն, կ

նաեւ Ասիացիք, այն խօսքը ընդունում են, {որ} դուրս էր գալիս բարեկամի կամ համախոհի բե

արեկամի կամ համախոհի բերանից: Մի Հայ, {որ} չէր սիրում ինձ, իմ անձնաւորութիւնը, չ

ել է մեր ազգի տունը։ Դա այն մրրիկն է, {որ} ցրուել է Հայոց ազգը աշխարհի չորս կողմը

մէջ: Միայն մի այդպիսի ուսումնարանն է, {որ} կարող էր հաշտեցնել երկու հակառակող բաժի

ժինները՝ ճշմարտութիւն քարոզելով նոցա, {որ} նուիրելով իւրեանց անձը ստութեան եւ խաւա

Այդ ուսումնարանի չլինելն է պատճառը, {որ} Նախիջեւանի մէջ ( ինչպէս նաեւ ուրիշ տեղե

ամբ ոգեւորեալ մի ուսումնարան: Քանի {որ} այդ քաղաքի պատուելի եւ մեր սիրական հասա

ւ հոգեւոր մարդերի գործակցութիւնը, քանի {որ} կանգնեցնելու չէ մի այդպիսի աշտանակ լուս

ի այդպիսի աշտանակ լուսաւորութեան, քանի {որ} դոցա երեխայքը, իւրեանց անունները հազիւ

ելով, պիտի գան ու գնան աշխարհից, քանի {որ} եւրոպական մեծավայել հոգեւոր սեղանը պատր

եւանի դրութիւնը կը մնայ այնպէս, ինչպէս {որ} կայ: Բայց եթէ ճիշդ խօսենք, այդպէս եւս

ա գտանւում է անդադար շարժողութեան մէջ, {որ} է նորա կեանքը. աշխարհի երեսին երկու բա

երի վերայ հարկաւորաբար պիտոյ է մտածել, {որ} եթէ Նախիջեւանը հոգաբարձու չլինի յառաջ գ

անան այնուհետեւ մեր բարի բարի յոյսերը, {որ} ունէինք այդ քաղաքից: Իհարկէ, լսել

է քաղաքի գանձարանը չունի այնքան արծաթ, {որ} կարողանար դիմանալ այդ ծախքին: Գիտեմ եւ

Քաղաքը եօթանասուն եւ հինգ տարի է, {որ} կայ։ Դիցուք, առաջին քսան եւ հինգ տարո

ն տրուած միմիայն Մարկոսին, Կիրակոսին, {որ} ուրիշները չկարողանային մասնակից լինել։

յին գանձանակը ձգելուց: Տարակոյս չկայ, {որ} հարուստ մարդը հարիւր արծաթ եւս կը համաձ

ր լուծը յանձն առնուլ: Ի՛նչ է պատճառը, {որ} Կոստանդնուպօլսի մէջ եւ այն մարդիկը, որ

որ Կոստանդնուպօլսի մէջ եւ այն մարդիկը, {որ} Վանայ կողմերից եկած էին բեռնակրութիւն ա

ամար տարին հինգ տասն մանէթ՝ չնայելով, {որ} միւս կողմից Խատտի-Հիւմայունի դուրս գալո

րութիւնը եւ վերջապէս զաւակասիրութիւնը ( {որ} ամենայն անասունք եւս ունին), որ, իւր

ւնը ( որ ամենայն անասունք եւս ունին), {որ}, իւր քաղաքի մէջ նստած, վայելելով ամեն

Նախիջեւանի մասին, մանաւանդ տեսանելով, {որ} լուսաւորութեան սէրը օրըստօրէ արմատ արձա

: Ի՛նչ պիտոյ է առնել, պիտոյ է յուսալ, {որ} այդ սակաւքը շատանան, միայն հարկաւոր էր

ործի հիմնարկութիւն, շինել մի առարկայ, {որ} մօտ լինէր ժողովրդի հոգուն եւ սրտին, այ

խնայելու իւր օգնութիւնը: Այն արծաթը, {որ} մի Հայ մարդ պիտի ներս բերէ ազգային գանձ

: Բայց... Ափսո՛ս եւ հազար ափսո՛ս, {որ} այս ասածներս մնալու են Յիշատակարանիս մէ

գտանելու ընդհանուրի սրտի մէջ։ Ափսո՛ս, {որ} սրտիս ցաւը եւ կսկիծը, պատճառուած իմ սի

գով, ուրախադէմ կը հանդիպէի հրեշտակին, {որ} գալու էր ինձ՝ իմ Արարչի ատեանը տանելու

յն են: Ամենայն ողջամիտ Հայի յայտնի է, {որ} կամին ներկել խաժամուժ ամբոխի աչքը, թէ

ց ուսումնարանի եւ ազգասիրութեան վերայ, {որ} ոչինչ չհասկացայ, փառաւորի նա, իհարկէ

յդպիսի սուտ ազգասէրներից եւ այնպիսիքը, {որ} իւրեանց լեզուի քերականութիւնը անգամ չգի

ց լեզուի քերականութիւնը անգամ չգիտէին, {որ} ծնած էին միմիայն խաբեբայութեան համար,

նարանի շէմքի վերայ: Այն ուսումնարանը, {որ} կարող էր լուսաւորութեան աւազան դառնալ մ

օսում, ի՛նչ քարոզներ է տալիս, չգիտէ, {որ} մեր ականջը ընդունակ է լսելու միայն ոսկո

այն ոսկու եւ արծաթի ձայն, չէ իմանում, {որ} մեր համար նա է օրինաւոր ազգասէրը, որ,

, որ մեր համար նա է օրինաւոր ազգասէրը, {որ}, առանց մեզանից արծաթ խնդրելու, բացում

, մեր նախնական աւանդութիւնքը։ Չգիտէ, {որ} մեր համար միեւնոյն է ուսումնարանի լինել

ւրախ ենք եւ շատ շնորհակալ այն մարդուց, {որ} այդպիսի մեծ եւ երեւելի հոգաբարձութիւն է

մէջ, որովհետեւ ափսոսում եմ ժամանակիս, {որ} պիտի կորուսանէի, ափսոսում եմ ընթերցողն

սոսում եմ ընթերցողներիս ուշադրութիւնը, {որ} զուր տեղը պիտի լարէին: Մինչեւ այժմ սու

ջ տիրած է մի ուղղութիւն. ամենայն բան, {որ} վերաբերում էր ազգին, համարել գովելի եւ

օգուտը ճանաչելու պիտի բամբասէ մի մարդ, {որ} ազգի համար ճշմարտութիւն էր քարոզում եւ

մ են վաւերական եւ ուշադրութեան արժանի, {որ} հետեւանք էին գիտակցութեան եւ ուղղախոհու

մինչեւ անգամ սորա վերայ մտածելուց եւս, {որ} աւելի հեշտութեամբ եւ յաջողութեամբ կարող

այսպիսի ուղղութեան շարժառիթը, ի՞նչ է, {որ} այդպէս հաստատ պահում է դոցա իւրեանց կամ

լակները։ Ի՛նչ փոյթ, միանգամ ասացինք, {որ} յիմարի դատաստանը անվաւեր է, իսկ թէ այդ

մէջ եւ խաբեբայութիւն, տարակոյս չկայ, {որ} այդպիսիների խօսքը, կարծիքը, ցնորաբանո

, ուրեմն պատասխանենք այդ հարցմունքին, {որ} շատ մարդ մեր ազգից կարող էր առաջարկել ի

էր առաջարկել ինձ: Այն շարժառիթը, {որ} ստիպում է սուտ ազգասէրներին, նուիրելով

ւնները քանի անգամ կրկնեցի, լաւ գիտեն, {որ} ազգը աւելի շուտով կը ստանայ մի գիրք, մ

շուտով կը ստանայ մի գիրք, մի լրագիր, {որ} գովում էր նորան. փոյթ չէ, որ այդ սուտ

լրագիր, որ գովում էր նորան. փոյթ չէ, {որ} այդ սուտ, խարդախ եւ երեխայական գովասան

սանութիւնը մահադեղ էր ազգին, փոյթ չէ, {որ} նա, լսելով այդպիսի գովասանութիւնք, հա

ն թերութիւնքը որպէս դատապարտելի բաներ, {որ} մինչեւ այժմ սուտ ազգասէրքը եւ միւսքը դո

ին ազգի կողմից, այլեւ դատապարտուելու, {որ} հրապարակում այրուէին դահճի ձեռքով, որպ

րգարէս, եւ կարօտ չենք այն պարոններին, {որ} ամենայն րոպէ ծակում են մեր սիրտը... Այ

ներկայ դրութիւնը. այն սարսափելի խոցը, {որ}, դարերով ճարակելով մեր ազգի հոգին եւ մ

արգը, այո՛, եւ Նախախնամութեան կամքը, {որ} ընտրեալքը երեւին: Ճշմարիտ եւ ստոյ

կեանքը: Եւ որպէս յարգի է այն հայելին, {որ} ճիշդ ցոլացնում էր իւր առաջեւ դրած առարկ

ցոլացնում ստուգապէս այն բանի պատկերը, {որ} ցոյց էիր տուել, այսպէս եւ մատենագրութի

պարծանք դոցա: Եւ մատենագրութիւնը, {որ}, հարազատ մնալով ազգի կեանքին, յառաջ է

էջ են այժմ սուտ ազգասէրքը՝ տեսանելով, {որ} բուն ազգային հարազատ մատենագրութիւնը յա

րութիւնը յառաջ է շարժւում, տեսանելով, {որ} նորա անխոնջ գործակատարքը, արհամարհելով

ւթեանը խորտակելու գլուխը խաւար վիշապի, {որ} դարերով ծծել է մեր խղճալի ազգի արիւնը,

, փա՛ռք Աստուծոյ, գտանուեցան մարդիկ, {որ} սիրեցին ճշմարտութիւնը եւ ընդունեցին նոր

կամ բանը չուղարկեցին այնպիսի մարդերի, {որ} ամենեւին խնդրած չէին՝ ճիշդ պահելով մեր

ացին այն ծանր եւ անպատիւ աշխատութենից, {որ} օբսկուրանտների լրագիրը յանձնառու լինելո

էր՝ լրագիր ուղարկել զանազան մարդերի, {որ} խնդրած չէին, եւ մի քանի ամսից յետոյ հր

կանալի ", բայց ամենայն մարդ հասկացաւ, {որ} ընդունակութիւն եւ գործարան ունէր հասկան

ւ, եւ այդ չարախօսութիւնը արգել չեղաւ, {որ} մի քանի պարոններ իւրեանց լեզուն մաքրէին

են տեսանում, բայց շօշափելով հասկացան, {որ} ճշմարտութեան քարոզիչքը չեն մոռացել Կեսա

մոռացել Կեսարի խօսքը՝ age quod agis, {որ} դադարելու չեն ներգործելուց, մինչեւ որ

որ դադարելու չեն ներգործելուց, մինչեւ {որ} բարձրանայ հայկական մռայլոտ հորիզոնի վեր

նեղացնելու են ձեր աչքի լայնացած բբերը, {որ}, զուր տեղը բանալով մեծ մակերեւոյթ, աշ

ինչ պիտոյ է առնել, բնութեան կանոնն է, {որ} զաւակները թաղեն իւրեանց ծնողքը: Սո

ս բերել Յիշատակարանիս մէջ այն գրեանքը, {որ} տպուեցան եւ որ տպւում են ժողովրդական ըն

արանիս մէջ այն գրեանքը, որ տպուեցան եւ {որ} տպւում են ժողովրդական ընտիր լեզուով.

այսպէս յայտնում եմ, ահա, հրապարակով, {որ} ճշմարտութեան քարոզիչքը գործելու են անդա

ղեցէք եւ փրփրացէք, եւ ձեր պարսաւները, {որ} գրում էք, որքան առանց լոգիկայի գրէք,

ասնենք մեր հոգով չափ ցանկալի նպատակին, {որ} է կանգնեցնել այդ նուիրական աւերակների մ

շտ, բայց չկայ այն ախորժ բերկրութիւնը, {որ} զգում է մարդ ամառնային ժամանակ։ Ծառերը

ութիւնը. այն կանաչ ու թարմ տերեւները, {որ} մի երկու ամիս յառաջ քաղցր հովանի էին մե

մերկ տղայքը որոնում են նոցա մէջ կաղին, {որ} դեռեւս ընկած չէին հաւաքողի ձեռքը: Աշու

յելով բնութեան վերայ եւ տեսանելով, երբ {որ} սա փոքր առ փոքր հետ էր քարշում իւր կենս

ն էր ցօղում երկնքից: Պիտի իմանալ, {որ} իմ կեանքը մի հիւսիսային գիւղի մէջ շատ մ

իմ բարեկամներից նամակ եւ ծանօթութիւնք, {որ}, զբաղեցնելով ինձ, կարող էին ցրուել իմ

րութեան ամպերը: Բայց այս եւս կայ, {որ} ես միայնակ չեմ վայելում իմ կեանքը, բաց

մ, իսկոյն ձգում եմ Յիշատակարանիս մէջ, {որ} ուրիշները եւս կարդան եւ տեղեկանան դորան

ա եւ իմ լռութեան պատճառը: Յոյս ունիմ, {որ} այսուհետեւ կենդանանայ մեր նամակակցութիւ

վերայ ընդդէմ իմ առաջին նկատողութեանը, {որ}, ուղարկելով քեզ, խնդրում եմ հասուցանե

նձ, այնքան սիրել եմ Պ. Իսահակեանցին, {որ} երեկի առաւօտ իմ բոլոր ժամանակը շոգենաւի

անունով հաստափոր եւ զուարճախօս բժիշկը, {որ} 12 շիշ գարեջուր էր խմում օրը, որ անցեա

շկը, որ 12 շիշ գարեջուր էր խմում օրը, {որ} անցեալ տարի տեսանք Մարիենբադումը, անցե

մեր սրտի ազգականը: Նա պատմեց ինձ, {որ} Մարիենբադի քո տանուտիրոջ Սոֆիա դուստրը

արիենբադի քո տանուտիրոջ Սոֆիա դուստրը, {որ}, ֆօրտօպիանօն այնպէս քաղցր ածելով, Տրո

անել եւ Էջմիածինը, եւ խնդրեց ինձանից, {որ} ես ուղեկից լինիմ նորան այս ճանապարհորդո

նալի բան. այնպիսի ժամանակի ենք հասել, {որ} բարի խորհուրդը եւս, որ տալիս էինք մի մ

ակի ենք հասել, որ բարի խորհուրդը եւս, {որ} տալիս էինք մի մարդու, ամենեւին դէպի չա

սիրութեան " մակագրով յօդուածի վերայ ", {որ} տպած էր " Մեղուի " 14 համարում, եւ այդ

անակ շնորհակալութիւն մատուցանելու ինձ, {որ}, յանձն առնելով կարդալ նորա գրածը " Մեղ

ականապէս բարեաւ մնայ է ասել լօգիկային, {որ} առանց դորան եւս շատ սիրելի չէ օբսկուրան

ւթիւն է տալիս " Մեղուի " հրատարակողին, {որ} նա աշխատի, եւ, եթէ կարելի է, ընդդէմ

ութիւնը. պատճառ, արդէն ամենայն մարդ, {որ} հազիւհազ թէ իմանում էր գրել, կարդալ,

թեան ասպարիզում: Երկրորդ՝ պիտի ասել, {որ} Պ. Իսահակեանցը փախչում է իմ առաջարկած

ծ ուրախութեամբ: Սոքա են իմ խնդիրները, {որ} հրատարակուեցան " Հիւսիսափայլի " հինգերո

իմութեան տունը... ցոյց տալ երկու Հայ, {որ} ազգի օգտի եւ յառաջադիմութեան մասին խորհ

2) Յայտնել այն պարոնների անուանքը, {որ}, անարգելով եւ անպատուելով Հայոց ազգը,

էին տուել նորան այնքան խօսելու, մինչեւ {որ} Մուզան Մասեաց դարեւանդիցը հարկադրուէր դ

րո՛ն ընթերցող, այսուհետեւ եթէ պատահի, {որ} ասեմ, թէ հայերը մի հոյակապ համալսարան

ոյց տալ այդ համալսարանը, իմացած եղէք, {որ} պիտի կրկնեմ Պ. Իսահակեանցի պատասխանը,

ցի սորանից, կը բողոքեմ եւս ձեր վերայ, {որ} դուք նորութիւն կամիք ներս բերել մեր ազգ

այ: Թող յայտնի լինի Պ. Իսահակեանցին, {որ} ազգը մեղադրւում է ոչ թէ եղած տունը աւազ

նորա բարեսրտութեան վերայ՝ կարծում եմ, {որ} եթէ Ֆրանսիա եւ Աւստրիա եւս գնալու լինիմ

ղի դպրոցների մինի մէջ ( տարակոյս չկայ, {որ} աշակերտի պէս) եւ գո՛նէ այնքան բան ուսա

րտի պէս) եւ գո՛նէ այնքան բան ուսանէր, {որ} նորա մտածութիւնքը մարդավայել դառնային,

գործ դնելով, այլ այն սուտ ազգասէրքը, {որ} խեղճ ողորմելի " Մեղուին " լծել են մի սա

ի մարդու առաջեւ, որովհետեւ այն մարդը, {որ} չէր խոստովանում իւր պակասութիւնքը, չու

ւ, չէ թէ արեւուն ցոյց տալու համար, թէ {որ} ազգը պակասաւոր լինելու համար անարգում ե

նելով, բայց Պ. Իսահակեանցին թուել է, {որ} ազգի վէրքերը արեւին են ցոյց տալիս: Խիռ

ելու համար, բայց դարձեալ վէրքեր չէին, {որ} չորացնում են։ Գաստռօնօմիան գործ ունի ա

օնօմիային եւս հարկաւոր չեն, մանաւանդ, {որ} բժշկական պօլիցիան սաստիկ արգելում է այդ

է այդպիսի չարագործութիւն: Ես ասել էի, {որ} Պ. Իսահակեանցի աչքումը միեւնոյն յարգ ո

րից: Եւ այդ պակասութիւնքը արժանի էին, {որ} դատապարտուէին. այդ արատները կարօտ են ս

ւ: Բայց ի՛նչ ասեմ ես այն մարդուն, {որ} չկամի հասկանալ, թէ Հայաստան բառը մի վե

րպէս մարդ եւ որպէս քրիստոնեայ մեք ենք, {որ} համարում ենք մեզ պարտական, իսկ այլ ոք

եր ազատ անձը: Եւ այս է մանաւանդ բանը, {որ} մեք մեր ազատ կամքովը, հասկանալով մարդո

աստանը՝ ասելով, թէ նա չունի այն, ինչ {որ} ստուգապէս չունի, եւ միտք չեմ ունեցել հ

ոցները, եւ թէ այդ երանելիքը չեն ասել, {որ} պարտական չէին Հայաստանին, այլ շտապել ե

ուղարկուեցան, եւ այդ հոգաբարձութիւնը, {որ} կատարեց այն ժամանակ Հայաստանը Սահակի եւ

ամ Ալեքսանդրիա ուղարկելով, կարելի՞ է, {որ} մոռանային այդ աշակերտքը եւ ասէին, թէ Հ

աշակերտքը եւ ասէին, թէ Հայաստանը չէր, {որ} դայեակ վարձեց մեր համար: Ինչպէս կա

տներ ուղարկել դէպի յունական դպրոցները, {որ} ՚ի լեզու պանծալի եւ ստոյգ յօդանալով ճեմ

մ մի առ մի նկարագրել: Ես տեսանում եմ, {որ} Պ. Իսահակեանցը ամենեւին անտեղեակ է մեր

աւորութիւնը այն թշուառ դրութեան մէջ է, {որ} ազգը աւելի շուտով կը հասկանայ Խորենացին

մանակ նոքա եւս կարող էին ասել այն, ինչ {որ} ասում ենք այժմ մեք՝ ազգի հոգաբարձութեա

ւ վերայ եւս կասկած ունինք ": Զարմանք, {որ} Պ. Իսահակեանցը խառնափնդորում է եւ չէ յ

ւնը: Ես ասել էի եւ ասում եմ այժմ եւս, {որ} մեծ կասկած եւ երկբայութիւն ունիմ մուզան

մաշուած ու տրորուած խորամանկութիւն է, {որ} գործ է դնում Պ. Իսահակեանցը՝ կամենալո

մտքից չանցած բաների մէջ, ուստի՞ գիտէ, {որ} նա չէր նկարագրելու կասկածաւոր մարդերի վ

. Իսահակեանցին: Ես հաւատացած եմ, {որ} եթէ Պ. Կ. Էմմանուէլը մի պակասութիւն տ

եսանէ իմ վերայ, այնքան ազնիւ կը լինի, {որ} նախ եւ յառաջ ինքը կը հրապարակէ նորան՝

ւթիւնքը, եթէ տեսանեմ, եւ հաւաստի եմ, {որ} շնորհակալութիւն կը ստանամ նորանից:

չգիտէ մի այնպիսի ազգային աւանդութիւն, {որ} պատմէր մեզ, թէ Մասեաց ոտքումը կայ մի փ

տ հպարտ, տգէտ եւ կամակոր որդոց համար, {որ} միտ չդնելով իւրեանց հոգեկան չքաւորութեա

սնանկութիւնը: Այդ փոսը իւր խաւարովը, {որ} թագաւորում է նորա մէջ, կարող է լաւ ապա

ծառայել օբսկուրանտների համար։ Կարծեմ, {որ} Պ. Իսահակեանցը եւս, որպէս օբսկուրանտն

Պ. Իսահակեանցը ասում է, թէ չէ ասել, {որ} Մասիսը բնակարան է Մուզաների։ Ասելը ինչ

իս, թէ " անմահ յիշատակները Մուզաների, {որ} Հայաստանը ունի իւր ծոցումը, անդադար ող

նշանակում է՝ Հայաստանի Մուզաները չեն, {որ} ողբում են, այլ նոցա անմահ յիշատակները

ետեւ բուն անմտութիւն է: Բայց արի տես, {որ} ես եւ իմ նման մարդիկ շատ, թող ասել եւ

տների թշուառ գլուխը, եւ շատ կարելի է, {որ} մեր արտասուքից մի քանի կաթիլ բաժին հասա

լինի եւ Պ. Իսահակեանցի գլխին: Ինչ {որ} վերաբերում է Պ. Իսահակեանցի Պեդագօգիայ

սահակեանցը, ասելով " երանի՛ կը լինէր, {որ} եւ իմ բաղդը յաջողէր այդ համալսարաններու

սէր ոչ ունիցիմ, եղէ ես իբրեւ զպղինձ, {որ} հնչէ, կամ իբրեւ զծնծղայս, որ ղօղանջեն

զպղինձ, որ հնչէ, կամ իբրեւ զծնծղայս, {որ} ղօղանջեն եւ այլն " եւ թէ. " Մի՛ յուսմո

նդաչիք ", կամենում է խելքիս նստեցնել, {որ} լուռ մնամ նորա անկրթութեան եւ տեսութենի

ածաբանութեան վերայ: Ո՛վ է ասել նորան, {որ}, կրթութիւն ստանալով, պիտոյ էր անպատճա

գործում են սէրը: Բայց ես, տեսանելով, {որ} Պ. Իսահակեանցը յօժարամիտ է շատ... մար

երեխայի փոխանակ, իսկ այն խոստմունքը, {որ} չէին յառաջանում գիտակցութենից, եւ Սուր

արդ, ամենեւին թարմատար նշանակութեամբ, {որ} դուրս լինէին նորա միտք հասկացնող բառերի

ս լինէին նորա միտք հասկացնող բառերից եւ {որ} չէին բացայայտում այդ մարդու նպատակը: Մ

գիտանում է, թէ որպիսի դպրոցներ կամէի, {որ} լինէին Հայաստանում, եթէ Ներսիսեան ազգա

ո՛, գիտէ՝ ինչ պատճառաւ եւ այլն: Ինչ {որ} վերաբերւում է իմ ցանկութեանը եւ դպրոցնե

ազգասիրի: Իսկ Թիֆլիզի հոգեւոր դպրոցը, {որ} յայտնի է անունովս Ներսիսեան ( պտուղ արտ

ւցանել օտարի լեզուով, հերիք պատճառ է, {որ} ամենայն Հայի սիրտ օտարանայ այդ դպրոցից

, որպէս մի խրտուիլակի վերայ: Կարծեմ, {որ} այժմ կը հասկանայ Պ. Իսահակեանցը, թէ ո

վ չեմ ցոյց տուել։ Պատճառն այն է եղել, {որ} մեր մեծատուններից մարմին չդարձողները այ

չդարձողները այնքան փոքր են եւ աննշան, {որ} չեն մտանում ընդհանուրի կարգը, իսկ միւս

ց ջատագոուած գործերը այդ մեծատունների, {որ} մեզ յայտնի չեն, այն ժամանակ միայն կ'ըն

, հասկանում եմ այդ խօսքով այն իդէայն, {որ} հասկացւում է լատինական immediate կամ Ռո

. " Սիրելի՛, այդ ինչ ճշմարտութիւն է, {որ} ձեզ համար խաղալիկ էք շինե՛լ՝ անպատուել

ելով դորա սուրբ անունը ": Զարմանք չէ, {որ} չէ ճանաչում ճշմարտութիւնը, որովհետեւ ս

սպիսի արատներից, է այն ճշմարտութիւնը, {որ} Յիսուսի Քրիստոսի արիւնով կնքուեցաւ Գողգ

ւ Գողգոթայի վերայ, այն ճշմարտութիւնը, {որ} հաճոյ չէ աշխարհին, այն ճշմարտութիւնը,

ի բանի վերայ ընկնի, կը հոսէ: Կարծեմ, {որ} բաւական որոշ նկարագրեցի խնդրած ճշմարտու

նպէս թող յայտնի լինի Պ. Իսահակեանցին, {որ} ես նորա բուն հայագէտ ասած մարդերից չեմ

ւում է ստութենից, բայց ցաւելին այս է, {որ} այդ օրինակը եւս հերիք եղած չէ Պ. Իսահա

մի տող բան տպած ու հրապարակած չունէի, {որ} Պ. Իսահակեանցի խելօքները կարողանային ի

տութեամբ յապաւել ", իսկոյն երեւում է, {որ} այդ պարոնը բնակւում է այգիների մօտ եւ ա

իմ նման մարդիկ շատ հաւատացած լինելով, {որ} չէ վերջանում չարը՝ կտրատելով միայն նոր

, աշխատում ենք արմատը կտրել այդ չարին, {որ} իսպառ չորանայ: Բայց որովհետեւ Պ. Իսահ

ի, թէ ամենայն արդարութեամբ արժա՛ն էր, {որ} Խորենացին գրէր, որովհետեւ, վերադառնալ

շարք կաթողիկոսաց անունով աշխատութիւնը, {որ} ոչնչացուցած է երեւում աբեղաների ձեռքով

ի հասկացողութեանը, թող պատմեմ այստեղ, {որ} երկու տարի սորանից յառաջ ասիական Տաճկաս

ործել էր մինչեւ անգամ տաճիկների վերայ, {որ} փաշան, Պայծառափայլ Դուռնից հրաման խնդր

ւն նշանակեց Աւետարանական Հայերի համար, {որ} չէ ենթարկւում Հայոց առաջնորդի իշխանութե

զգասիրութեան: Իմ աչքումը այն մարդիկը, {որ} պարապում էին այսպիսի գործերով, ոչ թէ մ

սիսափայլի " վերոյիշեալ երեսը եւ տեսայ, {որ} Կոմս Էմմանուէլը ոչ թէ չէ կարդացել " Մեղ

իմարութենների կարդացող չէր՝ չնայելով, {որ} Պ. Խ. գովում էր " Մեղուն " եւ նորա հր

թէ Պ. Իսահակեանցը ինչպէս է կարդացել, {որ} տեսել է այնպիսի բան եւ ուստի՞ գիտէ, որ

որ տեսել է այնպիսի բան եւ ուստի՞ գիտէ, {որ} Պ. Կոմս Էմմանուէլը բնակւում է Մոսկուայ

արիտ, երջանիկ մարդ է Պ. Իսահակեանցը, {որ} այդպիսի բարեկամութիւն ունի Մասեաց դարեւ

լ եմ: Եւ ես մի վատ սովորութիւն ունիմ, {որ} եթէ միանգամ սիրեմ, ասես միւս անգամ բաժ

դորան, ճար չկայ: Ցաւելին այս է, {որ} Պարոն Իսահակեանցը իւր շրջանառութիւնը հի

եմ եւ կօմետը ընդունել եմ մոլորակի տեղ, {որ} եթէ այս անգամ ցած գնայ հորիզոնից ու միւ

Ս ԷՄՄԱՆՈԻԷԼ, Ինձ վաղուց յայտնի է, {որ} Յիշատակարան ես գրում եւ կը ցանկանայիր ի

դորա գազանանոցի կենդանիքը շինովի էին, {որ} շատ թէ փոքր, յայտնի երեւում են առաջին

Սաստիկ խայտառակութեններից մինը այն էր, {որ} ցոյց տուեց մի թռչուն՝ Կազուարի անունով

ց ի՞նչ կազուար. մի մեծ թռչունի վերայ, {որ} ես որոշ չնկատեցի, որի մասին ոմանք արագ

թէ մանուկ կազուար է: Ինչպէս կարելի է, {որ} արագիլը կամ մօրահաւը, թէեւ ծածկուած էի

նամակներս։ Բացի սորանից, պիտի ասել, {որ} նորերումս հանդիպեցայ Պ. Բէգզադէին, որ

որ նորերումս հանդիպեցայ Պ. Բէգզադէին, {որ} նոր էր եկել մի այլ քաղաքից, բայց ինչպէ

նչ է պատահել քեզ, միգուցէ հիւանդ էիր, {որ} ենթարկուել ես այդպիսի փոփոխութեան:

նում երկնքումը: - Քեզ ո՞վ է ասել, {որ} նա երկնքումն է, նա մեզանից շատ հեռի չէ

այնպէս չէ՞: - Ինչպէ՞ս: - Ինչ {որ} 1858-ի մասին գրում է, նոյն բանը գրում

Ես այդպէս եւս սպասում էի. այն մարդը, {որ} մի բանից այրւում է, վեր է թռչում, բայ

տարին Նոր տարի է, դա մի այնպիսի օր է, {որ} ուրախացնում է ամենների սիրտը: Այդպէս չ

եւ զաւակների առաջեւ, առանց մտածելու, {որ} գալոց օրի համար չունէր հացի գին անգամ:

ին չէինք կարող հաշիւ ու համար տալ մեզ, {որ} եւ ֆոսֆորի նման, մի րոպէ, մի ակնթարթ

թիւնքը: Այս ասածներիցս երեւում է ահա, {որ} Նոր տարում եւս, ինչպէս միւս այլ հանդիս

, իրաւունք ունի ուրախանալու այն մարդը, {որ} ունէր ստուգապէս ուրախացուցիչ գործեր: Ո

ործերը անցեալ տարում. արդեօք այնպէ՞ս, {որ} հանգիստ խղճմտանքով եւ պայծառ ճակատով կա

քերս սրտերիս վերայ դրած վկայել, թէ ինչ {որ} մեր խելքը կտրում էր, թէ բարի է, կատար

Եթէ իմ մասին հարցանէք, ես կ՚ասեմ ձեզ, {որ} իմ կեանքը սկսած այն օրից, երբ յիշում ե

ղ ուրախութիւն պատճառել, բացի նորանից, {որ} եղած էր կամ լինում էր մեր տարաբաղդ ազգի

իշտը չէ կարող աւերել այն ուրախութիւնը, {որ} ուրախացել էի մի ազգային ուրախառիթ գործի

ին տխրութեան խաւարատեսիլ թանձր ամպերը, {որ} շատ անգամ նստելով ծանրանում են սրտիս վե

ողբալի եւ արտասուելի գործերի ականատես, {որ} գործուել էին մեր խնայելի ազգի մէջ: Որք

պատահել է մեզ տեսանել այնպիսի մարդիկ, {որ} անարգանք էին մարդկութեան, որ ցանկանում

մարդիկ, որ անարգանք էին մարդկութեան, {որ} ցանկանում էին հասանել հերոստրատեան պարծ

նել հերոստրատեան պարծանքի եւ յիշատակի, {որ} մտածում էին խայտառակութեան սանդուղների

բայց շատ փոքր, երեւում են այլ մարդիկ, {որ} հոգիացած Աստուծոյ շնչով եւ արձակած իւրե

իւնը: Յաւիտենակա՜ն ամօթի ժառանգ նոքա, {որ} ճնշում են անզօրի աչքերից մի քանի արտասո

արէզ ստացաւ ժողովրդական կենդանի խօսքը, {որ} է ազգի բարոյական կեանքը եւ հոգին: Անցե

Այն թանձր եւ խաւարատեսիլ ամպերը, {որ}, դարերով ահա հաւաքուելով եւ լեռնանալով

րտիս մէջ մի փոքրիկ լապտեր ուրախութեան, {որ} անշիջանելի կը մնայ եւ լոյս կը տայ ինձ մ

ահա քեզ եւս պատճառ եմ տալիս մտածելու, {որ} առաւել օգտակա՛ր է քեզ, քան թէ իմ երեքկ

քան թէ իմ երեքկոպէկեան այցելատոմսակը, {որ}, անտարակոյս, քեզ, տանը չգտանելով, թ

մ Յիշատակարանի տարեկան շրջանառութիւնը, {որ} հիւանդութեանս պատճառով քանի ամիս արդէն

ճառ, ո՛չ մի անբաղդութիւն չէր պատահել, {որ} ինձ վիշտ պատճառելով կարողանար ուրախացնե

երջանկութիւն: Այսքան պիտի իմանալ, {որ} հօրեղբայրս ինձ ոչինչ չէ ասել, որովհետե

ընդդէմ, բայց Պ. Բէգզադէն, իմանալով, {որ} ես տկար մարդերի կողմից բամբասանքի տակ ե

նձը, եզրակացուցել է, թէ հա՛, այս է, {որ} կայ, Կոմս Էմմանուէլի հօրեղբայրը կը կապ

ая ромашка) կը ցանեմ նորա չորս կողմը, {որ} միջատները չհամարձակուին կենդանի մնալ գո

եկած իմ մօտ քսութեան համար, չէր եկած, {որ} պատմէ Պ. Բէգզադէի յիմարաբանութիւնքը։

ը լինի Պ. Շահբէգի՝ ինձ գրած նամակից, {որ} ես շատ սիրում եմ այդ ողբերգութիւնը, վա

տուն եւ գողանամ է օրօրոցից նորա որդին, {որ} տանի, այրէ կրակում եւ դորանով հանէ մօր

երանում է նորա աչքի առաջեւ նորա մայրը, {որ} խորովուելով կրակի վերայ, բոցերով ամենե

, թէ կը սպանէ Մանրիկօյին այն պատճառով, {որ} համարձակուել էր սիրահարուիլ մի օրիորդի

ջողաշարժ Մանրիկօն բարձրացնում է սուրը, {որ} սպանէ իւր հակառակորդը, բայց մի ձայն վե

տ համբաւ, որպէս թէ մեռած էր Մանրիկօն, {որ} Լէոնորան հարկադրուի ամուսնանալ իւր հետ

իկօն գնում է դէպի վանքը եւ տեսանում է, {որ} երիտասարդ կոմսը խօսում է Լէոնորայի հետ

վ։ Կոմսը շատ ուրախանում է՝ իմանալով, {որ} Ազուչենան իւր հակառակորդի մայրն է: Երբ

իկօն, նոյնպէս եւ նորա մայրը: Բայց երբ {որ} շատ աղաչում է Լէոնորան, կոմսը ասում է

է տալիս Ազուչենան. " Իմացի՛ր, կո՛մս, {որ} դա քո եղբայրն էր... Իմ մօր վրէժը դուրս

են. դա շատ հազուագիւտ կանացի սիրտ է, {որ} կարողացել է այդպիսի քնքշութեամբ խնամարկ

- ասում եմ ես: - Իսկ ես ասում եմ, {որ} կան այդպիսի օրինակներ եւ չէ պիտոյ հեռի

իւր կնոջը զգուշանալ իւր առողջութեանը, {որ} անփորձ ծնանի մանուկը: Որովհետեւ աշխարհ

ւղիղ գնում է մի աղքատ Թուրք կնոջ տուն, {որ} նոյն օրին ազատուել էր ծննդական ցաւից,

ցէ, ուրիշ շատ խօսակցութեններից յետոյ, {որ} առ այժմս անպատշաճ եմ համարում ներս բերե

Այժմ արձանագրեմ մի քանի նամակներ, {որ} ստացել եմ զանազան տեղերից եւ զանազան պա

էր, մեծ բարերարութիւն էր ազգի համար, {որ} այդ պարոնը կամեցել էր ներկայ գտանուիլ ա

Այնտեղ էր եւ ձեր բարեկամ Պ. Բէգզադէն, {որ} քիթը բերանը թթուեցուցած, նստել էր ուրի

ա " ողբերգութեան գեղեցիկ ներածութիւնը, {որ} Օբեռ երեւելի երաժշտի գործն է, եւ ճշմար

ձեւացնում էր Ներսէս Մեծը ( Պարթեւը), {որ} գնացած Կոստանդնուպօլիս Յունաց Թէոդոս կա

եւ չքաւորութիւնը: Այս եւս պիտի ասել, {որ} եղերերգական խաղարկութիւնը կատարուեցաւ ո

ւած, ինչպէս պիտոյ է եւ արժան է լինէր, {որ} ունենար դաստիարակիչ ազդեցութիւն ժողովրդ

ափի ու աստիճանի վերայ, կարելի է ասել, {որ} վատ չէր: Եղերերգութեան մէջ Հայոց զ

անցի " Խնդա՛ այսօր, Հայաստա՛ն " երգը, {որ} մի ժամանակ երգուած էր Նոր Նախիջեւանում

փից դուրս անպիտանացուց Պ. Խատիսեանցը, {որ} եթէ ներգործէր չափի ու սահմանի մէջ, մի

մից դաստիարակել ազգը: Երանի կը լինէր, {որ} Թիֆլիզի Հայքը օրինաւոր թէատրոնի մէջ ցան

խացայ՝ կարդալով այս նամակը. փոյթ չէ, {որ} առաջին անգամ մի փոքր անհարթ է գնացել գո

յարմարութիւնքը: Շատ գեղեցիկ կը լինէր, {որ} մեր ազգակիցքը Մոսկուայի պէս տեղում ցանկ

թեան: _______ Մի այլ նամակից, {որ} ստացել եմ Օշականից՝ գրած Դեկտեմբ. 27-

" Պարոն Կոմս Էմմանուէլ,... Ով {որ} ազգի համար չէ ծներ, ազգի եւ եկեղեցու ա

Կա՞յ ուրեմն ազգին մէկ հասարակաց տուն, {որ} ազգի զգացմանը գործակից եղող հոգեւորական

րիկ եւ գուբղաների մէջ պիտի մեռանին: Թէ {որ} այս փաստով չի արդարանան, ինչպէս որ չի

Թէ որ այս փաստով չի արդարանան, ինչպէս {որ} չի պիտի արդարանան, այն ժամանակը պիտի ա

ի արդարանան, այն ժամանակը պիտի ասենք, {որ} վիճակները եղած հոգեւորականք, գործակից

իր հարստութեան թեւի տակն առաւ, պահեց, {որ} նա այն ժամանակ, իր անձնական հոգսից ազա

՛ղ մեր ազգի մէջ Մեսրովբ մի դուրս եկաւ, {որ} գտած լինէր իւր համար մի Վռամշապուհ. մե

մշապուհ դառնալ չի ուզեր, բայց կուզեն, {որ} ամեն հոգեւորականք էլ Մեսրովբ դառնան: Չ

ւ, Մեսրովբներ չի ունենար մեր ազգը։ Թէ {որ} իրանք առանց Վռամշապուհ դառնալու կ՚ուզեն

անք առանց Վռամշապուհ դառնալու կ՚ուզեն, {որ} մենք Մեսրովբ դառնանք, քարէքար ընկնենք

ւորականները պաշտպանելու, այլ կ՚ուզեմ, {որ} Ձեր Յիշատակարանի մէջ գրուին: Ես կը

րանի մէջ գրուին: Ես կը ցանկանայի, {որ} ամեն հոգեւորականք, որոնք որ աբեղայական

անկանայի, որ ամեն հոգեւորականք, որոնք {որ} աբեղայական բառին տակ կը պախարակուին, պ

ւ փոքու սիրտը առհասարակ իրենցից կտրել, {որ} ապագայի մէջը կը նշմարուի: Վասն զի հիմա

լ, ազգի յետեւէն հասնիլ չի՛ կարելի, թէ {որ} հոգեւորականք իրենց անգործութիւնը եւ դատ

թիւնը եւ դատողութիւնը չի փոխեն. ինչպէս {որ} քաջափորձ եմ, Տաճկաստանի մեր հոգեւորակա

անպակաս արէք Ձեր Յիշատակարանից, մինչեւ {որ} ազգերնուս աչքը բացուի, եւ ես պիտի ուղա

, ըստ որում, նորա խօսքերից երեւում է, {որ} մի բարեհոգի, ազգասէր, այլեւ ճշմարտապէ

այ սիրտ ցաւեցնող մարդ է: Աստուած տայ, {որ} շատանան այդպիսի հոգեւոր անձինք եւ թեւ ո

Գամառ-Քաթիպայից ( Ս. -Պետերբուրգից), {որ} մեղադրում է ինձ, թէ ինչո՛ւ համար նորա

չտպուելու պատճառի մասին: Պիտի իմանալ, {որ} ես " Հիւսիսափայլի " հրատարակողը չեմ եւ

. ես պատասխանատու եմ այն բաների մասին, {որ} պիտի ընկնէին Յիշատակարանիս մէջ: Իսկ Յի

ուելի՛ ընթերցողք, մի հօրեղբայր ունիմ, {որ} միշտ քննում է իմ բոլոր առանձնական գրուա

առ-Քաթիպայի եւ մի քանի նոր ոտանաւորքը, {որ} վերոյիշեալ նամակով ուղարկել էր ինձ։ Աւ

առնել. իմ ձեռքում ոչինչ չկայ: Իսկ ինչ {որ} վերաբերւում է Յիշատակարանիս, այո՛, այ

եմ։ Միայն խնդրում եմ ամէն մի մարդուց, {որ} խնայեն իմ Յիշատակարանը, եւ բան ուղարկե

ժամանակ աշխատեն այնպիսի բան ուղարկել, {որ} ե՛ւ իւրեանց, ե՛ւ ինձ, ե՛ւ պատուելի ըն

յն հաղորդակցութիւն այն առարկաների հետ, {որ} շրջապատում էին մի արարած: Ինչո՛ւ համար

լ: Ինչո՛ւ համար: Նորա համար, {որ} եթէ զրկուած էր մարդս ընկերութենից, եթէ

ւթենից, եթէ կտրւում է այն շղթայակապը, {որ} Նախախնամութիւնը կազմել էր մարդու եւ նոր

. Այդ ի՛նչ մեռելատիպ գունաթափութիւն է, {որ} բռնել է արեւի երեսը։ Ինչո՛ւ տխուր է նա

արեւի երեսը։ Ինչո՛ւ տխուր է նա, նա, {որ} ուրիշ աշխարհներում փեսայի պէս դուրս է ե

բնակւում է ցրտաշունչ եւ դաժան Բորէասը, {որ} խլում է աղքատ շինականների տան ծածքը, ո

յդ տունը, ուր այժմ բնակւում եմ ես, եւ {որ} երբեմն եղած է իմ պապերի բնակարանը, տես

երի յարձակմունքը: Մի քանի տարի է, {որ} ձմեռը այս կողմերում փոխել է իւր բնաւորո

այումս, եթէ չմխիթարուէինք՝ յուսալով, {որ} բնութեան համար այդ մի փոխանցական միջոց

կոյն այն խաւար եւ տխուր տպաւորութիւնը, {որ} մի անպիտան եղանակ կարող էր յառաջացնել մ

ում նոյնպէս նոցա գրել, բայց արի տե՛ս, {որ} նոքա շատ են, իսկ ես՝ միայն, ժամանակը

արձեալ Աստուած կեանք տայ Պ. Շահբէգին, {որ} չէ մոռանում ինձ: Երեք ամիս է՝ ոչինչ լ

ններ հասուցանելով քեզ։ Բայց արի տե՛ս, {որ} այլապէս է եղած Նախախնամութեան կամքը, ե

աների, ստորագրել քեզ այն տխուր անցքը, {որ} անցաւ իմ գլխից: Այսպէս, ահա, սկսանու

ծութենների, եւ խոնարհաբար խնդրում եմ, {որ} դու եւ քո Յիշատակարանիդ սիրողքը առանձին

փոքր արծաթի հաշիւ ունէի մի նայիբի հետ, {որ} ամենայն կամակորութեամբ յետացնում էր որպ

- աղաղակեցին Լեզգիները միաձայն, - նա, {որ} կամէր դաւաճանել Մեծ Մարգարէի փոխանորդի

աճանել Մեծ Մարգարէի փոխանորդի կեանքը եւ {որ} քանի ամիս սորանից յառաջ անարգ մահ ստացա

վատ չէ, վատ չէ, մինչեւ այն աստիճան, {որ} այժմ առանց Շամիլի հրամանին չենք կարող ք

ռքիս շղթաները՝ ասելով, թէ անարժան է, {որ} Մարգարէի փոխանորդի աչքերը կապանք տեսանէ

աչքերը կապանք տեսանէ, յետոյ ասաց ինձ, {որ} հետեւեմ իւրեան: Նա տարաւ ինձ Շամիլ

ւնը միայն հասկացնելու համար կարճ ասեմ, {որ} ներս մտայ մի բաւական ընդարձակ սենեակ՝

նպէս երկու ծերունի նայիբներ: Պատանին, {որ} առաջնորդեց ինձ, ցոյց տուեց աչքով երկու

ց վկայ է Աստուած խօսքիս ճշմարտութեանը, {որ} ձեր Խալիլ նայիբը, երկար ժամանակ իւր պա

փոքր համարձակախօսել, ես տեսանում եմ, {որ} ազատութիւնը զրկուած է իւր սեպհական քաղա

դեռեւս վաղ էր պահանջել... Բայց դուք, {որ} համարւում էք ձեր ազգի մէջ ձեր Մարգարէի

զրկուած են նորանից: Եւ այդ է պատճառը, {որ} միները տիրողք են, իշխող եւ հրամայող,

ւորուիս եւ կը մոռանաս այն ազատութիւնը, {որ} սկզբից մինչեւ այսօր պատճառ է եղել արիւն

տի, հալածանքի, կապանքի, նոցա համար, {որ} ընկել էին այդ իւրեանց չպատկանած իրաւուն

զ տեսանել, բայց մանաւանդ չէի կարծում, {որ}, տեսանելով ձեզ, կարո՛ղ էի այդպիսի տհա

ս ունիմ եւ պաշտում եմ մի այնպիսի կրօն, {որ} լոյս է եւ լոյս է տալիս իւրեան պաշտողներ

մքը դրուած է ազատութեան ապառաժի վերայ, {որ} ոռոգուած է Յիսուսի Քրիստոսի արիւնով: Ձ

րօնի վարդապետութիւնը ազատութեան մասին, {որ} այժմ յայտնեցիք ինձ, ես ճանաչում եմ իշխ

գործադրութիւն այն անզօր մարդերի վերայ, {որ} Նախախնամութիւնը յանձնել էր մի հզօրի՝ ս

շարժելով, - վկայ է Մարգարէի մօրուքը, {որ} մոլորուած ես դու: Այն, որ լերդապատառ

ի մօրուքը, որ մոլորուած ես դու: Այն, {որ} լերդապատառ որոնում էք դուք ազատութեան ա

: - Ամենայն օրինաւոր իշխանութիւն, {որ} Աստուծուց է կարգուած, ընդունում է եւ թ

արտութիւնը: - Ես արդէն ասացի ձեզ, {որ} ախորժակ չունեմ կրօնափոխ լինելու: -

Կրօնափոխութիւնը մի պարարտ խորոված չէ, {որ} կուշտ փորով դժուար լինէր ուտել, դա ոչի

: - Մեք այնպէս դաստիարակուած չենք, {որ} կարողանայինք մի րոպէում փոխել մեր սրտի

անօգուտ դաստիարակութիւն է ձեր ստացածը, {որ} չէ թոյլ տալիս ձեզ օգտի եւ վնասի բանի մէ

եւ մեր ազատութիւնը լաւ ճանաչելուցն է, {որ} չենք ծառայացնում մեր հոգին այս եւ այն հ

ին այս եւ այն հարկադրող հանգամանքների, {որ}, պաշտելով մեր անձին իրաւացի ազատութիւն

դաւանութիւնը, անդէն առ նմին հասկացայ, {որ} սխալուած էի՝ Շիյեաթների կրօնը պաշտպանե

ծերունին ասաց իւր ընկերին ցած ձայնով, {որ} ես, թէպէտեւ մօտ էի կանգնած, բայց հազի

դաւանութիւնը ուրացաւ ոչ այն պատճառով, {որ} ճանաչեց նորա մոլորականութիւնը, այլ, պ

իւն. ինչպէս տեսանում եմ ես ( ներեցէք, {որ} համարձակւում եմ տեսանել, ըստ որում, ա

ունիմ եւ այնպիսի բազմակողմանի մարդ եմ, {որ} կարող եմ ամենայն կրօն բովանդակել իմ մէջ

կրօն բովանդակել իմ մէջ: - Ափսո՛ս, {որ} կէս դար յառաջ չենք ծնած, ապա թէ ո՛չ,

ձեր առաջեւ։ Ես այսքան միայն ասում եմ, {որ} եթէ դուք փոքր ի շատէ յարգում էք ձեր անձ

ակութեան դրոշմը ճակատին աւազակի վերայ, {որ}, նստելով մի անցքում, ձեռք է ձգում մար

ր նորա թշուառ հոգին եւ ամայացած սիրտը, {որ}, անիրաւաբար օգուտ քաղելով իւր պատահակա

դնում իւր ոյժը ձեռք ձգած մարդու վերայ, {որ} կանգնած էր նորա առաջեւ: - Հը՛մ, -

- արեց Շամիլը, - դու ուրախ կը լինէիր, {որ} ես իմ ձեռքով առնէի քո դատաստանը, բայց

րիւնով պղծել իմ ձեռքը: Տարակոյս չկայ, {որ} դու յանցաւոր ես եւ մահու պարտական, որո

ունենալ իմ աշխարհի կառավարութեան հետ, {որ}, անտարակոյս, բիւր անգամ լաւ հասկանում

քան թէ դուք: - Բայց մի՛ մոռանար, {որ} ես մի մեծ մարդ եմ եւ այնքան մեծ, որ ձե

, որ ես մի մեծ մարդ եմ եւ այնքան մեծ, {որ} ձեր կայսրը արժան է համարում իմ հետ պատե

արտուած էր քո ասպարէզը: - Խնդրեմ, {որ} դուք եւս չմոռանաք, որ մեր կայսրը վարւո

: - Խնդրեմ, որ դուք եւս չմոռանաք, {որ} մեր կայսրը վարւում է ձեր հետ որպէս մի բ

րւում է ձեր հետ որպէս մի բռնակալի հետ, {որ}, տիրապետելով մի աշխարհի, խռովում էր դ

Ձեր որդին գտել է իւր հետ խօսողք միայն, {որ}, քաղաքագէտ մարդիկ լինելով, մի կերպ վա

Այս խօսքերը չեմ ասում ես այն պատճառով, {որ} արգելեմ ձեր գրութիւնը։ Ամենեւին ո՛չ,

ումը, այնպիսի իշխան չէ, ինչպէս դուք, {որ} միմիայն բարբարոսութեամբ կամիք ցոյց տալ

եր ազգը, ձեր ժողովուրդը, եթէ տեսանէ, {որ} ձեր գանգատը մի անզօր մարդու վերայ մնում

կառավարութեան մէջ գտանուած մեծամեծքը, {որ} գուցէ մի փոքր լաւ կարծիք ունէին ձեր գլխ

ր պահանջողութիւնքը: Դուք տեսանում էք, {որ} ձեր ներկայութիւնը խափան չէ ինձ՝ առանց

աւ մի փոքր մտածութեան մէջ. երեւում է, {որ} ասածներս նստում էին նորա խելքին: Նայիբ

րս նստում էին նորա խելքին: Նայիբները, {որ} նստած էին նորա մօտ, լսելով իմ խիստ խօս

մ է եւ սարսափում է, եւ ինքը, չնայելով {որ} մարդերի որսորդ էր, պակաս ուրախանալու չ

չպէս եւ եղած լինէր, միայն բանը այս է, {որ} Շամիլը մի թրջուած կատուի նման վեր կացաւ

վ է լցրել իւր նամակը: Բայց գիտեմ, {որ} դու պիտի բարկանաս, եթէ չգրեմ, որովհետ

անալու չէիր այն տպաւորութենների մասին, {որ} գործուել էին իմ վերայ: Այս պատճառով իմ

րագրում եմ այստեղ, բայց այն պայմանով, {որ} դու միայն կարդաս, եւ Յիշատակարանիդ մէջ

ւմ էր մի քաղցր եւ պայծառ վտակ: Տեսայ, {որ} գալիս է հեռուից մի երիտասարդ մարդ՝ երկ

դ մարդ՝ երկարահասակ եւ նիհար, տեսայ, {որ} շատ վաստակած, հազիւհազ փոխում էր քայլե

երի ենթարկուելով, իրաւունք էր ստացել, {որ} ամենայն մարդ կարեկից լինի նորան: Մ

մտածեցի ես, - արդեօք ի՞նչ է պատճառը, {որ}, աշխարհից բոլորովին յուսահատուելով, մ

րհրդականութիւնը, բայց ես չեմ մեղաւոր, {որ} շտապեցի քո մօտ. դեռ նոր էի տեսել քեզ հ

ցին ինձ քեզ, իսկ թէ ինչ է քո մէջ այն, {որ} այդպէս ներգործեց իմ վերայ, չեմ կարող հ

: Առաջին անգամ տեսանում եմ ես մի մարդ, {որ} այդպէս քնքշութեամբ խօսում էր իմ հետ: Մ

մարդերի անարդարութիւնը պատճառ է եղել, {որ} այդպէս զզուել ես մարդերից։ Չէ՛ պիտոյ յ

եզ օգնական: - Ամենակալ Տէրը՝ Նա, {որ} քննում է մեր բոլորի գաղտնիքը, որի աչքը

արում է մեր աղիքի խորհուրդները, գիտէ, {որ} ես լաւութիւն եւ բարի՛ եմ ցանկացել ամեն

րի՛ եմ ցանկացել ամեն մի մարդու, գիտէ, {որ} այդ իմ սուրբ եւ մաքուր ցանկութիւնը պատճ

ցին իմ հոգին, թէեւ երազում չէի զգում, {որ} գտանւում եմ գերութեան մէջ, այլ այդ թշո

մտածեմ վրիժառութեան վերայ: Մի՞թէ Նա, {որ} մարդկութեան համար մեռաւ խաչի վերայ, վր

խաչի վերայ, վրէժխնդի՞ր եղաւ նոցանից, {որ} հասուցել էին Նորան այդ անարգ մահը: Նա

ել էին Նորան այդ անարգ մահը: Նա չէ՞ր, {որ} դեռեւս Հօրից ներողութիւն էր խնդրում իւր

ռը դուրս է իմ կազմուածքի միջից: Ցաւը, {որ} տանջում է ինձ, դեռեւս չէ ընկել եւ չէ ե

ւին, նորան կարող է բժշկել միմիայն Նա, {որ} ասաց, թէ իւր անունով մահ չկայ: Ես ուն

եգիպտական առեղծուածք կտակել էր մեզ Նա, {որ}, հերքելով ամենայն փարիսականութիւն, ամ

եց կապոցը իմ առաջեւ՝ նշանացի առնելով, {որ} բանամ նորան: Երբ բացեցի, ո՛վ խայտ

արիչը: Այստեղ չկարողացայ դիմանալ, {որ} չարտասուեմ: Միւս կողմից՝ մի զմայլանք

այլանք եկաւ իմ սրտի վերայ՝ տեսանելով, {որ} այդպիսի քնքուշ սրտի տէր էր այդ մարդը:

է իմ մարդկութիւնը բաւական չէ քո համար, {որ} կարեկից լինիս ինձ, թո՛ղ գոնէ իմ Հայութ

եւ հոգին: Ես որդի եմ մի անբաղդ ազգի, {որ} երբեմն ունեցել է իւր քաղաքականութիւնը,

իւր հողը, օրէնքը, սուրը եւ դրօշակը: {Որ} այս րոպէիս բեւեռից մինչեւ բեւեռ ցրուած

ռով, որովհետեւ նա է այն միակ առարկան, {որ} մօտ է իմ սրտին եւ հոգուն, որովհետեւ նո

րեմտութեան փոխարէն կը վարձատրէ քեզ Նա, {որ} խոստացաւ իւր անունով մի բաժակ ջուր մի ա

եւս չմոռանալ: Չկարողացայ դիմանալ, {որ} այլեւս խօսէր նա, արիւնը ապստամբուեցաւ

թուեցայ նորա վզին եւ այնպէս աղաղակեցի, {որ} իմ նոյն իսկ ձայնից զարթելով քնից, չէի

. - Անցեալ օրուայ խօսքերիցդ տեսայ, {որ} մոլորուած ես դու, ցաւում եմ քո վերայ.

- Հը՛մ... Ես քեզ հնարներ կը տայի, {որ} ինձանից ուսած գաղափարքդ տարածէիր ձեր ազ

: - Այդ գրողներից մինը եւս ես եմ, {որ} կանգնած եմ ձեր առաջեւ: - Ուրեմն,

Մոլորութիւն մոլորութեան վերայ: Դուք, {որ} ուսումնականքդ, որ կարելի է ասել երկու

ւթեան վերայ: Դուք, որ ուսումնականքդ, {որ} կարելի է ասել երկու եւ կէս մարդ էք, եթ

էք, եթէ հաշտ չէք միմեանց հետ, դուք, {որ} պիտի օրինակ լինէիք ձեր ազգին, քարոզում

ւն, դուք պիտի հաշտուէիք նախ եւ յառաջ, {որ} ազգը եւս բաժին բաժին չլինէր: - Լոյ

տ։ Այդ վէճը եւ պատերազմը հարկաւոր էր, {որ} մի օր յառաջանային մեր ազգի մէջ, հարկաւ

առաջանային մեր ազգի մէջ, հարկաւոր էր, {որ} լոյսը եւ ճշմարտութիւնը ոտաբոկիկ քշէին Հ

ենայն բանը հակառակ է։ Ես տեսանում եմ, {որ} քեզանից մարդ դարձողը չկայ, տեսանում եմ

զանից մարդ դարձողը չկայ, տեսանում եմ, {որ} քեզանից օգուտ չկայ ո՛չ Մօհամմեդին, ո՛չ

։ Անհետացի՛ր իմ աշխարհից ինչ ճանապարհով {որ} եկար, միայն մի՛ մոռանար Շամիլի մեծահոգ

իւնքը կարողացան այնքան թեթեւացնել ինձ, {որ} հնար ստացայ այս նամակը քեզ գրելու:

չունիմ քեզ յայտնելու. լսւում է միայն, {որ} մեր նորընտիր Վեհափառ Հայրապետը Ապրիլի մ

. Շահբէգ: P. S. Լսում եմ, {որ} Փարիզում հրատարակւում է մի նոր ազգային

եւս նոյնպէս, ըստ որում, մտածում եմ, {որ} այդ գործը բաւական արժանաւոր բան լինի:

րացաւ. միգուցէ ձանձրացնեմ ընթերցողքս, {որ} մինչեւ այժմ սիրել են իմ Յիշատակարանը,

նդրում եմ քո մեծահոգի ներողամտութիւնը, {որ} ինձ եւս ձգես քո մէջ, եւ, առանց վերահա

ար երբէք ծուլացած չեմ. միթէ մոռացա՞ր, {որ} քո մի հատուածը ( տպած " Հիւսիսափ. ",

գեղեցիկ տեսարանքը վայելելու։ Ես չէի՞, {որ} այն ջերմ եղանակում ծառի տակ՝ մի փայտեա

ում է Յիշատակարանը: - Նորա համար, {որ} բովանդակում ես քո մէջ ամէն մի Հայ մարդո

ու սրտի եւ հոգու մօտ բաներ, խնդիրներ, {որ} յարակցութիւն եւ ազդեցութիւն ունէին մեր

ութիւնը. ճշմարի՞տ է այս: Ճշմարի՞տ է, {որ} ասում են, թէ ես ներկարարի կարաս ունիմ

ներկարարի կարաս ունիմ եւ թէ կենդանիք, {որ} ընկել էին այդ կարասի մէջ, երեւում են ա

լ... - Դու մարգարէ՞ ես, ինչ ես, {որ} գուշակում ես: - Ո՛չ, ես մարգարէ չ

չեղայ յառաջ վարել Յիշատակարանս, մինչեւ {որ} հանդիպեցայ նորա մեղադրութեանը: Զար

մեղադրութեանը: Զարմանալին այս է, {որ} Բէգզադէն եւս ձանձրացել է Յիշատակարանիս

մս, բայց ես թողնում եմ նորանց, մինչեւ {որ} մի փոքր նստի նոցա ջերմութիւնը, որպէսզի

չքով կարողանամ նկատել նորանց, մանաւանդ {որ} այդ բաները համարեա թէ յարակցութիւն չուն

նի, ուսումնական անուանուած պարոնները, {որ} թիթեռնակի պէս թռթռում են ճրագի չորս կող

ճառում էր իմ մէջ մի տրտում մտածութիւն, {որ} սիրելի չէ Հայերին, ըստ որում, ծա՛նր բ

միւս կողմից խեղդում էր. չկար մի մարդ, {որ} մօտ լինէր սրտիս, որի հետ ունենայի մի հ

խօսելու ծարաւը խեղդում էր ինձ. խօսք, {որ} մօտ էր իմ սրտին եւ հոգուն, որ վաղուց ա

. խօսք, որ մօտ էր իմ սրտին եւ հոգուն, {որ} վաղուց արդէն դարձել էր իմ կեանքը, իմ հ

արմրագոյն եւ ջերմ հեղանիւթի շատրուանը, {որ} այնպիսի յորդութեամբ դուրս էր զարկում թո

չինչ յարակցութիւն չունին այն բանի հետ, {որ} վաղուց սրբացած է իմ եւ քո համար: Ս

եւ քո համար: Սկսանում եմ նորանից, {որ} այս օրերումս ձեռքս հասաւ Թիֆլիզի առաջնո

ն ծիծաղաշարժ բան է, մանաւանդ նորանով, {որ} սրբագրութեամբ եւս չէ մաքրուել սխալներից

մ բնագիրը մինչեւ այն աստիճան աղճատ էր, {որ} օրինաւոր սրբագրութիւնը, նորից գրելու ա

եղած, ինչեւիցէ: Այս երկրորդ հատորը, {որ} անտարակոյս տեսած չես, հարկադրում է մի

հարկադրում է մի քանի բառ խօսել, մինչեւ {որ} դու ինքդ տեսանես եւ գրես մի օրինաւոր քն

րութեան անպիտանութեան մասին: Թիֆլիզը, {որ} այսօր Ռուսսիայի առաջնակարգ քաղաքներից մ

վերջերում գրուած հայկական գրքերին, երբ {որ} Հայոց լեզուն սկսանում էր ընկնել այն մեծ

ւն սկսանում էր ընկնել այն մեծ քնի մէջ, {որ} պիտի ընդհատուէր Սեբաստացի Մխիթարի ձեռքո

ը տեղ տեղ, ինչպէս պատահեցաւ: Բայց ինչ {որ} կարդացի, կարդացի կատարեալ ուշադրութեամ

րդացի կատարեալ ուշադրութեամբ, այնպէս, {որ} կարող եմ մաքուր խղճմտանքով յայտնել իմ կ

ակութիւնը եւ բնաւորութիւնը նոյն է, ինչ {որ} առաջին հատորի, ժողով մակագրերի, որ կա

նչ որ առաջին հատորի, ժողով մակագրերի, {որ} կարելի է ասել, միմիայն անսխալ մասն է ա

գի հեղինակը իւր կցկտուր Յիշատակարանքը, {որ} բոլորովին խորհուրդ չունին պատմութեան հա

եշտութեամբ կարելի է հանգստացնել նորան, {որ} ոչինչ յարակցութիւն չկայ իւր աշխատութեան

ատութեան եւ պատմական հնախօսութեան մէջ, {որ} մի քար գտանելով, ոչ եթէ ողբում է՝ յիշ

աց ": Անխորհուրդ եւ սերտած բառեր, {որ} շարել է միմեանց քամակից։ Մինը հարցանէ

հնախօս լինել կարող է միայն այն մարդը, {որ} քաջ տեղեակ էր ընդհանուր պատմութեան, ըն

աշխատութիւնը պիտի նմանէր մի առասպելի, {որ} մի պառաւ կարող էր պատմել իւր թոռներին ձ

Եւ մի՞թէ սորանից աւելի է այն առասպելը, {որ} հեղինակը տալիս է ազգին համարեա՛ թէ հալա

այն խայտառակել, բայց ոչ որպէս մի ախտ, {որ} երեւել էր որպէս հետեւանք ազգի սեպհական

ատճառ բերւում է Սերոբէն։ Ինձ թւում է, {որ} արգոյ հեղինակը խառնափնդորում է բաների ժ

տենք, թէ ո՛ր առաջնորդին է վերաբերում, {որ} ընդդիմութիւն է ցոյց տուել, կամ թէ գոնե

էր Բարսեղ Եպիսկոպոսը Տէր Մարտիրոսեան, {որ} եւ շուտով զրկուեցաւ իւր պաշտօնից հեղինա

պատմութեան համար: Կո՛մս, յոյս ունիմ, {որ} կը գայ մի օր, երբ այդ բոլորը կ՚երեւին

է վառուողը՝ կարծելով, թէ ամենայն օդ, {որ} վառւում է, հարկաւ պիտի ծծումբ ունենայ

ի, անալոգիայով միայն կարող էր իմանալ, {որ} այդ վառուող օդը է ածխային բաղադրութիւն

է ածխային մարմինների: Քարեայ ածուխը, {որ} բաւական խոր էր ընկած գետնի կեղեւապատի մ

ւթի հորերը եւ լճերը: Բայց այն շոգիքը, {որ} ճանապարհ ստացել էին դէպի երկրի մակերեւո

հերիք է մի լուցկի մօտեցնել այդ շոգուն, {որ} պայծառ վառուէր: Իսկ թէ այդ շոգիքը հաւա

թէ այդ շոգիքը հաւաքուէին մի անօթի մէջ, {որ} դրուէր աւելի ցած ջերմութեամբ շրջակայքու

եղինակին, թէ ոչ ամենայն բան ծծումբ է, {որ} վառւում է, մանաւանդ՝ այն մեհենների մի

է ծծմբաթթու ( ՏՕ2 сернистая кислота), {որ}, սաստիկ վնասակար լինելով շնչառութեան,

ինչ գին եւ արժէք չունին գիտութեան մէջ, {որ} պահանջում է փորձական ստուգագործութիւն:

լեքտրականութեան չափը կամ որպիսութիւնը, {որ} մեծ ազդեցութիւն ունենալով ջլերի վերայ,

ցութիւն ունենալով նոյն իսկ արիւնի հետ, {որ} է աղբիւր կենդանութեան: Երրորդ՝ քիմիաբ

րմիններ: Արդեօք գիտէ՞ արգոյ հեղինակը, {որ} թէ 100 չափ օդի մէջ աւելի լինի թթուածինը

եւ նոցա յատկութիւնքը եւ որակութիւնքը, {որ} անմիջապէս ազդեցութիւն ունէին օդի վերայ

նորա բաղկացական տարերքը: Մի մարդ, {որ} չգիտէր ֆիզիօլոգիա, որ չգիտէր, թէ ինչ

: Մի մարդ, որ չգիտէր ֆիզիօլոգիա, {որ} չգիտէր, թէ ինչ պաշտօն ունի կատարելու օ

սակարութիւնը դրականապէս: Հարկաւո՛ր է, {որ} այդ մարդը իմանայ յառաջուց, թէ ինչ տեսա

ը արդարութիւն եւ իրաւունք է համարուել, {որ} բոլորովին մի այլ վիճակի եկեղեցու գոյք ս

շխատութեամբ էր օրինակուած, ո՛ւր մնաց, {որ} հեղինակի եւ Սուրբ Սահակի մէջ կան 1400 տ

ի պիտի խնդրեմ եւրոպական իրաւաբաններից, {որ} տեղեկութիւն տան ինձ մի այսպիսի մարդկայի

հեղինակին, եւ այս հետեւում է նորանից, {որ} նեղ հայեացք ունենալով՝ եւ ամենափոքրը հ

նասիրութեամբ աղայ Խաչատուրի Ղռմաճեանց ( {որ} գրել է Ղռմզանց), յորում ուսանին բազմա

սան տարի յառաջ մի ուսումնական ազգային, {որ}, կարդալով այս տողերը, անտարակոյս, պի

թեան մէջ: Մի՞թէ հեղինակը կը ցանկանայ, {որ} մեր ազգը դուրս մնար այդ պատնէշից...

Թէպէտ եւ պիտի արդարութեամբ խոստովանել, {որ} մի այսպիսի հիմնաւոր քննութիւն եւ հասկաց

հակառակաբանութիւնքը ծագում են նորանից, {որ} հեղինակի գրուածքը, խակ մտածութեան արդի

՝ իսկոյն խնդրում է չլինելը այն բաների, {որ} կային Մովսէս Խորենացու ողբի մէջ, եւ որ

որ կային Մովսէս Խորենացու ողբի մէջ, եւ {որ} ազգը մի չար բաղդով հարիւրին երեսուն աճե

Էջմիածնեան աթոռի հետ: Կարծում եմ, {որ} դու աւելի հիմնաւոր տեղեկութիւնք ունենաս

անիրաւութեան: Ազգի արծաթը ծախւում է, {որ} պապականութիւնը առաւել խոր տարրանայ ազգի

առաւօտ եւ երեկոյ աղօթք են կարդացնում, {որ} Հայերը դարձ գան եւ, դուրս գալով հերետի

ւթեան գնացած զոհը Հիւրմիւզների ձեռքով, {որ} սոքա կարողանան այդպիսի ծանր գնով գնել կ

րընտիր ծայրագոյն պատրիարք Կաթողիկոսից, {որ} նա իւր Հայրապետութեան սկզբումը դեռեւս ա

սկզբումը դեռեւս առաջը փակէ այս բանիս, {որ} մեծ եւ մեծ վնասակարներից մինն է:

թեան պատճառով: Ես չտեսած հաւատում եմ, {որ} կայսրների, թագաւորների եւ դուքսերի ապա

ի ազգավնաս շռայլութեանը, եւ յայտնի է, {որ} Ֆրանսիայի դրամական խնդիրները կարգի դնել

՚երեւի Վերսայլի մեծութիւնը՝ չնայելով, {որ}, այժմեան եւրոպական լուսի տակ քննելով,

բոլոր մարդերի եւ աստուածների արձանքը, {որ} պատկանում են Յունական եւ Հռովմէական հնո

պ արձանների վերին մակերեւոյթքը, այնպէս {որ} այժմ, կորուսանելով իւրեանց փայլը եւ ծա

մաշեն մեզ ամեններիս... Միայն մի բան, {որ} դիմանում էր ժամանակի հոսանքին, որի վեր

ժամանակը նոյն ազդեցութիւնը գործել, ինչ {որ} ուրիշ բաների վերայ, այդ բանը... էր ճշ

ում էր արեւից տանջուած ծառերի տերեւքը, {որ} այժմ աւելի ուրախ եւ զուարթ խշխշում էին

: Նա թռել էր մի հոյակապ արձանի վերայ, {որ} կանգնեցուցած էր քարաժայռի տակ՝ մի բոլո

էին երբեմն երաժշտական նուագածութիւնք, {որ} կարգում էր ֆրանսիական թագուհիներից ամեն

ստները, Մարաթը՝ իւր սպիտակ կեղծամով, {որ} խոստանում էր փրկել թագուհու կեանքը: Մի

ամ Տիւսսօի մօտ: Չէ պիտոյ մոռանալ, {որ} Վերսայլի փայլողութիւնը սկսեց շիկանալ այ

երկու ֆրանսիացիք: Արժանահաւատ անձինք, {որ} շատ տարիներով բնակւում են Փարիզում, վկ

մէջ։ Նոքա պիտոյ է կամակար հրաւիրէին, {որ} բուն Հայոց կողմից գտանուի վարժարանի մէջ

րի օգտի համար: Եւ մեզ այնպէս է թւում, {որ} մեր նորընտիր Հայրապետը չթողու այս խնդիր

ց մի քանի տարի յառաջ շինել է մի աղօթք, {որ} Մուրադեան տղայքը երգեն երեկոյ առաւօտ:

բովանդակութիւնը է մի խնդիր առ Աստուած, {որ} բոլոր Հայերը, պապական դառնալով, միանա

այլեւ զզուելի բանը, ոչ այն պատճառով, {որ} այս անբնական աղօթքով կարող էին նոքա բար

լ անյիշաչար Աստուածը, այլ նորա համար, {որ} անմեղ աշակերտների սիրտքը կարող էին վարա

խօսքերը հաշտեցնել միմեանց հետ։ Մնաց, {որ} վերստին ( Յիշատակարանիս միջնորդութեամբ

շիռ, այնքան մեծ արժէք ունի իմ աչքում, {որ} այդ բանի համար թէ ինչի ասես պատրաստ եմ

ինչի ասես պատրաստ եմ... Չկարծեմ, {որ} անյայտ լինի Մխիթարեանց, թէ պապականութի

անտարակոյս, չունի այն յարմարութիւնքը, {որ} ունի Մուրադեան վարժարանը, թէեւ միեւնոյ

եւս, այն է՝ քաղաքից հեռաւորութիւնը, {որ} ծանրացնելու էր, անտարակոյս, օրինաւոր

թեան գինը, եւ այս է մանաւանդ պատճառը, {որ} շատ հասարակ մարդիկ դասատու են այդ դպրոց

ն աշակերտ գտայ ես ազգային վարժարանում, {որ} պարապում էին նախակրթական պարզ առարկաներ

ք այսպիսի գործ կատարել, բայց փորձերը, {որ} կատարուեցան քանի եւ քանի անգամ Տաճկաստա

ը շատ դիւրավառ են դէպի այսպիսի գործեր, {որ} յետոյ շիջանում են շուտով՝ չլինելով հնա

բաւական զգալի վնաս է: Գումարը արծաթի, {որ} գործ էր դրուած այդ քանի տարու համար, կ

վ, հիմնաւորապէս գործ դնել, մանաւանդ, {որ} դպրոցի պէս բանը գոնէ վեց եօթն տարի ժամա

ը գոնէ վեց եօթն տարի ժամանակի է կարօտ, {որ} կարողանայ ցոյց տալ մի արդիւնք, մի պտու

առաջ ապահովել նորա մշտնջենաւորութիւնը, {որ} ազատ մնայ ամենայն պատահարների երեսից.

ակցութեամբ: Օգուտը մի վարժարանի, {որ} հիմնուած էր այլ կանոնների վերայ, մեք ո

րայ, բողոքում ենք այն մարդերի ընդդէմ, {որ} զանազան առիթներից եւ ախտերից ստիպուած հ

րի եւ ծանր ծանր պատասխանատուութենների, {որ} յառաջացած կամ յառաջանալու էին դպրոցի տն

ատ ցաւելի է նոցա վիճակը եւ ցանկալի էր, {որ} ազգը մի փոքր կարեկից լինէր նոցա՝ վճռել

ղինակներին, թէ մի հին եւ մեռած լեզու, {որ} կորուսել էր իւր իրաւունքը ընկերական կեա

ղմից, ոտանաւորով թարգմանել ոտանաւորը, {որ} գրուած էր օտար լեզուով եւ ցաւում ենք,

գրուած էր օտար լեզուով եւ ցաւում ենք, {որ} այդքան քրտինքով յառաջ եկած գործը մեռած

եր կարծիքը: Ոչ ոք չէ տարակուսում, {որ} Պ. Լամարթինը մինն է արժանաւոր բանաստեղ

րը, շատ առատացած է միստիկականութիւնը, {որ} միշտ խափան եւ արգելք է լինում ճշգրիտ լո

չիւր տողերից փչում է միստիկականութիւն, {որ} ոչ միայն օգտակար չէ, այլ շատ եւ շատ վն

նի կեանքը անցած է եւ անցնում է այնպէս, {որ} դժուար էր նորան չընկնել միստիկականութեա

նի համար պիտոյ է ողորմութիւն հաւաքէին, {որ} ապրէր: Մի՞թէ ծանր չէր նորան ընդունել ա

Ցանկալի էր իմանալ՝ ինչ է դոցա արածը, {որ} ապօթէոս են պահանջում մեզանից՝ դեռեւս չ

արունակել սկսուածը, եւ այս է պատճառը, {որ} պատուելի թարգմանիչքը յառաջ էին բերել տպ

նգամ մէջ խառնած այնպիսի տեղական բառեր, {որ} շատ սակաւ էին գործ ածւում: Հ. Ղեւոնդ

զ ծերունի Նահապետը, եւ խոստանում ենք, {որ} Հայաստանի լուսնակը իւր շողը կը կաթէ նոր

իչ խօսքերը թերեւս գրւում են այն մտքով, {որ} ընթերցողը իսկոյն հասկանայ, որ նա, թէպ

մտքով, որ ընթերցողը իսկոյն հասկանայ, {որ} նա, թէպէտ արդէն քառասուն տարու չափ բաժ

Շնորհակալ ենք պատուելի ծերունուց, {որ} պատուասիրեց մեզ ընծաներով, բայց ճշմարտ

ի կաշառել: " Ընծայ " անունով գիրքը թող {որ} երկու յառաջաբան եւ մի վերջաբան ունի, ս

տակից երբեմն երեւում է կրօնական մտքով, {որ} Հայերը ընդունեն Պապականութիւն, իսկ երբ

անութիւն, իսկ երբեմն քաղաքական մտքով, {որ} Հայերը... եւ այլն, եւ այլն: Արգոյ հե

ակատագիրը: Շնորհակալ ենք " Ընծայից ", {որ} առիթ տուեց կարդալու " Ընդունելութիւն Ըն

տ եւ շատ անցքերից եւ նեղութենից յետոյ, {որ} կրել էր հեղինակը, զարթնում է քնից իւր

, որը 1812-ին տպուած, որը՝ 1840-ին, {որ} մէկն ալ՝ օրագրաց ու ժողովոց մէջ արդէն

նէ, ինչո՞ւ համար կը թողուն զհեղինակ, {որ} անհամաձայն եւ անխոհեմ կերպիւ կ՚ելնէ ` "

ւ համար, մենք ալ պիտի կորսուինք, թո՛ղ {որ} հեղինակը, կա՛մ վախէն եւ կա՛մ տկարութեն

րիշ ի՞նչ պատասխան կրնայինք տալ: Դուք, {որ} այդ գիրքը կարդացիք եւ հեղինակին ըսածին

ւրիշ ի՞նչ կրնայինք աւելցնել: Գիրք մը, {որ} Հայ, Յոյն, Հրէայ ազգ չթողուր, ամենու

սելով՝ Հայոց բերնին կղպանք մը կը դնէ, {որ} այս բանին վրայ օտար ազգաց հետ ամենեւին

լուն վրայ չէ, այլ այնչափը լաւ գիտենք, {որ} ժողովուրդք ամեն ատեն պատրաստ են գայթակղ

րդ՝ նոյն արտօնութիւնը մեզ ալ կը տա՞յ, {որ} Մխիթարեան համախոհի մը Վենետիկէն փախուցա

նք: Երրորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} այն աղջկանը համար վանքի տպարանին մէջը (

ք: Չորրորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} ատեն անցնելէն ետեւ, աղջկան ոտքը Լոմպար

: Հինգերորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} դատարկաշրջիկ եւ ծռաքայլ Մխիթարեան համախ

: Վեցերորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} Մխիթարեան համախոհի մը երիտասարդութեան ա

. Եօթներորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} Պօլիսի Մխիթարեան համախոհաց վրայ քիչ մը

մերժեցինք այն անարժան հայհոյութիւնքը, {որ} իրենց սքեմին եւ տպարանի մամուլներուն տա

Աստուածաբանութեան առանց մատչելու ( որն {որ} արհեստնիս չէ, մօտենալու միտք ալ չունին

յրենասէր մարդ մը կը ճանաչենք, ա՛ն էր, {որ} իր ազգային ազատութիւնը պահել ուզեց, ան

ւզելուն եւ ի գործ դնելուն պատճառաւն է, {որ} մինչեւ հիմա Հայոց ազգը կանգուն կեցած աշ

եննիդ վրանիս այնպիսի սարսափ մը կը գայ, {որ} շատ անգամ ամիսներով ալ հիւանդ կ՚ըլլանք

նդունել, եթէ ոչ կատակաւ: Գիտենք, {որ} յանուն Բաբկէնի վերի գրած յիշատակութիւնն

տք եղածն ու ազգային իրաւունքնիս այն է, {որ} Բաբկէն իր ատենին երեւելի Հայրապետն էր ե

ողովրդի կը տիրէր, այնպէս ժողովրդի մը, {որ} սրտերնին իրենց Հայրապետին ափը, միշտ ար

պատրաստ էին: Այսպիսի Հայրապետ մը, երբ {որ} իմացաւ, թէ Հայոց եկեղեցին ուրիշներէն կ

րիմ ժողովուրդ ունի նէ։ Թո՛ղ հաստատեն, {որ} գրիչնի՛ս կոտրատենք ու մեկդի ձգենք....

ամախոհացը չէ, բայց յանցանքը Հայոցն է, {որ}, քանի մը Տիտայական տրամաբանութենէ վախն

հերձուած անունին վրայ եւ ի՞նչ ըսել է, {որ} այդ չափ խրտեր են ու չկրցին օր մը ոտքի վ

ազար անգամ գործքով ալ ցոյց տուած էինք, {որ} մեք՝ թէ՛ Լուսաւորչական, թէ՛ Հռովմէակա

ք չունենալնիս դեռ քսան չորս ժամ չեղաւ, {որ} հրատարակեցինք եւ ըսինք, թէ մեք ձեզի գո

ւն զոհ չըլլալու, վասնորոյ չենք ուզեր, {որ} Մխիթարեանց համախոհներն ելնեն որեւիցէ կե

էտ քիմիագէտի մը ձեռնտուութեամբ զտէ, թէ {որ} երիտասարդ բանասիրի մը ներքին համոզմամբը

ու միտք չունինք եւ ուխտիւք կը խնդրենք, {որ} անոր նման քանի մը հատ գրքեր դուրս հանէք

զաւակներուն ետեւէն ու առջեւէն ընկնողը, {որ} գետերուն, սարերուն եւ գայլերուն բերանը

ոց ձեռքը գրաւ ձգեցիք... Դո՛ւք էք, {որ} երեւելի եւ աներեւոյթ ծաղրալի խնդիրներով

գերեզմանաց դռները հասուցիք: Դո՛ւք էք, {որ} մինչեւ ցայսօր չկշտացաք մեր արիւնը ծծելէ

ժան է նորան: Հոգով չափ ցանկանում ենք, {որ} արգոյ հեղինակը իւր մտքի ծնունդը աւելի պ

ց դուրս է նայում մի ծերացած զօրութիւն, {որ} իւր մանկութեան ժամանակ եւս չէ յատկացած

պնդութեամբ։ Ամենազօրաւոր պատասխանին, {որ} լսում ենք ծերունի հօր բերանից, այս է.

ի հօր բերանից, այս է. " Պապեան եղիր, {որ} խալսիս ": Լսեցինք, թէ այս թերթը եւս ը

ան ատենի երբեմնական նախագահ ատենակալը, {որ} գտանւում է այժմ Փարիզում: Քանի մի տարի

աճի ընդունել մեր շնորհակալութիւնը: Ինչ {որ} վերաբերւում է տպագրողի սեպհական ծանօթու

բաները՝ աւելի զտելով եւ մաքրելով, ինչ {որ} դեռեւս մնացած էր խառն եւ շփոթ: Արգոյ վ

ն մի պայմանի վերայ։ Ինչ պայման է այդ. {որ} ընդդէմ չլինի տպելի բանը ֆրանսիական քաղա

յմանը շատ հեշտ յանձնառական է, մանաւանդ {որ} Հայք, յարակցութիւն չունենալով ֆրանսիակ

ւ նոցա օգուտը կապուած չէ մի վնասի հետ, {որ} պիտի վերաբերուէր ֆրանսիական կառավարութե

էպի յառաջադիմութիւն, եւ ամենայն մարդ, {որ} կարող էր որեւիցէ կերպով ընթացք տալ ազատ

ամբ կը կարդայինք դորան: Ամենայն մարդ, {որ} կարդացած էր " Պաւլոս եւ Վիրգինէ " անուն

ամանակ ուշ դարձուցանել այն բանի վերայ, {որ} բնագիրը ունենայ մի հաստահիմն արժանաւորո

ն արժանաւորութիւն: Մեք ուրախ ենք, {որ} ամենայն տեղ Հայերի մէջ երեւում է այժմ փ

եան նիւթ, բայց մեր ցանկութիւնը այն է, {որ} այդ առարկայի վերայ ամուլ շատախօսութեամբ

Պ. Ս. Ոսկանեան ուսումնական ազգայինը, {որ} քանի մի ժամանակ սորանից յառաջ, հրատարա

պիտի տանի այն սեւ սեւ բամբասանքներին, {որ} անխորհուրդ խաւարասէրքը, անշուշտ, ուղղ

Այժմ այսքան թող հերիք լինի ծանուցանել, {որ} այդ օրագիրը հրատարակւում է ամիսը երկու

ian. Ամենայն հոգով ցանկանում ենք, {որ} մեր ազգային եղբայրակիցների մէջ բացուին

յարակից լինին նորան այնպիսի հանգամանք, {որ} աղբիւր էին եւ նիւթական շահաստացութեան։

իմ խորին ցաւակցութիւնը այն բանի վերայ, {որ} Նախիջեւանցի արգոյ վաճառականք, անմիջակա

նազանդուիլ եւրոպական վաճառական տներին, {որ} գտանւում են Ռոստով եւ Նախիջեւան քաղաքնե

րմարութիւն կայ մեր Հայ վաճառականներին, {որ} կարող են Հայ լեզուով թղթակցիլ, մինչդեռ

ուշադիր եղող մարդը չէ կարող չտեսանել, {որ} Հայերի մէջ եւս օրէ օր առաւել շատ դուրս

իւնք: Այո՛, ցաւելով խոստովանում ենք, {որ} շատ անգամ այդպիսի օրագիրք հազիւ թէ տեսա

էր գրատպութիւնը, բայց այժմ լսում ենք, {որ} ամենայն ազգից կարգուած են ցենզօրք ( քնն

իք չտալ անձնական կրքերի եւ ախտերի, երբ {որ} պիտոյ էր կատարել իւր պաշտօնը: Ուր

սաւորութիւնն է այն աստուածային շունչը, {որ} աշտարակի օրերից բաժանուածքը միաւորում է

կցութեան։ Նա է այն աստուածային հուրը, {որ} ջերմացնում է ամենայն սառն սիրտ եւ պտղաբ

նից Խնդացին ու բերկրեցան, Նախկին խօսքն {որ} ասացի, Չէր հայր, կամ մայր, կամ այլ ի

ել, քան թէ բարկանալ այն մարդու վերայ, {որ}, տեսանելով ապականութիւնը, ասում է յայ

ութեան անունը, մեծ հնարների են կարօտ, {որ} սրբուէին, բայց մեք մեր կարողութեան չափ

ութեան գաղափարը այնքան ծանր կշիռ ունի, {որ} դորան պահպանելու եւ օգնելու մտքով պատրա

պատրաստ ենք ամենայն զոհաբերութեան, ինչ {որ} միայն կարող էր մի մատենագիր մարդ: Այս

արին ենք զարկում: Շատ լաւ գիտենք, {որ} մեք այս ճանապարհով ատելի ենք կացուցանու

ցուցանում մեր անձը, եւ այս է պատճառը, {որ} " Հիւսիսափայլը " փուշ է շատերի աչքին։

իւնը լինէր սուրբ համարել ամենայն հնար, {որ} ձեռնտու էր թէ՛ մեզ սիրելի կացուցանելու

չ միայն այսչափ, այլեւ չենք ցանկանում, {որ} այդ դիւախորհուրդ մարդիկը գովէին մեզ, մ

կալ Տէրը սրտացաւ գործաւորներ ուղարկել, {որ} խնամով խլէին այդ փուշերը, որպէսզի ազնի

նային աճելու եւ զօրանալու: Ժամանակ է, {որ} Հայերը դուրս գան երեխայութենից եւ մի փո

եւ պանրի արժանաւորութիւնը: Ժամանակ է, {որ} մի փոքր մտածել ուսանին, որովհետեւ մինչ

յց մեր հոգով չափ սիրելի Հայերը չկամին, {որ} եղբայրաբար խօսելով նոցա հետ, խնդրէինք

չեւ այն աստիճան մոլորութեան հասանելով, {որ} եթէ " Հիւսիսափայլի " մէջ գրուի, թէ Աստ

զգի օգտին։ Գուցէ մեղաւոր ենք նորանով, {որ} մեր աչքի առաջեւ են Հայոց ազգի համար սոր

արանքը եւ արդարացնել Բէգզադէի գործերը, {որ} պիտի նկարագրենք եւ որոնց համար ուրիշ յա

ազար եւս շահ հանելով, ուստի արժա՛ն է, {որ} մնացած ապրանքը յետ առնուս նոյն գնով, ի

իմացած լինելով Բէգզադէի սովորութիւնը, {որ} ծառայողի 100 մանէթ վարձը կտրելու եւ իւր

յ մի քանի մարդիկ տեսնում են Բէգզադէին, {որ} նա քաղաքի նշանաւոր փողոցի մէջ՝ իւր վաճ

ինում այնտեղ: Մի այլ վաճառական պարոն, {որ} նոյնպէս պարապում էր այդ առուտուրով, գն

րով, գնում է Բէգզադէի մօտ եւ ասում է, {որ} եթէ այդ անգամը Բէգզադէն յօժարի մարդ եւ

յնտեղ խօսում է այսպէս. - Մի մարդ, {որ} ինձ յիմար անուանէ, իրաւունք ունի:

կամ չէ արել, այլ այսքան միայն գիտեմ, {որ} արծաթս կորած է: Այս բանի մէջ Բէգզա

յս բանի մէջ Բէգզադէի խորհուրդը այն էր, {որ} այն պարոնի անունը կոտրուի վաճառանոցում

յն պարոնի անունը կոտրուի վաճառանոցում, {որ}, հաւատարմութիւնը կորուսանելով, չկարող

ացական բաների մէջ չկայ մի այնպիսի բան, {որ} կարողանար նորան ամաչեցնել: Բէգզադէի եր

Բէգզադէն ունէր մի սիրական գործակատար, {որ} վերջին ժամանակներում շինել էր իւր հետ մ

է մի օրիորդի հետ: Մարդիկ, տեսանելով, {որ} Բէգզադէն մեծ ուշադրութիւն եւ խնամք է ցո

է Բէգզադէին: - Այս ի՞նչ պատիւ է, {որ} ցոյց ես տալիս գործակատարիդ հարսնացուին

շարունակում է Բէգզադէն: - Լաւ գիտես, {որ} նա կարողանալու չէ կառք պահել իւր կնոջ հ

կառքերի եւ այլ այսպիսի շռայլութենների, {որ} ամուսնութենից յետոյ նոյն բանը պահանջէ ի

պահանջէ իւր ամուսնուց: Տարակոյս չկայ, {որ} նորա ամուսինը կարողանալու չէ առնել այդ

ն անունով իւր մնացորդ եւ փտած ապրանքը, {որ} եթէ վաճառելու լինէր, անշուշտ, իւրաքան

այդ գումարը: Գտանւում են մարդիկ, {որ} հարցանում են Բէգզադէից, թէ ի՛նչպէս այդ

շելով գլխարկը, հեռանում է խօսողներից, {որ} մի այլ անօրէնութիւն յղանայ: Հինգեր

է մի մարդ անդամ շինել մի ընկերութեան, {որ} կազմել էին Բէգզադէն եւ այլ նորա համախոհ

նքի ընկերութիւն է: Մեք հաւաքւում ենք, {որ} սորան բամբասենք, նորան հայհոյենք, միւ

ադէն պատուիրում է իւր մի գործակատարին, {որ} նոյնպէս շատ տարիներով ծառայում էր՝ բեր

պատանու վերայ: Բանը այնտեղ է հասնում, {որ} Բէգզադէն ասում է, թէ չկամէր ունենալ նո

Բէգզադէն պահում է արծաթը իւր մօտ: Երբ {որ} դրականապէս ասել էր պատանուն, թէ չկամէր

րպարտութիւնը եւ քննութիւնը ստուգում է, {որ} այդ նամակը շինովի էր եւ խարդախած Բէգզադ

Այսպիսի խօսքերով համոզում է Բէգզադէին, {որ} կա՛մ հետը տանի տղան, կա՛մ ճանապարհի ար

, այսինքն՝ տղայի քեռին, եւ ասում է, {որ} չհամարձակուի ուղարկել տղան դէպի իւր վաճ

չէր գործակատարին պատկանած 2000 մանէթը, {որ} գտանւում էր Բէգզադէի մօտ: Կանչում է իւ

ծ սայլորդները, նոցա եւս պատուիրում է, {որ} չհամարձակուին ապրանքների հետ վերառնուլ

ունի միայն մի հինգ մանէթանոց թղթադրամ, {որ} ստացել էր պարոնից: - Փոյթ չէ, - պ

կաւոր է այս չնչին արծաթը այն պատճառով, {որ} բնակարանս հեռի է եւ չկամէի միւս անգամ գ

տալ ինքեան իւր 2000 մանէթը: Բէգզադէն, {որ} ինքը խոստովանել էր, թէ գործակատարը ուն

ութենից յետոյ գործակատարը, տեսանելով, {որ} աւելորդ էր վիճել Բէգզադէի հետ, յանձն է

ւնը, այլեւ այն գազանական անգթութիւնը, {որ} Բէգզադէին հաճոյանալու համար ցոյց տուեց

կերպարանքից եւ աղաչենք Ամենակալ Տէրը, {որ} մաքրէ հայկական մոլախոտեալ անդաստանը:

մի աբեղայ: Յառաջուց պիտի ծանօթաբանել, {որ} աբեղայ ասածդ միշտ վեր է համարում իւրեան

այելչութիւնը: Աբեղան, տեսանելով, {որ} քահանան կարդում է մի բան, հարցանում է

չպէ՞ս համարձակւում ես կարդալ այն բանը, {որ} ես նզովել եմ: - Ի՞նչ նզովելու բան

ով՝ չենք իմանում այն մի քանի մարդիկը, {որ} արծաթի սանդուղով վեր էին բարձրացել ազգի

թեան մեքենան, քան թէ մասնաւոր մարդիկ, {որ}, դուրս գալով հասարակաց շրջանից, բարձր

ն: Հարկադրւում ենք այսքան միայն ասել, {որ} հին բարոյական աշխարհի եւ հին խելքերի դր

իմքը է հասարակ ժողովուրդը: Այն մարդը, {որ} սիրում է ազգը, որ նուիրում է իւր անձը

վուրդը: Այն մարդը, որ սիրում է ազգը, {որ} նուիրում է իւր անձը ազգի բարոյական սպաս

ւնէր այն ամբողջութիւնը եւ կազմութիւնը, {որ} կարողանար շարժուիլ եւ գործ կատարել: Ազ

րութիւն. ահա մի մեծ եւ հոյակապ խնդիր, {որ} ազգի կարողքը եւ ուսումնականքը պարտական

։ Չկայ աշխարհի երեսին մի այնպիսի բան, {որ} ահարկու լիներ խաւարից. սա մի զարհուրել

արժապետների լոկ Հայութենից. լեզուն է, {որ} միմիայն կարող է այդ վերնագիրը դնել դպրո

զուների մէջ։ Առաջին հարկաւոր բանը չէ, {որ} ազգի զաւակը ուսանի օտար լեզուներ. դորա

թեան մէջ: Սուտ է այն լուսաւորութիւնը, {որ} պիտի լինի օտար լեզուով. սորա վկայող դա

դպրոցը է այն գործարանը, այն արգանդը, {որ} յղանում է ազգի գալոց սերունդը։ Ինչպէս

Կառավարիչքը կամ դաստիարակքը դպրոցների, {որ}, չպահպանելով ազգի օգուտը, չարաչար էին

Բայց մեր ազգի դրութիւնը այնպէս է, {որ} նա չէ կարող իւր ներկայ աւերանքի մէջ պատ

աւերանքի մէջ պատրաստել այնպիսի դպրոցք, {որ} կարող էին տիեզերական կրթութիւն տալ ազգի

կատարել այն ընտանեկան պարտականութիւնը, {որ} ծնողք պիտի կատարեն իւրեանց ազգի օգտի հա

տի կատարեն իւրեանց ազգի օգտի համար, եւ {որ} մնացած է երեսի վերայ ընտանեկան դաստիարա

նացի կերպարանքի տակ եւ երբէք չկամեցան, {որ} նայէին նոցա վերայ որպէս մի խաղալիկի կամ

ւ դստերքը պակաս չերեւեցան այն քաջերից, {որ} ազգի պահպանութեան համար քաջութեամբ ընկա

Մեր ընտանեկան կեանքը նման է մի կեանքի, {որ} միմիայն կարելի է անցուցանել պանդոկներու

ընտանիքը կամ, աւելի լաւ, այն մայրը, {որ} մօր պէս խօսում էր իւր զաւակների հետ. մ

ք դեռեւս, եւ չտեսնելու պատճառն այն է, {որ} մեր կանայք կորուսել են իւրեանց խորհուրդ

րմը այնպիսի խնամով եւ հոգաբարձութեամբ, {որ} հիւսիսի ցրտաբեր մրրիկը կամ հարաւի այրող

ներս է մտանում նորա մէջ այն կաթի հետ, {որ} սուրբ չէ մեզ: Հայ տիկինը ամօթ է համարո

իծ տալ իւր զաւակին։ Ի՛նչպէս կարելի է, {որ} նա երեխայի պատճառով յետ մնայ խրախճաններ

ցա Հայութիւնը գուցէ երեւում է նորանից, {որ} տարին մի քանի անգամ գնում են Հայոց եկեղ

ենք մեր հաշիւը նոցա հետ։ Թողնում ենք, {որ} նոքա լողան իւրեանց քրինօլինների մէջ՝ մ

րայ որպէս մի ծննդարար գործարանի վերայ, {որ} զինուոր էր պատրաստում հայրենիքի համար:

այժմ այն մեծ եւ խորախորհուրդ պաշտօնը, {որ} վիճակել էր Աստուած կանանց ազգին լցուցան

ալ ձեր խորհուրդը: Դուք ստեղծուած չէք, {որ} միմիայն հագուիք, ուտէք, խմէք եւ քնէք

կախւում է ծաղկեցնել եւ փառաւորել այն, {որ} հազարների արիւնով եւ բիւրերի արտասուքով

անհոգութենից եւ չհայութենից է կախւում, {որ} ունայնանան մեր հօրերի եւ մօրերի քաշածնե

քրինօլին, այլ որպէս գոյն ձեր մարմնի, {որ} ոչինչ բան չէր կարող քերել հանել ձեր վեր

եզանից այն ընտանեկան դաստիարակութիւնը, {որ} պահանջելի էր եւրոպացի կանանցից. առ ժամ

ժան է անհոգ չլինել այն պարծանքի մասին, {որ} սահմանուած է Հայութեանը մարդկութեան մէջ

ձեր հոգաբարձութիւնը այն է եղել միայն, {որ} պահէք, մեծացնէք, պայծառ եւ փառաւոր զգ

ի հարուստ մարդու հետ: Շատ այն է եղել, {որ} ուշադրութիւն դարձուցած չէք փեսայացուի հ

ելքի եւ բանականութեան վերայ, թողունք, {որ} շատ անգամ ձեր աղջիկը ոչ թէ միայն չէ սիր

բազան եւ անկողոպտելի աւանդ՝ կտակելով, {որ} տասնապատիկ շահեցուցած յետ տան այդ նուիր

ճերը այնպէս սաստիկ ջարդել են մեր ազգը, {որ} մինչեւ այսօր չէ կարողանում զգաստանալ իւ

ապագայի մասին: Այս է գլխաւոր պատճառը, {որ} ամենայն թշուառ վիճակ տանելի է եղել մեր

որդք պատրաստել եւ ուխտելով նզով առնել, {որ} նոքա աշխատեն իրագործել ա՛յն անդրդուելի

լդովաներէնը, Վրացերէնը կամ ուրիշները, {որ} բռնել են ազգային լեզուի տեղը: Հայաստան

այ կամ աղջիկ երեւէր նորա ժողովրդի մէջ, {որ} գրել կարդալ չգիտէր: Քահանան ունի իւր ծ

թիւն, մեծ շարժողութիւն, եւ այն ազգը, {որ} չկամէր ինքնուրոյնաբար շարժուիլ եւ գործ

դաստիարակներ կ՚երեւեն: Տարակոյս չկայ, {որ} այսպիսի դիպուածներում հարկաւոր են վճռակ

կութեանը: Ի՛նչ էր այդ այլ բանը. այն, {որ} մեք չգիտենք դեռեւս մեր ազգի քանակութիւն

անից թեթեւ: Քո ասածը, թէ հարկաւոր է, {որ} մի քանի մարդիկ դուրս գային ու ճանապարհո

նում եմ, այո՛, եւ սրտով հաւատում եմ, {որ} անարդիւն լինելու չէր մեր ուսումնական ազ

րդ։ Տեղագրութիւնը նոյնպէս հարկաւոր է, {որ} հոգացողքը կարողանան բնութեան երեւոյթներ

րեւոյթներին յարմարել իւրեանց գաղափարը, {որ} պիտի ծառայէր ժողովրդին որպէս աղբիւր նիւ

եւ թէ՛ վաճռականութիւնը: Բայց արի տես, {որ}, մեծի քամակից գնալով, կարող ենք եւ փո

կուած է այնպիսի նիւթական ապահովութեան, {որ} կարողանար այսպիսի զոհ բերել ազգին: Հայ

րս ուղարկելու համար: Աւելորդ է ասելը, {որ} ներկայումս ազգի կարողքը լսել եւս չկամին

մս պիտոյ էր ազգի թուովը միայն շատանալ, {որ} հեշտ, գրաւոր ճանապարհով միայն կարելի է

յն կարելի է հոգալ: Տարակոյս չկայ, {որ} կը զարմանաս եւ թեթեւամտութիւն կը համարե

անաս եւ թեթեւամտութիւն կը համարես, երբ {որ} կը կարդաս " հեշտ ճանապարհով " խօսքը, բ

րհով " խօսքը, բայց այն ժամանակ յիշիր, {որ} Հայերը ունին եւ պահպանում են դեռեւս մի

ն դեռեւս մի կրօնական միութիւն, յիշիր, {որ} ամենայն տեղ կան քահանայք եւ պատկանում ե

եւ պիտի լինեն հոգեւոր դասուն: Կարծեմ, {որ} այժմ հասկացար միտքս: Գո՛նէ մի անգա

եծ ամօթ է մեզ, մեր ազգին ընդհանրապէս, {որ} մեք չգիտենք մեր թիւը, որքանութիւնը եւ

ինօպից, պատահեցայ մի Տաճկաց պաշտօնէի, {որ} ծառայում էր տեղական փաշայի մօտ եւ որ պա

, որ ծառայում էր տեղական փաշայի մօտ եւ {որ} պատմեց ինձ, թէ Տաճկի կառավարութիւնը Դի

րում եմ այն բարոյական պարտականութիւնը, {որ} մեր պատուելի թղթակիցը դնում էր մեր վերա

եր վերայ, եւ հոգւով չափ ցանկանում եմ, {որ} մի բարի հետեւանք ունենայ այս հրատարակու

ներիս մէջ նոյնպէս նշանաւոր է մի նամակ, {որ} ստացայ Պ. Մեսրոպ Տիրատուրեանի ստորագրո

րովին այլ զգեստով։ Միայն խնդրում ենք, {որ} մեզ հասուցած տպելիքը յարմարեցուցած լինի

մս Էմմանուէլ. Տարակոյս չկայ, {որ} մարդկութեան պատմութեան մէջ ոչ մի ժամանա

ի ապրել, մի ելեքտրականութեան պէս բան, {որ} փայլակի շուտութեամբ տարածւում է զանազան

դունում ո՛չ Քանթը եւ ո՛չ Հեգելը. նախ, {որ} իմ մտածութիւնքը եւ խորհելու ազատութիւնը

օրինաւոր պատմութիւն, մի այնպիսի գործ, {որ} արժանի լինէր եւ դիմանար եւրոպական քննու

բաներ հարկաւոր էին ազգին նախ եւ յառաջ, {որ} յետոյ ազգի ուսումնականքը կարող լինէին ա

յին մատենագրութեան վերաբերեալ գրուածք, {որ} ցեցակեր եւ հարիւրաւոր տարեկան մագաղաթնե

տպել այն բոլոր կցկտուր յիշատակարանքը, {որ} աբեղայք կամ այլ մարդիկ սովոր էին գրքերի

վ: Սոցա պաշտօնը պատմութեան մէջ այն է, {որ} շատ անգամ կարող են վկայ լինել ժամանակագ

նել ժամանակագրութեան մի երեւելի անցքի, {որ} անցել էր ազգի մէջ եւ որի թուականը գուցէ

է թէ կորած էր կամ ճիշդ չէր: Մինչեւ {որ} այս բաները եղած չէին, Հայոց ուսումնակա

րած պատմութիւնը նոյն բանը կը լինի, ինչ {որ} մինչեւ այժմ եղած է եւ ինչ որ մի օտար եւ

լինի, ինչ որ մինչեւ այժմ եղած է եւ ինչ {որ} մի օտար եւրոպացի գրել է կամ կարող էր գր

: Մեր ազգի ուսումնականներին յայտնի է, {որ} մեր դպրութիւնը եւ լեզուի յիշատակարանքը

նելով եւ նորա օրինակով պիտոյ է մտածել, {որ} մեր ազգի մէջ եւս մի բան մտած էր Պարսիկ

արսիկ, Ասորի կամ Յոյն գրերով: Ինչ {որ} կար չկար՝ թէ՛ արքունական եւ թէ՛ մեհենա

եւ թէ՛ մեհենական գրուածք կամ մատեանք, {որ} պատկանում էին Հայոց ազգի հեթանոսական կե

կործանուեցան եւ այն գեղեցիկ արձանները, {որ} այսօր կարող էին հասկացնել մեզ Հայոց ազգ

ւ կրօնը, կամիմ ասել՝ այն մեհեանները, {որ} գտանւում էին Աշտիշատ, Արտաշատ, Տարօն

ղէն զարդեր կամ թէ ուրիշ այնպիսի բաներ, {որ} գալոց օրերում լոյս կարող էին տալ պատմու

լ պատմութեան. մի՞թէ չէ կարելի մտածել, {որ} Հայք եւս ունեցած լինէին այս սովորութիւն

ացին եւ մինչեւ այժմ, բայց բանը այս է, {որ} մեր մէջ ոյժ չմնաց ներկայումս այդ բաները

այելով այն վերին աստիճանի կարօտութեան, {որ} զգում է մեր պատմութիւնը, որի շատ երեսն

ն վերայ: Նամակիս խորհուրդը այն է, {որ} խնդրեմ Ձեզանից Յիշատակարանիդ միջնորդութ

ան եւ հնութեան ընկերութիւն ", այնպէս, {որ} անդամ լինելու ցանկութիւն ունեցող Հայը վ

ամենայն տարի երեք մանէթ արծաթ, մինչեւ {որ} ընկերութեան գանձարանը ոյժ առնու եւ կարո

իւր պատուելի անդամքը: Ես մտածում եմ, {որ} Տաճկաստանի Հայերի մէջ եւս կը լինին հազա

երի մէջ եւս կը լինին հազարաւոր մարդիկ, {որ} ուրախութեամբ սրտի կը ցանկանային մասնակի

իսի ընկերութեան: Իմ կարծիքը այնպէս է, {որ} եւ Ռուսսիայի Հայք յետ մնալու չէին այս բ

դամների համար տարին երեք արծաթ վճարել, {որ} ներկայումս Տաճկաստանի հաշուով ասել է 54

ղուռուշ. մի՛թէ սակաւ են այն մարդիկը, {որ} ոյժ ունէին ամենայն թեթեւութեամբ վճարել

հոգաբարձութեամբ հոգալ այն բոլորը, ինչ {որ} պատմութեան համար անհրաժեշտ էին որպէս աղ

ց միայն ստանալով գրքի նիւթական արժէքը, {որ} ընկերութեան կարողութիւնը չթուլանայ ուրի

ծերի համար: Եւ այլ այսպիսի բաներ, {որ} չգրեցի, եւ որ առողջ դատողութիւնը ինքնի

Եւ այլ այսպիսի բաներ, որ չգրեցի, եւ {որ} առողջ դատողութիւնը ինքնին հասկացնում է

մինին առանձին առանձին նամակ գրել, թող {որ} շատերի հետ ծանօթութիւն եւս չունիմ, ըստ

պատկերը, համեմատ լուսանկար օրինակին, {որ} ստացուել էր Կոստանդնուպօլսից, շնորհ է

իրողութիւնը՝ չենք կարող չյաւելացնել, {որ} այս կայսերական պարգեւը եւ հաճութիւնը,

ս եւ աւելի մեծ մասնով այն յարգութեանը, {որ} Ռուսաց Թագաւոր Կայսրը ունի դէպի ամենայն

ր 13) Պ. Չերքեզեանցի հայհոյութիւնքը, {որ} ամենայն առատութեամբ թափում էր " Հիւսիսա

ցառութեան պատճառով չմերժեցինք լուրերը, {որ} Ճռաքաղից յետոյ ( Հոկտեմբերի 17-ին) ծնա

ռները եւ կերպարանագործել մեր հայեացքը, {որ} ունէինք այս առաջարկած խնդիրների մասին:

։ Բայց մեք կարող չէինք յարգել մի մարդ, {որ} պարսաւ էր գրում փոխանակ կրիտիկայի եւ մի

, ուստի եւ հարկ եղաւ լռութեամբ մերժել, {որ} պատասխանելով մի գուցէ մեք եւս ընկերանայ

ուսաց լեզուով Հայ Քերականութեան վերայ, {որ} Պ. Չերքեզեանցը հրատարակել էր՝ ցոյց տա

է ասել, անդէմ մարդիկ փոքր էր մնացել, {որ} կիսաստուածների կարգը դասէին այդ քննութե

էր գտանուել եւ մեր բարեկամներից մինը, {որ} 1853 թուականից սկսած, շատ անգամ գովելո

ական կերպով բերած դրած չէ հանդիսի մէջ, {որ} հասարակութիւնը կարող լինէր բան հասկանալ

րձեալ կ՚ապահովէ իւր գիտութեան համբաւը, {որ} սկսել էր արդէն գունաթափուիլ: - Ի՛ն

լ չէ այն բաների արժանաւորութեան վերայ, {որ} գործակատարը յանձն էր առել պատրաստել:

ւմ ենք այս մասնաւոր խօսակցութեան թելը, {որ} մի տան անկիւնում երկու մարդու մէջ կար:

ւնը իրաւունք տուեց այն բոլոր մարդերին, {որ} երբեւիցէ բամբասուած էին Պ. Չերքեզեանից

մ եւ հաւատամ: Չենք կարող ուրանալ, {որ} այդ գրուածը հաւանելի էր եղել մի թեթեւամ

հաւանելի էր եղել մի թեթեւամիտ պառաւի, {որ} երբեմն մի քանի կեղծաւոր մարդերի բերանով

յ է ասենք ճշմարտութեան պարծանքի համար, {որ} այդ պառաւը իւր վայրիվերոյ խօսակցութեան

իճ բանասէրից մի բազմութեան մէջ, մինչեւ {որ} անուանուած Հոմերոսը ինքը ուրախութեամբ ը

լռութիւնը: Չենք ուրանում նոյնպէս, {որ} Պ. Չերքեզեանի գործը շատ եւ շատ հաճելի

ճելի էր եղել մի այլ երկակենցաղ պարոնի, {որ} թէեւ ատում էր գործի հեղինակը, բայց, ա

" գործակատարքը, այնքան ուրախացել էր, {որ} մինչեւ անգամ ոգեւորուել էր... Բայց զար

կան միջոց քննեցինք այն տպաւորութիւնքը, {որ} այդ գրուածը արեց հասարակութեան վերայ,

եց հասարակութեան վերայ, եւ տեսանելով, {որ} ժողովուրդը զզուելով մերժեց եւ դատապարտե

այդպիսի գովեստներ: Մեծ ուրախութիւն է, {որ} այդպիսի մարդիկ հայհոյում են մեզ, եւ նե

մեր վերայ յարձակուած: Հայհոյութիւնքը, {որ} բղխում են Հայ սրտերից եւ դուրս են երեւո

ք համեմատում ենք այն նեխած շարաւի հետ, {որ} այսքան դարերով հաւաքուել է հայկական հիւ

Հայ դպրութեան ասպարէզը՝ մեք գիտէինք, {որ} դարաւոր տգիտութիւնը պատերազմ պիտի յայտն

եցինք այդ պատերազմը: Անհնարին էր, {որ} ուրիշ ազգերի մէջ պատահածը չպատահէր եւ մ

Թշնամութիւնքը չունին այն զօրութիւնը, {որ} կարողանային մոլորեցնել մեզ մեր ուխտեալ

մի անխորհուրդ ունայնաբանութեան վերայ, {որ} իւր սրտի յաւելուածից բաշխել էր պարոնը "

մէջ, դառնում ենք դէպի երկրորդ խնդիրը, {որ} արել էին մեզանից: §2. Երբ առաջին

ընթերցանութեան հետեւանքը հաստատեց մեզ, {որ} իրաւունք ունէինք չկարդալու յօժարութեամբ

անը: Մեք միշտ ուրախութեամբ ենք յիշել, {որ} Հայոց ազգը իւր յիշատակի արժանաւոր Բաբկէ

ատարեալ իրաւունք է տալիս այդ մարդերին, {որ}, պահպանելով իւրեանց եկեղեցու անկախութի

: Այս երախտագիտական զգացմունքի չափով, {որ} ցոյց էր տալիս իւր խնկելի եւ տօնելի բարե

արհամարհութիւն ունի դէպի այն մարդիկը, {որ} կա՛մ անձնական օգտի, կա՛մ երկիւղի, կա՛

տել մի ամենեւին լռութիւն՝ թոյլ տալով, {որ} ինքնըստինքեան թանձրանայ դորա վերայ ժամա

աեւ ընդդէմ զինուորուիլ մի աշխատութեան, {որ} իւր չնչին կարծիքները եւս կամ այս ու այն

ն հատուցումը է մի սառն արհամարհութիւն, {որ} լիամասն կերպով ընդունեց ազգից: Շատ

ով ընդունեց ազգից: Շատ ժամանակ է, {որ} մեք ստացել էինք մեր թղթակիցներից մի քան

ոյ կը դնենք այդ նկատողութեններից մինը, {որ} ստացել ենք նամակի ձեւով, եւ որ ունէր ա

մինը, որ ստացել ենք նամակի ձեւով, եւ {որ} ունէր այսպիսի ստորագրութիւն՝ " Աբրահամ

յլ միայն խնդրում ենք արգոյ ժողովագրից, {որ}, խնայելով իւր ութսունամեայ հասակին, հ

տ թողու բռնաբարութենից Հայոց եկեղեցին, {որ} երբէք չէ խնդրել պարոնի փաստաբանութիւնը

երպարանքով եւ այլ հոգով։ Թողնում ենք, {որ} ներկայումս, մի փոքր աւելի բան հարկաւոր

նէր Պ. Խուդաբաշեւը: Յոյս ունինք, {որ} խաղաղ հոգով կը լսէ մեր գրածը Պ. Խուդաբ

է, պիտի հարցանես, թէ այս ինչ մարդ է, {որ} բոլորովին անծանօթ լինելով ինձ, արդէն ն

՞թէ այս անունը չունի իւր մէջ այն ոյժը, {որ} երկու այդպիսի անունով մարդիկ, թէեւ հազ

ւնը եւս մի աղբիւրից է: Ես կարծում եմ, {որ} այս բոլորը իրաւունք են տալիս ինձ ընտանե

գուցէ երկարախօս նամակ: Ես յոյս ունեմ, {որ} Դուք բաց գրկով կ՚ընդունիք Ձեր հեռաւոր ե

՛վ լիցի, ես մի անհամ մարդ պիտի լինէի, {որ} սեպհական ինձ վերաբերեալ բանի համար անհա

ազգը: Ո՛հ, որքան թշուառութիւնք, {որ} մինը միւսի քամակից յաջորդում են մեր անմ

յո՛, մի մասնով այս եւս կարելի է ասել, {որ} " մեր հայրերը ազոխ կերան, իսկ մեր ատամ

ր անիւը կանգնած է իւր դարձակէտի վերայ, {որ} վազէ կա՛մ դէպի փրկութիւն, կա՛մ դէպի յա

անին զոհ գնալուց: Աղետալի անցքեր, {որ} պատահում են ամենայն օր մեր կողմերում,

էճերի պատճառով, շատ մեծ շարժառիթք են, {որ} նստիս ու լաս, մինչեւ որ թաղման գերեզմա

շարժառիթք են, որ նստիս ու լաս, մինչեւ {որ} թաղման գերեզմանդ լցուի աչքիդ արտասուքով

մինը իմանում էք եւ գիտէք, խօսք չկայ, {որ} մի թշուառ բան է այս։ Բայց մեք այս կողմ

Ձեզ իմ խօսքերը, այնպէս չէ՞։ Պարզեմ, {որ} հասկանաք: Այս միջոցներումս ձեռքս ը

ապտակ իջեցուց երեսիս. հարկ չկայ ասել, {որ} բոլոր գիրքը կարդալը հաւասար էր կից ընդո

չարժէ այսպիսի աշխատութեան)։ Թողունք, {որ} պարոնը, " Եւժեն Բօռէի աշխարհագրութենից

չբողոքենք այն զրպարտութենների ընդդէմ, {որ} պարոնը ժողովում է մեր երանելի եւ սուրբ

նացու ո՞ր բանը իրաւունք է տուել նորան, {որ} նա Խորենացին անուանէ թեթեւամիտ: Խորեն

ապաքէն առաւել, քան թէ թեթեւամիտ է նա, {որ} այսպիսի անհիմն եւ անտեղի կարծիք ունի այ

աբաշեւից՝ բնաւ չտարակուսեցանք կարծել, {որ} պարոնը կա՛մ ամենեւին չէ կարդացել Խորենա

արծիքը: Առաջին կարծիքը՝ նորանով, {որ} պարոնը, ապացուցանել կամելով Հայաստանու

որ կարդացել էր, պիտի անշուշտ տեսանէր, {որ} Հայերը տիրապէս կռապաշտ են եղած, եւ Վահ

էս, այո՛, պատմութիւնը եւս վկայում է, {որ} ազգը Վահագնին եւս անցուցել է իւր դիւցազ

ուցանում է լուսաւորեալ աշխարհի առաջեւ, {որ} բնաւ իսկ գաղափար չունի, թէ ի՛նչ ասել է

լեզուներ, կատարելապէս ապացուցանում է, {որ} անտեղեակ է այդ լեզուների ծագման եւ կերպ

նի համար ապացոյց ներս բերել) նորանով, {որ} նոյն այդ յառաջ բերած " Երկնէր երկին եւ

հազարաւոր ունինք նկատած այդ գրքի մէջ, {որ} ինքնըստինքեան ոչ այլ ինչ է, բայց միայն

տեղի եւ անտեղի, հում եւ խակ նիւթերի, {որ} առանց ընտրութեան, առանց կարգի, այս ու

տածել Պ. Խուդաբաշեւի խղճմտանքի մասին, {որ} չէ երկբայում մուր քսել այսպիսի անմերձեն

էմ: Ուշադրութեան արժանի է եւ այն, {որ} Պ. Խուդաբաշեւը, մեղանչելով սուրբ Սահա

Յովհաննէս պատմաբան Կաթողիկոսի խօսքերը, {որ}, պատմելով Արեւելքի առանձին առանձին պատ

արթողիմէոս եւ Թադդէոս սուրբ առաքեալքը, {որ} Տիրոջից վիճակուեցան Հայերին, որպէս քար

ներից եւ բոլոր Արեւմտեան եկեղեցիներից, {որ} այն ժամանակ ընդհանրական եկեղեցու հետ մի

րկուեցան օգնականներից եւ պաշտպաններից, {որ} միմիայն կարող էին պաշտպանել նորանց կրակ

ւը ոչ մի տեղում չէ կարող ցոյց տալ մեզ, {որ} Հայերը իւրեանց կրօնը կամ դաւանութիւնը զ

ովութեան: Նոքա լաւ էին հասկանում, {որ} կրօն ասացեալը, դաւանութիւն ասացեալը,

դրացի ազգերի: Հայերը խիստ լաւ գիտէին, {որ} իւրեանց կրօնը կամ դաւանութիւնը վնասակար

նը կամ դաւանութիւնը վնասակար չէր նոցա, {որ} կամ դրացի էին Հայաստանին, կամ տիրապետե

մ տիրապետել էին նորան: Հայերը գիտէին, {որ} այդ օտար դրացու կամ հարստահարողի փոյթը

դրացու կամ հարստահարողի փոյթը այն չէր, {որ} Հայերը հասանելու չէին փրկութեան՝ պատկա

զատ եւ անկախ եկեղեցու։ Հայերը գիտէին, {որ} այդ օտար պետութիւնքը, ձեռք տալով նորա

մենում էին վեր առնուլ այն որոշող պատը, {որ} բաժանում էր միմեանցից այդ ազգերը, որպէ

է մեր պատմութեան մէջ այն իրողութիւնը, {որ} Հայերը սուր են ցոյց տալիս կրօնի կամ դաւ

Աւելորդ մի բան էր ասել եւ հաստատել, {որ} Բիւզանդական կայսերութիւնը, իւր փտած սկ

դէպքերը եւս ապացուցել են արդէն վաղուց, {որ} Հայաստանին օգնելու մտքով չէր, այլ՝ իբ

ը կարդաս. " Հայոց հոգեւորականութիւնը, {որ} հասկացել էր այս բաժանման ( Հայոց եւ Յու

րորդի ժամանակակից անցքերին: Ո՛ր Հայը, {որ} փոքրիշատէ կարդալ գրել գիտէր, չէ տեսանե

օրով բոլոր ազգը պահանջեց Կաթողիկոսից, {որ} սա անխախտելի պահէ ազգային եկեղեցու անկա

այոց մէջ գտանուած զօրքերից, պահանջեց, {որ} Հայոց եկեղեցին միանայ Յունաց եկեղեցու հ

բազմաթիւ զօրքով խաղաց Հայաստանի վերայ, {որ} հպատակեցնէ իւրեան, եւ երբ Դուին քաղաքո

հաղորդուիլ: Սակայն պիտոյ է ասել, {որ} դոյն այդ հաղորդութեան օրում, մի եպիսկո

անակ մեծ շշունջ ընկաւ ազգի մէջ, մինչեւ {որ} Ներսէսը հարկադրուեցաւ փախչել գնալ իւր հ

րդապետին յանձնեց աթոռի տեղապահութիւնը, {որ} ազգային հոգեւորների ժողովով 651 թուական

այլ միայն իւր երեւակայական զօրութեամբ, {որ} ինչքան եւս հանդէս ունենայ բանաստեղծութե

՝ միտումն ամենայն քայլափոխում, մինչեւ {որ} Լամբրոնացին հարկադրուեցաւ չափաւորութիւն

րել այդ հեղինակութիւնքը: Յոյս ունինք, {որ} այդպիսի ուսումնասիրութիւնը աւելի մխիթար

գործի պէս աշխատութենների հրատարակելը, {որ} բանի տեղ չանցանելուց յետոյ, անլուանալի

լի մեղադրութեան պատճառ են լինում, քանի {որ} Հայոց տառը պիտի կարդացուի: Անյայտ

իտի կարդացուի: Անյայտ չէ Հայերից, {որ} սուրբ Ներսէս Շնորհալու ժամանակ, ինչպէս

մաստասիրութեամբ հռչակուած Յոյն աբեղան, {որ} սա բերանացի խօսէ Շնորհալու հետ եւ կարգի

նական գիրք՝ նորա ռուս թարգմանութենից, {որ} ունէր ինքը, եւ ուր որպէս թէ գրուած էին

թէ Հայ: Բացի սորանից, մի քանի բաներ, {որ} վերաբերւում էին մեր եկեղեցու յատկական բ

ին մեր եկեղեցու յատկական բնաւորութեան, {որ} մինչեւ այսօր պաշտւում են, եւ որ Պ. Խո

թեան, որ մինչեւ այսօր պաշտւում են, եւ {որ} Պ. Խուդաբաշեւի սրտի մեծ ցաւի համար պիտ

նորա խօսքերը. " Որովհետեւ այն բաները, {որ} մեղադրանք էին համարուել Հայերին, ոչ բո

ուշադրութիւն դարձուց այն բաների վերայ, {որ} աւելի մեծ էին նորա աչքում եւ որ յիրաւի

վերայ, որ աւելի մեծ էին նորա աչքում եւ {որ} յիրաւի կարօտ էին ուղղութեան, որպէս՝ ա

շանաւոր խնդիրները, եւ ողջից գլխաւորը, {որ} բովանդակում էր իւր մէջ Քրիստոսի երկու բ

համար, Հայերի ընդդէմ, եւ յոյս ունիմ, {որ} իմ ոչխարքը կը լսեն իմ ձայնին եւ այլն,

րում, յանձնեց նորան խնդրել թագաւորից, {որ} Կոստանդնուպօլսի մէջ իւրեանց խոստովանութ

քին... խաչը ձեռքին օրհնել Հայոց ազգը, {որ} այսքան ժամանակ դուրս էր մնացել եկեղեցու

ութիւնը չընդունելով) մեռածների համար, {որ} Աստուած ներէ նոցա անգիտութեան մեղքը:

Կո՛մս, չափեցէ՛ք այս անիրաւութիւնքը {որ} չափով եւ կամիք, բայց մեք ընդունել այսպ

ու հետ խօսակցութիւնը բովանդակող գիրքը, {որ} Պ. Խուդաբաշեւը ընդունում է որպէս պատգա

Մեք բողոքում ենք այն խօսքերի ընդդէմ, {որ} Թէորիանոսը կամայաբար դնում է Շնորհալու

թողնելով ուրիշներին: Յոյս ունիմ, {որ} այս նամակս տեղ կը գտանէ Ձեր Յիշատակարան

կորոսեան Բաբկէնեանց Տարակոյս չկայ, {որ}, կարդալով այս նամակը, կը հասկանան ընթ

ք կարգաւոր քննութեան տակ ձգել մի գործ, {որ} յառաջաբանից մինչեւ վերջը պատկերացնում է

բան չունինք ասելու եւ ցաւում ենք շատ, {որ} իբրեւ յիշատակագիր, մի փոքր մերկանդամ հ

արակած համբաւների ստութիւնը, գիտէինք, {որ} " Հիւսիսափայլը " դադարելու չէր ներգործե

դադարելու չէր ներգործելուց, գիտէինք, {որ} մեք ինչպէս յառաջ, այժմ եւս գործակից էի

գով ցանկանում էր նա: Մեք գիտէինք, {որ} մի այդպիսի ողբալի վիճակում գրել է Սկայո

ւ բառ խօսել, մանաւանդ ցանկանում էինք, {որ} մի փոքր յարատեւէ նորա ուրախութիւնը, ըս

այս նոր ասպարէզի մէջ եւ հաւատում ենք, {որ} նորա ջանքը կը պսակուի՝ կատարելագործելո

այսքան միայն արժան ենք համարում ասել, {որ} դա մի կամայական բան չէր: Մեք միշտ

անուիլ: Մեք խնդրում ենք այն մարդերից, {որ} թեթեւ աչքով նայում են մի շարունակ հրատա

յն բան։ Պատասխանելու չենք տրտնջանքին, {որ} ժամանակ առ ժամանակ բարձրանում են այսպիս

ւթեանը տալ այն ակնարկական ուղղութիւնը, {որ} երբեմն յայտնի էր Փրանսիայում անունովս՝

ure allusionelle: Շատ ժամանակ չէ, {որ} ասել էինք, թէ ազգութեան տունկը, ինքնո

երկրորդի մէջ: Ճշմարի՛տ է եւ այն, {որ} շատ բան եւս չէ կախւում օրագրի հրատարակո

ով մեր խօսքը այն չորս խնդիրների մասին, {որ} եղած էին մեզանից՝ չենք կարող չյայտնել

կարող չյայտնել մեր ցաւը այն պատճառով, {որ} չենք կարող այս անգամս ուրիշ բաների վերա

պիտի լինի ձեր գործը: Մի՛ մոռնաք, {որ} ձեր ապագան պիտի դատաստան կատարէ ձեր գեր

թեան, թո՛ղ չվհատեցնէ ձեզ. այն մարդը, {որ} զգում է իւր անձը կենդանի, պիտի յարի ձե

դավաճառ ստրկութիւնը: Այն ո՛ր սիրտն է, {որ} համակրութիւն չունի դէպի հիւսիսային Ամեր

կան անձնազոհութիւնը, ո՛ր խղճմտանքն է, {որ} հաշտ կարող է մնալ Հարաւային Ամերիկայի `

չնայելով այս բոլորի վերայ, քիչ մնաց, {որ} Անգլիան պատերազմ յայտնէ Հիւսիսային Ամեր

պա ուրեմն ակամայ, քանզի յաղթութիւնքը, {որ} տանում են այժմ հիւսիսայինք հարաւայնոց վ

տութիւնը եւ իրաւունքը, կարելի՞ բան է, {որ} համակրութիւն ունենայ դէպի հարաւային Ամե

ի առջեւ են բիւրաւոր անգործ գործաւորքը, {որ} տանջւում են սովից եւ վերջին ճիգն են թափ

ների թշուառութիւնը: Մի տեսակ ժապաւէն, {որ} առաջ գործածական էր, դուրս ընկաւ սովորո

կարող է առնել: Ժողովքներով վճռուեցաւ, {որ} իւրաքանչիւր պատուաւոր կին յօժարակամ գնէ

հանդիպեցաւ գրեթէ նոյն ճակատագիրը, ինչ {որ} Լոնդոնում. ամենայն տեղ ստորագրութիւն ս

ակութիւն: Այս տեսակ աղքատութիւն, {որ} ուրիշ աշխարհի մէջ թերեւս այնքան զարմանա

լիոյ եւ Ֆրանսիոյ մէջ զարմանալի: Բայց, {որ} սովորել է խնդիրը քննել, քրքրելով նորա

բոլոր ծնուցիչ պատճառքը, նա տեսնում է, {որ} միմիայն Անգլիոյ մէջ, եւ ըստ մասին Ֆրան

րաբերութեամբ: Բայց հարկաւոր է իմանալ, {որ} տէրութիւնքը ազգ չեն, եւ տէրութեանց շահ

ահի հետ բնաւ վերաբերութիւն չունի, քանի {որ} տէրութեանց կազմութիւնը այնպէս է, ինչպէ

էրութեանց կազմութիւնը այնպէս է, ինչպէս {որ} կան այսօր: Թէ ի՛նչ է տէրութիւնը,

ի ուրիշ ժամանակ. առայժմ այսչափ միայն, {որ} անգլիական ազգը ամեն ազգից աղքատ է եւ ամ

այլ կառավարութեան եւ ազնուականութեան, {որ} Անգլիա չեն, որովհետեւ մինը անգլիական կ

եւ հարստութեան է երկրագործութիւնը: Երբ {որ} մի ազգ կազմող անհատների մեծագոյն մասը պ

այ: Եւ այս պատճառով, փոքրագոյն մասը, {որ} չէ պարապում երկրագործութեամբ, կարող է

րագործութեամբ, կարող է հաւաստի լինել, {որ} հազիւ պիտի կարողանայ մշակել, շինել, գ

լ, շինել, գործել եւ վաճառել այն, ինչ {որ} դուրս է բերում գետնից նորա մեծագոյն մաս

տահի ապրուստի կողմից: Փոքրագոյն մասը, {որ} բաղկանում է վաճառականներից, չէ կարող ա

ականներից, չէ կարող անգործ մնալ, քանի {որ} մեծագոյն մասի արդիւնքը սպասում է նորա՝

րայ եւ կախուած չէ օդի մէջ: Չկայ մարդ, {որ} չխոստովանի այս ճշմարտութիւնը եւ նոյնիսկ

գործի համար երկիր է հարկաւոր գործելու, {որ} Անգլիոյ մէջ չունի հասարակ ժողովուրդը:

ագործութեամբ պարապիլ. այն միլիոնները, {որ} բնակւում են Անգլիոյ մէջ, օրական աշխատո

լիոնաւոր բազմութեան միջից այն մարդիկը, {որ} դրամագլուխ ունին, վարձում են մի որեւից

Եւ ֆերմերը եւ նորա հազարաւոր մշակները, {որ} այնչափ տարի ապրում էին այն հողի վերայ,

ւականի անունը չգոռայ, վաղը հող չունի, {որ} հաւասար է ասելու, վաղը հաց չունի: Անգ

ի հարկ տայ ազնուականին այն հողի համար, {որ} գործում է եւ որ ազատելու համար գնաց արի

ականին այն հողի համար, որ գործում է եւ {որ} ազատելու համար գնաց արիւն թափեց, խեղաց

տեղ: Այս պայմանների վերայ կարելի՞ է, {որ} երկրագործութիւնը դառնայ անգլիական կեանք

իւնքը, ձեռագործութիւնքը, մեքենաները, {որ} այսօր գրեթէ դարձել են նորա բնաւորութեան

հական չեն, այլ յառաջանում են նորանից, {որ} հասարակ ժողովուրդը հող չունի: Որովհետե

թելու կարօտութիւնը. եւ պիտի գաղթէ նա, {որ} չկամի սովամահ մեռնիլ եւ մեռցնել իւր ընտ

րայ ես ունէի երբեմն հող եւ ազատութիւն, {որ} յետոյ աւազակները կողոպտեցին ինձանից։ Ե

էնքով գնացող անհատին այնչափ հող, որչափ {որ} ինձ կամ իմ ազգի իւրաքանչիւր անհատին պիտ

ն պիտի բաժին ընկնի: Խոստանում եմ ձեզ, {որ} դուք յաւիտեանս յաւիտենից կարող էք մշակե

, եւ այն ինչպէ՛ս զինուորք: Զինուորք, {որ} քաջ տեղեակ են երկրագործութեան, գիւղակա

եսակ ձեռագործական արուեստների, որչափ, {որ} մինչեւ այժմ մարդկային բանականութիւնը յա

արտօնութիւն կ'ունենաս այն հողի վերայ, {որ} պիտի ազատենք, - ընդհատում եմ ես նորա խօ

խօսքը: - Բայց դու պայման դրեցիր, {որ} գրաւ դնելու կամ վաճառելու իրաւունք չպիտ

նթանայ երկրագործութիւնը: Պիտի իմանաս, {որ} գեղի եւ քաղաքի իւրաքանչիւր անդամը, հաւ

ւր գեղ, պիտի ունենայ իւր յատուկ հողը, {որ} պիտի սեպհական մնայ քաղաքի կամ գեղի հասա

իւրեանց բաժինը գործել եւ մշակել, քանի {որ} գտնւում են այն գեղում կամ այն քաղաքում

քը կ'ընդունուի: Կարող է պատահել, {որ} ոմանք մարդիկ, կա՛մ ժառանգաբար, կա՛մ ի

անզի ինքեանք վաճառած լինելով՝ հարկ է, {որ} եւ գնեն: Իսկ եթէ 200 տարու միջոցում այ

ւմ դարձեալ նոյն թշուառութիւնը չէ՞, ինչ {որ} այժմ ունիս Անգլիոյ մէջ, նոյն մօնոպօլէո

եւ ապահով հիմքի վերայ, եւ անհնա՛ր է, {որ} նա կա՛մ աղքատութեան հանդիպի, կա՛մ իսպա

ռ կարօտ մնայ ": Մեք վկայում ենք, {որ} այս պայմանը ծնրադրութեամբ կ՚ընդունին,

կեանքը, մինչդեռ անգլիական գործաւորը, {որ} ապրում է այսօր, չգիտէ թէ վաղը պիտի հնա

է պիտի շարունակէ՞ գործարանը իւր գործը, {որ} եւ նա աշխատելով՝ ստանայ մի քանի շիլլին

բամբակից եւ ժապաւէնից: Համաձայնեցէ՛ք, {որ} այդ երկուքը եւս չունին այն յարատեւ ոյժը

դ երկուքը եւս չունին այն յարատեւ ոյժը, {որ} կարողանան պահել եւ դիմանալ միլիոնաւոր գ

այ եւ գործում է նորան: Այն ազգը, {որ} չունի հող եւ երկիր, երբեք չյուսայ, որ

որ չունի հող եւ երկիր, երբեք չյուսայ, {որ} պիտի հարստանայ. այդ անբնական մի բան է

ը՝ խելագարութիւն: Թո՛ղ բնաւ չյուսայ, {որ} առաջ հարստանայ եւ յետոյ երկիր ձեռք բերէ

րկիր ձեռք բերէ. այդ լինելու չէ: Նախ, {որ} հարստութիւնը, որ եթէ կայ այդ ազգի մասն

յդ լինելու չէ: Նախ, որ հարստութիւնը, {որ} եթէ կայ այդ ազգի մասնաւորների ձեռքում,

որների ձեռքում, կամ վաճառականութիւնը, {որ} եթէ վաճառականութիւն է... հիմք չունի,

եւ պատահարների ազդեցութեան: Երկրորդ, {որ} հող եւ երկիր տիրաբար ձեռք բերելու նպատա

իւնը ապահովելու համար: Եւ հաւատացէ՛ք, {որ} վաճառականութիւնը եւ արուեստը որչափ որ ծ

, որ վաճառականութիւնը եւ արուեստը որչափ {որ} ծաղկին, թէեւ առանց երկրագործութեան չկա

ութեան չկայ եւ վաճառականութիւն, որչափ {որ} մասնաւոր մարդիկ միլիոններ դիզեն, այսու

. անկիրթ... Մինչեւ այժմ չե՞ս հասկցել, {որ} աշխարհը լուսաւորել է եւ չէ կարող այլեւս

էի, բայց ասես թէ խելք կա՞ր գլուխներս, {որ} միմեանց պատահէինք, քանի որ երեսի վերայ

գլուխներս, որ միմեանց պատահէինք, քանի {որ} երեսի վերայ մնացած ազգը փրկելու եւ գերո

տարաւ խօսքը, - պիտի իրաւունք տալ մեզ, {որ} կտրիճի պէս գործ կատարեցինք եւ մեր դարաւ

ասել, խղճի խայթ եւս զգաց, ազնուաբար, {որ} հին ժամանակների վերայ գնալով եւ մոռնալո

պէս ազատ կոչուելով, ազա՞տ եմ ես, քանի {որ} նիւթական կարօտութիւնը ստիպում է ինձ, կ

հատուցում: - Բայց ես մտածում եմ, {որ} կարող է, եւ մանաւանդ երջանիկ, եթէ աշխ

ութիւն չկայ: Եւ դուք պիտի համաձայնիք, {որ} կա՛մ հաւասարութիւն չկայ, կա՛մ արդարութ

հաւասարութիւն չկայ, կա՛մ արդարութիւն, {որ} իրաւունք առնէ մեր հաւասարութեան իրականա

ռնէ մեր հաւասարութեան իրականապէս, քանի {որ} հաւասարութիւնը, իբրեւ լոկ խօսք, հնչու

կ խօսք, հնչում է միայն օդի մէջ եւ քանի {որ} իրական անհաւասարութեան հետեւանքը շինում

- Ե՞ս որչափ ունիմ: - Չգիտե՞ս, {որ} չունիս: - Հըմ. դու հայրենիքի որդ

նեցաւ: Սեպհականութիւնը այն բանի, {որ} առանց մեր աշխատութեան, բնութիւնը դնում

է աշխատութեամբ ձեռք բերուած այն բանը, {որ} բնութիւնը չէ պահում իւր գոգում, որ բնո

ը, որ բնութիւնը չէ պահում իւր գոգում, {որ} բնութիւնը չէ պատրաստում, անմիջապէս, ո

ր բնութիւնը չէ պատրաստում, անմիջապէս, {որ} մարդը արուեստական ճանապարհով է պատրաստե

ժէքը պայմանական է, մի խօսքով՝ դրամը, {որ} մարդը վաստակել է: Բայց հողը նա չէ վաստ

- Ինձ ի՛նչ փոյթ: Բռնակալութիւնը, {որ} նոյնն է, թէ աւազակութիւն, վաճառել է ք

նգների եւ քո սերունդի ապագան, իսկ ես, {որ} ոչինչ ունիմ, ինձ ապրուստ պէտք չէ՞. իմ

տք չէ՞. իմ ժառանգները եւ իմ սերունդը, {որ} ինձանից յետոյ ոչինչ ստանալու չեն ինձանի

պակասորդը կը լցուի, սակայն մի մոռնար, {որ} քո ցեղը մինչ ցարդ վայելել է այդ հողը,

Կեցցէ՛ մահ: Այս էր վերջին խօսքը, {որ} լսուեցաւ: Եւ խեղճ մարդը, վարատական եւ

ութեան եւ անօրէնութեան տարրը: Կարծեց, {որ} եթէ մի մարդու տեղ քսան հոգի նստի, բոլո

նստի, բոլոր բանը կը փոխուի, մոռցաւ, {որ} քանի իւր հասկացողութիւնը նոյնն է, ինչպ

նի է մարդկային կեանքի եւ այս երեւոյթը, {որ} երբ մի արտաքին ոյժ դադարում է ճնշել որե

ի է Անգլիոյ մէջ: Ամէն մարդ գիտէ, {որ} գրատպութիւնը ազատ է այնտեղ, եւ կառավար

բնական պատճառներով աշխատում է համոզել, {որ} տպագրութիւնը ազատ մնայ ամենայն յարձակմո

խակալ կարծիքները, նորա աւանդութիւնքը, {որ} դարերով նստել են նորա ուղեղի վերայ, ար

յժով կամ արգելքով, ո՛չ, նա լաւ գիտէ, {որ} սոքա անհնարին բաներ են Անգլիոյ մէջ, նա

ակութեան վերայ: Հասարակութիւնը տեսաւ, {որ} այդ գրուածքը հիմն ի վեր տապալում է այնպ

սի հասկացողութիւնք, այնպիսի սկզբունք, {որ} վաղուց արդէն սրբազանել է ինքը, հասարակ

դէն սրբազանել է ինքը, հասարակութիւնը, {որ} դարձել է նորա հոգին, նորա պաշտական գաղ

նորան վրէժ, նորա միակ ցանկութիւնը էր, {որ} ուսուցիչք կորուսանեն իւրեանց ամբիոնը:

պիտի բռնանայ իւր ընկերի վերայ: Եւ քանի {որ} տնտեսական խնդիրը՝ այն բազմակնճիռ Գորդի

փոփոխեն կառավարութեան ձեւը, բայց քանի {որ} հասարակութեան մի մասը տիրապետել է հողին

to be! ": Քսան երեք միլիոն ստրուկ, {որ} մինչեւ ցարդ նստած հայրենիքի հողի վերայ

: Նոյն հողը, որի վերայ բնակւում էր եւ {որ} գործում էր, այժմ, ազատուելուց յետոյ,

էր գործում, միայն այս տարբերութեամբ, {որ} տրուած դրամը կամ անձնական աշխատութիւնը

խիթարութիւն անուանափոխութեան մէջ, քանի {որ} գործը նոյնն է: Պիտի ասեն, որ այդ տեսա

ջ, քանի որ գործը նոյնն է: Պիտի ասեն, {որ} այդ տեսակ ազատութենից շինականը եթէ տնտե

եսից ծովը: Տեսաւ կառավարութիւնը, {որ} այս տեսակ ազատութիւն չէ կարելի տալ. գո

իկը: Տեսաւ ազնուականը եւ համոզուեցաւ, {որ} այս տեսակ ազատութիւն տալը ազնուականութե

ուռ մնալ եւ քարշ ածել այս գործը, որչափ {որ} կարելի է դիմանալ: Եկաւ արեւելեան

վարութիւնը տեսաւ այս բոլորը, հասկցաւ, {որ} անցեալը չէ կարելի շարունակել, լարերը շ

րդ խորհուրդի քամակից, ինչպէ՛ս լուծել, {որ} ազնուականութիւնը զոհ չբերէ երկիրը, բայ

րազմ ունենալ 23 միլիոն բազմութեան հետ, {որ} սովամահ լինելու երկիւղից եւ յուսահատութ

րութեան, համեմատ նոցա թուին, այնպէս, {որ} այդ հասարակութիւնքը, մինչեւ մի նշանակե

նոքա փոխեցին շունի հետ: Չէ՛ անհնար է, {որ} այլեւս մնանք նոյն յարաբերութեան մէջ:

ջերմախտական եւ լարեալ վիճակը անհնար է, {որ} լինի երկարատեւ: Եթէ վաղօրօք խելք գործ

կարող փրկել մարդը ստրկութենից, մինչեւ {որ} այդ մարդը հողի վերայ իրաւունք ունեցող չ

պղինձը, այսչափ ոսկու եւ արծաթի հանք, {որ} ամենայն տարի անդադար ոսկի եւ արծաթ են թ

սաստկանում է դրամի պակասութիւնը, որչափ {որ} ամեն կողմից ոսկի եւ արծաթ է դուրս բերւո

ս բերւում երկրագունդից: Անտարակոյս է, {որ} մետալեայ դրամը ամենայն տարի շատանում է

րի շատանում է, ի՛նչ է ուրեմն պատճառը, {որ} ժողովուրդը չէ տեսնում նորա երեսը, եւ ո

երեւելի մօնօպօլիստ սեղանաւորների մօտ, {որ} աշխարհը խեղդում են պարտքի մէջ, եւ երկր

սարակութեան մօտ եւ չէ կարող մնալ, քանի {որ} տէրութեանց ծախքերը, օրըստօրէ բարձրանալ

րէ բարձրանալով, լեռնանում են, եւ քանի {որ} ժողովուրդը հող չունի, եւ ուր որ ունի,

ւ քանի որ ժողովուրդը հող չունի, եւ ուր {որ} ունի, չկամի գործել: Նա թողում է դաշտը

արդիւնքի կարօտողների թիւը: Եւ փոխանակ {որ} ինքը պիտի դրամ ստանար դուրսից, այժմ ին

այժմ ինքը պիտի տայ: Այո՛, այն մարդը, {որ} թողեց երկրագործութիւնը եւ գնաց քաղաք,

, նա ունի հող, նորա ձեռքում կայ նիւթ, {որ} ասել է ոյժ եւ կարողութիւն դրամի համազօր

բ, չունի՛ այն ոյժը եւ զօրութիւնը, ինչ {որ} ունի աշխատութիւնը, երբ նորա հետ զուգըն

լացո՛ւր սորա վերայ եւ քաղաքային ծախքը, {որ} ուտում է եւ մաշում է բոլոր, ինչ որ մար

ը, որ ուտում է եւ մաշում է բոլոր, ինչ {որ} մարդը իւր աշխատութեամբ վաստակել էր: Նա

ց մօտ կենդրոնացած է դրամական ոյժը: Ուր {որ} է դրական զօրութիւնը, այնտեղ է եւ դրակա

այնտեղ է եւ դրական շահը: Միւս բոլորը, {որ} ինքեանք զօրութիւն չունենալով պիտի ուրիշ

ան են այդ զօրութեան: Նոցա շահը այն է, {որ} հազիւ հազ ապրում են, բայց նոցա կեանքը

շահին: - Կա՛ց, - ասում է մինը, {որ} չէ սիրում ուրիշի, մանաւանդ մի նոր կարծ

. - Ի՛նչ կայ: - Դու ասացիր, {որ} դրամի պակասութիւնը հետեւանք է երկրագործ

գութիւնը երթալով զօրանում է: Մի մարդ, {որ} սորանից տասն տարի առաջ հարիւր ոսկի ունե

իտ է այդ բոլորը, բայց ի՞նչ է պատճառը, {որ} բոլորը եւս միացել են եւ կրկնապատկել են

- Ների՛ր, պարո՛ն, հաստգլուխ ես եղած, {որ} մինչեւ այժմ չհասկցար: Ապրանքը նոցա ապր

ամի զօրութիւն չունենալը, իսկ պատճառը, {որ} կարծում ես, թէ յառաջանում է տանը տիրոջ

եղ կամքը կամ հաճոյքը հանդէս չունի: Երբ {որ} երկրագործութիւնը, դրամի հետ փոխուելու

տեւ հասարակ ժողովուրդը չունի այն բանը, {որ} փոխանակել կարող էր դրամի հետ, ուրեմն ե

1861-ին ` 2, 803, 034: Տարակոյս չկայ, {որ} Ամերիկայի պատերազմի պատճառով այսօր Լոնդ

ողովուրդի վիճակը մի այնպիսի աշխարհում, {որ} բոլոր երկրագունդին բաժանում է իւր ձեռագ

րկրագունդին բաժանում է իւր ձեռագործքը, {որ} պէտք ունի միլիոնաւոր ձեռքերի, ի՛նչպէս

սը: Ի՞նչ է ուրեմն: Մեր խնդիրը... ինչ {որ} աւելի իրաւունք ունի գրաւելու մեր ուշադր

ք ունի գրաւելու մեր ուշադրութիւնը, ինչ {որ} մօտ է մեզ, որի հետ անքակտելի կապերով կ

անգամ: Ամէն մարդ կարող է վկայել, {որ} 1860-ին աւելի լաւ էր Թիւրքիայի դրամական

ուր լցնելու "։ Մոռանում է, դարձեալ, {որ} գաւառները Կրեսոսի առասպելեալ գանձարանքը

. ի՞նչ զօրութիւն ունէին այդ գաւառները, {որ} կարողացած լինէին նորանով, իւրեանց մէջ

այս հնարների ուղղակի հետեւանքը: Այն, {որ} պարտքը պիտի կրկնապատկուի, այն, որ գաւ

ն, որ պարտքը պիտի կրկնապատկուի, այն, {որ} գաւառները եւս պիտի հասանեն Պօլսի օրը,

ները եւս պիտի հասանեն Պօլսի օրը, այն, {որ} մի գեղեցիկ առաւօտ թէ՛ Պօլսի եւ թէ՛ գաւա

խառնակութիւն: Բայց չէ պիտոյ մոռանալ, {որ} մի այսպիսի վատաբաղդ դիպուածում, առաջ ք

ն ոյժը, գոնէ, այդտեղ գէթ պիտի երեւի, {որ} իւր ողորմելի ստրուկներից աւելի ապրի մի

րտքերից: Նա մխիթարւում է՝ տեսանելով, {որ} աւելի շատ են այլ տէրութեանց պարտքերը:

էս այն աւելի շատ պարտական տէրութիւնքը, {որ} պէտք է եւ աւելի շատ նեղութեան մէջ լինէի

ոսկիների գինը: Մեղքը Մօհամմէդի վիզը, {որ} սորա պատճառը չէ գրել Կուրանի մէջ: Ուրի

մի քանի հազար քաղցած ու մերկ զինուոր, {որ} տարիներով չեն տեսնում ռոճկի երես, ներս

րգ թուղթը եւ չէ վախենում: Նա վստահ է, {որ} մարդիկ, եթէ դադարին նորան իբրեւ դրամ գ

ւրիշին: Խնդիրը նոյնիսկ այնտեղ է, {որ} նա աղքատ է եւ պիտի առաւել աղքատանայ, ե

մի օրուայ մէջ այնքան անգամ փոխւում է, {որ} ո՛չ առնողը գիտէ նորա րոպէական արժէքը,

ուրիշ կերպ: Արհեստաւորը եւ բեռնակիրը, {որ} չունի եւ այս վաճառականների ունեցած շատ

անտուն, վարատական եւ անմաքուր կեանքը, {որ} պիտի անցուցանէ նա զանազան իջեւաններում

սաբացին, նոյն եգիպտական ծառայութիւնը, {որ} սպասում է նորան: Չկայ այն ընտանեկան մխ

մտերմական, գողտրիկ եւ անմեղ հայեացքը, {որ} առանց ձայնի, առանց խօսելու, կարող են

ա տասն եւ ութն կամ քսան տարեկան որդին, {որ} աճել եւ զօրացել էր իբրեւ մի ծաղիկ իւր ս

րի։ Յանկարծ այս նորեկը լուր է առնում, {որ} իւր ծերունի հայրը վախճանել է, մայրը հի

ացի այն սխալ եւ վնասակար աւանդութենից, {որ} քեզ այդ օրը ձգեց: Պանդխտակիցքը գա

աղցր չէ այն մանր վաճառականների վիճակը, {որ} նոյնպէս լքանելով իւրեանց երկիրը՝ ձեռք

մարդը պատերազմ ունի չքաւորութեան հետ, {որ} չգիտէ, թէ վաղը ինչո՞վ պիտի կերակրուի կ

տանում է իւր կեանքի ծանր խաչը, մինչեւ {որ} մի նիւթեղէն խաչ տնկուի նորա գերեզմանի վ

իքին սպասում է նոյն թշուառութիւնը, ինչ {որ} վերեւում ասացինք: Նորա պատանի կամ մանո

մ է թողուլ դպրոցը եւ գնալ ծառայութեան, {որ} մի քանի ժամանակից յետոյ օգնութիւն կարող

չկարողանայ երաշխաւորել: Այն, ինչ {որ} պատկերացնում է այժմ մեր խեղճ ազգի վիճակ

: - Չենք ասում բոլորը, բայց պիտի {որ} ազգի մեծագոյն մասը երկրագործ լինի, իսկ

ուրս բերած արդիւնքը մշակող եւ վաճառող, {որ} զուգակշիռը պահուի եւ աղքատութիւնը տարագ

ր գնայ: - Բայց դուք մոռանում էք, {որ} Թիւրքիան Եւրոպա չէ: Նա չունի ոչինչ ճան

չինչ ճանապարհ, ոչինչ հաղորդակցութիւն, {որ} անհրաժեշտ են թէ՛ երկրագործին՝ իւր բերք

ւ տեղեր կան մեծ եւ փոքր Հայաստանի մէջ, {որ} մօտ են Սեւ ծովին եւ Միջերկրականին, երկ

նի սահմաններում: Այն ժողովուրդը, {որ} դուրս չէ եկել իւր պատմական աշխարհից, թ

ութիւն չէ մեր քարոզածը. իսկ այն մասը, {որ} դուրս է իւր աշխարհից, ասել է թէ գտնւու

ենք վերադառնալ, մանաւանդ՝ Փոքր Ասիա, {որ} աւելի հրապուրիչ է իւր ծովեզերեայ դրութե

ր ծովեզերեայ դրութեամբ: Հերիք է, {որ} մի երկու գլխաւոր եւ յարմարաւոր տեղերում

սանի երկրագործութիւնը, միւս մասերում, {որ} թերեւս հեռի են ծովից, նոյնպէս կը զարթի

Ո՞վ արգելառիթ է Հայոց ժողովրդին, {որ} նա չբնակի վերասաց տեղերում. եւ ի՛նչ տե

ը բաւական են հարստացնել մի բազմութիւն, {որ} արիաջան փութով պարապում էր այն նուիրակա

ասել այս խօսքը, բայց ծածկել այն, ինչ {որ} զգում ենք, համարում ենք ոչ միայն կեղծա

լեւ վատութիւն: Մի քանի տարի կայ, {որ} լսում ենք հանապազ մեր վաճառականներից մի

աճառականութիւն, միմիայն այն պատճառով, {որ} ինքեանք Հայ էին: Նոցա վաճառականութիւնը

ապրանք բերէ Եւրոպայից ու վաճառէ, կամ, {որ} նոյն է, օտարի ապրանքը ուղարկէ Եւրոպա։

ւթի՞ւն տարածելով: Ո՞ւր են մեր հնարքը, {որ} կարողանայինք գործ դնել այս խորհրդով:

եան արեւը: Եւ այդ ահագին բազմութիւնը, {որ} առաւօտը զարթելով՝ պիտի մտածէ, թէ ի՞նչ

նի մեր օրերում: Այն փիլիսոփայութիւնը, {որ} անմիջապէս չէ բղխում մարդկային կեանքից ե

նմիջապէս չէ բղխում մարդկային կեանքից եւ {որ} չէ դադարում դարձեալ մարդկային կեանքի վե

մ դարձեալ մարդկային կեանքի վերայ, քանի {որ} մարդը ապրում է եւ օդ է շնչում, մեք հրա

, ոյժ եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, քանի {որ} ազգը, հասարակ ժողովուրդը, կարօտ է օրա

ժողովուրդը, կարօտ է օրական հացի, քանի {որ} նորա տնտեսական խնդիրը կարգի չէ դրւում:

ապրանքի վաճառականութիւնը, չկայ մինը, {որ} ապրանք խնդրէ նորանից, ապրանք ապսպարէ ն

ոքր դրամ անցանէ, եթէ նա յոյս ունենայ, {որ} իւր աշխատութիւնը պիտի գնահատուի, եթէ ն

է, թէ ո՞վ տայ երկրագործին այն դրամը, {որ} հարկաւոր է նորա լքեալ բազուկները զօրացն

այժմ չերեւեցաւ եւ ո՛չ մի ընկերութիւն, {որ} պարապէր երկրագործութեան եւ երկրագործակա

եզ թւում է՝ միայն մի լոկ սովորութիւն, {որ} հայկական վաճառականք մշակ դարձան եւրոպաց

իւն առնելու մէջ: Թողունք տակաւին այն, {որ} ձեռագործի վաճառականութիւնը չէ դարձնում

անառութիւնը։ Հերի՛ք է միայն ցոյց տալ, {որ} ձեռագործի վաճառականը առողջ դրամ պիտի վճ

իւն է այս, բայց այն աստիճանի կամակոր, {որ} գրեթէ դառնում է այսօր մի ազգային աւանդո

մ չափել այն սարսափելի վիհի խորութիւնը, {որ} բացւում է մեր առջեւ: Գրեթէ ազգովին սով

, չունի այն ոյժը, այն կարեւորութիւնը, {որ} մարդը առանց նորան չկարողանայ ապրել: Ապ

ործերը դադարեցնելու: Բայց այն տոկոսը, {որ} պիտի վճարէ իւր նոր պարտքի համար, կը տա

լրանայ... Միւս կողմից, այն մարդիկը, {որ} պարտական էին նորան, չեն վճարում իւրեան

պարտական մնաց եւ առանց ամենայն հնարի, {որ} անհրաժեշտ է ապրուստի համար: Ո՛ւր

նօգուտ, քանզի նոյն գործողութիւնը, ինչ {որ} անցաւ առաջին անգամ, պիտի կրկնուի, անշ

այդ մասին, որովհետեւ գիտէր, թէ որոնց {որ} պարտք ունի, կախւում է նոցանից, թէ մի

ալ ենթակայանալ մի կոպիտ յարաբերութեան, {որ} լինում է պարոնի եւ ծառայի մէջ, տանել ա

դու համար հեշտ չէ նաեւ գտնել մի պարոն, {որ} յօժարէր ընդունել նորան իւր մօտ: Յիսուն

ք, այն մխիթարիչ եւ լուսափայլ կողմերը, {որ} այդպէս հրապուրում են եւ իւրեանց են քարշ

հնարաւոր է վաճառականութիւնը: Այն, ինչ {որ} նոքա անուանում են վաճառականութիւն, թո՛

նը եւ ոյժը այնտեղ է, կրկնում ենք, ուր {որ} դրամագլուխը կամ ապրանքը կայ: Առնողը տկ

նգամ երազելի է այն ապահովութիւնը, քանի {որ} Թիւրքիան յարաբերում է Եւրոպային՝ իբրեւ

ա գալիս են եւ գնում են, " որպէս հողմ, {որ} շնչէ, որ ոչ գիտէ, ուստի՛ գայ կամ, յո

եւ գնում են, " որպէս հողմ, որ շնչէ, {որ} ոչ գիտէ, ուստի՛ գայ կամ, յո՛ երթայ "

եւ ազգը չկոտրէ այս ուղղութիւնը, մինչեւ {որ} նա չկատարէ մի տնտեսական յեղափոխութիւն,

գլուխը, երբ ազգը դիմէ դէպի բնութիւնը, {որ} ոչ միայն կարող է փրկել եւ ազատել ազգը ա

Բնութեան մէջ չկան այն վտանգները, ինչ {որ} կան մեքենական վաճառականութեան մէջ. այն

եալ է բնութեան օրէնքներով: Այն մարդը, {որ} բնութեան հետ գործ ունի, որ անմիջապէս հ

Այն մարդը, որ բնութեան հետ գործ ունի, {որ} անմիջապէս հողի՛ց ստանում է բնութեան բեր

եւ այլ խնդիր է մտնել՝ հաստատ գիտելով, {որ} պիտի խեղդուի ": Հայոց ազգը, քանի

պիտի խեղդուի ": Հայոց ազգը, քանի {որ} չունի իւր սեպհական երկրագործութիւնը՝ բ

ն իւրեանց հայրենի, բարեբեր երկիրները, {որ} այսօր գրեթէ ամայի եւ խոպան է, այն օրից

ու մեծ շահ կը բերէ ազգի ընդհանրութեան, {որ} է ազգի հիմքը, լծակը, շարժարանը: Ընդհ

իւնը: Եւ միայն հում բերքերը չեն, {որ} կարող են գրաւել հայ վաճառականի գործունէ

յն ժրաջան եւ գործունեայ մարդերի համար, {որ} ստուգապէս կամին պարապել վաճառականութեան

այն գործարանքը, նոյն այն մեքենաները, {որ} կարող են ներգործել Եւրոպայի մէջ, ծանր

սի ձեռնարկութեանց: Շատ մեքենայք, {որ} Եւրոպայի մէջ ներգործում են կրակի եւ շոգ

ամար հարկաւոր չէ վատնել այն դրամը, ինչ {որ} Եւրոպացին վատնում է ածուխի կամ փայտի հա

ագրական անուանակոչութիւնքը չեն պատճառ, {որ} Եւրոպան Եւրոպա է դարձել, իսկ Ասիան՝ Ա

կլիմայի մէջ: Նորա գործունէութիւնն է, {որ} այսօր պատգամ է տալիս բոլոր երկրագունդին

ոգաբարձութեամբ յառաջ է բերում այն, ինչ {որ} առանց աշխատութեան բնութիւնը ինքը կարող

ձ, անարատ: Ո՛ւր թողունք այն բերքերը, {որ} ո՛չ արուեստը եւ ո՛չ գիտութիւնը կարող են

կարող են յառաջ բերել Եւրոպիոյ մէջ, եւ {որ} այնպէս առատօրէն պարգեւել է բնութիւնը Աս

ոյ տարեկան ածուխի պէտքը, եւ գտանելով, {որ} հարիւր երեսուն տարուց յետոյ Անգլիան չպի

է իւր հողի մէջ, ահա այս երկու տարի է, {որ} " Երեմիայի ողբ " են կարդում իւրեանց գլխ

է միշտ երէկը. այսօրը է նորա Աստուածը, {որ} պաշտում է, վաղը ի՛նչ կամի թող լինի, ո

ող լինի, ովի՛ բան ու գործը կտրուել է, {որ} վաղուայ համար մտածէ: Մեք կարծում ենք,

այնացնել, ուղղել, հարթել՝ մոռնալով, {որ} իւր նեղութիւնը ճանապարհից չէ այնքան, ո

ապարհից չէ այնքան, որքան ոտքի կօշկից, {որ} սեղմում է եւ չէ թողնում ման գալ: Այսպի

՛նչ կ'օգնէ ճանապարհի լայնութիւնը, քանի {որ} կօշիկը նեղ է: Այո՛, Եւրոպան կանգնած է

: Կարող են, դարձեալ, դիմադրել, {որ} եթէ մեր հայեացքով, միայն մարդ ու հաց կ

այլ հարկաւոր եւս չէ: Բայց այս է բանը, {որ} դորան հասնելը ժամանակի է կարօտ, եւ մին

աստուն Ծերունին: Մեք ուրախ չենք, {որ} այսպէս է լինում, մեք ուրախ չենք, որ մ

, որ այսպէս է լինում, մեք ուրախ չենք, {որ} մի ազգ ճնշում է, հարստահարում է միւս ա

եսական կողմերը. հերի՛ք է, ասում ենք, {որ} մի ազգութիւն իւր մի շամփուր խորովածի հա

ն: Մարդը մինչեւ այժմ չէ հասել այնտեղ, {որ} առանց երկրորդական եւ պաշտօնական անունի

երբ մարդիկ հասանում են մինչեւ այնտեղ, {որ} ոչ միայն մարդը չեն ճանաչում մարդու անու

նց գոյութիւնքը ուրանում են՝ չնայելով, {որ} այդ բազմութիւնքը ներկայ են. երբ թթուած

տորուեցան, եւ բնա՞ւ սերունդ չթողեցին, {որ} այսօր երեւէր եւ կենդանի մարդերի միլիոնա

եւ յաջորդք չթողեցին, բայց նոր ազգերը, {որ} հիների օրերում չկային, նո՞ր ստեղծուեցա

յառաջացողը, եւ ի՛նչ զօրութիւն է այն, {որ} երբ չքանում է, կենդանի մարդերի միլիոնա

հականը սուրբ է նորան, եւ վա՛յ միւսին, {որ} ձեռք բարձրացնէ նորա, այս կամ այն, սեպ

րա ազգութիւնը: Վերեւում ասացինք, {որ} ազգի մահը անհատի մահի պէս չէ՛։ Ասացինք

գի մահը անհատի մահի պէս չէ՛։ Ասացինք, {որ} ազգը չէ մեռնում ֆիզիկապէս։ Ի՛նչպէս, ո

է նիւթեր, դուրս է տալիս նիւթեր եւ քանի {որ} կարող է շարժիլ եւ այս գործողութիւնը կատ

նա ունի իւր ներսում ոյժ եւ զօրութիւն, {որ} դէմ է գնում արտաքին աւերիչ ոյժերի ազդեց

տաքին աւերիչ ոյժերի ազդեցութեան եւ քանի {որ} կարողանում է նոցա դէմ դնել, պահպանում

ք, այժմ այսչափ միայն հարկաւոր է ասել, {որ} եթէ չկայ այդ զօրութիւնը, արտաքին ոյժեր

ւնով խօսում է իմ հետ. " Ի՛նչ ես արել, {որ} ես համակրութիւն ցոյց տամ քեզ, որ ես խո

րել, որ ես համակրութիւն ցոյց տամ քեզ, {որ} ես խոստովանիմ քեզ կենդանի ": Այս

յն կառավարութեան... կարող են հաւատալ, {որ} եթէ յիրաւի՛, Լեհաստանը արժանի լինէր ան

, - ասում է հեգնող Անգլիացին: Քանի {որ} իմ կեանքի խոստովանելը կապուած չէ նորա շ

ետ, նա խոստովանելու չէ: Ուր թողունք, {որ} մի ազգութիւն գիտութեամբ սպանում է միւս

պարիզում: Մինչեւ այժմ այն ազգութիւնը, {որ} ոյժ ունի, որ ինքը ապրելով չկամի ուրիշի

չեւ այժմ այն ազգութիւնը, որ ոյժ ունի, {որ} ինքը ապրելով չկամի ուրիշի կեանքի վերայ

ձեռքում: Կառավարութիւնքը, նկատելով, {որ} այդ ազգերը ինքեանք իւրեանց մէջ ազատ չեն

րեանց մէջ ազատ չեն տակաւին, նկատելով, {որ} սնոտի նախապաշարմունքներ, փտած սկզբունք

ն, թէ ի՛նչ բանի համար են այն զրկանքը, {որ} յանձն է առնում: Ի՛նչ կ'առնու իւր դրօշի

ունեցածը: Եւ ինչի՞ պիտի վախենայ, քանի {որ} կառավարութիւնը երաշխաւոր է: - Կառ

ապահովում է կառավարութիւնը այն պարտքը, {որ} առնում է ժողովուրդից: - Ի՛նչպէս թ

լն, կառավարութեան սեպհականութի՞ւնն է, {որ} գրաւ է դնում: - Տարակոյս չկայ, դ

դ հովին բացած՝ նայի՛ր այն կտոր լաթին, {որ} կախուած է ձողի վերայ: - Բայց նա ի

ը մի սուտ փաստ ունէին իւրեանց ձեռքում, {որ} այսօր չէ կարող արդարանալ եւ մարդկային բ

ո՛չ, քա՛ւ լիցի, մարդկութեան սէրն է, {որ} ստիպում է նորանց ստրկացնել զանազան ազգե

ձեռքի մէջ, եւ Թէյմսը շատ ժամանակ չէ, {որ} հրատարակեց, թէ Իռլանդիոյ անկախութեան ա

լ է այս աշխարհի վերաբերեալ հողի վերայ, {որ} պատկանում է Իտալիային, եւ երբ խնդիրներ

անդադար օգնութիւն են տալիս Թիւրքիային, {որ} նա դիմանայ եւ չկործանուի: - Որպէս

թեան խայտառակ սիւնը ` " Դուռն ճշմարիտ, {որ} տանի ի կէանս յաւիտենականս "... Կե

յաւիտենականս "... Կեցցէ՛ կատուն, {որ} իւր փորի համար մուկ է բռնում: Երբ

ւնը, այո՛, աւելի չէ, քան թէ ոչխարը, {որ} սպանդապետի դանակին եւ կշեռքին է յանձնու

եւ այն՝ իրաւունքի անունով, բայց ինձ, {որ} բնաւին օտար եմ քեզ եւ ամենեւին վերաբերո

րի համար ազգութիւնն է նոցա միակ դրօշը, {որ} կարող է բացուիլ բռնակալութեան ընդդէմ:

ասակար եւ անիրաւ է այնպիսի ազգութիւնը, {որ} ամեն ուրիշ զոհում է իւր կեանքին. ազգու

իւն չէ այն, այլ կոյր ֆանատիկոսութիւն, {որ} հիմք չունի եւ կիրքի բնաւորութեամբ երեւո

մի կիրք կարող է տեղի տալ միւս կիրքերի, {որ} հանգամանքը կարող են ծնուցանել: Ազգութի

ի: Տնտեսական խնդիրն է այն զօրութիւնը, {որ} մի փոքր յառաջ խոստացանք անուանել, նա է

ուանել, նա է այն միակ եւ հաստատ ոյժը, {որ} ազգի անձնաւորութեան մէջ ներգործելով, հ

ւսանելու վնասը: Վերացական ազգութիւնը, {որ} մինչեւ այժմ փոքր ի շատէ քարոզուել է Հայ

ղ պատասխանել սորան: Եւ այս է պատճառը, {որ} ծանր է այդ առաքելութեան ընթացքը: Չոր չ

կարող արմատ արձակել մի ժողովուրդի մէջ, {որ} վերացականից յառաջ ամենայն րոպէ զարկւում

սիրի՛ր քո եղբարքը, պահի՛ր քո լեզուն, {որ} է քո ազգութեան դրօշը եւ այդ բոլորը քեզ

սկանում են ազգութիւնը մի ամբողջութիւն, {որ} երբեմն կար եւ որի դարաւոր փոշով ծածկուա

ը կը մնայ միշտ իբրեւ մի ամուր գաղափար, {որ} յետ չէ մնում բարոյական Չինաստանից:

Ժամանակը մի անգամ է անցնում, եւ նա, {որ} ընթացակից չէ նորան, յետ է մնում: Մեք

ենք բռնել ժամանակի այն ակնթարթը միայն, {որ} անցնում է մեր առջեւից. իսկ երբ նա անցե

ք բռնակալութեան, ո՛ւր կամ ինչ կերպով, {որ} յայտնուի: Գիտենք, կան մարդիկ, եւ մեր

կ, եւ մեր իսկ սիրելի բարեկամների մէջ, {որ} պիտի ասեն՝ թո՛ղ մի անգամ ձեռք բերուի հ

ուց աւելի դժուար: Ուրիշների փորձերից, {որ} փորձողներին արժում են արեան ծովեր եւ որ

որ փորձողներին արժում են արեան ծովեր եւ {որ} բոլորովին ձրի ներկայանում են մեզ, իբրե

յանում են մեզ, իբրեւ օրինակ, հարկ է, {որ} խրատուինք եւ չ'երթանք այն ծուռ ճանապարհ

ատարին հետեւիլ, միմիայն այն պատճառով, {որ} անկատարը ժամանակով յառաջ է, քան թէ կատ

տեւականութիւն: Այս օրէնքով, մի մարդ, {որ} կամէր պարապիլ որեւիցէ արուեստի, չ'պիտի

ծ էր արուեստի ներկայ վիճակը, այլ, ինչ {որ} դարերով յառաջ: Նոր գիր ուսանող մարդը թ

րթի վերայ, յետոյ՝ չգիտեմ ինչի վերայ, {որ} կարգը հասնի թղթին, ըստ որում նոր է սկս

, ըստ որում նոր է սկսանում եւ հարկ է, {որ} յառաջ անկատարը ձեռք բերէ: Եթէ մին

կնալի է տնտեսական խնդրի ճշմարտութիւնը, {որ} մեք այս նեղ սահմանի մէջ աշխատեցանք կերպ

ի, անյուսալի չէ, թէ գտանուին մարդիկ, {որ} ասեն մեր համար. " Այս ի՛նչ Մովսէս է,

ասեն մեր համար. " Այս ի՛նչ Մովսէս է, {որ} ճանապարհ է ցոյց տալիս ազգին դէպի մի երկ

սրայէլեան ազգին խոստանում էր մի երկիր, {որ} պիտի բղխէր կաթն եւ մեղր, մեր քարոզութի

րկեշտ է: Մեք ցոյց ենք տալիս մի երկիր, {որ} բուսուցանում է բամբակ, մետաքս, շաքար

բուրդը, մորթը, միսը, կաթը եւ այլն, {որ} նոյնպէս արժանի են ուշադրութեան եւ մշակո

պէս աղբիւր փակեալ եւ դուռն կնքեալ, ընդ {որ} ոչ ոք էանց ": Յողդյողդ Իսրայէլը,

մեր աշխատութեան խորհուրդը այն է միայն, {որ} ազգը մտածէ իւր ապագան եւ ազատէ իւր անձը

սարսափելի նեղութենից եւ աղքատութենից, {որ} եթէ ոչ այսօր, վաղը պիտի թագաւորէ բոլոր

ւրքիոյ մէջ, չնայելով այն նոր պարտքին, {որ} առնում է նա Անգլիայից: Այդ լիբրէները շ

ացական եւ անբնական Փիլիսոփայութիւն չէ, {որ} ազգը նեղութեան հանդիպի հասկնալու համար

լու համար: Աշխարհիս երեսին մարդ չկայ, {որ} իւր ապրուստի համար կարօտ չլինի նիւթի եւ

ց այն փոքրիշատէ կարողութեան տէր մարդը, {որ} ունի արդէն բաւական ապրուստ, որ կազմել

մարդը, որ ունի արդէն բաւական ապրուստ, {որ} կազմել է իւրեան մի ճանապարհ, որով ապրե

անգները ապահով են, իսկ մեք ասում ենք, {որ} այդ կարծեցեալ ապահովութիւնը անհիմն է "

ր մասերի բաժնուեցաւ։ Բայց մի՛ մոռնար, {որ} այն իւրաքանչիւր մասերի տէրերը առանձին ա

ինքը պիտի բաժնուին նոցա զաւակների մէջ, {որ} ասել է, թէ քո թոռներին, քո ունեցածից

նորա վիճակակցութենից քո սերունդը, քանի {որ} ինքնիշխան տէր էիր քո բոլոր ստացուածքին

էիր քո բոլոր ստացուածքին: Այն մարդը, {որ} իւր հարստութեամբ կամ որեւիցէ առիթով դու

շողութիւն եւ ահա այն թռուցիկ շոգիները, {որ} թողել էին ծովի հորիզոնական մակերեւոյթը

ծով: Այս, բնութեան օրէնք է, օրէնք, {որ} մի մազի չափ չէ շեղում իւր զուգակշիռը:

ց, ուր չկայ դուրս արտադրող զօրութիւն, {որ} իւր կարգով դէպի ներս պիտի գրաւէր դուրսի

ի դրամագլուխ: Արդ, հարցնում ենք, երբ {որ} մեր բոլորի գործողութիւնը այն հազար ոսկո

վերայ է, երբ մեր ձեռքում չկայ մի ոյժ, {որ} կարող լինէր մեր, քսանից դուրս եղած արծ

թեան մէջ, այլ մինից անցաւ դէպի միւսը, {որ} վաղը կ'անցանէ դարձեալ դէպի մի այլ միւսը

ն եւ այս հաշուին: Կարող են ասել, {որ} եթէ մարդը եւ նորա կեանքը դրուի ճիշտ մաթ

չ ստոյգ հաշուից բղխելու հետեւանք: Քանի {որ} յոյսը չէ հիմնւում ստոյգ հաշուի վերայ,

յ: - Գուցէ՞ լինի, շատ կարելի է, {որ} լինի, ի վերջոյ մեզ սիրելի է լինելը:

էր մարդ, չէ՛, իմ պարոն, համաձայնիր, {որ} առանց հաշուի է քո յոյսը, թէ քո որդիքը

ր, ի՞նչպէս են, կա՞ն այն հարուստները, {որ} տեսել էիր: Այնպէս չէ՞, որ այն տասն քս

րուստները, որ տեսել էիր: Այնպէս չէ՞, {որ} այն տասն քսան տունից, որ դու ճանաչում

Այնպէս չէ՞, որ այն տասն քսան տունից, {որ} դու ճանաչում էիր, այսօր կան եւ տեւում

տեւում են միայն երկու տուն: Հաւատա՛, {որ} այսօրուայ մանուկը, երբ իւր կարգով հասն

եր, նո՜յնպիսի նաւաբեկութեան մնացորդք, {որ} այսօր երեւում են քեզ: Մինչդեռ ընդհանու

Մեր մինչեւ այստեղ խօսածից երեւում է, {որ} մեք մարդուն համար իբրեւ առաջին խնդիր առ

հու եւ կեանքի խնդիր ": Այս բաւական է, {որ} մի տեսակ մարդիկ, որոնց բոլոր հասկացողո

, ուր խօսում են հեղինակութեան անունով, {որ} մեք չենք ընդունում: Մեք նորա առջեւ պիտ

ազատութիւն չկայ: Մեք համոզում գիտենք, {որ} հնազանդութեան պէս կոյր չէ, որ հրամանի

գիտենք, որ հնազանդութեան պէս կոյր չէ, {որ} հրամանի պէս չէ բռնաբարում քո հասկացողու

տեսնում ենք մարդկային համերաշխութիւնը, {որ} դաւանում ենք աղբիւր, անկեղծ եւ հաշուատ

, բայց եթէ նա չէ գողանում նորա համար, {որ} օրէնքը արգելում է գողանալ, նա գո՜ղ է ե

ը չէ սպանում, եթէ այն պատճառով միայն, {որ} սպանութիւնը արգելուած է, ի վերջոյ, այ

է, ի վերջոյ, այն բոլոր յանցանքները, {որ} նա չէ գործում, եթէ չէ գործում իբրեւ ստ

շխութիւնը դրել է նորան այն կէտի վերայ, {որ} նա եւ յղանալ չէ կարող այդ յանցանքները:

ի գործէր: Եւ չգործեց ոչ թէ հասկնալով, {որ} եթէ գործէր, իւր նման մի ուրիշին պիտի զ

պուած է հեղինակութեան հրամանից: " {Որ} հայիցի ի կին մարդ, առի ցանկանալոյ նմա

նա գործում է այն միմիայն այն պատճառով, {որ} հաւատում է, թէ փոխարէն պիտի ստանայ...

անհատ միայն պարտք ունի: Մեր բաղդն է, {որ} անշունչ բնութիւնը մարդ չէ. ապա թէ ոչ,

ոչ, ի՛նչ փոխարէն պիտի տայինք արեւին, {որ} մեզ լուսաւորէր: Զոհի սկզբունքը ան

ւսի տկարութիւնը: Մի մարդ, տեսանելով, {որ} միւսը մեռնում է սովից, որպէս թէ ասէր ն

ու համար: Դորա փոխանակ դու պիտի զգաս, {որ} ես եմ քո ազատիչը... Թշուա՜ռ... յ

դադարեցար մարդ լինելուց, որովհետեւ ինչ {որ} ուղղակի քո մարդկային պարտքն էր, այն զո

չդառնաս դարձեալ դէպի տնտեսական խնդիրը, {որ} եթէ կարգի դրուած լինէր, այս խեղճ մարդը

նդրում, նոքա այնքան բարձր կանգնած են, {որ} մարդը հող եւ մոխիր է նոցա առջեւ։ Բռնա

ար: - Ի՞նչ է մնում այն մարդերին, {որ} ո՛չ միստիկ են եւ ո՛չ բռնակալ: Ի՞նչ է մ

ալ հայեացք ունենալ թատրոնականաց վերայ, {որ} կարծում է, թէ թատրոնը մի տեղ է, ուր զ

է տուել այն կախարդական մեծ զօրութիւնը, {որ} մի ակնթարթում ցոլացնում է բոլոր հանդիսա

զդեցութիւն չգործէ թատրոնը, չկայ մարդ, {որ} չկարողանայ մի օգուտ քաղել այն օրինակներ

ողանայ մի օգուտ քաղել այն օրինակներից, {որ} մարդկային կեանքի փորձերի որպէս հետեւանք

չէ խնայում իւր ձեռքերը եւ ձեռնոցները, {որ} շատ անգամ մի երեկոյի մէջ պատառոտուելով

ւռի մօտ ցած է դնում դէմքից այն դիմակը, {որ} աշխարհի սուտ դասակարգութիւնքը դրել են ն

րա աչքի առաջեւ: Ամենափո՛քր է նա, {որ} ուրիշին համարում է փոքր եւ ամենաստոր,

ուրիշին համարում է փոքր եւ ամենաստոր, {որ} իւրեան համարում է բարձր ուրիշ մարդերից

ում հանդէս գալ թատրոնաբեմի վերայ, քանի {որ} այնտեղ ոտք կոխողը գրեթէ հասարակաց անարգ

մբ չէ՞ չափւում: Միթէ շա՞տ մարդիկ կան, {որ}, հասարակաց սխալ կարծիքը արհամարհելով,

յց տալ իւրեանց մէջ այս բարոյական ոյժը, {որ} յետոյ նոյնը քնքուշ սեռից յուսալու իրաւո

Ո՛հ, դեռ շատ ժամանակ հարկաւո՛ր է, {որ} պարզուի մարդու պղտոր տեսութիւնը: Քրիստ

հաւասարութիւն քարոզող վարդապետութիւնը, {որ} մեծ լինել ցանկացողին խրատում է ամէնից փ

իտոյքներից հետեւեցած փիլիսոփայութիւնը, {որ} անկանգնելի կործանում է ամենայն անհատակա

իորդների անունները, որոնք առաջինն են, {որ} քաջութեամբ ոտք կոխեցին թատրոնաբեմի վերա

վերայ, մոռանալով մի քանի թերութիւնք, {որ} գրեթէ անհրաժեշտ են ամէն մարդու մի նոր պ

կատարելու ժամանակ: Յոյս ունենք, {որ} նոքա հասարակութեան կողմից պատահելով մի

, այլեւ իւրեանց խիստ բարոյականութեամբ, {որ} սեփական է բոլոր հայասեռ կանանց եւ օրիոր

ցուցանելու համար, թէ թատրոնաբեմը չէ՛, {որ} կողոպտում է բարոյականը, եթէ մարդը բարո

Յոյս ունինք եւ կը ցանկանք նոյնպէս, {որ} հասարակութեան քաջալերական ընդունելութիւ

, մինչեւ իւրեանց ասպարէզի կատարածը պիտի {որ} յառաջ դիմ են, պիտի որ կատարելագործուին

զի կատարածը պիտի որ յառաջ դիմ են, պիտի {որ} կատարելագործուին: Քաղցր է մեզ յու

ելագործուին: Քաղցր է մեզ յուսալ, {որ} արգոյ դերասանք, նոյնպէս, օգուտ քաղեն

նինք թատրոնական գերատեսչութեան կողմից, {որ} նա մասնաւոր ուշադրութիւն դարձնէ Ա. թատ

գմանութեան վերայ: Ոչ ամենայն թատրերգ, {որ} կարող է երեւիլ որեւիցէ եւրոպական քաղաքն

ան կեանքը: Յոյս ունինք նոյնպէս, {որ} ազգային թատրոնի սկզբնապատճառքը մասնաւոր

նեն եւ աշխատին վերցնել այն բաները եւս, {որ} կարող էին կամ առիթ լինել որեւէ անկարգու

նթացք տալ թատրոնին: Յոյս ունենք, {որ} ազգը չզլանայ իւր ձեռնտուութիւնը, օրըստ

երութիւն տալու համար: Այն մարդը, {որ} մի բարի գործի չէ օգնում, լռելեայն քարո

նք մեք, եթէ մի քանի ժամանակից լսէինք, {որ} հայոց ազգը Պոլսի մէջ կազմել է մի ընկերո

ի վերայ պարծանքով պիտի նայէին հայերը եւ {որ} պատկառելի պիտի կացուցաներ ազգը, ուրիշն

կարելի իսպառ ուրանալ: Մեծ ցաւը այն է, {որ} շատ անգամ գործը պատշաճաւոր ուղղութիւն չ

յ է ամրացնէին իւրեանց նիւթեղէն ոտքերը, {որ} այնուհետեւ կարողանային գնալ բարոյականի

հայերի մէջ, եւ ահա երեւում են մարդիկ, {որ} կամէին սրբել իւրեանց ազգակիցների աչքի ա

հասարակ կոչմամբ Աբդալմասէհ Մարտիրոսը, {որ} երկու կտակով ( մինը 1794 մայիսի 30-ից,

այդպիսի ժառանգութիւնք, հասկանում են, {որ} ձեռք բերելով այդ կարողութիւնը, հնար ստ

մբ անհոգացած են մինչեւ այժմս, չնայելով {որ}, ինչպէս մի անգամ Կալկաթայի Ազգասէր օրա

, մինչ հանդիսի մէջ երեւում են մարդիկ, {որ} պարզ աչքով տեսանելով եւ հասկանալով ճշմա

դատապարտութիւն չէ այն հասարակութեանը, {որ} անփոյթ լինելով ազգի օգտի մասին, պատճառ

ձեռքով, եւ մեր բարի խորհուրդը այն է, {որ} մեր ժողովուրդը կարդալով այս շարքերը, վ

այդ արծաթագլուխքը ձեռք բերելու մասին, {որ} օտարի ձեռք ընկնելով, պիտոյ է յաւիտենակ

2, 3, 4 եւ 5 Ահա՛ այն կտակները, {որ} կարդալով եւ տեսանելով, թէ բարեպաշտ կտա

Ջերմ սրտով աղաչում ենք Ամենակալ Տէրը, {որ} նա խնայելով Նախիջեւանի հասարակութեանը,

ոքելու: Առաջին հոգաբարձութիւնը, {որ} պիտոյ է առնէր Նախիջեւանը, էր պատշաճաւո

ղեկութիւնքը ստանալու համար հարկաւոր է, {որ} հասարակութիւնը մի բանագէտ եւ հարազատ մա

րի ձեռքով խնդրել տէրութեան հաճութիւնը, {որ} արտաքին գործերի նախարարը անգլիական դեսպ

ինուածքի կառավարութեան համար, այնպէս, {որ} միշտ շէն մնան նոքա, որպէսզի կարողանան

` հիմնելու մի այնպիսի բարեկարգ դպրոց, {որ} առաջինը լինէր, եւ տասն տարու մէջ ամենա

ել եւ չանհոգանալ այդ արծաթագլխի մասին, {որ} բաւական մեծ զօրութիւն է եւ որ կարող է ո

ի մասին, որ բաւական մեծ զօրութիւն է եւ {որ} կարող է ոչ թէ միայն Նախիջեւանի, այլեւ

հասարակ կոչմամբ Մարտիրոսի որդի Մասէհս, {որ} եմ հաւատով ուղղափառ Քրիստոնեայ, ազգաւ

ծով վաճառական, բնակիչ Կալկաթայ քաղաքիս {որ} ի Հնդիկս ընդ տէրութեամբ Անգղիացոց, ամէ

որում նախ յայտնեմ զամենայն ստացուածս իմ {որ} ունիմ ներկայ, որպէս ամենայն յատկութեամ

եղեցւոյն ունիմ մին մեծ բալախանայ տուն, {որ} ընդ լայնութեամբ տանն ի հիւսիսոյ ցհարաւ

ւչայ, արեւմտեան կողմն է փողոց վաճառի, {որ} Չինի բազարի սկիզբն կոչի, ուր է իմ դուք

անն, իսկ հարաւ կողմանէ հասարակ քուչա, {որ} տանս Բիլսէթ եւս յայտնէ: Երրորդ տ

նն. իսկ հարաւ կողմանէ հասարակ քուչայ, {որ} եւ ներկայ ի սոյն տանս բնակիմ: Բա

ա՛ ճշմարիտն խոստովանիմ առաջի Աստուծոյ, {որ} մինչի ներկայ թարեխս ամենեւին ումեք չպար

ի թղթոջս ի հինգ հատոր բանս բովանդակեմ, {որ} է այս. Ա ՀԱՏՈՐ. Առաջինն պատուիրե

վեր առնուլ յիմ ըuտատիցն, իսկ միւս այլ {որ} ինչ եւ գտանիցի ինձ շարժելի ըuտատ, թէ ն

, վերն յիշեալ Մասէհի ստատովն գնեցինք եւ {որ} յիշատակ մնալոց է առանց վաճառելոյ եւ առա

ուն եւ մին ռուփի սքայ խարճի տացեն նմա, {որ} նոյն խարճովն եւ տան ամենայն սարանջամովն

ծով, այսինքն զկնի մահուան իմ, ամենայն {որ} ինչ կայք գտանիցին ինձ ՚ի վերայ աշխարհիս

ւ նոցա կողմանէ տեղս եղեալ վէքիլներիցն, {որ} իմ կտակակատարն պետք է լինին, ի նոցանէ

ոցանէ եւս խնդրում եմ եւ պատուիրում եմ, {որ} մշտապես հաւատարմաբար հետեւող եղիցին տնե

իցին տների մարամաթին եւ քրէհով տալոյն, {որ} մի գուցէ անմարամաթ եւ դատարկ մնալով տնե

տարկելոցն, քանի անձին պարտքն վճարելի, {որ} բաւական լինիցի, էնքան անձանց պարտքն հա

ատարացն իմոց, թէպէտ եւ հաւաստի գիտեմ, {որ} ինձ ազգական չունեմ ուրեք, բայց գուցէ ո

աւորն իւրաքանչիւր ժամանակի ո՛վ եւ իցէ, {որ} եւ աստ յիշեալ երեք պարոնքն ինձ վէքիլ եւ

էհ Բաբաջան կամ Մարտիրոս Վկայեմք, {որ} ստորագրեաց եւ կնքեաց հռչակեաց եւ հաւանե

րագրող Համադանցի Բաբաջանի որդի Մասէհս ( {որ} հասարակ կոչմամբ Աբդալ մասէհ Մարտիրոս կո

մասն առնելով այսմ տանս զմիւս սամատեարսն {որ} ի կտակին կան: Եւ զփոխարէն տանս այս ստա

սելով, այսպէս տուր եւ առութիւն արարի, {որ} իմ յիշեալ տունն մշտնջենաւոր վաղֆ մնասցէ

ւ ստատն ըստ ցուցմանն եւ ըստ բաժանմանն, {որ} ի նոյն կտակին տեսանի: Յետ այսորիկ

յ անտի մինչեւ ցյիշեալ սուրբ տաճարի որմն {որ} եկեղեցւոյ գաւիթ է, զնորին իսկ ձեւն եւ

ար սեպելով սղեալ խարջն, որքան մազյաղ, {որ} խարջած լինիցին, եթէ մինչ ի քա ռասուն հ

էհ Բաբաջան կամ Մարտիրոս։ վկայեմք {որ} ստորագրեաց, կնքեաց եւ յանձնեաց Էլ

ս այս գրեցի առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան, {որ} յետ մահուան իմոյ հաստատուն լինիցի, այս

յսինքն ` Նախ յայտ լիցի ամենեցուն, {որ} ի թուի Փրկչին 1793 մլն հատ հոլանդզեւար

եղ լինիլն չգիտեմ, վասնորոյ այսուհետ թէ {որ} մինն երեւեսցի, բոլորովին անկարող լինից

ռասուն եւ երկու կէս փարդաւ քաղաթ դրամ, {որ} փոխարկի ութսուն հազար հինգ հարիւր քառաս

, հանդերձ պաշտմամբ քահանայից, յոր տեղ {որ} մահն իմ հանդիպեսցէ, հինգ հարիւր ռուպլի

ոգոյս մնալով Մադրասայ սուրբ եկեղեցում, {որ} յամէն շաբաթում օր մի պատարագ մատուցանվի

ոյնոյ տպարանացն այսու դաշամբ, ինչ գիրք {որ} հարկաւոր լինիցի, զնոյնն նոյն դրամով տպ

յ տասն եւ ինն հատորին բովանդակութիւնն, {որ} առանց ոչ ինչ պատճառ բարւոք կերպիւ մատու

ուստր զաւակն մին բաժին ընկալցին, որքան {որ} զաւակ եւ իցէ. այլ եթէ զաւակ ամենեւին չ

թէ զաւակ ամենեւին չիցէ ի Տէր հանգուցեալ {որ} մին եղբօրս, յայնժամ բաժին չորս միւս եղ

հինգ հազար ռուպլի միոյ տեղւոյ տպարանի, {որ} ննջեցելոց անուան գիրք տպվի՝ ըստ կերպի

բայ սուրբ քառասուն մանկանց եկեղեցւոյն, {որ} նոյն դրամիցն յամեն շաբաթում օր մի պատար

երկու բաժին եւ դուստր մի բաժին, որքան {որ} զաւակ եւ իցէ։ Բաժինն կտակակատարոյս՝ թ

աթայ Տեր Ստեփաննոս Յարութիւնեանի ձեռն, {որ} պարոնին քաթումն թալապ եւս ունիմ գրած եւ

1/2 փարդաւ քոյր ջուքամում ինձ հետ տարայ {որ} Աստուծով անվնաս Կալկաթայ հասանելէս հանդ

եալ եափանու ոսկէ դրամի վաճառովն զոր ինչ {որ} գտանեմ Տէր Ստեփաննոս Յարութիւնիցն, միա

լ ի ժամ բաժանման զստացուածքն եւ զոր ինչ {որ} բովանդակվի, յանձնեսցէ Մադրասայ որբոց ս

նժամ նոյն դրամն հանդերձ վաշխովն, որքան {որ} բովանդակվի, երիս բաժին լինիցի, մին բա

որպէս ի վերն հինգերորդ հատորում ասացի, {որ} եթէ նախ քան զմահն իմ կտակակատարոյն իմոյ

Գրեցաւ ի Բարթվիայ յայսմ ադամ ամսոյ 20, {որ} է Մայիսի 9, թիւն փրկչին 1799-ում:

Մայիսի 9, թիւն փրկչին 1799-ում: {Որ} եմ ամենախոնարհ եւ յայտնել ( ձեռնա գրեալ

) ծառայ Եղիա Յակոբեան Վկայեմ {որ} ձեռնագրեաց. ձեռնագրեալ Գէորգ Ման

ասրայ թիւն փրկչին 1813 եւ Մարտի 11-ին, {որ} է նիրհան 26-ում, գրեցաւ ձեռամբ նուաստ

Ամենից առաջ այս մի բանն ենք խնդրում, {որ} ոչ մէկը չկարծի, թէ մենք մեզ հայկաբանի

եան, երբեք մեզ չենք համարում այն, ինչ {որ} չենք, երբե՜ք: Բայց ինչո՞ւ ես այդ խնդ

յց ինչո՞ւ ես այդ խնդրէի. մի՞թէ նրանք, {որ} աչքեր ունեն տեսնելու, չպիտի՞ գուշակեն

ն տեսնելու, չպիտի՞ գուշակեն այդ, հէնց {որ} սկսեն կարդալ: Իրօք որ, ծիծաղելի է. մ

շակեն այդ, հէնց որ սկսեն կարդալ: Իրօք {որ}, ծիծաղելի է. միթէ ամեն մարդ, որ երկո

Իրօք որ, ծիծաղելի է. միթէ ամեն մարդ, {որ} երկու ոտքով կաղում-կակազում է, դրախտի

է խօսում, հայկաբա՞ն է միթէ։ Կամ նա, {որ} չափածոյ է գրում, բանաստե՞ղծ է։ " Սաւո

իցի. ասում ենք եւ վերջացնում, այլ ինչ {որ} պէտք է, առանց ամենեւին քաշուելու, իսկ

ել հայերէն լեզուի գիտութեան նախադուռը, {որ} կարծես երկնքից հրամայում էր սովորել Քաջ

ր հնանում: Գ. ԱՂՕԹՔԻ ՀՐԵՇՏԱԿԸ Դու, {որ} երբեք չես կենում Տաճարներում հասարակ,

ա՜ն վսեմ ու վայելուչ, մեծ ես, Տէ՛ր, {Որ} տիեզերքն սիրոյ շնչով ես լցրել. Կը յան

, անտեղի նազանքին. Քո դուռը բաց, ով {որ} զարնի, Եւ մի՛ մերժիր ոչ մէկին: Եւ վ

Բամբռի լարերին - Այնպէ՜ս տենչարծարծ, {Որ} Որմիզդը վէս, Մնայ զարմացած, Միայն թ

": " Ես նա եմ, քոյր, ում պարտիզում {որ} զուարթ Սոխակի միշտ թովիչ դայլայլն է հն

սին պատրանք Sակը հոսող այն հեղուկից, {Որ} բոլորին տալիս է կեանք: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն,

մ է լաւ ձգուած Մուտքը հեշտին խորանի, {Որ} կոյսերի ամօթխած ` Մունետիկն է պարծանքի

չէ. Ամեն փակ դուռը բաց է անում նա, {Որ} իր ետեւից եկողը վստահ Մտնի-ելնի հեշտ ո

ւմ բնաւ ` 0՜, բերուի այն տաշողին թող, {Որ} կոչւում է հմուտ քերթող............

երկնային... Այնինչ փոքրիկ մի մակոյկ, {Որ} կրծքիս տակ նաւում է, Չունենալով անուշ

րա հետ - տրտում, Դրան երկինքն է վկայ, {Որ} սերովբէն չէ՛ր ստում: " Մխիթարուի՛ր, տ

է՛ր ստում: " Մխիթարուի՛ր, տէ՛ր Ադամ, {Որ} չը տրուեց սրտիդ հեզ, Ինչ կոչում ես շար

է քեզ հոգար, Ո՞ւր էակն այն ընդունակ, {Որ} ժողովել կարենար Քո շանթն, ամպրոպ ու փա

քերի առաջ չէ. Եւ ինքն իսկ չէ՞ Եհովան, {Որ} շրջում է, ժուռ գալիս Այս դրախտում պատո

ժնէ ` Դէմքին ժպիտն է փայլում. " Դո՛ւ, {որ} մարդ չես հողանիւթ, Ինչպէ՞ս բընոյթը մար

շտօրէ՜ն ` Նրցունքներն այն - իբր խունկ ` {Որ} սփռում էր սերովբէն: Եւ կարկառւում է ստ

ի՛ ": Սու՛րբ, սու՛րբ, սուրբ ես, Տէր {որ} Էն, Լի՜ երկինք քո փառքով, - Օրհներգու

անում հեշտօրէն Խաղաղ քնած նախահօր, Երբ {որ} հասաւ սերովբէն. Նա մօտ գալով Ադամին `

դ - Ուստի պատմենք կարճառօտ: Մարդը հէնց {որ} սէր զգաց, Գոչեց. " Մեռնու՛մ եմ, Աստո

Ուխտիս ես չեմ հակառակ ": Եւ սերովբէն, {որ} գիտեր Մարդու սրտի շինուածքը, Եւ ամեն ի

աստում է այսպէս Խոժոռադէմ ` հրեշտակին, {Որ} խրատուած խստապէս ` Դառնում է իր կրընկին

ւսաբեր Կնճիռը այդ լուծեց վա՛ղ: Նրանց, {որ} չեն հաւատում Այս խօսքերիս անպաճոյճ ` Յա

Այս խօսքերիս անպաճոյճ ` Յայտնում ենք, {որ} չենք խաբում, Ահաւասիկ ապացոյց: Ադամն

ը հերթով, Ինչ պատահեց մեր զոյգին: Երբ {որ} երկրում հարսնքոյր Եւ խորանի վարագոյր Պա

արտութեան՝ ո՛չ երբեք զանձինս ունիմք առ {որ} չեմք, եւ ո՛չ երբեք: Ընդե՞ր իսկ բ

Ծաղու արդար իսկ արժանի. միթէ ամենայն, {որ} կաղակրկին կակազէ, լիցի՛ ի բարբառ գրգար

բարբառ գրգարանին, հայկաբա՞ն իցէ, կամ {որ} չափաւն՝ քերթո՞ղ. " Եւ Սաւո՞ւղ ի մարգա

ա՞ւք իցեն առ մեզ, օրէն լիցի հարցանել, {որ} ի չափս ինչ արուեստակեալս զհողմս արածեալ

Եւ ծխին յոտն լերին Մեքենայք {որ} եւ սուլեն, Ուղեւորք խուժին, խռն

հնանայր: Գ. ՀՐԵՇՏԱԿՆ ԱՂՕԹԻՑ {Որ} բնաւ ի տաճարս Ոչ բնակիս ձեռագործ

, մե՛ծ ես, Տէր, Սիրոյդ ի շունչ. {որ} զտիեզերս առլցեր. Եւ ժպրհեսցի՞ ստգ

ինեւ. Նա՛, կոյս սիրասուն, {Որ} զհէգն անտուն Ձօնեալ յիւր ի սէր

, Զամենայն փակեալ բանայ, Զի {որ} զկնին նորա գայ՝ Ելցէ եւ մտցէ՝ Եւ ճար

... Այն ինչ նաւակ մի փոքրիկ, {Որ} ի կրծիս մակուկէ, Առ չունելոյ զան

ոյն տխուր յայս հովիտ: Եւ սերովբէն {որ} հուպ կայր Նմա՝ ի թեւ իւր սրբեալ

րկեան Փայլեալ շողայ դժպհի. - {Որ} ոչ մարդ է հողեղէն, Զմարդոյն զիա՞ր

Սո՛ւրբ, սո՛ւրբ, սո՛ւրբ ես, Տէր, {որ} Էն, Լի՛ են երկինք փառօք քովք,

Յերկինս ի վեր խառն ընդ բոց: {Որ} զԱդամաւն կենդանեաց Ընդ սոսկ տեսիլ

ուխտիս դիմակաց ": Այլ սերովբէն, {որ} գիտէր Մարդոյն սրտի զկազմած,

արութիւն Յառնել նմա հակառակ: {Որ} յաւակնին զբնութեան Բռնազբօսել պաշ

կանն անօթոյ, կորուսեալ զմոգականն ոյժ՝ {որ} յամրի պահէր զազգն, ցիր ու ցան գնաց ի չ

ւստի եւ աւելորդ իմն է դաստիարակութիւն, {որ} ո՛չ բղխի ի ներկայ փիլիսոփայութենէ դարու

խի ի ներկայ փիլիսոփայութենէ դարուս, եւ {որ} ո՛չ զօրէ կենդանացուցանել զմեռեալն, այն

ից մտանեն ի պայքար ընդ լուսաւորութեան, {որ} ժպտի տխրութեամբ ընդ այս տգիտութեան արգա

ւոյն Խորնոյ: Զարդիս ամենայն ոք, {որ} ունէր ի գլուխ իւր երկկանգնեան ինչ սեաւ

ց եւ եթ խորհեն, անհոգ զազգէն գնացեալ, {որ} ընդ հարուածովք բաղդին զվերջին հեկեկանս

սպէս իցեն հոգեւորք, զի՞նչ յոյս ազգին, {որ} զօրահանապազ դաւի եւ խարդախի յարանց, զո

ոյ, կողոպտեցան յառաջնորդ անուանելոյն, {որ} ՚ի հաճոյս Խալիպեանի՝ այլեւ՝ ՚ի կառուց

կամ դահիճ: Անհասանելի խա՜ղ ճակատագրի: {Որ} ամբաստաներն զինէն, եթէ քարոզեմ զկրօնըն

միայն ՚ի Հօրէ - " Հոգին ճշմարտութեան, {որ} ի Հօրէն ելանէ ": Ո՛չինչ առնու յՈրդւոյ

նն ի գործ դնել՝ յինէն: Շնորհալի եւս, {որ} պարզoրեն խոստովանի զբղխումն Հոգւոյն ի Հ

ցիչ բնաւորութիւն անձնաւութեան Հոգւոյն, {որ} է բղխել գէթ ի Հօրէ: 3) Երես 5.

ս, որք մուծանել ունէին եւ զնոր իմաստսն {որ} ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ բղխի չարգելոյր, Այվա

րում ի պատասխանւոյն տուելոյ առ հարցումն {որ} ի 2 §, յայտնի երեւի, թէ ուղղափառ ճանա

հարցումն " ուրեմն այս աշխարհս, եւ ինչ {որ} կը տեսնենք, ան ամենքն ալ ատենով չկայի՞

ս բաներս չկային բնաւ ": Ամեն այն գիր, {որ} ուսուցանէ զհաւատոյս, պարտի դրականապէս

աստուածաբանութեան Արեւելեան եկեղեցւոյ, {որ} հիմնի ՚ի թուաբերութիւն եօթանասնից, ի ս

լ կային եւ կսպասէին գալստեան Մեսիային, {որ} արքայութեան փառացը հասցնէ զիրենք ": Նա

մի՛ խաթարեսցին միտք ընթերցանելեաց, եւ {որ} եւսն է՝ անգէտ համբակաց: Երկրորդ՝ վեր

ւոց, հիմնի ՚ի պարզիմաց բանս Քրիստոսի, {որ} սահմանէ " ուրախութեամբ տեառն եւ արտաքին

կու բնութիւն կը դալան ենք ընդդէմ նոցա, {որ} աստուածութիւնն ու մարդկութիւնը շփոթեալ

զուշադրութիւն ժողովոյն ի բուն խնդրոյն, {որ} էր վերանորոգութիւն, եթէ ո՛չ Հռովմէական

ին ստիպելոյ, որպէս եւ ի պատասխանւոյն՝ {որ} առ հարցումն, երես 52, երեւի. " ուրեմ

է ճշմարիտ եկեղեցի Քրիստոսի ". թէ " որն {որ} այս չորս նշաններն ալ ունի, ինչպես նաեւ

: Ի վերջէ յարէ զանուանս գլխաւոր մեղաց, {որ} գոն, հպարտութիւն, նախանձ եւ այլն եւ ո

ստիճանքդ, մինչ Քրիստոս ասէ. " ամենայն {որ} հայի ՚ի կին մարդ, առ ի ցանկանալոյ, ան

՚ի սրտի իւրում ": Եթէ լոկ ցանկութիւն, {որ} դեռ ի սահմանի մտաց եւ կամաց դատապարտի ո

չի հետեւիլ փարիսականութեան, եւ հաւատ, {որ} չէ հիմնեալ ի վերայ գիտակցութեան, զոր ո

ին, եւ վարել զճշմարիտ վարս քրիստոնէի, {որ} հայեցեալ ի նախընթաց եւ ՚ի յետագայ բանս

իցէ աւանդութեանց մերոց աղբիւրացելոց է՛ {որ} ՚ի տգիտութենէ եւ է՛ որ ՚ի թիւր վարդապետ

աղբիւրացելոց է՛ որ ՚ի տգիտութենէ եւ է՛ {որ} ՚ի թիւր վարդապետութեանց. մեքենական ծէս

չէին համաձայն վարդապետութեան այնորիկ, {որ} զէնաւ ընդ մեր ի սեղան խաչին, արեամբ իւ

պատգամքն ահաւոր աղճատեալ են ՚ի նմա: Եւ {որ} գլխաւորն է, զորով չկարեմք բնաւ զանց առ

ս, եւ ՚ի կոյր հնազանդութեան ժողովրդեան {որ} առ հոգեւորսն՝ զքրիստոնէութիւն տեսեալ,

լ մարմնոյ ընդ բազմապատիկ ծառայութեամբ, {որ} ի հայթհայթանս հանապազորդն հայի հարկիմք

րդս մեղանացն կացուցանեն: Եւ առաջնորդ, {որ} առ պատուասիրութեան, կամ վասն այլոյ իրի

՞նչ է ": Պատասխանի. " Այն խորհուրդն է {որ} զՀոգին սուրբ կուտայ մկրտելոց ": Ուսանի

մկրտեալս ՚ի պատերազմի ընդդէմ սատանայի, {որ} յաստի կենցաղս: Հոգին սուրբ տուեալ լինի

ւնը երկու տեսակին տակ ալ կան, այնպես, {որ} մէկ փոքրիկ մասն սրբագործեալ հացին մեջ ա

ւթեանս աղբիւր զպապականութիւն ճանաչեմք, {որ} զրկէ զժողովուրդն յարենէն Քրիստոսի, պատ

զներկայութիւն մարդկային բանական հոգւոյն {որ} բաժանեալ ի մարմնոյն էջ ի դժոխս ի փրկել

ակցելով, թե ո՛ր եւ է գիրք կամ մատեան, {որ} ունի աւանդել աշակերտաց որպէս զմատեան ին

, գրեալ եւ տպեալ եմք արդեն։ Ամենայն, {որ} ունի զուղեղ ի գլխի, տեսանէ, եթէ փաստա

պակաս ինչ համարել քան զքաջ նախնիս մեր, {որ} հազարօք եւ բիւրուք անկան ՚ի պատերազմուն

հանայ ոք, կամ աբեղայ, կամ եպիսկոպոս, {որ} ձեռն մխիցէ յիրս եկեղեցւոյ, օտար հոգւով

Իմանալի այլ արեւուն ոսկետեսիլ կարապետ, {Որ} ո՛չ մասամբ լուսոյ արփւոյն լուսաւորի փայ

ֆիլէ, Հոգիդ կեանքդ ուսման համար՝ {որ} շատ յիմար պոչ բանէ, Վարդապե՞տ մի

է աստղաբաշխ փիլիսոփայ, Թէ կուզես {որ} ՝ իմաստութեանդ վրայ աշխարհ զարմանայ։

նայ։ Ինչո՞ւդ է պէտք գրել կարդալ՝ {որ} մէկ փողի չի արժէր, Գլխիդ հազար գի

ւտով։ Ինձ վրայ դու մէկ լաւ նայէ՝ {որ} չգիտեմ անունս գրել. Ընդ հակառակն

ել։ Դու ե՞րբ տեսար խելօք գիտուն՝ {որ} հորերուս ատեթով, Աստուած պաշտէր,

, Արի՛ բա՛ց թող այդ ուսումը, դու {որ} այժմէն՝ չես հաւան Եկեղեցւոյ կանոն

ստուծոյ տուն մտնել։ Ճեպըդ նայէ թէ {որ} լի՛ք է ոսկի արծաթ փողերով, Փիլիսո

ց, կասեն կելլան ման կուգան, Բայց {որ} երթանք մենք խանութը բարեւ կուտանք ամենո

Յէ՜ բանդագուշ ի սէր ոսկւոյ, {որ} զհոգիդ հանես ձօն, Զաշխոյժ հոգի պա

խենէշութեան ի վանդակ։ Զի՞նչ {որ} ուսումն ո՛չ ընձեռէ ո՜վ դու ժպիրհ ցնդաբա

հոգւոյդ, սին սաղարթիւք քո անձին, {Որ} ոսկէկիր ըղձաս լինել քան գրագէտ եւ գիտու

ըղձաս լինել քան գրագէտ եւ գիտուն. {Որ} անկասկած զկուրութեան զմթութիւն անփարատ

աղդէեան։ Իմաստութիւնն չէ՞, {որ} զլուսոյ իւր ճառագայթ եօթնաջահ Հանգ

Սողոմոնի զարդար առ այդ վճիռ լուր, {Որ} լաւ ասէ զկոյր ակամբք, քան զկուրացեալն

եալ զբողոք։ Նիւթ ժանգահար, {որ} ըստ ինքեան զիւր ո՛չ պահէ մաքրութիւն,

ար, Ի բա՛ց ընկեա՛ զախտ արծաթին եւ {որ} զոսկւոյն ցանկութեան, Որք զքեզ յան

ս, Աշխատում ենք ժիր ջանքով, {Որ} իմ փորիս հաստութիւնը Չափուի նորա տ

Որոնց անունն չուզեմ տալ. Բայց {որ} գո՛նէ մի գաղափար Դու ունենաս նոցա

" Մարդը ջոկվում է գազանից, " {Որ} ձեռք ունի, ձեռք՝ լսի՛ր. " Խելք

թիւն ոյժ հասաւ։ Ջիլ չըմնաց՝{որ} չըջլուեց Քանի զօր կար մարմնում.

Չեմ մոռացել եւ Հոմերը, {Որ} քեզ առած իւր ձեռին Երգեց Յունաց հե

նքան Կամ կեղծաւոր, երկերես, {Որ} ողջ աշխարհ սփոփելով, Թողուս Հայաս

, Ի՞նչ է մեղքը այժմեանների, {Որ} քեզանից զուրկ մընան։ Հնչի՛ր

՛ւր ես խնդրում, - ասաց Մուսան, - {Որ} բնակիմ Արարատ. Նորա որդիք իմ քընա

ջուր վազուկ, արդեօք ի՞նչ կլինէր, {Որ} քո ալիքներ տանէր իմ ցաւեր, Կամ ի՞

ուր։ Դու սըրբեցիր ինձ՝ երբ {որ} ես ծնայ, Ես քո մէջ իստակ ձեռքով թ

ն, վազում փողոցում "։ Քանի {որ} իւր գործն մեր ուսանողը Սկսաւ, աւա

ռը խառնուած է այն ջրումը անբաժան, {Որ} տալիս է մեզ բնութիւն, չըկայ որոշեալ պա

նձրեւ, լուաց հազար գերեզման. Թէ {որ} կ՚ուզես արեգակը կեանք է, կեանքը ` արեգ

էս շատերը քեզ պէս, Կեանք գտանել, {որ} միշտ մնաս, ապրես արեւու երես, Լ

երին, թէ անվախճան այս են կեանք, {Որ} հաւատա՛յ Աստուած, Քրիստոս, թէեւ շատք

իքը նորա համար ոչինչ է: Նա գիտէ, {որ} սովորաբար փոթորիկի քամակից ` Դուր

միշտ մաքրում են մեր օդը, Չգիտեն, {որ} անչափ քաղցր է՝ մրրկից յետ զեփիւռը,

եր է. Ինչո՞ւ համար չեմ մտածում, {որ} այսօր իմ վերջըն է. Ուստի՞ գիտեմ,

այսօր իմ վերջըն է. Ուստի՞ գիտեմ, {որ} առաւօտ ինձ համար այլ կը լինի, Ին

, հողածին, չես կամենում մտածել, {Որ} քեզ նոյնպէս, ինչպէս այլոց, կ՚ուգայ եր

Ուրեմն միայն այս աշխարհքում սա՛ է, {որ} ինձ չի թողնում, Մինչեւ ի մահ եւ

գոռաց իմ սիրտը, Ի՞նչ պատկեր էր, {որ} ես տեսայ, ի՞նչ էր սորա իմաստը.

թարգման մուսայի խօսքին, Նորայ ասածը, {որ} նա լսում է, Մեզի բաշխում է զինչ գոհար

Այդ այնպէս մի թոյլ մեղք է, {Որ} յանցանքի կարգում չէ: Թէ չեն

ն: Ուսիր գոնէ հոսանքը, Ինչ {որ} գտաւ Գալուանին: Թէ ջրերի կ

Ծանրութիւնը չգիտես, Իմացի՛ր, {որ} ջոկ-ջոկ տեղ Նոքա կշռում են պէս-պէ

ւնովը լի է։ Թշուառ կրքերից մինը, {որ} մեր խեղճ կեանքն է պատել, Այն է որ

որ մեր խեղճ կեանքն է պատել, Այն է {որ} մենք չգիտենք ընկերը սիրել ու պաշտել,

հն ընկերը։ Երեւի թէ մեր ուխտը, {որ} սերտ սիրով կապեցինք, Մընաց դագաղ

առկած է, Ոչ ոք նորան այց չերթալ, {որ} մի նորան հարցանէ, Արդեօք սիրտը չ

շքեղ զգեստով. Ապա ո՞վ է գիշերը, {որ} երբեմն սրտադող Վազում է դէպ այն շի

լ հող... Արդեօք նորա ընկե՞րն է, {որ} իւր սէրը յիշելով Եկել է նորա հողը

եր եւ ատելի բորենին։ - Բայց ափսոս {որ} մենք կոյր ենք, չենք տեսնում այս բանը,

ք, չենք տեսնում այս բանը, Թէ ինչ {որ} մենք արեցինք, կ՚անէ եւ մեր ընկերը.

լ ոչ ոքի. Ոչ ոք քեզի այս չի գալ, {որ} ոսկերքըդ սփոփուին... Ծածկած է քո

տերին... Քազ հետ նոքա կը խօսեն, {որ} պատահմամբ հիւր եկան Ահա ինչպէս ես

ԱԾ Ո՜վ երկնային խաղաղութիւն, {որ} մեր խելքով չես չափւում, Ճառագայթ

աչքն էլ բնաւ չի դիմանում. Դո՛ւ, {որ} բնութիւնը ստեղծեցիր, ինչո՞ւ իմ պարոն մ

փէ Թեհերան: Տես Երուսաղէմի մօտ, {որ} աստուած այրեց, Ու անշարժ աշխարհը

հոս. Բեդուին մոռցաւ իւր չուելը, {որ} հանգչէ վրանում, Հարց գործերը աստղ

լով ` անդադար երգում. Այստեղ ինչ {որ} աչք կը տեսնէ, ողջն էլ քնում է, Զ

քնում է, Զառամ Արեւելքի գործ չէ, {որ} ինձի յաղթէ ": " Առաջուց դու մի՛

կեանքըս մաշեցաւ։ Մի՞թէ ես էլ {որ} լինէի Մի ալեւոր ծերունի Գերի

Այն գայիսոն, գահն ու թագը, {որ} ստացայ Իմ նախորդից, նոյն թողնում

եմ քաջ մշակեալ նորան անդրէն. Ինչ {որ} կարո՛ղ էի առնել, կատարեցի, Իմ աս

ւնը աչքիցս փախաւ հեռի շաբաթներով, {Որ} Հայրենիքը պաշտպանեմ ես ապահով:

պանեմ ես ապահով: Թէ իմացայ, {որ} մի տեղում Ռուսի Աթոռը Ցած է դրած

րտակում էր ճամբի վերա սրտերը, Ուր {որ} չըկար հոգւոյ արատ կամ կեղծիք:

թուն կերպարանեալ եթերական կամարից {Որ} կանգնած էր ժողովրդում ` կանգնած աննկատ

եր մարդու կերպարանք). - Ասում են {որ}, ի՞նչ ասում են, այդ շատ հաստատ, ճիշտ

է, Մեր արքայի վերջին կամքն էր, {որ} թշնամեացը յաղթէ: Նա այս բա

, Ինքն էլ նորան օգնական է, քանի {որ} սա է կենդանի ": Ժողովրդոց բ

ւրախացի՛ր, շքեղ դէմքդ փայլեցուր, {Որ} Արցախից եկաւ քեզ մօտ Գասպարեանցը ընտիր

ծաղկեցնում ես մի ազգասէր ուսանող, {Որ} հանապազ իւր ազգայնոց ցնծացնում է օրէցօր

ոլորէ, Ես աստղերուն կը հրամայեմ, {որ} քեզ խաւար չպատէ. Ամպին կ՚ասեմ ` իս

Հեզիկ հողմին պատուէր կը տամ, {որ} առաւօտ, երեկոյ Փչէ քաղցրիկ, ցօղէ

, երեկոյ Փչէ քաղցրիկ, ցօղէ ցօղը, {որ} միշտ մնայ հով ու զով. Ցնծա՛յ, Ար

ւրախացի՛ր, շքեղ դէմքդ փայլեցուր, {Որ} Արցախից եկաւ քեզ մօտ Գասպարեանցը ընտիր

ցից Այն անտառների թագուհին, {Որ} ծածկած է աչքերից: Եւ ո՞ւմ

: Ամիրեանն էր այն պատանին, {Որ} ես այստեղ յիշում եմ: Իսկի կա

ղ յիշում եմ: Իսկի կայ մարդ, {որ} ստանար Այս խօսքերը իւր բաժին,

խօսքերը իւր բաժին, Առատութեամբ, {որ} նա տուեց Ուսանող Ամիրեանին:

, Տուր վրձինիս քաջ ներկեր, {Որ} կարենամ նկարագրել Նորա դէմքի ճիշտ

ա՞յ, Մուսան ասաց Ամիրեա՛ն, {Որ} աշխարհքումս դու ճարեցիր Քեզ այսպի

ց առ հասարակ քաղաքական մի ծէս էր, {Որ} այր մարդը հանդիպելիս՝ կնոջ ձեռը կը պաչ

ուրս տուեց մի մեծ կոնդակ. " {Որ} ոչ մի մարդ այնուհետեւ կին մարդու կամ աղ

, նզովում էր հրապարակաւ մարդերը. {Որ} իւր խօսքը չէին պաշտում ու իւրեանց հին կ

Քարտուղարը խելօք մարդ էր, նա գիտէր {որ} Պիոսը, Թէ կին գտնէ, պիտի անշուշտ

։ Չգիտեմ ինչո՞ւ. բայց գիտեմ {որ} Գերմանիոյ թագուհին Հիւր էր եկել պա

ասացին. Թագուհին էլ գնաց պարտէզ, {որ} գտնւում էր տան մօտին։ Իմ պապ

՝ մի՜ շնար "։ Պապը տեսաւ, {որ} իւր գործը քարտուղարը իմացաւ, Այն

ծը քարտուղարը իմացաւ, Այն կոնդակը {որ} տուել էր, բոլորովին չքացրաւ. Քար

ցրաւ. Քարտուղարը այն մասին գրեց, {որ} պապը վեցերորդ էր, Մանաւանդ այս հ

, ե՞րբ անցան: Այս խօսքերն, {որ} մեր հոգին Միօրինակ կրկնում է,

ի՞նչ տուն է, այն ի՞նչ տեղ է,. {Որ} մարդով լիք է, Որոյ մէջը ամենայն

գամ գալուս Բեր մեզ մի հսկայ, {Որ} մեր ցաւերը Տեղեակ հասկանայ,

ել մի հնար Խիստ շատ աշխատեց, {Որ} իւր աղօթքը Լինի դիւրալուր,

- Դա օրէնք է բնութեան։ Այն, {որ} աշխարհի երեսին Անտուն, անտէր ու մ

էր, Հաւասար է մեծատան հետ, {Որ} դիպայ չոր հագնում էր։ Երկու

. Բայց չենք ուզում ճանաչել, {Որ} մեծատան գոհարները Մահուն չեն լինիլ

Նորան այն էլ դիւր է սրտին, {Որ} անտրտում, անվրդով Քընի խաղաղ հողի

ին հանգիստ կը բերի։ Բայց նա {որ} միշտ թաւիշ, կերպաս Շոր կարում է ի

րպաս Շոր կարում է իւր անձին, {Որ} խորտիկներ համադամեալ Կ՚ուտէ հաւուց

ամեալ Կ՚ուտէ հաւուց փորոտին, {Որ} սովոր է հըրամայել Ծառայից շատ բազմ

Նա չի ուզում երբեք լսել, {Որ} այս աշխարհըս երկու Ունի դռներ. պէ

եր հոգին։ Ինչքան քընքոյշ էլ {որ} նայես, Բընութիւնը կ՚կատարէ Կ

իշում է իւր գանձը, Երբ յիշում է, {որ} թողնում է Ու ինքը զուրկ ամենից

Անձն իմ, օրհնէ այն Աստուածը, {Որ} փրկել է քեզ մահի Երկիւղիցը, որ հա

Որ փրկել է քեզ մահի Երկիւղիցը, {որ} հարուստին Զարհուրելի կը թըւի,

Ասես համար, թիւ չկայ. Ասում են {որ} ամենայն մարդ Աստղիկ ունի երկնքում

իր, Դա մեծատան մի աստղ էր, {Որ} իւր օրում, իւր կեանքումը Խիղճ աս

Մի մարդ չըկար նորան ծանօթ, {Որ} չըլինէր վշտացած: " Հայրիկ

ուիր, Դա աղջկայ մի աստղ էր, {Որ} իւր հօր ու մօրը խօսքը Իւր կեանքու

Հայրիկ, ովի՞ աստղն էր արդեօք, {Որ} զրկուեցաւ իւր տեղից ": - Ո՛

իր, Կեղծաւորի դա աստղ էր, {Որ} իւր օրում ուղիղ մի խօսք Մարդու երբ

մնա՛, Բռնակալի դա աստղ էր, {Որ} աշխարհը իւրեան գերի Ծնած օրից կարծ

" Ապա այն ի՛նչ աստղ է, հայրիկ, {Որ} այնպէս պարզ վառւում է, Նորա մաքո

արա, Դա ծերունու մի աստղ է, {Որ} իւր կեանքում ոչինչ մարդու Ոչինչ վ

Առաքինի գործքերը. Աղօթք արա, {որ} երկարուին Նորա կեանքի թելերը:

առ աստղ պակասեց. Ո՞վի աստղիկն էր {որ} ընկաւ, Բան հարցանող չերեւեց:

: Իմ աստղկին ասա՛ նոյնպէս, {Որ} չըփայլի, հերի՛ք է. Այս աշխարհը ի

բանտ է ": Մի մարդ չըկար, {որ} նկատէր, Որ հետեւեալ գիշերին

Մի մարդ չըկար, որ նկատէր, {Որ} հետեւեալ գիշերին Պակասեցաւ երկնքի

Ճաշ եմ ուտում, ազնիւ ընթրիք, {Որ} չէ կերել Լուկուլլոսը: Ես խ

. Մեզ պիտոյ է հարստութիւն, {Որ} պարարենք մեր մարմինը: Հոգու

Քեզ խոր տխրութեամբ չէ սպասում նա, {Որ} չէր ստացել բաղդից մի հարուած, Որ

Որ չէր ստացել բաղդից մի հարուած, {Որ} գոհ իւր օրից հասած գիշերին, Աղօթ

Որի կորուստքը անչափ են կեանքում, {Որ} արտասւում է իւր բաղդի վերայ:

Թո՛ղ գէթ իմանար այդ չարագործը, {Որ} կայ մի վկայ եւ խաւար գործքի. Որ ե

Որ կայ մի վկայ եւ խաւար գործքի. {Որ} երկնքիցը նորան նայում է Մի դատապար

Մի՛ լինիր դահիճ մոլութեան, {Որ} չլինիս դահիճ մարդերին: ԱՌԱ

ործակատար մարգերի, Պատահում էր, {որ} այդ մարդը շատ անգամ, Անգլիացուց ո

ց մի երկու խափանարար պատճառ կայ. {Որ} մեք բարեկամք ենք միմեանց ` առաջին,

Մինչեւ անգամ ես յիշում եմ շնորհը, {Որ} ցուցի՛ր ինձ անցեալ ձմեռի վերջին.

սպանէ, կամ դու քեզ, Կամ պատահի, {որ} քո մահով մեռանիս, Քո ճանապարհը պ

անել ": - Ուրեմն բա՛ց թող, {որ} ես գնամ իմ տունը: " Իրաւն ա

իցը ամէն բան: Տեսանում եմ, {որ} կանգնած եմ անտառում, Ծառի կատարքը

ից զարթելով Ստուգեցի, թէ երազ էր {որ} տեսայ: ՄԵԾ ՄԱՅՐ Պառաւ

քեզ, Պաշտում էին սիրողքդ, {Որ} պատմում ես այժմ մեզ: - " Աս

" Այդ ի՛նչ կարելի բան է, {Որ} անմեղ օր անցանէ. Բայց ես իմ քահա

Քաղցր են ինձ հետ, Այլ շատ այն է {որ} ` Ինձ են տխրեցնում: Կեանքիս

Ես այն ժամանակ միայն զգացի, {Որ} այդ ցաւերից ազատուելու չեմ, Որչափ

դու նորան, Տո՛ւր մի այլ մարդու, {որ} ընդունակ է Զոհ բերել կեանքը սիրած

" Ո՛վ Հայր, ո՛վ դու Հայր, {որ} երկնքումն ես, Խնայիր թշուառ մեր

ն: ԱՊՈԼԼՈՆԻՆ Դու Ապոլլոն, {որ} տուիր Ինձ այս քնար հոգեմաշ, Այո՛, գոհ

դխտիլ Ինձ մնում է մշտայար: Բայց դու, {որ} քեզ մարդ տկար Աստուած կանչեց ու խնկեց,

ողամ Ոտքիդ տակում, ինչպէս շատ Մարդիկ, {որ} չեն իմանում, Թէ էակներ են ազատ:

Ահա՛, եղբայր, քեզ մի դրօշ, {Որ} իմ ձեռքով գործեցի, Գիշերները ես ք

անգամ պիտ՚ մեռնէ. Բայց երանի՜, {որ} իւր ազգի Ազատութեան կը զոհուի:

մեռանիմ, դու մի՛ սգար, Իմացի՛ր {որ} տարեցի Դէպի մահու արքայութիւն

, Դէպի թշուառ մի հայրենիք, {Որ} ոտնակոխ եղած էր: Սորա կէսը

ց Խնդացին ու բերկրեցան, Նախկին խօսքն, {որ} ասացի, Չէր հայր, կամ մայր, կամ այլ ի

Մեսրոբի վայր հանգտեան, {Որ} ազգին գիր պարգեւեց՝ Կեանք տուեց Հ

եզ փառք պարծանք։ Բայց ազգին {որ} նա սիրեց Որի համար շատ քրտնեցաւ

նեցաւ Այդ ազգին ես չեմ ներում {Որ} Մեսրոբին այդպէս մոռցաւ։ Գետ

այց Վահան դեռ նայեցաւ Եկեղեցւոյն, {որ} շինեց. Նա տեսաւ շքեղ տաճար

Մեր քաջ Վահան Ամատունեան։ {Որ} ազգին կեանքը տուեց Հայրենիքին կացա

ք խօսում: Թէ՞ կարծում էք, {որ} աշխարհում Վիեննացուց զատ մարդ չկայ

Ձեզ մի այնպիսի զարբ տայ, {Որ} մուկի պէս Վատիկանի Մտնէք ծակերն ա

, խելագար ապստամբք: Ուզո՞ւմ են, {որ} մի խօսքով Դորանց դժոխք ուղարկեմ,

ՈՔԼԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ Եղան մարդիկ, {որ} մեկնեցին Մեզ բնութեան շատ գաղտնիք

ւթեան շատ գաղտնիք. Եղան խելքեր, {որ} չափեցին Արեւ, աստղեր ու երկինք,

Արեւ, աստղեր ու երկինք, Եղան, {որ} խոր իջան երկրի Արգանդի մէջ մուրճեր

րբ ողջունում ենք մենք այդ չքերին, {Որ} դրան շուն են, եւ մեզ տեսնելիս՝ Շ

մնա՞ց մի կաթիլ Ամօթի սուրբ ջուր, {որ} բերան բանանք։ Ո՛չ, թէ չենք ուզու

ցէ՛ յաւիտեան այրին Հայաստան, Նա, {որ} իր որդոց դեռ սրտի խորքում Չունի հ

րկութեան: Կեցցէ՛ Հայաստան, {որ} երազական Եղել է այսօր իրօք եւ խօս

ե՞ր են դոքա, ո՞չ երդուեալ ծառայ, {Որ} օտար լուծին մնան միշտ հլու:

հա՛, հա՛, այդ էր պակաս մնացել, {Որ} նախանձայոյզ դառնայ հայութեան Կատա

եմ բերնով, Կեցցէ՛ սուրբ Մեսրոպ, {որ} մեզ գիր տուեց. Հողեր եմ վարում հ

ետք երեւելի էր։ Արեւն, երբ {որ} գեղեցիկ դէմքով Հորիզոն ի վեր խաղու

ց համարձակ։ Ա՜խ որի գործը, {որ} մարդու արարք Պատմեմ մի առ մի, պատ

ես եկայ քո մօտ, Պատմել մի անցք, {որ} այս առաւօտ Անցաւ իմ ու միւս մարդկա

Սկսաւ բարբառել հոգով անխարդախ, {Որ} ներէ յանցանք այն չոքած մարդու Որ մ

Որ ներէ յանցանք այն չոքած մարդու {Որ} մերկ դիմակով սատանայ խարդախ։

ծերունի հայկազն. Խիղճ իմ ստիպեց, {որ} ուղիղն ու պարզն Յայտնեմ ձեր առաջ,

ուղիղն ու պարզն Յայտնեմ ձեր առաջ, {որ} այսքան տարի Պահել չկարացայ, գիտէ

միւսը 23-ից: 24-ին գրեցի պատասխանը, {որ} կ՚երթայ 25-ին: 27-ին ստացայ մի նամակ

մի նամակ եւ պատասխանը գրեցի նոյն օրը, {որ} կ՚երթայ 28-ին: 28-ին ստացայ մի նամակ

այ մի նամակ. պատ[ասխանը] գրեցի 29-ին, {որ} կ՚երթայ 30-ին: Այսօր ինձ յայտնեցին, թ

, իսկ միւսը 6-ից եւ պատասխանեցի 8-ին, {որ} գնաց նոյն օրը: 9-ին տեսութիւն եղբօրս

1-ին նամակ ստացայ. պատասխանեցի 12-ին, {որ} կ՚երթայ 13-ին: 14-ին նամակ ստացայ, պ

նամակ եւ պակսիմատ. 19-ին պատասխանեցի, {որ} գնաց 20-ին: 22-ին նամակ ստացայ, ուր յ

ղջիւրը, թէ չէ: Նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 23-ին: 25-ին տեսութիւն եղբօրս

ի եւ գրեցի մի առանձին նամակ մեր տունը, {որ} կ՚երթայ 29-ին: 29-ին նամակ ստացայ առա

յ եղած մայիսի 1-ին: 7-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 8-ին: 9-ին նամակ ստացայ եւ Բոկ

10 նարինջ: 18-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ 19-ին: 20-ին տեսութիւն եղբօրս

նամակ գրեցի Ղազարոս եւ Սերոբ եղբարցս, {որ} կ՚երթայ 24-ին. Սերոբի նամակը թուեալ է

արկեցին 2 մունդշտուկ եւ նարինջ 10 հատ, {որ} եւ ընծայեցի: 30-ին նամակ գրեցի եղբօրս

ն նամակ գրեցի եղբօրս կուպոնների մասին, {որ} գնաց նոյն օրը: Յունիսի 2-ին նամակ ստաց

ց, իսկ միւսը մեր տունից յունիսի 4-ից, {որ} գրուած էր հօրս եւ մօրս բերնից, մի շատ

բօրս, մեր տունը եւ Մատթէոս սրբազանին, {որ} կ՚երթայ 14-ին: Սրբազանի նամակը սխալմամ

ոյն օրից գրած եւ նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 21-ին: 22-ին նամակ ստացայ եղբ

է յուլիսի 1-ին: Այսօր սկսեցի սիգարը, {որ} առնուած է Ուպմանից. 100 հատ: 26-ին ն

, նոյն թուականից: 27-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 28-ին: 29-ին նամակ ստացայ եղբ

ամաց-կամաց: 3-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ 4-ին: 7-ին նամակ ստացայ եղբօր

եւ Լուիսի գիրքը, նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ վաղը: Այս նամակը պատռեցի, չու

ած է: 12-ին այսօր նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} եւ կ՚երթայ իսկ: Նամակ ստացայ եղբօրիցս

եցի կոմենդանտին խնդիր միջատների մասին, {որ} անդադար ապականում էին կերակուրքը եւ թէյ

նուխ բերին ինձ եղբօրս ուղարկած գրքերը, {որ} չէի ուզել. աղբաթս խառնուեցաւ, նոյն րո

սօրուայ թուականով: 18-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 19-ին: 20-ին նամակ ստացայ եղբ

արեանի] գալուստը: Իսկոյն պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 25-ին: 28-ին նամակ ստացայ եղբ

ակ: Օգոստոսի 1-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ 2-ին: Տկա՛ր եմ: 4-ին նամակ ս

անակուած է թէեւ 12-ին, բայց յոյս կայ, {որ} առաջ էլ տեսնուինք: Այս երեկոյ, լոյս 6

լաւ եմ այսօր: Պատասխան գրեցի եղբօրս, {որ} վաղը կ՚առնու: 7-ին ի լոյս 8 սաստիկ տկա

ն շարունակւում է տկարութիւնս, չնայելով {որ} գործ եմ դնում սաստիկ հնարներ, ինչ որ ց

վ որ գործ եմ դնում սաստիկ հնարներ, ինչ {որ} ցոյց է տալիս բժշկութիւնը: 9-ին շարունա

ւեցաւ, կէսօրից մինչեւ երեկոյ ժամը 10, {որ} այս տողերս գրում եմ, հանգիստ եմ: Այս

եց մի ֆունտ թաբակ: 15-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Առողջութիւնս բաւական միջ

9-ից գրուած. պատասխան գրեցի նոյն օրը, {որ} եղբօրս տամ երկուշաբթի: 19-ին տեսութիւն

թուականով գրուած. 22-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը եւ խնդրեցի շերամադարմանութ

ն պատրաստեցի պատասխան սեպտեմբերի 1-ին, {որ} 2-ին եղբօրս տամ, տեսութեան ժամանակ, փ

ն էլ անթուական: 5-ին պատասխան գրեցի, {որ} տուի առաւօտ 6-ին: 6-ին նամակ ստացայ ե

անով եւ 1 ֆ[ունտ] թաբակ: Պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը առաւօտ, այսինքն 13-ին:

ներով եւ խաղողով: 19-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 20-ին: 21-ին նամակ ստացայ եղբ

է իր տկարութիւնը: 26-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 27-ին երեկոյեան նամակ ս

զարմացնում է ինձ: 10-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 11-ին: 12-ին նամակ ստացայ եղբ

ուականով եւ խաղող: 17-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը, այսինքն 18-ին: 19-ին ն

ւ 1 ֆ[ունտ] թաբակ: 30-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 31-ին: Նոյեմբերի 4-ին տեսութի

ից գրուած, որին նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 15-ին: 16-ին նամակ ստացայ եղբօ

մունշտուկներով, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 24-ին նամակ ստացայ եղբօ

գրեցի եղբօրս 28-ից ստացածիս պատասխան, {որ} կ՚երթայ վաղը: Դեկտեմբերի 1-ին նամակ ստ

, Աւտուշին, Գաբրիէլին եւ Բերբերովին, {որ} կ՚երթայ վաղը: Նախիջեւան գնալու թղթերը

ձուկ եւ պակսիմատ: 12-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 14-ին նամակ ստացայ եղբօ

ղ, գիրք եւ թաբակ: 19-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 20-ին: 21-ին նամակ ստացայ եղբօ

սակ մտածութիւններով: Երանի թէ 1864-ը, {որ} մէկ ժամից կը գայ, աւելի երջանկութիւնաբ

սիսափայլ եւ Կռունկ: 2-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 7-ին տեսութիւն եղբօրս հ

անի լուրեր: 9-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ վաղը: 11-ին նամակ ստացայ եղբօ

կ ստացայ եղբօրիցս, 30-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Փետրուարի 1-ին նամակ ստա

տացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 3-ին տեսութիւն եղբօրս հ

բակ եւ տետրակներ: 12-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 13-ին: 14-ին նամակ ստացայ եղբօ

ը դարձուցի: 19-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ 20-ին: 21-ին նամակ ստացայ եղբ

25-ին նամակ ստացայ, բայց ոչ լրագիրքը, {որ} բացին բերդակալի մօտ: 26-ին պատասխանեցի

ցին բերդակալի մօտ: 26-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 28-ին նամակ ստացայ եղբօ

այլը, 1864 №2: Նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 13-ին տեսութիւն եղբօրս

ստացայ եղբօրիցս: 16-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 18-ին նամակ ստացայ: 2

ս 22-ից գրուած, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 26-ին նամակ ստացայ եղբօ

: Այսօր տուի եղբօրս Սերոբ եղբօրս գիրը, {որ} ուղարկէ, թուեալ 29-ից: 28-ին նամակ ս

ղբօրիցս եւ թաբակ: 29-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Մայիսի 2-ին նամակ ստացա

տացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 10-ին նամակ ստացայ եղբօ

տացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: [Յետոյ աւելացրած] Այս թո

ս 27-ից գրուած, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Յունիսի 1-ին երկրորդ անգ

, կոկորդիս ցաւը թուլացաւ, յոյս ունեմ, {որ} վաղը իսպառ լաւանամ: Այսօր նամակ ստացայ

: 23-ին նամակ գրեցի Ղազ[արոս] եւ Գրիգ[{որ]} եղբարցս: Այսօր ստացայ թաբակ, Ստաուդ

բակ: 15-ին նամակ գրեցի եղբօրս եւ ասի, {որ} Սերոբին ապահովեալ թուղթ գրէ: 20-ին տես

պատրաստեցի դէպի տուն, թուեալ է 11-ից, {որ} պիտի տամ վաղը: 10-ին տեսութիւն եղբօրս

տացայ եւ խաղող, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 30-ին նամակ ստացայ եղբօ

իցս նոյն թուականից, 3-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 6-ին նամակ ստացայ եղբօր

րիցս 8-ից գրուած: 10-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 12-ին նամակ ստացայ եղբօ

սաւորեսցէ հոգին: 8-ին պատասխան գրեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 10-ին նամակ ստացայ եղբօր

խան գրեցի Սուլթ[անշահին] թուեալ 12-ից, {որ} տամ եղբօրս տեսութեան ժամանակն: 12-ին

ստացայ եղբօրիցս: 22-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 23-ին: 24-ին նամակ ստացայ գրո

ս 27-ից գրուած, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 31-ին նամակ ստացայ եղբօ

ուլթ[անշահին] եւ Բերուբէին. յոյս կայ, {որ} 7-ին վերստին գան տեսութեան: Ապա թէ ոչ

10-ի երեկոյից: 12-ին պատասխան գրեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 14-ին նամակ ստացայ եղբօ

է] 23-ին: 18-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ վաղը: 19-ին նամակ ստացայ եղբօ

] առողջութիւնը: Նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 29-ին նամակ ստացայ 27-ի

ադարձը Փարիզից. նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Նոյն օրը գրեցի եւ առ Ֆ[ե

բ[երի] եւ այլն Փարիզից գալը եւ երրորդ, {որ} ցաւ է ինձ, իր տկարութիւնը. Աստուած վե

) 15 -ից: 17-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚առնու վաղը: 19-ին նամակ ստացայ եղբօր

23-ից գրուած, նոյն օրը պատասխ[անեցի], {որ} կ՚երթայ վաղը: 27-ին նամակ ստացայ եղբ[

ցինք, բայց տխրութեամբ. տեսնինք նորը, {որ} ահա զարկում է: Շնորհաւոր նոր տարի, 18

կոյին արդէն երեւեցան առաջին նշանները, {որ} սաստիկ թոյլ լինելով աննշմարելի մնացին:

բժիշկը ինչ կ՚ասէ վաղը. այսօր խնդրեցի, {որ} կանչեն: Այսօր ուղարկեցի բերդակալին մի

ուցի. 5 ժամը ( առաւօտեան) զարկել էր, {որ} քնեցի, այն էլ 7-ին զարթեցայ քորից եւ ց

ւնեցի երկրորդ բաղանիսը եւ 111/2 ժամին, {որ} գրում եմ այս, գրեթէ հանգիստ եմ, թէեւ

նեղութիւն ունէի, բայց չորրորդ ժամին, {որ} գրում եմ այս, գրեթէ բոլորովին հանգիստ

, ցրտից զարթեցայ, եւ այս էր պատճառը, {որ} առաւօտ մինչեւ 11 ժամը բաւական սաստիկ նե

մ, տկարութիւնս շատ թոյլ է. յոյս կայ, {որ} շուտով կորչի: 21-ին նամակ ստացայ եղբօ

տացայ եւ մերժեցի. նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} նորից ուղարկէ ինձ կէս ֆունտ եղ: 2-3 id

ն փոստ ձգած: Այսօր գրեցի պ. Ուդովին, {որ} ինձ գինի Ելիսեեւից գնէ եւ ոչ Ֆոխտից:

ի մի նամակ: Մարտ մինչեւ մարտի 1-ը, {որ} չեմ գրել, եղինջը գրեթէ աներեւութանում

րիչ առինք ու հրապարակ իջանք, գիտէինք, {որ} խաւար շրջապատի մէջ բանտարկուածների համա

սը, թերեւս աչքերի նկատմամբ, գիտէինք, {որ} հին խելքերը երբէք համաձայնելու չէին խաղ

բ տեղի տալ նոր գաղափարներին, գիտէինք, {որ} նորը պատերազմով պիտի կանգնեցնէր իր դրօշ

րայ: Այս գիտութենից հետեւեցաւ այն, {որ} այդ յարձակմունքը, թերեւս շատ անգամ մեր

ծայր կարդալով, երկու շարժառիթ տեսանք, {որ} կարապետել են Պարոնին դէպի այդ վիհը:

կանութենից դէպ ի մեր արժանաւորութիւնը, {որ} բնաւ պահանջողութեան յանդգնութիւն չունի

թիւնը: Մեր սրտի խորքից ցաւում ենք, {որ} մեր անունը, թերեւս առանց մեր կամքի եւ

չափաւորւում է մեր սրտի ցաւը, տեսանելով {որ} պարոնը փարատել է, կամ գէթ աշխատել է փա

ւը խոշոր գեղջուկ հայհոյութեամբ: Ինչ {որ} մեզ է վերաբերւում, այդ հայհոյութիւններ

ան չունինք ասելու, բացի այն խօսքերից, {որ} հռչակաւոր Ֆօքսը դրեց մի անգլիական Լօրդի

չակաւոր Ֆօքսը դրեց մի անգլիական Լօրդի, {որ} գրել էր նորան հայհոյութեամբ լցուած մի ն

ւամենայնիւ, այսօր արեւի պէս յայտնի է, {որ} գրուածքի հոգին, բոլորովին քննականից դո

ում է մի կատաղի թշնամութիւն, երկրորդ, {որ} գրուածքի հետեւութիւնն է Պօղոսը պաշտպանե

ետեւութիւնն է Պօղոսը պաշտպանել: Ինչ {որ} մեր ամբաստանուած նամակի մէջ ասել ենք,

ում ենք այսօր եւ վճռաբար յայտնում ենք, {որ} մի քայլափոխ եւս յետ կոխելու կամք չունին

դարերի խաւար մնացորդը, ջաղջախ եղէգը, {որ} շատ անգամ գաւազան են կարծում ողորմելի՜

նակ ժպտում ենք եւ շտապում ենք յայտնել, {որ} չենք ընդունում ոչինչ հեղինակութիւն ( au

մ դարաւոր աւանդութիւնների ( tradition) {որ} եւ է խաժամուժ ամբոխի ( եւ այս կերպով մա

Մովսէսի տախտակներից, այլ այն շաւղից, {որ} բացում էր մարդկային բանականութիւնը) բա

անցանքը մերը չէ, այլ իւր տգիտութեանը, {որ} չէ կարողացել մինչեւ այժմ ուսանել եւրոպա

որ Եւրոպայի մէջ, բայց կան յանցանքներ, {որ} մահով է պատժում այդ ազատ կառավարութիւնը

մէջ եւ թող կարդայ ոչ որպէս սոսկ լուր, {որ} վերաբերութիւն չունէր ընթերցողներին, այ

լ: Յղի կինը կապել եւ այնքան ծեծել, {որ} յղացած զաւակը վիժէ եւ այլն, եւ այլն,

արծիքը Պօղոսի մասին յայտնեցինք այնպէս, {որ} աւելի ասելու չէինք, եթէ այն բռնաբարուա

մի նահատակուած կին, քան թէ մի զաւակ, {որ}, դեռ հրապարակի լոյսը չտեսած, սպանւում

սոփայութեամբ: Եւ ո՜վ է այն մարդը, {որ} պիտի փակէ մեր բերանը այս անօրէնութիւննե

կադրել եկեղեցական ճանաչել մի պիղծ էակ, {որ} կորուսանում է իւր սոսկ մարդ կոչուելու ի

ւ դատել հոգեւորների այն գործերը միայն, {որ} ուղղակի վերաբերութիւն ունին դաւանաբանակ

իրների: Ո՞ր աշխարհի մէջ տեսուած է, {որ} եկեղեցականը, քաղաքական կամ քրէական յան

ի կողմից մի պատգամաւորի ներկայութեամբ, {որ} հարկ դիպուածում պաշտպանէ պարտաւորուածի

եկեղեցականը նոյն պատիժը կրելու չէ, ինչ {որ} պիտի կրէր մի աշխարհական: Այդպիսի դիպու

ի՞ւն բանեցնել: Ողորմելի՛ է այն մարդը, {որ} պիտի ընդունէ այդպիսի եկեղեցականութիւնը

ւռճեանին ընծայելով, շտապում ենք ասել, {որ} օրէնքի եւ իրաւունքի առաջեւ քննւում է եւ

ք միմիայն այն անխախտելի հիմքերի վերայ, {որ} ազատ իրաւունքը եւ առողջ բանականութիւնը

եւ չունի այն միստիկական խորհուրդը, ինչ {որ} ունեցած տեսանում ենք Պ. Չամուռճեանի հա

րդկութեան գլխից անցածը ուսուցել է մեզ, {որ} ամենայն իւր մէջ միայն փակուած եւ կենտրո

ան. նա ստիպուած է գնալ այն ճանապարհը, {որ} օգտակար է միմիայն այդ կացութեններին:

իպեցան եւ զարկուեցան անանցանելի պատին, {որ} խաչաձեւ կտրում էր նոցայ ճանապարհը, կան

նաւ պիտի ընդունինք այս դրութիւնը, քանի {որ} մեր եկեղեցականք ժողովրդի ընտրութեամբ եւ

աւանութեամբ լինում են եկեղեցական, քանի {որ} մեր եկեղեցու կառավարութիւնը սահմանադրակ

ւ կառավարութիւնը սահմանադրական է, քանի {որ} մեր եկեղեցականներին դեռեւս շատ բան պակա

: Այս րոպէիս այդ մարդիկը քաջ գիտելով, {որ} արժանաւորութեամբ չեն կարող շահիլ ազգի հ

յլատակեցնելով: Երանի՜ այն մարդուն, {որ} իւր անձը եւ գրիչը կը նուիրէ դոցա անբնակ

ւնը ազգի վերայ պահելու համար, երանի՜, {որ} կաշխատի ճնշեալ ժողովրդի իրաւունքը իսպառ

ոտքի տակ առնելու համար: Վա՛յ մեզ, {որ} ոչ երբեք պիտի արժանանանք, այս երանութե

անի եւ մեր գրուածներից պարզ երեւում է, {որ} մեր երկուքի ճանապարհը այլ է բոլորովին ե

որովին եւ սոքա այնպիսի ճանապարհներ են, {որ} ոչ բնաւ հանդիպում են միմեանց: Մեր ն

կը տանի, սպասաւորել մարդկութեան, քանի {որ} միասին ապրում ենք երկրագունդի վերայ. խ

րայ. խոստովանում ենք մեր տկարութիւնը, {որ} չենք կարող բաժանուիլ երկրագունդի մակերե

էջ, այո՛, հաւատ չունինք, հաւատալով, {որ} Աստուած ազատ է եւ առաջին լոյս. ուստի ե

ծ աբեղայական խօսքեր, հաւատացնում ենք, {որ} ժանգոտ փարայի արժէք չունին մեր աչքում:

ական գաղափարներ, որոնց չենք հաւատում, {որ} չենք ընդունում եւ որ մերժում ենք միահամ

նց չենք հաւատում, որ չենք ընդունում եւ {որ} մերժում ենք միահամուռ: Մէք խօսում ենք

ից վեր չկայ Հիւսփսափայլ: Ուր թողունք, {որ} Հիւսիսափայլը ասած էր, թէ հարկաւոր է այ

դաստիարակութեան մէջ: Քահանայ ունինք, {որ} կարդալ չգիտէ. քահանայ ունինք, որ հայե

նք, որ կարդալ չգիտէ. քահանայ ունինք, {որ} հայերէն չէ կարող խօսել: Ռեֆօրմ պահա

ռհասարակ եկեղեցական կառավարութեան մէջ, {որ} խառն ի խուռն եւ անկարգութեամբ յառաջանալ

ը, պիտի դարձեալ կրկնեն նոյն բանը, ինչ {որ} վաղուց արդէն լսում ենք զանազան հոգեւորն

ան հոգեւորներից, թէ նոցայ արդիւնքն է, {որ} հայոց ազգը ապրում է մինչեւ այժմ աշխարհի

ի երեսին: Եթէ կան մի տեսակ մարդիկ, {որ} ընդունում են այս սնոտի պարծանքը եկեղեցա

թարներին: Իսկ միւս եւ աւելի մեծ մասը, {որ} մնաց Լեհաստանում, ո՛ւր է, իւրեան եպիս

, անհանգիստ հալածանքով վախճանեցուցին եւ {որ}, իւր վախճանի ժամանակ, ահաւոր նզովք գր

ար Փարպեցուն ոտքը բոբիկ քշեցին վանքից, {որ}, Մամիկոնեանց Տիրոջ Վահանի յանձնարարութ

ին բորբոքեցին իւրեանց հալածանք, մինչեւ {որ} հայրենիքի անձուկով այրուած, տոչորուած

ձուկով այրուած, տոչորուած երիտասարդը, {որ} աշխարհից աշխարհ գնացել էր բան ուսանելու

: " Առ դառնաշունչ նախանձու իւրեանց, {որ} բունեալ է ի նոսայ... պատատեալ եւ քօղ

արկում ենք նախ, հասկանալ եւ ընդունիլ, {որ} հոգեւորականութիւնը մի տեսակ արհեստ չէ ն

ամանին, յատկապէս այս բովանդակութեամբ, {որ} եկեղեցականք չհամարձակուին որեւիցէ դիպու

ակ ( այժմէն յայտնում ենք հրապարակով), {որ} մէք կը հանենք մի շրջաբերական, բայց բոլ

խարշ սրտմտում ենք դարձեալ, տեսանելով, {որ} այս անգործութեան, ծայրացեալ թշուառութե

Մինչեւ այժմ վերացականութեամբ ապրեցանք, {որ}, ուրիշ խօսքերով, ասել է մեռանք, մի՞թ

է դորայ ելքը: Սոքա են ահա խնդիրքը, {որ} ամենայն բանական հայ պարտակա՛ն է լուսափա

րետիկոսականութիւնը: Հրաւիրում ենք, {որ} ասպարէզ իջանէ, բայց եթէ բանը կրօնի եւ

ւթիւնը, մանաւանդ եթէ գտանուին մարդիկ, {որ} յանձն առնուն հրատարակել պ. Այվազովսքիի

ն վարժարանի պատմութեան երկրորդ հատորը, {որ} գուցէ մինչեւ այս տարու վերջը հրատարակու

նադրուժ: Եւ ո՛վ է այս դատապարտողը, {որ} արդէն երկու անգամ փոխել է իւր կրօնը, ո

ր արդէն երկու անգամ փոխել է իւր կրօնը, {որ} տպագրութեամբ հրատարակել է. " Կաթոլիկ ծ

լիկ ծնած եմ եւ կաթոլիկ պիտի մեռանիմ ", {որ} Տատեան Պօղոս բէյին համար տետրակ գրելով

եղեցին հռովմէական խոստովանելու համա՞ր, {որ} հանգամանքներից եւ յոյսերից բռնադատուած

եկեղեցու, ոչ երբեք փակուած, գիրկը՞ եւ {որ}, աւելին ասեմ, լուսաւորչական հայերի առ

րել պ. էմինը իւր ռուսերէն քննութիւնը, {որ} պ. Այվազովսքին Մասեաց Աղաւնու մէջ յիշա

ողովրդի մէջ: Այս Վարդապետարանն էր, {որ} Ռուսիոյ ներքին գործոց քաջափայլ մինիստրի

ն. առաջարկութիւն գրեց թեմական ատենին, {որ} սա շրջաբերական հրամաններ տարածէ բոլոր վ

նը: Այս Վարդապետարանն էր դարձեալ, {որ}, առանց նորա դատապարտութիւնը քաջափայլ մ

- Ոչ, պարոն, հեղինակի ձեռագիրը, {որ} կայ տպարանի մէջ, վկայում է, թէ գրաշար

ցի կանոնների մէջ ( §34) դնում է, " թէ {որ} մէկը պատիժ կ՚ընդունի, առաջ պիտի կատարէ

ի, առաջ պիտի կատարէ զայն եւ յետոյ, թէ {որ} ասելիք մը ունի, տեսչին հասկցնէ ":

արւում է ներկայումս: - Խե՞ղճ մարդ, {որ} դեռ չգիտես, թէ ճշմարտութիւնը օրացուցի

լ մեր խոստմունքին, մանաւանդ եթէ յիշէ, {որ} ոչ երբեք զանցառու եղանք մինչեւ այժմ կար

խօսքը վերաբերում է այնպիսի օրագիրների, {որ} մասնաւորապէս նուիրած չեն իրենց գործունէ

օրագիր կամ պարբերական հրատարակութիւն, {որ} նուիրուած լինէր մասնաւորապէս այս կամ այ

չքի տակ ունենալ մի փոքր հասարակութիւն, {որ} պարապում էր մասնաւորապէս այն նիւթով կամ

տնտեսական խնդիրների քննողութեանց մէջ, {որ} մեր ներկայ խորհրդին բնաւ վերաբերութիւն

սինքն թէ ինչպէս չպիտի լինէր. ստոյգ է, {որ} շատ պարոններ ուրիշ օրագիրները իրենց բաց

թերթը, աչքի յայտնի կերպով ցոյց տուին, {որ} ուրիշ օրագիրների վերաբերութեամբ այսպէս

փայլի " հրատարակողի եւ իմ յանցանքները, {որ} լսում էի, գրում եմ այստեղ, որ յետոյ մ

քները, որ լսում էի, գրում եմ այստեղ, {որ} յետոյ մի քանի խօսք ասեմ դոցա մասին։ Առ

եստական է, անհասկանալի է։ Շատերն էլ, {որ} իրենց բուն մայրենի լեզուի գիտութեան մէջ

կունութիւնից, բլբլացնում էին այն, ինչ {որ} ուրիշից էին լսել կամ գէթ ինչեւիցէ մի բա

կամ գէթ ինչեւիցէ մի բան ասելու համար, {որ} իրենք էլ հասկացող երեւին։ Տաճկի ասածին

է, շատ անգամ տպում է եւրոպական վէպեր, {որ} բնաւ մեզ՝ մեր ազգին վերաբերութիւն չուն

կամ ուրիշ այս ու այն գիտութեանց վրայ, {որ} մեր ազգին անհասկանալի է։ Երրորդ յ

ատապարտութեան վճիռն էլ քամակիցը տալիս, {որ} ունայնացնում էր " Հիւսիսափայլի " խորհու

պիսի դիպուածներում ( երբեմն պատահում էր {որ} հինգ-տասը հոգի միասին էին գալիս վրաս)

ի տալիս " Հիւսիսափայլի " իրաւունքները, {որ} կամքի կամ ճաշակի վրայ ոչ, այլ էական հի

աւին անմշակ, չունէր այն յատկութիւնքը, {որ} անշուշտ պէտք էին հիմնաւոր եւ կանոնաւոր

ոչ միայն այսքան, այլեւ յայտնում ենք, {որ} բնաւ չենք ցանկանում այն տեսակ սքանչելի

գրութեան մէջ ասացինք եւ խոստովանեցանք, {որ} " Հիւսիսափայլը " լեզուի կողմից ունէր,

անցանքը, եթէ յանցանք էր այդ, այն էր, {որ} նա, կամենալով ուժ եւ զօրութիւն դնել մա

խօսութեան։ Սխալ ասում ենք նորա համար, {որ} ներկայ սերնդի իրաւունքը նոյնպէս անբռնաբ

աստիճան ստրկացնել հին լեզուի ձեւերին, {որ} ազգը դժուարութեամբ հասկանայ, անխորհուր

ոճը՝ որչափ կարելի է միշտ զգուշանալով, {որ} տարապայման ազնուասիրութեամբ բուն լեզուն

աւերանքը մէկ օրում չէ շինւում. մնայ, {որ} այդ աւերանք էլ չէ, այլ՝ ժամանակի եւ պ

է նոր լեզուի այն ոճերի եւ ձեւերի հետ, {որ} ընդհանրապէս նայւում են որպէս տաճիկ լեզո

ունքը եւ սուրբ է։ Որքան նեղանում ենք, {որ} ամեն քայլափոխ ստիպուած ենք ծանօթաբանել

այստեղ, թէ վերի խօսքերով չենք ուզում, {որ} լեզուն մնայ երեսի վրայ կամ աճէ օտար տրա

ուսած լինելու, անկարգ, անկանոն, ինչ {որ} մեր բերնին գալիս է, գրենք թղթի վրայ,

փարը տալու համար անխտիր զանազան ձեւեր, {որ} ոչ մի կանոնաւոր լեզու չէ կարող տանել։

տանել։ Չկայ մէկ տող, չկայ մէկ խօսք, {որ} " Հիւսիսափայլի " գրիչքը գրած լինէին առա

այդ չափը, բայց եւ այնպէս կարծում ենք, {որ} չափը, գիտակցութեան արդիւնք լինելով, կ

ուց առաջ պիտի ունենալ. իսկ այն գրիչը, {որ} տակաւին իր լեզուի ուղղութիւնը չգիտէ, ո

ր տակաւին իր լեզուի ուղղութիւնը չգիտէ, {որ} անխտիր եչի տեղ է, ռայի տեղ րէ եւ այլն

մ մինչեւ անգամ այն մարդոց լեզուի վրայ, {որ} գրիչ էին առնում միմիայն մեզ հայհոյելու

թողում ենք այն անյաջող կապկութիւնները, {որ} մի քանի անարուեստ խեղճեր " Հիւսիսափայլի

։ Տակաւին երեւում են քանի պարբերականք, {որ} " Հիւսիսափայլում " երեւան ելած մակգիրքը

Մեր ամենամեծ ցանկութիւնը այն է միայն, {որ} միւս օրագիրքը, հեղինակքը կամ թարգմանիչ

եւ ոչ հոտ։ Եւ այս է մանաւանդ պատճառը, {որ} " Հիւսիսափայլը " լեզուի կողմից այնքան բ

ուստի եւ զարմանք չէ, այլ շատ բնական, {որ} " Հիւսիսափայլի " մէջ երեւում էին եւրոպա

բերութիւն չունին։ Մենք հաւատացած ենք, {որ} ընտիր մի գրուածք, ազատ հայեցուածքներով

կամ ընկերական յարակցութիւնքը մի ազգի, {որ} միջնադարեան մշուշով պատած կամ ոչինչ չէ

վածու եւ Պղնձէ քաղաքի պատմութիւնը։ Լաւ {որ} այս վերջին ժամանակներում հայերը երկու օ

նաւորութիւնը, ասում ենք, ոչ միայն ինչ {որ} մարդկութեան հարկաւոր էր, բոլորը չասացի

օրագիր, ինչ լրագիր կամ ինչ թերթ ասես, {որ} առանց վէպի օր անցնէ։ Թողում ենք այն բա

այական կամ հնասիրական խնդիրների վերայ, {որ}, ժամանակի որպիսութեանը անյարմար լինելո

ութեան հայ թարգմանութիւնը այն լեզուով, {որ} ժողովրդին հասկանալի էր։ Եթէ փորձով երե

վրդին հասկանալի էր։ Եթէ փորձով երեւի, {որ} ժողովրդի գանգատին արժան է իրաւունք տալ

ի բաներով պարապեցուցանել ընթերցողները, {որ} ե՛ւ հասկանալի լինէին նոցա, ե՛ւ ազդեցու

խօսքերը բերան առել են միայն այն մտքով, {որ} բամբասեն հեղինակների արդարաբանութիւնը ե

հասարակութիւններ եւ այլ շատ պարագաներ, {որ} կարո՛ղ էին Ազգի հոգու մէջ բուսուցանել ե

ամենեւին ունենալու չէր։ Այն ազգը, {որ} չունէր դպրոցներ, ուսումնական ընկերութի

նը մի երկրորդական, երրորդական բան էր, {որ} իւր հոգու բոլոր զօրութիւնը լարել եւ տրա

ա մէջ այն ազնիւ եռանդը լուսաւորութեան, {որ} մարդկութեան պարծանքն էր։ Ուրեմն, նախ

րեմն, նախ պիտոյ էր այն լեզուով խօսել, {որ} ժողովրդի ականջը ներգործէր սրտի վերայ եւ

ործէր սրտի վերայ եւ այն տպաւորութիւնը, {որ} լսողութիւնը ստանում էր, բացարձակէր սրտ

այնով ներգործել նորա լսողութեան վերայ, {որ} գիտակցութիւնը, ըմբռնելով այս ձայնի խոր

ի եւ հոգու հետ եւ ո՛չ նորա ականջի հետ, {որ} ինքն ըստ ինքեան առաջնորդ էր միմիայն արտ

րուէր ընդհանուր կրթութեան, եւ այնպէս, {որ}, առանց նախընթաց կարօտութեան օրինաւոր դ

Շատ օրինակներ ունինք մեր աչքի առաջեւ, {որ} մեծամեծ աշխատութիւնք, այո՛, քրտինքով

կ արթնութեան մէջ՝ ո՛չ երբէք։ Քանի {որ} մեր մատենագրական գործունէութիւնը փակուա

եւ դարաւոր հնութեան սահմանի մէջ, քանի {որ} տասն եւ ինն դարու հեղինակքը, չորրորդ ե

՝ ի՞նչ գերբնական զօրութիւն է հարկաւոր, {որ} տասն եւ չորս դարու խտրոցը, որ այնքան մ

րկաւոր, որ տասն եւ չորս դարու խտրոցը, {որ} այնքան մեծամարմին ընկած էր V եւ XIX դար

եւ սկսէր չոր չոր կարդալ այնքան, մինչեւ {որ} անգիր ուսանէր միանգամայն կարդացածը, թէ

էք չէ կարող սնանուիլ այնպիսի կերակրից, {որ} ինչ յատկութեններով մտանում էր բերանը,

։ Ուրեմն ի՞նչ կարո՛ղ էր գտանել այնտեղ, {որ} եւ մտքի կողմից հասկանալի լինէր նորան եւ

ւթեան մէջ ի՞նչ գրքեր կան. Սուրբ գիրք, {որ} դժբաղդաբար հասկանում եւս չէ ժողովուրդը

շէ վարդապետ, Կորիւն, Ղազար Փարպեցի եւ {որ} սոցա կարգումը են։ Բայց քանի՞ մարդիկ կա

կարգումը են։ Բայց քանի՞ մարդիկ կային, {որ} համ էին տեսանում սորանցից։ Ասածիս անհա

ռակելի վկայ այն տխուր ճշմարտութիւնն է, {որ} Հայերը օտարի լեզուով կարդում են իւրենաց

։ Ինչի՞ եմ մոռանում քերականութիւնները, {որ} զանազանւում են մինը միւսից շատ անգամ նո

ւում են մինը միւսից շատ անգամ նորանով, {որ} մինը տասը հոլով է ընդունում, միւսը՝ ի

նայն օր, չեմ ասում օրացոյցների համար, {որ} միշտ նոր են տպւում զանազան տեղերում, ո

յց տալիս։ Ճշմարիտ է՛ եւ չեմ ուրանում, {որ} էֆիմէրտէ եւս պակաս չէ, այն հրաշալի գիր

էրտէ եւս պակաս չէ, այն հրաշալի գիրքը, {որ} մեր ժողովուրդը սիրում է, որի մէջ գրուա

րութիւն! Եւ ի՞նչպէս կարելի է պահանջել, {որ} ժողովուրդը ընթացք տայ այսպիսի մատենագրո

յարմար։ Բայց ցաւելով եմ խոստովանում, {որ} մեր հին լեզուով խօսող հեղինակները պակաս

նա չէ մտածում. նա ցանկանում է միայն, {որ} գրքի ճակատումը տպած լինի իւր անունը։ Ե

ցին շատ ցած է նորանից։ Եւ հետեւում է, {որ} ոճերի ամփոփութեան կողմից Խորենացուց եւս

նապատի "։ Դպրոցական աշխատութենով, {որ} մեր պատուելի հնասէր հեղինակքը համարում

ն լրացած, հազար չորս հարիւրն է գնում, {որ} ոչինչ չ'յառաջացաւ, եւ թէ Հայերի մէջ կա

վ։ Այն ժամանակ կը տեսանեն անտարակոյս, {որ} Հայերը մինչեւ այժմ աշխարհական դպրութիւն

նչպէս վերեւումը յիշեցինք։ Կը տեսանեն, {որ} սա մի կողմից իւր լեզուի հնութիւնը չ'փոխ

արացուցել է ժողովուրդը իւրանից այնպէս, {որ} այժմ հին լեզուն մեր ժողովրդի համար եղել

ստութեան լոյսը եւ այն, ինչ ուղղութենով {որ} կամենում էին։ Զարմանալի է աշխարհիս փոփ

ւթիւնը, բայց առաւել զարմանալին այս է, {որ} այժմ եւս կան շատ մարդիկ, որ չեն հաւատո

ին այս է, որ այժմ եւս կան շատ մարդիկ, {որ} չեն հաւատում, թէ այս փոփոխութիւնը իրագ

նորա տպագրութիւնը։ Նա յանցաւոր չեղաւ, {որ} աշխատեց։ Նորա աշխատութիւնը պիտոյ է դառ

ն Ազգային դպրոցների մասին եւ վերջապէս, {որ} ամենից հարկաւորն է, մինչեւ մեր պատուել

ւթիւն տալ այստեղ մի քանի բաների մասին, {որ} վերաբերւում էին ներկայ աշխատութեանս։

յ աշխատութեանս։ Մեր Ազգայիններից, {որ} ծանօթ էին Ֆրանսիարէն, Գերմաներէն եւ Ռո

նութիւն եմ համարում միայն այսքան ասել, {որ}, եթէ մեր Մխիթարեան գերապատիւ Հարք չեն

ններին, ) հաւանական եւ շատ բնական է, {որ} նոցա ձեռքը չէր համարձակուելու այսպիսի գ

կուելու այսպիսի գործ կատարել, մանաւանդ {որ} Տէր Պապը նզովել է այս աշխատութեան հեղին

պիտոյ է խոստովանել՝ ի՞նչպէս կարելի է, {որ} մի Պապական աբեղայ հակառակուի այնպիսի մի

ն աբեղայ հակառակուի այնպիսի մի մարդու, {որ} Աստուծոյ փոխանորդ էր, արքայութեան դուռ

կող... ( մի՞թէ)։ Գո՛հ եմ Աստուծուց, {որ}, Պապական չ'լինելով, ունիմ ազատութիւն

ազատութիւն գրել եւ թարգմանել այն բանը, {որ} ջատագով էր ճշմարտութեան, որ պախարակում

այն բանը, որ ջատագով էր ճշմարտութեան, {որ} պախարակում էր Քրիստոսի օրէնքին ընդդէմ գ

պատակը, իսկ մեր միւս եղբայրակիցներին, {որ} կէս մի բաղդի անգթանալովը, կէս մի իւրեա

՞նչպէս էր Յիսուսեան Կարգի ուղղութիւնը, {որ} Պապականութեան հարազատ զաւակներն էին։ Ա

ւ ճշմարիտ եզրակացութիւն։ Բայց ափսո՛ս, {որ} այս չ'կայ ընդհանուրի մէջ։ Թէպէտ եւ մաս

ն հոգաբարձութիւնքը։ Եւ այս է պատճառը, {որ} Պարոն Փափազեանի նման մարդիկ աշխատութիւն

ու պատմութիւնը։ Չեմ ասում դեռեւս այն, {որ} աբեղայական խուցը, չէ՛ եւ չէ՛ այն դիտան

ողութիւնքը եւ նկարագրել այնպէս, ինչպէս {որ} կային։ Պարոն Փափազեանը իւր 1848 թո

առակորդների լոյսը՝ խաւար։ Ցաւում եմ, {որ} պատուելի հեղինակը չէ՛ կարողացել գո՛նէ մ

սէր հեղինակների գործերից. եւ այս նախ, {որ} իմ ընթերցողքը չ'համարեն, թէ Պարոն Սիւ'

րուածը, այսքան միայն հասկանան, թէ ինչ {որ} իւրեանք գրում են այն դիտաւորութեամբ, ո

ր իւրեանք գրում են այն դիտաւորութեամբ, {որ} Հայոց ազգը իւրեանց գրածը ընդունէ հալած

՛չ թէ միայն ճանաչել այս խարդախութիւնը, {որ} գիտենք, թէ ինչ աղբիւրից է... այլ եւ ք

ի վերայ քննութեան Ատեան։ Այն մարդիկը, {որ} երբեմն ինկուիզիտորների ձեռքով դատապարտւ

քրիստոնեայ գործերը։ Զարմանալին այս է, {որ} Մխիթարեան գերապատիւ Հարք, ինքեանք միշտ

էս այն խեղճ մարդիկը չեն որոշում թոյնը, {որ} խառնում են Մխիթարեանք իւրեանց գրուածներ

հանապազ. " Փա՛ռք քեզ, Տէ՛ր Աստուած, {որ}, խնայելով մարդկութեան տկարութեանը, ստ

տութեան մէջ գործ դրել եմ ամենայն ջանք, {որ} իմ գրածը պարզ լինի եւ հասկանալի եւ որքա

կ'ըստանայ իւր այրական հասակը. մանաւանդ {որ} այժմ դեռ շատ բաներ կան, որոնց մասին Հա

ց մէջ կարելի էր պարունակել նոր մտքերը, {որ} մինչեւ այժմ չ'կային Հայերի մէջ։ Ես

յին Հայերի մէջ։ Ես շատ լաւ գիտեմ, {որ} իմ խօսակցութեան ձեւը ունի պակասութիւննե

չացուցանել։ Իմ խորհուրդը այն չէ եղել, {որ} իմ գրածը ուրիշին օրինակ դառնայ. ես միմ

րինակ դառնայ. ես միմիայն ցանկացել եմ, {որ} այս վիպասանութիւնը եւ Յիսուսեան Կարգի պ

կութեամբ 42 Վանկային 43 Սրբազանին, {որ} Մահտեսիովին տայ փողը 22 44 Հայրապետեան

4 Հայրապետեանցին, դը Պետրովիչի մասին, {որ} օգնեն 27 45 Հայրապետեանցին Կ. Մ. 28

ելայ Մարսէյլ մտայ Մարսէյլից ելայ 23, {որ} էր Զատկի ա) օրը Ալեքսանդրիա մտայ ( մտա

յէլ աղա Արզումանեանին ` եղբայր տիկնոջ, {որ} է կառավարիչ աղջկանց դպրատան: Александ

ի աշակերտաց տեարց Լազարեանց ճեմարանին, {որ} ի Մոսկով որ է հօրեղբորդի Կարապետի Մ[?]ա

տեարց Լազարեանց ճեմարանին, որ ի Մոսկով {որ} է հօրեղբորդի Կարապետի Մ[?]աւգեան, որ ի

վ որ է հօրեղբորդի Կարապետի Մ[?]աւգեան, {որ} ի Կալկաթա: Աւետաբերի գործակատարք Զենոբ

անի բոլոր հայոց թիւը Այն տղայի համար, {որ} այնտեղ մինի մօտ է, խօսել Սաղայի եւ Նազ

յտնի բանէ համեմատաբար խօսելով, ճշմարիտ {որ} վատ չներգործեցին: ------------------ Ե

---------- Երկաթի գնաց. որպէս աւազակ, {որ} հեռանում է, փախչում է բանտից: Զօրութ

ահա յաւիտենական ամօթ ժառանգած են նոքա, {որ} ճնշեցին նորա աչքից արտասուքի կաթիլներ:

արակոյս փարատուեցաւ, եւ ես ցնծում եմ, {որ}, թէ կենդանութիւն լինի, ամբողջ տարի պի

ած պարոն, Այն հաճելի համոզմամբ, {որ} մեր ժամանակներում լուսավորության յուրաք

կված ծրագրից եւ թույլ կտամ ինձ մտածել, {որ} այնտեղ արծարծված գաղափարները իրավունք ո

ուր մարդու, հասարակության ո՛ր դասին էլ {որ} նա պատկանելիս լինի. գիտնականին թե թերո

ող էր հասկանալ, այսինքն այնպիսի ոճով, {որ} առավել մոտ է հայոց կենդանի, ընկերական

նուր ոգու հետ: Միանգամայն հասկանալով, {որ} յուրաքանչյուր նոր հորինվածք պետք է հիմն

ացման լավագույն ու պիտանի տարրերի վրա, {որ} չի կարելի եւ չպետք է խզել ներկան ու անց

լ նրանց խոսել, հետեւաբար մտածել: Քանի {որ}, - նկատում է պ. Նազարյանցը, - խոսել ն

Պ. Նազարյանցը հավատացած է այն բանում, {որ} ժողովրդի պատիվը մեծ մասամբ կախված է նրա

մասամբ կախված է նրա ազգային լեզվից, եւ {որ} այդ լեզուն, որը կոչված է ծառայելու որպ

րը: " Մեր մարդասեր եվրոպական դարումը, {որ} ունի արդարեւ մի ցավակից սիրտ դեպի յուր

արեւ մի ցավակից սիրտ դեպի յուր ընկերը, {որ} այո գիտե ներողապես եւ սիրողապես միտ դնե

իրական, ծածկած ու վարագուրած գաղտնիք, {որ} պահած լինեին մի քանի առանձին եգիպտոսյան

մենայն փոքրիշատե մտածող մարդու առաջեւ, {որ} ծարավելով իմաստության, մոտենում է նորա

նապազ անմոռաց պահեն յուրյանց մտքի մեջ, {որ} ոչինչ բան ժամանակի կարգից դուրս չէ կարո

այ, ասած ենք, " թէ շատ չէ անցանելու, {որ} ժողովուրդը աչքը այս եւ այն կողմը ձգածի

իրտը լցուած է հոգեպայծառ ուրախութեամբ, {որ} ասածներիս ճշմարտութեան նշանները սկսում

նով աշխատութեան առաջին հատորի վերայ է, {որ} անցեալ 1857 թ. Մոսկվայի մէջ տպուեցաւ ե

առնել ընթերցող ազգը այն տպաւորութեանը, {որ} գործել էր մեր վերայ այն գիրքը. մի խօսք

նր պարտականութիւն կար մի մարդու վերայ, {որ} կամէր կատարել Կրտիկոսի ( ուսումնական դա

... պարոնի գործի վերայ, այն խորհրդով, {որ} մոսկուացի հայ սխօլաստիկը այդ բանը արտագ

սա շտապել է այդ բանը գրելու։ Մի ասա՛, {որ} մոսկուացի հայ սխօլաստիկը ինքը եւս պատրա

ինչ պարոն Թիֆլիզումը շինել է մի գիրք, {որ} 1840 քանի թուականներին տպուել է Մոսկուա

րելի է դատապարտել մի մարդ, եթէ սորան, {որ} իւր օրումը չէր տեսած ո՛չ սիրամարգ եւ ո՛

ւածում մեք չենք դատապարտում այն մարդը, {որ}, իւր խղճմտանքը ուրիշի խղճմտանքի վերայ

առաջեւ միեւնոյն են բարեկամ եւ թշնամի, {որ} եւ մի անաչառ դատաւորի նման քննում է մի

կը հասկանայ բանի զօրութիւնը, մանաւանդ {որ} կրիտիկայն, չտարածելով մի ընդհանուր տպա

րի հոգու վերայ, ազատ է թողում նորանց, {որ} իւրաքանչիւրքը անձամբ կարդալով, զգան զա

ւնի այնքան գիտութիւն, հասկացողութիւն, {որ} կարողանայ դատաւոր լինել։ Շատ բան, որ

որ կարողանայ դատաւոր լինել։ Շատ բան, {որ} մի հեղինակ գիտութեամբ, թէ անգիտութեամբ

թէ անգիտութեամբ դէպի չարն է գործ դրել, {որ} շատ հեշտ կարող էր հալած իւղի տեղ ընդուն

։ Միեւնոյն կերպով շատ մեծամեծ արդիւնք, {որ} շատ անգամ չունէին իւրեանց վերայ փայլուն

րանք, անյայտ են մնում հասարակութեանը, {որ} միշտ որոնում է զանազան նորութիւնք եւ առ

նորութիւնք եւ առհասարակ այնպիսի բաներ, {որ} զգալի ազդեցութիւն կարող էին գործել ընթե

իւր հոգու բոլոր կարողութիւնքը լարելով, {որ} գտանէ եւ տեսանէ հրաշալի, ազդու եւ այլ

մ դէպի գործի գլխաւոր արժանաւորութիւնը, {որ}, ճշմարտապէս ասելով, շատ անգամ յայտնւո

րժանաւորութիւնքը պարկեշտ հագուստի տակ, {որ} անտես էին մնացած ընթերցողներից, եւ, ց

ւ գործ եւ անարժան էր ասուելու կրիտիկա, {որ} մի սուրբ եւ զգուշալի պաշտօնակատարութիւն

ազգերի մէջ այնքան ծաղկած է կրիտիկայն, {որ} համարձակ կարելի է ասել, թէ այդ բանը դա

իկայն, ո՜րքան անտես արած իրողութիւնք, {որ} մի հեղինակ խորհրդով կամ պատահմամբ զանց

բեմն այնքան տարբեր առաջին կերպարանքից, {որ} հեղինակը, գործի արարիչը, ստեղծողը դժո

նել եւ գնահատել նորանց։ Այն ազգը, {որ} չունի կրիտիկա, չունի եւ մատենագրութիւն

ս մարմին՝ առանց հոգու։ Իսկ այն ազգը, {որ} չունի մատենագրութիւն, ասել է, թէ չուն

գու բղխուածքը։ Եւ կարելի՞ է թոյլ տալ, {որ} մի ազգ, մատենագրութիւն չունենալով, հա

ար բաղդով այս րոպէիս այնտեղ ենք հասած, {որ} չենք կարող, առանց մեր խղճմտանքը արատաւ

նաւորութիւն։ Իսկ այն մատենագրութիւնը, {որ} անքակտելի կապուած չէ մի ազգի հոգու հետ

րոնց մինը եւ առաւել գլխաւորը լեզուն է, {որ} պիտի յարմարուի կեանքի որպիսութեանը։

նքի որպիսութեանը։ Ամեն մարդ գիտէ, {որ} Լուդովիկոս տասն եւ չորսերրորդի օրերում

հարկադրում է մեզ բաց ձգել այն զգեստը, {որ} մի, երկու տարի յառաջ հագած էինք, եւ պ

պատրաստել տալ մեր համար այնպիսի զգեստ, {որ} առհասարակ կրում էին մեր ժամանակակիցքը։

ական զգեստը այսպէս, ապա ի՞նչ զարմանք, {որ} եւ մտքի զգեստը, որ լեզուն է, այդքան դ

ապա ի՞նչ զարմանք, որ եւ մտքի զգեստը, {որ} լեզուն է, այդքան դարաւոր ժամանակների մ

յ է փոփոխուած լինի. լեզուն ենք ասում, {որ}, մի կենդանի, հոսանուտ բան լինելով, հ

նիւթերի վերայ լինելով, տարակոյս չկայ, {որ} ամենայն ընթերցող կարող էր քաղել նոցանից

պա զանազան խորհրդաւոր բանահիւսութիւնք, {որ} պարունակում էին իւրեանց մէջ ամենայն տես

գին պատմել մտառութեան արժանի գիտելիքը, {որ} պատկանում էին արդէն ուսումնական հանդէսի

ամ յայտնագործութիւն Ամերիկայի. ճառեր, {որ} գրած էին բաւական վերին եւ ուսումնական ո

ով իւր նպատակին, կարո՛ղ է մխիթարուիլ, {որ} իւր աշխատութիւնը, իւր տարիներով չարչար

անձնաւորութիւնը։ Չէ կարելի պահանջել, {որ} ամենայն մարդ մի կերպ խօսի, կամ թէ վերի

իցէ լուսաւորեալ ազգերի մէջ, չնայելով, {որ} մատենագրութիւնը ժողովրդական է, այնուամ

աւելի գերազանց է, քան թէ այն լեզուն, {որ} ժողովուրդը խօսում էր հասարակ կեցութեան

անջենք հեղինակիցը մի անկարելի բան։ Թող {որ} նա, այնքան մեծ աշխատութիւն յանձն առած

ենայնիւ, այնքան համեստ է եւ բարեհոգի, {որ} չկամի երբէք համարել իւր խօսելու ոճը " ա

արակ մեծ շնորհակալութեան արժանի բան է, {որ} գերապատիւ հեղինակը իւր բազմապարունակ գր

միտքը, դորա պատճառը կարծում ենք այն, {որ} Հայոց ազգի ժողովրդական լեզուն, մի անմշ

յո՛, կարծում ենք, եւ այն հաստատապէս, {որ} մեր դարու հայ մարդը, շատ եւ շատ բաների

այն ազգի անկրթութիւնը եւ ո՛չ հեղինակը, {որ} արդարեւ ունենալով իւր մէջ գաղափարներ՝

ի բարբառն է։ Մեր յոյսը հաստա՛տ է, {որ} այսպիսի հեղինակի գրչի տակ մեր ժողովրդակ

իարակութեան համար։ Խաբուած չե՛նք, {որ} ազգը սիրով կ'ընդունէ այսպիսի մի գիրք,

ազգը սիրով կ'ընդունէ այսպիսի մի գիրք, {որ} ընծայել է հեղինակը իւր ազգի զաւակների դ

ը իւր ազգի զաւակների դաստիարակութեանը, {որ} եւ պիտոյ է շատ ձեռնտու լինէր դորան։

րտապէս ցանկացող, անպատմելի ուրախ ենք, {որ} ժողովրդական լեզուն ձեռք ու ոտք է ստացել

ութեան երկրորդ աւելի ճոխ հատորի վերայ, {որ} այս օրերումը դուրս է եկած տպագրական մամ

): Այս գրութիւնից պարզ երեւում է, {որ} փիլիսոփայութիւնը իջնելով իր լոկ տեսական

ըստ սեռին Հեգելի այս դրութեան: Եւ իրտվ {որ}, չէ կարելի կարգաւորապէս ուսանել պատմու

կատարման ժամանակի վրայ. եւ ցաւում է, {որ} Մեկէնտոշից ջոկ ուրիշ հեղինակները շատ քի

. 2. եր. 319-320: Այն հատուածի մէջ, {որ} դրել էր Օդենի գրքի վրայ Histoire de Hen

լ տալով պատմական խորհրդի ազդեցութիւնը, {որ} աճել էր անցածի, մնացած աւանադութեանց հ

Հեգելը իր աշխատութիւններից մէկի մէջ, - {որ} ( այսինքն հասկանալը) աշխատում է ցոյց տ

մէջ. դորանով իսկ պարզապէս վկայում է, {որ} այդպիսի օրէնքը կենդանի ներկայ ժամանակի

Ինչպէ՛ս հրճուանք է գալիս մարդու վրայ, {որ} կէս դար առաջ միմիայն հռչակաւոր փիլիսոփա

ցողութեամբ մարգոց: Բայց դու տե՛ս, {որ} Հեգելի դրութիւնը ներգործում է եւ իր փիլ

քան թէ այն բարակ եւ միգապատ ճամփաները, {որ} ցոյց էին տալիս այս ու այն փիլիսոփայական

եւ կեանքը, ահա այն հասկացողութիւնքը, {որ} օգնում են Հեգելին ներս մտնել քրիստոնէակ

ուրեմն եւ ներող եւ զիջանող տարրի վրայ, {որ} լինելով միեւնոյն ժամանակ այդ վարդապետու

որհուրդ ունի ընկերական կեանքի մէջ. չէ՞ {որ} երկուքի տունն էլ կործանուեցաւ: Ասենք թ

լութիւն կամ յափշտակութիւն. ես-ին ոգի, {որ} ամէն ուրիշ զոհում է իր գոյութեան: Մովս

ւմ է իր գոյութեան: Մովսէսը թողնում Է, {որ} մարդը ախտանայ այս ոգով. յղանայ յափշտակ

յն երկիւղի միջնորդութեամբ: Երկիւղն է, {որ} յոյս է տալիս մարդուն ապրել ուրիշ մարդու

ն ապրել ուրիշ մարդու հետ, ենթադրելով, {որ} այդ ուրիշը պատժից վախենալով չպիտի յանցա

արդը յղացել է յանցանքը, նա թէեւ գիտէ, {որ} հատուցում կայ, բայց նոյնպէս զգուշութիւ

, բայց նոյնպէս զգուշութիւնք է առնում, {որ} այդ հատուցումը իրեն չհասնի, այո, շատ

նձում է եւ բարեխառնում է նորա կիրքերը, {որ} նա չէ կարող այլեւս ատել, յափշտակութիւն

աղի գազանի վրայ, եթէ փոխանակ երկիւղի, {որ} ամէնի սրտի մէջ ամրացած դադար չէր տալիս

ատմում է յանցանքը: Սորա արդիւնքը որչափ {որ} ըստ երեւոյթին արդարութիւն եւ հաւասարութ

մենք թքում ենք այն հաւասարութեան վրայ, {որ} երեւում է միայն թշուառութեան եւ մահի մէ

ունի իր մէջ եւ օտար ազգի կեանքի ոգին, {որ} ընդունելով որպէս նախագաղափար, հետեւում

ետեւ մի ոտքը գրած է լոկ գաղափարի վրայ, {որ} չէ ապրում այլեւս որպէս կենդանի, այլ տե

արը կերպարանափոխ է լինում: Է՜յ, դու, {որ} եւ ոչ բնաւ գերմանացի ես, դու որ ապրում

դու, որ եւ ոչ բնաւ գերմանացի ես, դու {որ} ապրում ես հարիւր տարի Քանթից յետոյ, քե

նել է նոցայ համակարգութիւնքը: Մնաց {որ} չէ կարելի ճշմարտութիւնը քննել եւ ճանաչե

նը քննել եւ ճանաչել ինքնակայապէս, քանի {որ} մարդու խուզարկունակութիւնքը հպատակուած

սկսելով քննել, առաջին գործս այն արի, {որ} թափեցի վրայիցս ինչ որ մինչեւ այժմ գիտէի

ն գործս այն արի, որ թափեցի վրայիցս ինչ {որ} մինչեւ այժմ գիտէի ": Այս շատ խոր ճշմար

ամբ դարձեալ կը գայ դէպի նաեւ անհնարին է {որ} չգայ, իսկ թէ համեմատական էր, այն ժամա

ականը ընդունելով որպէս դրական: Ինչ {որ} ինձ է վերաբերւում, ես ոչ մի համակարգու

փիլիսոփայ չկայ եւ չէ կարող լինել, քանի {որ} ազգութիւնքը կան, քանի որ բնութիւնը այլ

լինել, քանի որ ազգութիւնքը կան, քանի {որ} բնութիւնը այլ եւ այլ աշխարհներում ունի

ւնը: Ստոյգ է, կան ճշմարտութիւնք, {որ} համեմատաբար դրականք են, քննիր նոցայ որ

նքին եւ պէտքերին, ապա ուրեմն աշխատիր, {որ} այդ ճշմարտութիւնքը մտնեն նորա հասկացողո

նհնարին արագութեամբ: Եղան ժամանակներ, {որ} մարդը հարիւր տարի ապրեցաւ, բայց մի օրո

մարդասէր հնարներ, թէ կարող ես գտնել, {որ} մարդը տուն գտնէ, հաց ունենայ, մերկութ

ը. այն միւս մնացած փիլիսոփայութիւնքը, {որ} բնութեան հետ գործ չունին եւ բնութեան մէ

թէ կայ աղբիւր, կան քննութեան նիւթեր, {որ} պատուանդան եղան նորա համակարգութեան: Ի

անի չեն ընդունելութեան: Բայց ստոյգ է, {որ} ընդհանուր պատմութիւնը, բնագիտութիւնը ե

իւնքը ժառանգել եւ նոցայ լուսով անցածը, {որ} գործուած է խաւարում դատապարտել ոչ միայն

ն առ աստիճան: Մասնաւոր դրութիւնք, {որ} շատ մօտ են դրական ճշմարտութեան գաղափարի

դրական ճշմարտութեան գաղափարին, արժեն, {որ} մարդը սորվի եւ տեսնէ. նոքա սրում են եւ

ղ ունակութիւնը եւ կան այնպիսի առածներ, {որ} ուղղակի բնութեան արտափայլութիւն լինելով

քան թէ ամբողջ շինծու համակարգութիւնք, {որ} օդի մէջ են ման գալիս, կամ աւելի վատ `

սոփայութիւնքն եմ սորվել, եւ պահանջել, {որ} հանդիպողը ծունր դնէ իր առջեւ, պարզ ցոյ

ունր դնէ իր առջեւ, պարզ ցոյց է տալիս, {որ} այդ փիլիսոփայ պարոնը ինքը ծնրադրութիւնի

ութեան, ահա՛ փիլիսոփայութեան աղբիւրը, {որ} բաց է ամէն մարդու առջեւ, միայն թէ մարդ

սոփաների ճիգը եւ նպատակն էլ այն է, ինչ {որ} դու ասում ես ուրիշ խօսքերով, էլ ինչ եր

րակ գլխացաւութիւն: Բանն էլ այն է, {որ} ուրիշ խօսքերով եւ եթէ մարդկային խօսքը կ

դատապարտում ենք նոյն վարդապետութիւնը, {որ} երեւում է որպէս դոգմա: Չէ պէտք մոռնալ

րեւում է որպէս դոգմա: Չէ պէտք մոռնալ, {որ} մինչեւ այժմ մարդու արած յառաջադիմութիւն

եւ այնքան խիտ են այդ անտէր շինուածքը, {որ} մարդը ճամփայ չունի, եւ քանի խելքի է ըն

ակում թէ նա նոր բան ստացաւ, այլ թէ ինչ {որ} կորցրել էր գտաւ, նորը տակաւին առջեւում

: Առ այժմ, ես այսչափ միայն գիտեմ, {որ} կորցուածը պէտք է փնտրել, երբ որ այդ բո

իտեմ, որ կորցուածը պէտք է փնտրել, երբ {որ} այդ բոլորը ձեռք գայ, այն ժամանակի մարդ

ժամանակի մարդը թող հոգայ եւ ստեղծէ ինչ {որ} իրեն պէտք է. ես ինչ իմանամ, թէ ինչպէս

րդու հասկացողութիւնը հարիւր տարի ետքը, {որ} հիմիկուայ դատողութեան անեմ այն մասին:

ւայ դատողութեան անեմ այն մասին: Նախնիք {որ} կորցնում էին, մի՞թէ այդ կորուստը միշտ

զգալի էր. քաւ լիցի, շատ կորուստներ, {որ} այժմ մեր հասկացողութեամբ կորուստ են, ն

բաների մերժողութիւնք: Եւ գիտէին նոքա, {որ} նոցանից հարիւր տարի ետքը նոցայ ժառանգնե

վերստին որպէս մի կորած բան փնտրել, ինչ {որ} նոքա կամքով, թուլութեամբ կամ անխոհեմու

կատագիրը գերմանական գրքերի: Չնայելով, {որ} անդադար ուսումնասիրում են հին օրինակներ

սին այնպիսի լեզուով ( այսինքն ձեւով), {որ} կարո՛ղ է հարկադրել երկբայել, թէ այդ ար

տողների ճաշակի վրայ: Ծիծաղելին այն է, {որ} շատերը այս ձեւի հետ վարուելու կատարեալ

րթնեցնում են նորա մէջ նոյն զգացմունքը, {որ} հեռացնում էր այդ տեսարաններից առաջին քր

էր Գերմանիոյ Մաքիաւելին լինել եւ իրաւ, {որ} ինչպէս նորա վարդապետութիւնը համեմատուել

լլել Ֆրանսիոյ մեծ ռեւոլիւցիոն. Բոռքը, {որ} իր բոլոր կեանքը եւ ուժը մինչեւ այն ժամա

վախենալով նորա կերպարանքներից, Բոռքը, {որ} իւր հայրենիքի անձնական օգուտը երկու ձեռ

շում Լոլդովիկոս XIV-ի բռնակալութիւնքը, {որ} շարունակ 50 տարի ոչ միայն քամեցին Ֆրանս

րքայ Յակոբ II-ին եւ վերջը նորա որդուն, {որ} 70 տարի թագ խնդրելով թափառեցաւ մուրացկա

նութեամբ: Բոռքը էլ չէր յիշում, թէ ինչ {որ} Լուդովիկոս XIV-ը սկսել էր, XV-ը շարուն

կան ազգի հարստահարելը, նա մոռացել էր, {որ} XVI նոցանից ոչ միայն պակաս, այլեւ աւել

նը եթէ ապառաժ լինէր, չէր կարող դիմանալ {որ} չպատռէր: Նա էլ չէր յիշում Անգլիոյ քաշա

ւններով, մթնացնում է այն լուսակամարը, {որ} կապել էին նորա վրայ Գէօթեն, Շիլլէրը,

յսօր չպակասեցան բերանաբաց փիլիսոփաներ, {որ} քամի կուլ տալով իդէա քարոզեցին, առանց

յակապ ուղղութիւնը: Եւ միայն Բոկլը չէ, {որ} դատապարտեց այս սուտ ուղղութիւնը: Ամէն

տ ուղղութիւնը: Ամէն խելքը գլխին մարդ, {որ} գարեջրի շոգիներով չէ բթացրել իր ուղեղը

գիշերուայ մէջ կործանեց Բուրբոնի գահը, {որ} դաշնակիցների քաղաքականութեամբ եւ պաշտպա

: Շարժողութեան ոգին մտաւ նաեւ Անգլիայ, {որ} անհողդողդ պահպանել էր իր կառավարչական ձ

ոգեցէք, - ասում են Ռոսսելի բարեկամքը, - {որ} կարողանաք պահպանել. տենդային ամբոխմուն

ով խռնւում է ազգը պառլամենտի դռներում, {որ} կարողանար ստանալ թերեւս ուժի գործադրութ

ոփայի խօսքերին - այնպիսի դրութեան մէջ, {որ} նա ամէն ուրիշից աւելի բարւոքում է պահան

սի ( Հեգելի) հետ ամէն բանի մասին, ինչ {որ} նա ասում է, օրինակի համար, անճոռնի ան

ւնքը չնչին հնապաշտների - դարերի ժանգը, {որ} այլանդակում է անգլիական կառավարչութիւնք

աջադիմութիւն ընդունած " պարզ ձեւերը ", {որ} հիմնուած էին նոր տէրութենական կառավարչո

տուեցին, երբ գործ դրուեցան: Ստոյգ է, {որ} պ. Հայմը ինքն էլ զգում է այդ բանի գործ

յարաբերութեամբ " խօսքով: Զարմանալի է, {որ} չկամին հասկանալ, թէ մի փոքր թերի, բայ

նտիր է, քան թէ գաղափարական կատարեալը, {որ} բոլորովին անգործադրելի է: Հա, շատ ընտ

դրելի է: Հա, շատ ընտիր գաղափար, բայց {որ} չես կարող նորան մարմնացնել, չես կարող

, օգուտը ինչ է: Բայց պէտք չէ մոռանալ, {որ} գերմանական չոր գաղափարի գերի փիլիսոփայո

է տեսական յարաբերութեամբ ինքը ուղիղ է, {որ} հաւան չէ իմ հացին: Դէ սատկեցէք քաղցած

է Հեգելի կարծիքը ազատութեան մասին: Ինչ {որ} Հայմին է վերաբերւում, նա ասես թէ մի սա

առնաթոյն է իր մարմնի մակերեւոյթի վրայ, {որ} տարածւում է, երբ յիշում է այս տեսակ փի

կ գոյացել է շահասէր եւ ագահ օլիգարխիա, {որ} գործակից էր եղել ( օգնել էր, содейство

, եւ նոյն հոգեկան ախտաւոր ամբոխմունքը, {որ} յատուկ բնաւորութիւն է տալիս պոլիտիկական

նչին փոխանակիչք ( замен) իմաստութեան, {որ} նստած էր կանաչ մահուդի առջեւ եւ որ երեւ

ան, որ նստած էր կանաչ մահուդի առջեւ եւ {որ} երեւցնում էր իր ենթակայութիւնը հրովարտա

են եւ մօտենում այն աստիճան ոչնչութեան, {որ} նաեւ մի շատ հասարակ քաղաքագէտ եւ շատ հա

րտաբերել իրենց բերնից այն խօսքերը, ինչ {որ} դրուած էին Դուքս Վելլինգտօնի յայտարարու

եւ վնասակար դառնալու: Բայց ի՛նչ անես, {որ} Հեգելի պէս մարդը փրկութիւն է տեսնում բռ

թայի մէջ, քան թէ այն սահմանադրութեան, {որ} միմիայն անգլիական մարդը կարողացաւ իրագո

ն դաշնակցութիւնը: Ո՛վ չէ տեսնում, {որ} անգլիական սահմանադրութիւնը տակաւին չէ հ

խ, ամէն մի որոշեալ ժամանակամիջոց. չէ՞ {որ} մարդկային հասկացողութեանց լայնանալու չա

ւթեանց շրջանը անբացուելի պիտի փակուին, {որ} նորա կատարելութեան գաղափարը մնայ անշարժ

րա մարմնանալու մէջ կայ ժամանակ եւ ուժ, {որ} պիտի գործ դրուի մինչեւ այն կէտը, բայց

ւժգնութեան չափով: Սորանից յետեւում է, {որ} մարդը դադարելով կատարելագործուելու ձգտո

ակում մնալ, ինչ վիճակի հասել էր, քանի {որ} ձգտողութեան զսպանակը գտնւում էր լաւած վ

մտածել մի մարդկային ընկերութեան վրայ, {որ} աճում էր ինքնակայապէս: իսկ այն ընկերու

VIII դարու այդ փիլիսոփայական յորձանքը, {որ} հեղեղեց Եւրոպա եւ չարաչար գործ դրուեցաւ

աւ, բայց այն յիսո՞ւն երկաթէ տարիները, {որ} անցան Լուդ[ովիկոս] XIV-ի ձեռքից. այն վ

իսկ Վոլթէռը ` ճիզուիթների: Իհարկէ, ով {որ} չէ ուսել թէ ի՛նչ է եւ ո՛վ է Վոլթէռը եւ

նը աղբերանում էր ճիզուիթներից: Բայց ով {որ} ճանաչում է XVIII դարում ներգործող փիլիս

իսոփաներին աւելի մօտից, նա տեսնում է, {որ} նոցա բոլորի փիլիսոփայութիւնը փոխառնուած

, որի բոցը պիտի այրէր եւ լափէր ինչ բանի {որ} պատահէր, թէ լաւ եւ թէ վատ: Ֆրանսի

նը դարձեալ ապաստանեցաւ դէպի այն կղզին, {որ} միայն մի նեղ ջրանցքով բաժանւում էր Ֆրան

թէ տրամադրութիւն ունի ուրիշ ամէն մարդ, {որ} ծնած չէր Բրիտանական կղզիների վրայ:

ան ժողովը կամ թագը: Յայտնի է, թէ քանի {որ} այդ օրէնքը բխում է ազգի հոգուց եւ հասկա

կարող է գործ դնել այղ հնարը: Եւ այն, {որ} անգլիացու աչքում բնական է եւ բաների կար

ագրութեան: Սորանից երեւում է դարձեալ, {որ} անգլիական սահմանադրութիւնքը բխում են ազ

ղութեանը շրջանի մէջ: Տարակոյս չկայ {որ} կը գայ օր, երբ այդ անդրանկական համակար

րակական սկզբունքը ( общинное начало), {որ} կայ Ռուսիոյ մէջ բայց ո՛վ գիտէ թէ երբ կա

րը: Իսկ մինչեւ այն ժամանակ, ստոյգ է, {որ} անդրանկական համակարգութիւնը պիտի ծանրան

ծ է վաճառանոցի ( bourse) հետ. եւ քանի {որ} Անգլիոյ կառավարութիւնը ներգործելով արդէ

այս է այն սոսկալի աղքատութեան աղբիւրը, {որ} միմիայն Անգլիոյ մէջ կարող է ստանալ այնպ

նք անգլիական հասարակութեան այն բաժինը, {որ} ուղղակի կամ անուղղակի մասնակից է կառավա

դէմ է եւ Անգլիոյ մէջ ամէն փոփոխութիւն, {որ} կարող էր շատ թէ քիչ սասանեցնել կամ աւել

րէնսդրութիւնը նոյն զօրութիւն ունի, ինչ {որ} ունէր առաջուանը. մէկ խօսքով, կենդանի

նչ է պատմում Հայմը Հեգելի բերնով, լսիր {որ} անկաճդ չար չլսէ: " Այստեղ, - ասում

ջ, - կատարուած է այն աշխատութիւնը, ինչ {որ} դեռ Անգլիան պիտի կատարէ. պրուսական թագ

տութիւնը, արդէն իրագործել են այն, ինչ {որ} չկարողացան անգլիական ազգին տալ նորա երե

նել ոչինչ միջին ծայրագոյն իշխանութիւն, {որ} կարողանար բռնել նորանց եւ հաշտեցնել: Մ

օսք աւելացնել այն պատճառով, մանաւանդ, {որ} Հեգելի այս տեսակ կարծիքների մասին նմանե

իւանդանալը, չկան այնպիսի մութ գոյներ, {որ} կարողանային խաւարեցնել նորա անպայման եւ

լի համակարգութեան մէջ, նոյն այն բանը, {որ} շինում է նորան համակարգութիւն եւ հնար է

է կրթութեան արդէն անցած ձեւին. ինչ բան {որ} ուզում էր կեանքը շարունակել, պէտք էր ո

ր ուզում էր կեանքը շարունակել, պէտք էր {որ} աւելի երկար ապրէր[12], Օգոստոս 16, կ

այց արդարութիւնը ստիպում է խոստովանել, {որ} երկուսի համակարգութիւնքն էլ մեծ օգուտ ց

ն համակարգութեան արմատական իսկութեանը, {որ} Հեգելը աւելի ճիշտ եւ աւելի մանրամասն քր

ռարկայական էութեան հասցնելուց ": " {Որ} զփորձ առեալ է, կարող է փորձանաւորաց օգ

ծառը չնկնէր ծովի մէջ եւ մարդը չտեսնէր, {որ} փայտը ջրի տակ չէ գնում, անհնար էր, որ

որ փայտը ջրի տակ չէ գնում, անհնար էր, {որ} մարդը կարողանար լաստ շինել, մինչեւ լաս

աստիճանին հասնելը, այդ փոյթ չէ, հերիք {որ} մի անգամ կատարուել է եւ այսօր մի վայրեն

ուղղակի շոգենաւին ձեռք զարկել: Մարդը, {որ} առաջ կրակը տեսաւ մի կայծակից զարկուած ծ

ղակի ժառանգութիւն լինել այն վայրենուն, {որ} տակաւին կրակը ստանում է երկու փայտ իրար

գացման վերին աստիճանին, մի ուրիշ ազգ, {որ} խեղճ վիճակում է, կարող է հասնել այդ աս

Անծանօթ սիրելի Ես քաջ իմանալով, {որ} դուք հաճութեամբ կ՚ընթեռնուք նորանոր անց

ւթեան արժանի բան լինելով, յոյս ունիմ, {որ} տեղ գտանէ կամ Յիշատակարանիդ մէջ, կամ Յ

ին լոյսն ու մութը միմեանցից բաժանւում, {որ} մէք Բօրդօյից շոգենաւով մտանք Ատլանտեան

ց շոգենաւով մտանք Ատլանտեան ովկիանոսը, {որ} ողողում է Եւրոպայի արեւմտեան ափերը: Սի

ստահութեամբ եւ միեւնոյն հաստատ յուսով, {որ} այս տարի մեր ապրանքը ամէնից շուտ հասանե

մէնից շուտ հասանելով Հնդկաստան, պէտք է {որ} մեք եւս ամէնից շատ օգուտ քաղենք: Մեր յ

յսերը անշուշտ պսակուելու էին, բայց երբ {որ} մի քառորդ ժամու ճանապարհ էր մնում մինչե

ում մինչեւ ոսկեծին Գանգէսի գետաբերանը, {որ} արեւմտեան Հնդկաստանը երկու մասն բաժանել

նողը մեր ողորմելի դրութեան մէջ այն էր, {որ} սովորականից դուրս սաստիկ փչող հողմերը ե

աւին կորցրել իմ հոգու արիութիւնը. ես, {որ} ինչքան վտանգը մեծ տեսանեմ, այնքան եւս

ահաբեկուած նաւապետը, թնդանօթ արձակել, {որ} նշան տրուի, թէ մի նաւ վտանգի մէջ էր եւ

յն հինգ անձը կային այն բազմութեան մէջ, {որ}, ինչպէս պատմեցին մեզ յետոյ, կարեկից չ

Յաւէրժակա՜ն յիշատակի արժանի գործ, {որ} անմոռաց կը մնայ մեր հոգու մէջ: Մտ

մէջ: Նոցանցից իմ մօտ մնաց մինը միայն, {որ} ամէնից առաւել քնքուշ սիրտ ունէր եւ էր ն

րիքանում էինք միայն մի տեսակ կերակրով, {որ} շատ անգամ եւս չէր պատահում: Երբ մտածու

առաջ եւ այսպիսի նեղութեան ասպարէզներ, {որ} փորձել մեր հաւատը եւ հանդես հանէ մեր հո

արիութիւնը: Միթէ՞ կարող էինք մոռանալ, {որ} նա կարկառեց մեզ իւր հզօր բազուկը ծովի ա

տել, տրտմահաղո՛րդ ընկեր. քա՛ջ գիտեմ, {որ} կը գան օրեր, - դոցայ կարմիր ծայրերը բաց

Ծանի՛ր, թշուառ, բայց սիրելի բարեկամ, {որ} այս բոլոր նեղութիւնները, որոնց մեք տան

երգործութենիցն է մեզ հասանում, նոցայ, {որ} մեր նաւաբեկութեան աղէտքի մեջ մեզ անտես

նձ առաւել սիրելի էր քան այն զեխ օրերը, {որ} ես անցուցի Փարիզի մէջ: Բայց, աւա՜ղ,

ոցայ տխուր յիշատակներն են մնացել այժմ, {որ} անմոռանալի կացուցանեն իմ տրտմութիւնս:

ռաչելով էր ասում ինձ, վկայ է աստուած, {որ} ես մինչեւ մահս անմեկնելի կը մնայի քեզան

բարեաւ, բայց չմոռանաս այն սուրբ դաշը, {որ} կնքեցիր իմ հետ: Նա խոստանալով ինձ, հա

տանդական թափառելուց յետոյ, տեսանելով, {որ} ո՛չ մի տեղից լուսոյ նշոյլ չէ ծագում իմ

իմ մէջ այն տխուր յիշատակների պատկերը, {որ} հազիւ էի կարողացել փոքր-ինչ հանել իմ մտ

: Միայն նոցանից մէկը իմ մօտ մնաց, {որ} մի հոգեկան սիրոյ կապանքով իմ հետ շաղկապ

թշնամիների բերանում. այն մարդիկն եւս, {որ} մեր վերջին աղէտքին ականատես լինելով, մ

ութեան շառաւիղներից, ապա լա՛ւ իմացիր, {որ} այնուհետեւ ամենայն ինչ վերջացած էր իմ հ

առն վիճակի տէր մարդն եմ: Մեծայոյս էի, {որ} պարզերես կը վերադառնամ իմ հայրենիքս, բ

ցնելուց յետոյ ես ասացի նրան, կը ցանկամ {որ}, ինչպէս դուք իմս, նոյնպէս եւ ես գիտեն

ու խօսքերից հեշտ կարելի է իմաստասիրել, {որ} դու շատ բաներ տեսած եւ շատ բաներ լսած ե

եր լսած ես քո կեանքի մէջ: Քաջ իմացիր, {որ} տարաբախտ մարդը, երբ հանդիպում է իւր նմ

մարդերի անարժան եւ արժանաւոր գործերը, {որ} աւանդեմ պատմութեանը: Ես մարդկութեան ան

յետոյ նա սրտի խորքից հառաչեց եւ ասաց, {որ} ժողովուրդը հարստահարուել է, ես նորա հե

, ես նորա հետ միասին հարստահարուած եմ: {Որ} ազգը անբախտացել է, ես նորա հետ անբախտա

ախտացել է, ես նորա հետ անբախտացել եմ, {որ} ազգը հարուածուել է, ես այնպէս եմ կարծո

հարուածուել է, ես այնպէս եմ կարծում, {որ} նորա թշնամու վրէժխնդիր նետը նախ իմ արիւ

վրէժխնդիր նետը նախ իմ արիւնիցս է խմել: {Որ} ազգը անհետացել է երկրիս երեսից, ես մին

ացան նորա քարացած սիրտը ի գութ շարժէլ, {որ} խնայէր բովանդակ հին աշխարհի մայրաքաղաքի

թեան մէջ: Այժմ ես մի նոր անցք պատմեմ, {որ} պատահեց Հիւսիսային Ամերիկայում: Յիրաւի

ահեց Հիւսիսային Ամերիկայում: Յիրաւի՛, {որ} նա իւր հանգամանքով մի սրտաշարժ իրողութի

ականչելով, բերանից հանեց այս խօսքերը, {որ} նոյնութեամբ դնում եմ այստեղ: Ո՛վ

գործերի, քե՛զ եմ յանձնում իմ խօսքերը, {որ} յաւէրժացնես քո յիշատակարանների մէջ ( նո

Հիւսիսային Ամերիկայի Քուէպէք քաղաքում, {որ} շինած էր սուրբ Լաւրենտիոսի գետի վերայ ե

Իհարկէ, այս բանը նորանից է յառաջացել, {որ} նոքա խելօք մարդիկ չեն եղած, որ գործարա

ջացել, որ նոքա խելօք մարդիկ չեն եղած, {որ} գործարանի խորհուրդը լաւ հասկանային եւ ա

արկաւոր բան: Նոքա պէտք է լաւ մտածէին, {որ} նոցայ ազգութեան եւ կրօնի պահպանութիւնը

ին: Յաճախ պատահում էր եւ այսպիսի բան, {որ} ստորին ծառայքն եւս ներս էին խառնւում այ

պէս օգուտ տառաջացնելու համար, պէտք է, {որ} ամէն մարդ իւր պաշտօնը քաջ ճանաչէր եւ մի

պի արժանաւոր գործերից մինը եւս այս էր, {որ} քաջ իմանալով, թէ մինչեւ գործարանումը մ

նսիայից բերել տուեց մի քաջահմուտ մարդ, {որ} կրթուած էր Եւրոպիոյ հռչակաւոր գործարանն

Ամէնից առաւել զայրացողը գործավարն էր, {որ} իւր անվայել գործերի համար պէտք է զրկուէ

ւն: Բանը հասաւ պապին. պէտք է իմանալ, {որ} պապի սիրելի կարդինալն եւս հոգատարների կ

ի հետ ունեցած հաղորդակցութիւնները: Երբ {որ} պապը շտապում էր պատժել նորա ապերախտութի

: Ահա քեզ մի զարհուրելի ապերախտութիւն, {որ} պիտոյ է դարուց դար քարոզուի ազգերի մէջ

ին այն է, թէ ինչպէ՞ս այն ժողովուրդը, {որ} պապին իւր երկարամեայ աքսորանքից վերադառ

ւթեններից. թէ ինչպէ՞ս այն ժողովուրդը, {որ} ովսաննայ գոչելով, բազմեցրեց նորան հռոմ

ակի վերայ: Դու կարծում ես, բարեկա՛մ, {որ} իւրաքանչիւր դարում այսպիսի մարդիկ պակա՞

ատիւը: Միայն երախտագիտութիւնն է, {որ} հաստատ է մնում իւր սուրբ պայմանի վրայ:

ան հոգին նորա անպաճոյճ գերեզմանի վրայ, {որ} դեռեւս չէ շքեղազարդած մարդահաճութեան յի

ն վերստին զարթեցնում է այն խնդիրներր, {որ} վաղուց հերքուել էին իւրեանց անճոռնի ստո

ստեղ: Կարդինալին քաջ յայտնի էր, {որ} Հռոմի ժողովուրդը նորա դէմ վեր կը կենաս

իտաւորուել էր անպատճառ հեռացնել նորան, {որ} կարողանայ իւր նպատակին հասանել: Տեսաւ

ւր նպատակին հասանել: Տեսաւ կարդինալը, {որ} բանը ծանր ընթաց է, ինքն եւս սորանից յա

էս. թէպէտ առաջին անգամը ես քեզ ասացի, {որ} գործարանի հոգատարքը պարտ են քեզ օգնական

խանութեան տակ ստորադրուիլ, եւ նոքա ինչ {որ} քեզ առաջարկեն, այն եւս կը լցուցանես դ

եւ գործարանը ստացաւ մի այլակերպութիւն, {որ} շատ հեռու էր հիմնադրի մտքի խորհրդից: Գ

եռանալը եւ իւրեանց ազգի անբախտ վիճակը, {որ} օրէօր այնպէս թշուառանում էր, հոգեւորնե

նկութեամբ ձեռք բերել Հռոմի պապութիւնը, {որ} առանց մեծ պատրաստութեան եւ ժողովրդի միա

ները շատ զգալի եղան Հռոմայ համար. ինչ {որ} նորան առաւել զզուելի է կացուցանում հռոմ

ւելի է կացուցանում հռոմայեցոց, այն է, {որ} նա միտ չդնելով ժողովրդի տհաճութեանը նոր

եան ժամանակը շատ մեծամեծ անցքեր անցան, {որ} կպատմեմ, եթէ առանց ձանձրութեան կը լսէք

ո՞վ եւ ինչպիսի՞ մարդ էր այն կարդինալը, {որ} այդքան աղէտքի պատճառ եղաւ Հռոմին, յետո

ւմ է դիպուածով մի հռոմէական վարդապէտի, {որ} բնակում էր հին Կապուայ քաղաքի մօտ գտանո

յր է կարգում: Այն մութ վանքի մէջ, ինչ {որ} կարողանում է, բոլորը գործ է դնում, վա

Սորա մի հնարիմաց չարութիւնն եւս այն է, {որ} մի մեծատունից բաւական մեծ արծաթ առաւ,

լիսոփաներից մէկը մի անառակ մարդու, երբ {որ} սա հարցրել էր նորանից. թէ ես ինչպէ՞ս մ

ջանը մինչեւ վերջին վրդովեցուցիչ անցքը, {որ} պատճառ տուեց ժողովրդին կարդինալի դէմ վե

յականութեանը եւ գուշակելով այն չարիքը, {որ} պէտք է իւրեանց հասանէին նորա ներգործութ

ռաջ է գնում: Սորա պատճառն եւս այն էր, {որ} ո՛չ հոգատարքը, ո՛չ գործավարը, ո՛չ խոր

խօսքեր, ասելով. բարեկա՛մ, ժողովուրդը {որ} տեսանում էր դոցայ անիրաւութիւնը, Ինչպէ

սկացող մարդիկ. նոքա եւս լաւ իմանալով, {որ} Ֆրանսիայի դեսպանը շատ մօտիկ բարեկամ է կ

աս փոքր-ինչ մի ըստ միոջէ տեղեկութիւնը, {որ} կարող էին համոզել ինձ հաւատ ընծայել քո

քո ասածներին, եւ դատել այն հետեւանքը, {որ} պէտք է չառաջանային դոցայ թիւր ուղղութեա

ն երկար եւ ձանձրալի են պատմելիքս, բայց {որ} միջոց դեռ շատ ունինք մինչեւ երեկոյեան խ

ւ երեկոյեան խաղաղական ժամերը, մանաւանդ {որ} դուք եւս սրտանց կամենում էք լսել գործի

էն, բայց գոնէ եւ ո՛չ այնքան կարճառօտ, {որ} ձեր հարցասիրութիւնը մնար անլցուցանելի:

յդպիսի բաների վերայ խօսել: Երբ տեսաւ, {որ} սորանով եւս չէ կարողանում իւր նպատակին

րանի՜ թէ այն անմիտը զգաստանար մի փոքր, {որ} ճշմարտութեան դէմ պատերազմելը ամենեւին ա

իւր ոտքը վիրաւորէր. այս չէ՞ր պատճառը, {որ} այն տասներկու անզէն մարդիկը յաղթեցին կռ

ճիշմարտութեան դրօշը: Դու տեսանում ես, {որ} թէպէտ այն մարդերի կեանքը վաղուց է վերջա

էջ: Ո՛վ պարծանք ճշմարտութեան մի մարդ, {որ} սօրայ վահանի տակ պաշտպանուած լինի, եւ

նը, յիշում էին Քրիստոսի խօսքերը, թէ " {որ} ուրասցի զիս առաջի մարդկան, ուրացայց եւ

ան, ուրացայց եւ ես զնայ առաջի Հօր իմոյ {որ} յերկինս է ": Գիտես, ի՞նչ սուրբ

րող չէին երբեք լռել այն ճշմարտութիւնը, {որ} մերկապարանոց կար նոցայ աչքի առաջեւ: Ամ

ին ստութեան ընդդէմ եւ խոստովանում էին, {որ} նա ազգասէր անձն էր, յիսուսական չէր, շ

ողջ ժողովուրդը նորա դէմ վեր կացաւ, երբ {որ} իմացաւ նորա անպատշաճ վարքը եւ ընթացքը ե

եղեակ լինելով եւ այն եւս լաւ իմանալով, {որ} ժողովուրդը անհաւան էր նորա ընտրութեանը

նտրութեանը եւ նորան չէր սիրում, պէտք է {որ} այդ գործը յանձն չառնուր, թէպէտեւ շատ օ

էպէք քաղաքից չէր, այլ եկաւոր էր. նա, {որ} այժմ այնպէս շքեղ է, առաջին օրերումը մի

րտարամիտ եւ բազմարուեստ անձն, մանաւանդ {որ} նորա հակառակորդները ապուշ մարդիկ էին,

տ լինի այսպիսի աղուէս մարդերի ընթացքը, {որ} մեք ուրիշ անգամ տեղիք չտանք ստորաքարշ հ

ա, ձեւացնելով իւր անձը իբրեւ մի մարդ, {որ} դադարած էր իւր չարագործութիւններից. աս

անօրէնութիւններից: Քահանայապետն եւս, {որ} քաջ ճանաչելով մարդկութիւնը, գիտէր այսպ

սի խորամանկ եւ անբարոյական մարդիկն են, {որ} քանդում են ազգի ապագայ երջանկութեան պայ

ահաւոր մարդերից: Ոչ, պարզամիտ մարդ, {որ} չկարողացար իմաստասիրել, թէ ինչպէս անհն

րեւեցնում աշխարհատնտեսի աներեւոյթ աջը, {որ} նոցանով զգուշացնէ պարզամիտները, արթնեց

ցայտեց իւր սրտի միջի ոխակալութիւնները, {որ} ունէր տարեւոր ժամանակով նորա դէմ: Այս

նորա դէմ: Այս բոլորիս պատճառն այն էր, {որ} պապը մի ժամանակ բարկացաւ նորա յանցանքի

զարմացել էին ֆրանսիացիք եւ անգլիացիք, {որ} եւ մի ժամանակ եւրոպացոց խօսակցութեան նի

ը, նորան չէր հաւանում սա: Այն պապին, {որ} մոռացութեան տալով սորա բոլոր յանցանքը,

որան չարանախանձ էր կոչում: Այն պապին, {որ} անբախտ Հռոմի եղած չեղած յոյսն էր, որի

նորան բարբարոս էր կոչում: Այն պապին, {որ} Հռոմի նախկին իրաւունքը ձեռք բերելու համ

մացիր, բարեկամ, յաւելցրեց նա այստեղ - {որ} այս մարդս այժմ եւս քահանայապետի շնորհով

հողի արդիւնքը եւ այն գեղեցիկ տուները, {որ} ունի նա Քուէպէքի մէջ, խաբուած քահանայա

ր, թէ պապը անիրաւութիւն է արել նորան, {որ} չէ դատապարտել այնպէս, ինչպէս կը պահանջ

ան փոքր չօգնեց եւ իւր գեղեցիկ համբաւը, {որ} ստացել էր մի քանի հին հայեացքով եւ հին

եմ, սա իւր քաջաքաջ խորհրդակցութեամբք, {որ} ունէր միշտ նոր պապացու կարդինալի հետ,

ւ Հաննիբալից աւելի փառաւոր յաղթութիւն, {որ} կանգնեց այն մշտնջենաւոր հերոսը Կաննեայ

տարուեցաւ մարգարէութիւնը քահանայապետի, {որ} այն րոպէին, երբ ստիպողական խօսքերով աղ

ղ ձեր խօսքը լինի, սակայն քա՛ջ իմացիր, {որ} մի փոքր ժամանակից դու ինքդ կ՚ասես. " թ

ծ օձի եւ երախտաւոր մարդու առակի միտքը, {որ} այնքան իմաստութեամբ է ասած: Սորա կեանք

կաւոր է: Քարտուղար Իմացած լինիս, {որ} այս պաշտօնը առաջին անգամը վարում էր մի

ֆրանսիագէտ: Բայց կարդինալը տեսանելով, {որ} այս մարդը իւրեան հաւատարմութեամբ չէ ծառ

պատճառով, ահա՛: Կարդինալը քաջ գիտէր, {որ} այս մարդը շատ հնարիմաց եւ չարարուեստ հո

ղեակ մանրամասնաբար իւր բոլոր գործերին, {որ} արդէն վաղուց նորա քննութեան տակ մնացել

նորան մի փոքր կը դիպչի: Ինչ չարութիւն {որ} մարդուս մտքից անգամ չէ անցանելու, այդ

կեանքը, գործերը եւ ուրիշ յանգամանքը, {որ} եթէ գրուին, մի հատ գիրք կը բաղկացնեն

արոյական անձն էր նա, եւ լաւ իմանալով, {որ} հռոմէական ժողովրդին առակ նշաւակի է դարձ

րդել: Այս ամէնը նորանից է յառաջացել, {որ} չարութիւնը նորա հոգու մէջ վաղուց է արմա

նորան մեծ մեծ առաքինութիւններ ունենալ, {որ} կարողանայ իւր խօսքերը ազդու կացուցանել

ից: Այս կարդինալի խորամանկութիւնն էր, {որ} հետ ձգելով նորա արտաքսումն, կամենում է

էր վարագուրել իւր չարութիւնը: Անմիտ, {որ} կամենում էր ստութիւնը ճշմարտութեան զգես

, քան թէ այնպիսի գործերի մէջ խառնուէր, {որ} իւր խելքից դուրս էին: Յիմար մարդիկը այ

հաւատչեայ: Ես չեմ ասում այն օրագրերը, {որ} սորայ եռանդագին հոգացողութեամբ արեւ են

ս զոհուեցաւ վերակացուի չարահոգութեանը, {որ} ի հարկէ առանց կարդինալի գիտութեանը չէր

կ նահատակութիւն: Գործարանի հոգատարքը, {որ} առաջին անգամը այսպիսի պատուով եւ գովաբա

ներկայացուցին ծառայողներին, կարծելով, {որ} նորան եւս կարող են ծառայեցնել իւրեանց ն

իւններ յարուցին նորա դէմ, տեսանելով, {որ} նա ճշմարտութեան հետեւող եւ անկարգութեան

ը պատճառ էր լինում այն բոլոր սխալանքի, {որ} սա ցոյց տուեց իւր գործի մէջ: Թէպէտ սա

պում: Գովելի է սորա միակ յատկութիւնը, {որ} չգիտէր երբեք կեղծաւորուիլ: Սոյն այս պա

ւնը ամէնից տարապայման է եղել: Առաջին, {որ} եթէ սա ճշմարտասէր մարդ լինէր, այնքան բ

յանձն առնուր: Երկրորդ, լաւ իմանալով, {որ} կարդինալը նորան լաւ աչքով չէ նայում, պ

յողներին գոնէ իւր անձը սիրելի ընծայել, {որ} նորանց ջատագով ունենալով, կարողանաք այ

ւնենալ: Երրորդ, գլխաւոր սխալն այն է, {որ} չկամ են ալով առաջին փորձովը խրատուիլ,

ի հետ, ապա, նախ սխալ է այն պատճառով, {որ}, երբ նորան արձակում էին, է՛ր աղագաւ չ

ն արձակում էին, է՛ր աղագաւ չէր ասում, {որ} ես իմ վերակացուի պատուերն միայն լցուցել

ի թէ կային դորայ մէջ այնպիսի սկզբունք, {որ} պէտք էր արմատախիլ առնել իւր սրտից, որ

որ պէտք էր արմատախիլ առնել իւր սրտից, {որ} բարոյական մարդիկ նորան սիրէին: Վարպետը

ղ ուղղել: Կարդինալի ասութեամբ պէտք է, {որ} սա շատ երեւելի վարպետ լինէր, թէպէտ եւ

, սակաւ կը հասկացնէր, այս նորանից էր, {որ} նա ո՛չ մի բանի կանոնաւոր տեղեակ չէր: Ս

ռնուր այդ մեծ պաշտօնը: Ցաւալին այն է, {որ} մինչեւ ցայսօր շարունակում է իւր վարպետո

ին: Նա լաւ խորհրդով արեց, բայց սոքա, {որ} անհարազատ գտանուեցան, նա ի՞նչ մեղաւոր

Սա որդի էր մի Հռոմէական վարդապետի, {որ} անճարացած գնաց Կիպրոս եւ այնտեղ մեռաւ:

եւ այնտեղ մեռաւ: Ինքը ի՞նչ բան ասես, {որ} չէ արել. յառաջ, հոգեւոր ծառայութեան մ

ծառայութեան մէջ մտաւ: Երբ տեսաւ, {որ} չէ կարողանում դորանից օգուտ քաղել, քաղ

տանում, փոքր գողութիւնքը յայտնում էր, {որ} հաւատարիմ երեւի, իսկ մեծամեծները ծածկո

տարիմ երեւի, իսկ մեծամեծները ծածկում, {որ} հարստանայ: Իհարկէ այսպէս բան բռնողը,

վ կը տեսանես: Մոռանում էի քեզ ասելու, {որ} սա մէկ մարդ եւս վարձել էր, որ գործարան

ասելու, որ սա մէկ մարդ եւս վարձել էր, {որ} գործարանումը անցած բոլոր գաղտնիքը իւրեա

ւել էր ապառաժ Լիգուրիայի պատերազմումը, {որ} ծածկուած է անվերջ անտառներով: Սա

ւմ: Ապա թէ ո՛չ, նա այնպիսի մարդ չէր, {որ} կարողանար գործարանին օգուտ բերել բացի վ

ծարան կը գար, ուշադրութեամբ կը նայէր, {որ} տեսանէ, թէ ծառայողներից ո՞րն է ցուցանո

ը շնորհակալութեամբ կ՚արտաբերէր: Իսկ ով {որ} այս մասին անփոյթ էր երեւում, նորան կը

ւթիւնը: Երկրորդ իւր կողմնաւորութեամբ, {որ} միայն իւրայիններին էր սիրում եւ նոցա նա

: Հոգատարների գործերից երեւում է, {որ} գրեթէ նոքա միշտ կամեցել են եւ իւրայիննե

կատարել բոլորեցուն պարտականութիւնները, {որ} ամենեքին եւս հրամայեն տիրաբար: Եթէ սոք

զինուորուիլ եւ նորա դրօշի տակ մտանել: {Որ} ազգն եւս տեսանելով նորա անձնուրաց գործե

դիտելով, պիտի գուշակէր հեռատես աչքը. {որ} թէ վաղ, թէ անագան կը բացուի մի հրաբուխ

թէ այս ե՞րբ է պատահում, նշանով ասեմ, {որ} իմանաս: Այն օրը, երբ վերակացուի դաւաճ

ունում է ամէնքը եւ ասում է. չմոռանաք, {որ} ես ձեր սիրոյ զոհն եմ լինում: Նոքա շատ

ւրելի պատերազմ: Վերակացուն տեսանելով, {որ} յաղթուեցաւ իւր կողմը, մոռանում է իւր պ

աղաքական դատարանից զինուորներ բերելու, {որ} յաղթութեան դափնին ինքն ստանայ Այս կռւու

ց շատ քաջութիւն ցոյց տուեց հաշուապահը, {որ} տակաւին գտանւում էր գործարանի մէջ: Սա

: Աքիլլեսից որոշւում էր նրանով միայն, {որ} նա շատ անգամ կառք էր ելանում, երբ երկա

: Միայն ձեր պարտականութիւնը այն լինի, {որ} դուք այս ապստամբներին, որ կալանաւորեցի

ը այն լինի, որ դուք այս ապստամբներին, {որ} կալանաւորեցինք մեք պատերազմում, պահպան

ժը կը հատուցանեն: Այս եւս պատմում են, {որ} երբ գերիներին քաղաքական բանտն էին տանու

ր աստուծոյ այս ողորմելի դրութենից. չէ՞ {որ} մէք Հռոմի որդիքն ենք, նորա ստինքի կաթո

ը ի՞նչ եղան, ասացի ես նորան, պատմիր, {որ} լաւ հասկանալով բանի որպիսութիւնը կարողա

ք չկարողացան ` պահուեցան գործարանումը, {որ} իւրեանց վերջին աղէտքով մի սրտաշարժ տեսա

օնատեարց եւ ծառայողների միաբան խօսքին, {որ} քեզ զգուշացնում էր, այդպիսի անիրաւ գոր

նա արտաբերեց մի քանի կիսահնչիւն բառեր, {որ}, ինչպէս կարծում եմ, պէտք է կարդինալի

ւ համար, գնացի մօտիկ բարեկամիս տունը, {որ} վաղուց ունէի Հնդկաստանում. նա ՚ի գութ

ելով իմ թշուառ կեանքի հանգամանքից, երբ {որ} կամեցայ, գոնէ զայրացմամբ դադարեցնել ըն

ոհութիւն մատուցանենք պ. Չամուռճեանին, {որ} քրիստոնէական կրօնի հանգանակները, տասն

յ: Թող պապանձուին չար լեզուները, {որ} երբեւիցէ շարժուած են այս չնաշխարհիկ պար

տարու խորամուխ քննութեան հետեւանքն է, {որ} այսօր ընթերցող աշխարհի առաջեւ բացայայտո

ամուռճեանի անժխտելի տրամաբանութիւնն է, {որ} այսօր ապացուցեց մեզ, թէ դեւերի գոյութի

ր տնօրէնութիւնքը, առանց կախարդութեան, {որ} ենթադրւում է, թէ լինում է դեւերի հաղոր

Որպէս հայ, ամօթահար զայրանում ենք, {որ} այս ժամանակում հայ մամուլից արձակւում ե

ամ ախտացածներին: Տարակոյս չկայ, {որ} պ. Չամուռճեանը ենթակայ է մի հոգեկան հի

այլն. այս պատճառով եւս չե՛նք կարծում, {որ} այս մարդկային հնարները յարգ ստանան մի պ

եանի այս գրուածքի վերայ, այլեւ գիտէր, {որ} լռելու չե՛նք, բարեմտութենից շարժուած ե

ց շարժուած եկել էր մեզ մօտ, աղաչելու, {որ} բան չգրենք այդ հատուածի վերայ, ահացուց

այլութիւնը ուշադրութիւն դարձուցանելով, {որ} այս ներկայումս տարածուած տգէտ փիլիսոփան

ս կողմից ուրիշներին խրախուսելու համար, {որ} հետեւին Ձեր ամենահպատակ օրինակին, յաւի

արդացինք, անդեն առ նմին համոզուեցանք, {որ} այսուհետեւ ասելիք չկայ, ամենայն պակաս

միայն մեզ հրաւիրել Երեւակի բաժանորդքը, {որ} իւրեանց շնորհաւորութիւնքը փութացնեն..

րութիւն սիրողներին եւ մանաւանդ նորանց, {որ} սորվելով Քրիստոսից, որ ասում է " քննեց

նաւանդ նորանց, որ սորվելով Քրիստոսից, {որ} ասում է " քննեցէք գրքերը ", ) աստուած

երկնաւոր խօսքը՝ միշտ պատրաստ ունեցան, {որ} թէ՛ իրենց եւ թէ՛ լսողների հոգիները թեւա

ւնեցին այդ խօսքը՝ սորվելով մարգարէից, {որ} ասում է, թէ. " Ով որ պատուականը անարգ

ելով մարգարէից, որ ասում է, թէ. " Ով {որ} պատուականը անարգից հանէ իմ բերանը կը լի

չապականուող գանձով հարստացնելու համար, {որ} իրենցից խնդրողներին տալ կարողանան աստու

եւ մարդկութեան մէջ սովորական մի բան է, {որ} իմաստունները եւ մեծամեծները գնում են վա

ից մարգարիտը եւ պատուական հանդերձները, {որ} ամեն երեւելի մարդոց մէջ երեւելի եւ պայծ

ների հոգիները ծաղկում էին այն շնորհից, {որ} նորա բերնից էին դուրս գալիս). եւ, բ

տուածասէրքը ամեն ժամանակ այնպէս ապրին, {որ} նոցա խիղճը չտանջէ նորանց "), աղօթք է

մ՝ ասելով, թէ Աստուծուց խնդրում ենք, {որ} ձեզ մի չար բան չպատահի, եւ միտքը դրեց

եցին նորա վանքի եւ նորա ուսումի մասին, {որ} նորա բարձր անունը կարողանան ցածցնել։

Ղազարը քաջ պատերազմողի պէս զինեց իրեն, {որ} զօրաւոր խօսքերով իր ոգու եւ անվախութեան

եւ լուսափայլէ վաստակը իր քարոզութեան, {որ} առաջ արել էր նոցա մէջ, որպէսզի չարախօս

ախարար Մամիկոնեան Համազասպի) ձեռքով, {որ} Ղազարի այս տեղից վերադառնալուն բուն պատ

ղից վերադառնալուն բուն պատճառը դարձաւ, {որ} մարդիկ միւսանգամ խմեն նորա գիտութեան աղ

ի մէջ մենք նորա այս Թուղթն էլ գրեցինք, {որ} ընթերցասէրքը, Պատմութիւնը կարդալով, ա

ներին, պատուիրում էր, թէ երբ ամեն ինչ {որ} հարկն է կատարէք, ասացէ՛ք, թէ անպիտան

սը, նեղանալով երբեմն այն մարդոց վրայ, {որ} նախանձել էին նորանում եղած մեծ շնորհին

ուշէն, տանում էր ինձ իր մօտ, ինչ տեղ {որ} լինէր ինքը ապահովութեան դուրս եկած։

Իսկ, իմ ունեցած շատ շնորհին նայելով, {որ} Քրիստոսը տուեց ինձ, որպէս արժանաւորի,

ով, պայծառացուց ամեններից առաւել, քան {որ} կային եւ կամ որ ա՛յժմ կան Հայերի մէջ,

ամեններից առաւել, քան որ կային եւ կամ {որ} ա՛յժմ կան Հայերի մէջ, եւ իմ շնորհը՝ ա

։ Նորան " դիւահա՛ր " էլ կոչեցին. " Չէ՞ {որ} ճշմարիտ ենք ասում, թէ Սամարացի՛ ես դու

ւ ձգեց նորան օրէնքի եւ ժողովրդի ձեռքը, {որ} երկո՛ւքն էլ մահապարտ էին՝ ե՛ւ Հրէից ժո

մարդասպան, այսինքն՝ խա՛չի. Նորա՛ն, {որ} արարի՛չ էր եւ նորոգիչ, կեա՛նք տուող եւ

եցի՛ն, ձե՛զ էլ կ'ատեն. եւ եթէ ի՛նձ, {որ} տանը տէ՛րն էի, Բէեղզեբո՛ւղ անուանեցին

նքներ՝ ասելով, " թէ Ղազարն ասո՛ւմ է, {որ} պոռնկութիւնը մեղք չէ՛. այս բանը մարզպա

. ո՞ւմ կամ ո՞ւր եւ կամ ե՞րբ։ Ղազա՞րը, {որ} տգէ՜տ է գրոց, որ անկի՜րթ է եւ անուսում

կամ ե՞րբ։ Ղազա՞րը, որ տգէ՜տ է գրոց, {որ} անկի՜րթ է եւ անուսումն, որ Մովսիսական

՜տ է գրոց, որ անկի՜րթ է եւ անուսումն, {որ} Մովսիսական օրէնքին օտա՜ր է եւ Քրիստոսի

դէպի այնպիսի ահաւոր բարկութիւն շարժեց, {որ} ջրհեղեղ անէր բովանդակ երկրի երեսը, մին

եղեղ անէր բովանդակ երկրի երեսը, մինչեւ {որ} բոլոր սարերը ծեծկուեցան. չէ՞ որ նա, ո

մինչեւ որ բոլոր սարերը ծեծկուեցան. չէ՞ {որ} նա, որ պոռնկութեամբ էր բորբոքուած։ "

ր բոլոր սարերը ծեծկուեցան. չէ՞ որ նա, {որ} պոռնկութեամբ էր բորբոքուած։ " Տեսա՛ն,

մէ՛կ պատերազմում ընկան։ Ամոնը չէ՞ր, {որ}, անխե՛լք խօսքերի համար, երկար ժամանակ

ճանապարհը։ Աստուծու մա՛րդը՝ Ենո՛վքը, {որ} օրինաւորապէս ամուսնացա՛ծ էր, հաճո՛յ գտ

իւնը ո՛վ արդեօք բերնով կարող է պատմել, {որ} մարմնի մէջ եղած ժամանակ անմարմինների պէ

ած շնութեան հետ հաւասարեց՝ ասելով, թէ {որ} մէկը ցանկութեան պատճառով նայի կին մարդո

սե՛ն ու լռեն լի՛րբ եւ անամօ՛թ մարդիկը, {որ} ուրիշների բերնից իրենց կամքի ուզա՛ծն են

որով Քրիստոսը խօսում էր աշխարհի հետ, {որ} Փրկչի չարչարանքների մնացո՛րդը իր նեղութ

ամբ լցուած մարմնի վրա՛յ էր կրում։ Ինչ {որ} սա՛, իր բոլոր թղթերում, պոռնիկների ար

ւ հետ է խօսքս։ Այլ այն քի՛չ խօսքերից, {որ} Կորնթացոց առաջին թղթումն է գրում, թէ

։ Եւ իսկո՛յն, սորա քամակից, թէ " ո՛վ {որ} պոռնի՛կ է, կամ պի՛ղծ, կամ ագա՛հ, որ

որ պոռնի՛կ է, կամ պի՛ղծ, կամ ագա՛հ, {որ} է կռապաշտ, ժառանգութիւն չունի՛ Քրիստոս

յիշում է՝ ասելով, թէ " կա՛ն մեղքեր, {որ} մահի՛ հաւասար են ", որ եւ Աւետարանչաց

" կա՛ն մեղքեր, որ մահի՛ հաւասար են ", {որ} եւ Աւետարանչաց գրուածոց մէ՛ջ անգամ կարդ

ուածոց մէ՛ջ անգամ կարդում են, թէ " ո՛վ {որ} Հոգին Սո՛ւրբը հայհոյէ, նորա մեղքը չթող

ատճառով մեղք է գործում, ինչպէս եւ ես, {որ} ամեն մարդերից էլ մեղաւո՛ր եմ. բայց մեղ

իշտ հոգին կարող է մտքից անցնել։ Իսկ ով {որ} ճանաչէ իր յանցանքը եւ զարհուրած սրտով կ

լ իսկոյն թողութիւն կը ստանայ։ Բայց ո՛վ {որ} յիմար կոյսերի ձեւո՛վ կամենայ ազատուիլ

, կարդացա՛ծ եմ գրուածքը սո՛ւրբ մարդոց, {որ} Սուրբ Հոգու զէնքով զինուած, աղանդաւոր

Բարսեղ Կեսարացու եւ Նազազացի Գրիգորի, {որ} իր շատ շնորհի պատճառով աստուածաբան ասու

ի մասի՛ն է խօսքս, եւ նոցա՛ նմաններին, {որ} նո՛յն առողջամտութեան ճանապարհին հետեւել

ն։ Այս պատճառով եւ մի՛ւս բոլորը եւ ինչ {որ} նոցա մօտ եղած մարդո՛ցը վերաբերեալ, նոր

դնուպօլսեցի Եւտիքէսի եւ Կումբրի ստրկի ( {որ} յետոյ Մանի անուանեց իրեն, եւ այս պատճա

ւմ են, ամենքը իր չարութեամբ ներկուած, {որ} անյայտ չեն միմեանց եւ ամե՛ն ուղղափառ ժո

ութեան մէջ։ Իսկ Հայոց աշխարհի աղանդը, {որ} ասո՛ւմ են, մի հիմնադրի անուն չունի իր

ելով այն տգիտութեանը եւ անկարգ վարքին, {որ} կայ նոցա մէջ, արդա՛րեւ արժա՛ն էր, որ

որ կայ նոցա մէջ, արդա՛րեւ արժա՛ն էր, {որ} ա՛յդպիսի մի աղանդ բուսանէր, առասպելի ա

էս հարսին կպրէ-կարասը բաղնիք "։ Իրա՛ւ {որ}, " թող չպատմուի այս Գէթի մէջ եւ չլսուի

։ Բայց ես չէի դատապարտում ա՛յն պատճառով {որ} ուսել էի Քրիստոսից, որ չէ հրամայում ամ

մ ա՛յն պատճառով որ ուսել էի Քրիստոսից, {որ} չէ հրամայում ամեններին, մինչեւ հնձի ժա

ին Աստուած ասացին մարգարէքը։ Իսկ ես, {որ} ո՛չ հրեշտակ եմ եւ ո՛չ վարդապետ, երբէք

կամ նորա կամքը հարցնողներից չեմ եղած, {որ} մի իշխանութեան գործ գտնեմ, ո՛չ երբէ՛ք

որեպիսկոպոս էլ չարաւ ինձ նոցանից մինը, {որ} Պարսիկները եւ անարժան մարդիկ այսօր էլ ա

նչպէս անպիտաններից շատերին տեսնում էի, {որ} անում էին, սարսափում էի Յակովբոսի պէս

ափում էի Յակովբոսի պէս ահագին մարդուց, {որ} աղաղակում է. " թէ շատ վարդապետներ մի՛

մի՛ լինիք, ե՛ղբայրներ, գիտցած եղիք, {որ} մեծ դատաստան պիտի ընդունինք "։ Դարձեա

եւ վատթա՛ր գործերով լցուած մարդոց պէս, {որ} իրենց գերանին չնայելով, ուրիշների աչքի

ուրիշների աչքին մօտենալով՝ նայում են, {որ} շիւղը հանեն։ Եւ այսպիսի խաբեբայութեամբ

ում եւ չե՛ն լսում Պաւղոսի բողոքը. " թէ {որ} մեր անձը դատէինք " ( ապա չպիտի դատապար

արդերի կողմից քեզ Տիրոջդ ասած խօսքերը, {որ} այն մարդիկը, քեզ արծաթ խոստանալով, խն

ժանութիւնս, Տէր Յովհաննին հրամայեցիր, {որ} միւսանգամ կրկնէ այն մարդոց ուղարկած խօս

լխաւոր բանը այս արիր, թէ " պէ՛տք էր, {որ} նոքա մտածէին եւ մի այդպիսի խօսք ինձ չու

ծ կը լինէի չարաթոյն ժանիքից գազանների, {որ} այն օրից սկսած ծածուկ դարան մտնելով եւ

խոցոտեցին։ Բայց խնդում եմ ցնծալով, {որ} այն վէրքերով, իմ հոգիս, որ առաջուց խո

ցնծալով, որ այն վէրքերով, իմ հոգիս, {որ} առաջուց խոցոտուած էր մեղքերով, առողջան

ս իմ կողմից, այլ ստո՛յգ իրողութիւն է, {որ} Տիրոջդ առջեւ դնում եմ։ Մի երեւելի ա

խօսքը իմ վրայ բերէ, թէ՝ վա՜յ նորան, {որ} չար ագահութիւն է պահում իր տանը "։

տիրոջը ( ինձ բարեկամ էին անուանում), {որ} քո՝ Տիրոջդ, սիրուն եւ ամենին ընդունող

մ վարդապետութեան խօսքերի մասին. եւ ինչ {որ} ամեն մինը լսել են, առանց իրենց հոգին պ

ի էր եւ գրով մնաց վանքում. եւ ճշմարի՛տ {որ}, Տիրոջդ կամքի կատարողքը դոքա եղան։ Որ

։ Մեռնելու չափ անմխիթար տրտում եմ, {որ} գայլերի նման վազեցին իմ ունեցած չունեցա

ան են գալիս՝ ինձ ծաղր անելով։ Իսկ ինչ {որ} իմ բաներիցս վանքումը մնաց, այդ մասին,

։ Եւ իմ համար մի հրեշտակ մարմին չառաւ, {որ} գո՛նէ, իր հոգեղէն բնութեամբ տեսնելով թ

անձն առնուր լինել իմ համար երկրորդ ես, {որ} անշուշտ կ'անէի։ Իսկոյն դաւաճանութեա

անունով քահանան ասել է, թէ. " Երբ էլ {որ} լինի, ես իրեն իսկ՝ Ղազարին չպիտի թողո

, թո՛ղ հարցանուի եւ թո՛ղ ասէ։ Իսկ ինչ {որ} կարգել էին ինձ տարեկան տէր Ներսէհը եւ Հ

ւնեաց երկիրներից իմ բերած բաներս եւ ինչ {որ} բո՛ւն Տիրոջդ եղբօրորդիներից ստացել էի,

իմ բոլո՛ր ունեցած չունեցածի միջից, ինչ {որ} տղայութեանս ժամանակից սկսած ժողովել էի

անգամ եւ Յունարէն գրքե՛րս ինձ չտուին, {որ} ընկած են այժմ վանքում՝ ցեցերի կերակուր

ս մի բանը չես իմացած, բայց արժա՛ն էր, {որ} իմանայիր. ես լսեցի, որ իս քամակից ասո

յց արժա՛ն էր, որ իմանայիր. ես լսեցի, {որ} իս քամակից ասում էին, թէ " ես վանքում

իտնար եւ ինձանից համար պահանջած լինէր, {որ} ամեն բան մանրամասն քեզ յայտնուէր, այն

ի չէին ցանկանում դոքա, արծաթ եւ ոսկի, {որ} թէ ես մի ունեւոր մարդուց գտնում էի, որ

որ թէ ես մի ունեւոր մարդուց գտնում էի, {որ} թէ ուզում էր մէկը ձեռք բերել, այն եւս

ծախում։ Կերակուրներ եփել սորված չէի, {որ} ձկան աղիքներով եւ հաւի փորոտիներով այդ

ց ես մի ուրիշ նո՛ր բան էլ ասեմ Տիրոջդ, {որ} թէ քո արդարութիւն փնտռող մտքիդ ընդունել

ուրիշներից աւելի Ակիթ անունով մի մարդ, {որ} Գարդմանի վանքից եկած էր մեր վանքը, այն

է ասած բաներիս եւ ինձ քեզ հետ կը թաղէ, {որ} քա՛ջ հովուի աներկիւղութիւն է։ Ո՞ւր

" Ինձ մօտ եկէ՛ք, ամեն հոգնածներ եւ ո՛վ {որ} ծանր բեռներ ունի, եւ ես կը հանգստացնեմ

կը որեւիցէ յանցանքի մէջ բռնուի, դուք, {որ} հոգեւորներ էք, հեզութեան հոգով կանգնեց

է՛ք այնպիսուն. զգո՛յշ եղիք ձեր անձին, {որ} չլինի թէ դուք էլ յանցանքի մէջ ընկնիք.

ռանձին, կամ մէկ եւ կամ երկու ընկերով, {որ} չհաւնելով եւ իբրեւ մեղաւոր եւ մաքսաւոր

ելու պատճառը բնա՛ւ մենք չենք. բայց ինչ {որ} նորա գիտութեան մասին էք խօսում, ստո՛յգ

րդապետութեան խօսքը, ասողի՞ համար. չէ՞ {որ} ախորժանքով անկաջ դնողների, լսողների եւ

ելով, թէ. " Աղօ՛թք արէք եւ իմ համար, {որ} ինձ խօ՛սք տրուի բերանս բանալու ժամանակ

բերանս բանալու ժամանակ ". արդ եթէ նա, {որ} Աստուծու խորհուրդների հազարապե՛տն էր,

յդ բաների հակառակն են անում, եւ՛ իրա՛ւ {որ}, մարգարէի ասածին պէս, " ցաւե՛ր են յղա

ախանձից։ Եթէ տեսան ժողովրդից մի մարդ, {որ} գովում էր, ծա՛ղր անելով՝ ամաչեցնում ե

կա՞յ Երեմիայ մարգարէին նմանող մի մարդ, {որ} ողբալով ասէր. " Երանի՜ թէ գլուխս ջուր

Ղազարը, իսկ այժմ՝ անգիտաբար "։ Քանի {որ} դոցա մէջ տակաւին լուռ էր նախանձը, իմ մ

մէջ զօրացած էր շնորհը, իսկ երբ տեսան, {որ} ժողովրդի բազմութիւնը յօժարութեամբ էր լս

ւնը յօժարութեամբ էր լսում, երբ տեսան, {որ} մարդիկ, միմեանց պատմելով շնորհի առատ թ

պարգեւքը չեն պակասում ", այլ դոցանից, {որ} իրենց փրկութեան խօսքը չլսեն. որոնց վրա

. որոնց վրայ կատարւում է Հոգու խօսքը, {որ} ասում է, թէ. " Տիրոջ խօսքերը լսելու ս

ին մէջ գրուած է "։ Այս էլ չկարողացան, {որ} իմանային, թէ որոնք որ լաւ գիտեն, Դաւթ

էլ չկարողացան, որ իմանային, թէ որոնք {որ} լաւ գիտեն, Դաւթի սաղմոսը պէտք է միայն

ետերից ստացած անթիւ վէրքերս համարելու, {որ} օրէ օր եւ ժամէ ժամ վտանգով ընդունելով՝

ի եւ երեք անգամ երանելի աւազակի խօսքը, {որ} խաչին վրայ իր թշուառ ընկերին էր ասում,

անելի Մովսէս Փիլիսոփոսը ( Խորենացին), {որ} արդա՛րեւ, մինչդեռ մարմնով էր ապրում,

րեթէ երկնքի զօրքերին էր քաղաքակից. չէ՞ {որ} այդ Հայոց աբեղայքը այստեղից այնտեղ հալա

տեղից այնտեղ հալածական արին նորան։ Չէ՞ {որ} նորա լուսաւորող եւ տգիտութիւն հալածող գ

դեղի պէս խմեցնելով սուրբին, խեղդեցին. {որ} թէ իր վախճանելու ժամանակ ինչ ահաւոր նզո

թէ եւ դոցա կպչի Աւետարանի սպառնալիքը, {որ} ասում է. " Ահաւասիկ ես կ'ուղարկեմ ձեզ

կը տանջէք եւ քաղաքից քաղաք կը հալածէք, {որ} ձեր վրայ գայ երկրի երեսը թափուած ամեն ա

ծ մինչեւ Բարեքի որդի Զաքարիայի արիւնը, {որ} տաճարի եւ սեղանի մէջտեղը սպանեցիք, ճշմ

տեղը սպանեցիք, ճշմարիտն ասում եմ ձեզ, {որ} այդ ազգից պիտի պահանջեմ "։ Այլ տգէտներ

եամբ մտածէ. արդար Աբէլի արիւնից ասաց. {որ} նորա սպանուելու ժամանակին նայելով, երկ

նձինդ, որից ամեն մեծ կամ փոքր մարդու, {որ} կան Հայոց մէջ հասել է մեծապէս օգտակարու

ւծու փառաւորութեամբ լցուած հմտութիւնը, {որ} պարգեւել է եւ բերել է նոցա շքեղութիւն ե

ռով, շատերը կը կամենային հնարք գտնել, {որ} Տիրոջդ արած լաւութեան տեղը բարի չհատուց

խանութեան իւրոյ զմեծ կաթուղիկէ եկեղեցին {որ} 'ի Հայս վերստին մեծապէս նորոգեաց, զդաս

եաց, զդասս կրօնաւորացն բազմացուցանել, {որ} Սուրենայ անապատն ասի, վերակացու նոցա կ

ե՛ւ Թղթին մէջ։ Մենք հաւաքել ենք, ինչ {որ} այս Թղթի եւ Պատմութեան մէջ միօրինակ բան

ութիւնը եւ՛ թէ սորա պատճառները։ Եւ ինչ {որ} սոցանից զատ հարկաւոր համարեցինք գրել,

իւնք պիտի տեսնէ մեր բացատրութեանց մէջ, {որ} մենք ուրիշ գրքերից ենք առած։ Չկամենալո

ք միանգամ այստեղ ենք դնում այդ բոլորը, {որ} կարդացողը, երբ բացատրութեանց մէջ տեսնէ

ով ամենին յայտնի երեք հատոր խմբագիրքը, {որ} մէկ անգամ է տպուել եւ էլ չպիտի տպուի։

նկեղծ շնորհակալութիւնը այն պարոններին, {որ} կամակար յօժարութեամբ ուղարկեցին մեզ վեր

ուածն Ակկարոնի դիմեցին "։ Դեռ լա՛ւ է, {որ} այս հեռաւոր Հիւսիսում այսքանն էլ գտնւու

ենթադրել, գրել է մի արժանաւո՛ր մարդ, {որ} քա՛ջ էր ճանաչում Ղազար Փարպեցու արժանաւ

նը։ Անտարակո՛յս, նորան ենք պարտական, {որ} այս հրաշալի Թուղթը կարդում ենք այսօր մե

իքս։ Այս պատուական մարդը միտք է արել, {որ} Փարպեցու Պատմութեան քամակում դնէ եւ նոր

ւթեան քամակում դնէ եւ նորա այս Թուղթը, {որ}, մորմոքուելով ենք ասում, մի քանի տեղե

քանի տեղերում աղճատուած է այսօր, եւ, {որ} աւելի ցաւելին է, երկու թերթ էլ՝ իսպառ

իւնը։ Յառաջաբանը կարդացողքը պէտք չէ՛, {որ} հակասութիւն համարեն նորա մէջ հարեւանցի

Թուղթը եւ յառաջաբանը, պարզ երեւում է, {որ} պահել են իրենց մէջ եղած բաների հազիւ մի

ի հարիւրերորդ մասը, եւ այս է պատճառը, {որ} տեղ տեղ անհասկանալի է մնում մեզ Թուղթը

. Բնագրում այսպէս է այդ վկայութիւնը. " {որ} հանէ զպատուականն յանարգէ, բերան իմ եղի

մար 19։ Մեր Աստուածաշնչի վկայութիւնը, {որ} բերինք այստեղ, բա՛ռ առ բառ ուղի՛ղ է բո

այսպէս է գործածում այս վկայութիւնը. " {որ} հանէ զպատուականն յանարժանէն իբրեւ զբերա

իբրեւ զբերան իմ եղիցի " ( եր. 344), {որ} բաւական մօտ է Երեմիայի մարգարէութեան նա

։ § 5. Բնագրի խօսքը. " 'ի շնորհացն {որ} ելանէին 'ի բերանոյ նորա " ( եր. 36) յ

) յիշեցնում է մեզ " ընդ բանս շնորհացն, {որ} ելանէին 'ի բերանոյ նորա ", Աւետ. Ղուկ

լ. Դ. համար 22։ § 6. Պ. Էմինը, {որ}, " Ղազարի կեանքի մանրամասնութիւնքը " ա

ձգում կարդացողի միտքը։ Մեզ ցաւելի է, {որ} պ. Էմինի այս ոճը սիրելը շատ անգամ պիտի

նել, թէ այն Սուրբ Կաթուղիկէ եկեղեցին, {որ} Մամիկոնեան Մեծ Վահանը յանձնել էր երանել

ս, է նոյն այն Ս. Կաթուղիկէ եկեղեցին, {որ} այսօր յայտնի է մեզ Ս. Կաթուղիկէ Էջմիած

Էջմիածին անունով։ Ամենին յայտնի է, {որ} հին դարերում Էջմիածին անունը չկար, կամ

կարո՛ղ էինք), բացի այն վկայութիւնից, {որ} ինքը՝ պ. Էմինը, բերել է՝ ցոյց տալով

սեան, նախ գային 'ի քաղաքն Վաղարշապատ, {որ} այժմ անուանի Նոր քաղաք "։ Այս խօսքերից

Քրիստոնէութեան, փոխել են նորա անունը, {որ} կռապաշտութեան ժամանակից էր մնացած եւ դր

ղաքի Աստուծոյ իմո՛յ զնո՛րն Երուսաղեմի, {որ} իջանելոց է յերկնից Աստուծոյն իմոյ. եւ

հետացնել յաւիտեանս յաւիտենից ամեն բան, {որ} կարող էր յիշեցնել կռապաշտութիւնը, այդ

տի մէ՛ջտեղը՝ մօտ թագաւորական պալատին, {որ} գուցէ ընկնում էր եկեղեցու հարաւային արե

նքը բաւակա՜ն հեռու է պարսպի մնացորդից, {որ} գրեթէ վերջանում է լճի մօտ։ Այդքանն էլ

)։ Սորանից մենք պարզ տեսնում ենք, {որ} ոսկի խարիսխ ունեցող հրեղէն սիւնը երեւել

կենտրոնում։ Միւս մնացած երեք սիւնքը, {որ} ոսկի խարիսխ չունէին եւ մենք մէջ չբերինք

ի՛ր տաճար անուանն Աստուծոյ, 'ի տեղւոջն {որ} քեզ ցուցաւ, որ սիւնն հրեղէն ունէր ոսկի

ն Աստուծոյ, 'ի տեղւոջն որ քեզ ցուցաւ, {որ} սիւնն հրեղէն ունէր ոսկի խարիսխ ( եր. 3

ւթիւնքը ապացուցանելով ապացուցանում են, {որ} Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի հիմնած եւ շինած կ

եր պատմութեան մէջ անդադար տեսնում ենք, {որ} Վաղարշապատի կաթուղիկէ եկեղեցին, որպէս

պէս անոյշ հոտ, Աստուծուն վերուղղելու, {որ} Գրիգոր Մեծ նահատակի բարեխօսութեամբ պարզ

եւ՛ թէ Կարմիր Վարդանի դրօշի պարծանքը, {որ} այն միջոցին գտնւում էր նորա սիրելի եղբօ

նգնեցրել էր նորան մեր բազմերախտ Հայրը, {որ} մնա՛ց ինչպէս որ կար սկզբից, նո՛յն անապ

ն մեր բազմերախտ Հայրը, որ մնա՛ց ինչպէս {որ} կար սկզբից, նո՛յն անապակ ջրերում, որո

ած հողը։ Մենք չենք կարող թոյլ տալ, {որ} այդ ժողովը եղած լինէր մի այլ եկեղեցում

ղած լինէր մի այլ եկեղեցում, մանաւանդ, {որ} Բաբգէն կաթողիկոսը, ինքն Դուին նստելով

շխանութեան իւրոյ զմեծ Կաթողիկէ եկեղեցին {որ} 'ի Հայս վերստին մեծապէս նորոգեաց " ( Աս

թողիկէ Էջմիածնից։ Ամենին յայտնի է, {որ} երանելի Կոմիտաս կաթողիկոսը՝ Հռիփսիմեան

Վաղարշապատի Կաթողիկէ եկեղեցու գմբէթը, {որ} առաջ փայտից էր շինուած)։ Թողնելով ո

արժանայիշատակ Սեբէոս եպիսկոպոսի ասածը, {որ} գրեթէ ժամանակակից էր Կոմիտասին, եթէ մի

վհաննէս կաթողիկոսի խօսքերը, հերիք էր, {որ} անդարձ փարատուի ամենայն տարակոյս։ "

յ) զփայտակերտ գմբէթ Սրբոյ Կաթողիկէին, {որ} 'ի Վաղարշապատ քաղաքի, շինէ զնա գեղեցկա

նաեւ վերջին մոնթը։ Աւելորդ է ասել, {որ} Վաղարշապատի մէջ երկու հատ չէր, այլ մէկ

սական աթոռ լինելով, ի՞նչպէս կարելի է, {որ} յանձնուէր մի մասնաւոր վարդապետի տեսչութ

քով յանձնել էր Փարպեցու պէս մի մարդու, {որ} այն ժամանակ, ինչպէս վկայում է Թղթի յառ

ենթադրելու, թէ Փարպեցին առաջինը չէր, {որ} կառավարում էր Ս. Կաթողիկէ եկեղեցին, ո

եղում կայ ակնարկութիւն մի մարդու վրայ, {որ} շատ անգամ կամ շատ ժամանակ կառավարել էր

ն ասել, թէ Փարպեցու Թղթում կան տեղեր, {որ} Փարպեցու յանձնուած տեղը ենթադրել են տալ

յ... Այլ առաւելագոյն այր մի Ակիթ անուն {որ} եկեալ 'ի տեղիդ 'ի Գարդմանայ վանաց 'ի նմ

եր. 273)։ Սորանից մենք տեսնում ենք, {որ} Մեծ Վահանը, ոչ թէ չեղած տեղում նո՛ր է

ւ ամենայն Հայաստանեայց։ Ագաթանգեղոսը, {որ} մանրամասն եւ շատ տեղ էլ անունով պատմում

այսինքն՝ կրօնաւորների բնակարաններին, {որ} Ակիթն էլ Գարդմանի վանքից գալիս է այնտեղ

. " զդասս կրօնաւորացն բազմացուցանելով, {որ} Սուրէնայ անապատն ասի "։ Յայտնի է, թէ

ւ անհասկանալի չէ Փարպեցու այն խօսքերը, {որ} մի նոր հիմնարկութիւն կարող էին համարել

նորան յանձուած վանքը։ Աւելորդ է ասել, {որ} մենք չգիտենք, թէ ինչի՛ համար, եօթներո

։ Այսօր էլ կան Ս. Էջմիածնի մէջ տեղեր, {որ} ունին իրենց յատուկ անունը։ Համառօտե

տ լինելով այս բանը մեր պատմութեան մէջ, {որ} անտարակո՛յս անյայտ չէ՛ր եւ պ. Էմինից,

արմանում ենք այն ծանօթաբանութեան վրայ ( {որ} պատճառ դարձաւ մեզ ակամայ այսքան խօսելու

՝ Թղթի յառաջաբանը գրողը այս խօսքերն է, {որ} ուրիշ ձեւով առաջ է բերում. պատճառ, բա

§ 9. Փարպեցին ինքն է եղել առաջինը, {որ} երրորդ է կոչել իր Պատմութիւնը՝ առաջին

մատութիւնը էր ամենամեծ գովասանութիւնը, {որ} կարող էինք տալ Փարպեցու Պատմութեան՝ առ

նից։ Հայոց մէջ եղել են հեղինակներ, {որ} Փարպեցուն դասել են Եղիշէից յետոյ. եթէ

ընդունում. պատճառ, միմիայն մարդ կայ, {որ} կարող է Փարպեցուց առնուլ նորա առաջնութի

§ 12. " Քանզի ոչ եմք իբրեւ զայլսն, {որ} վաճառական լինին բանին Աստուծոյ. այլ իբ

հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի գիտէ՛ {որ} է օրհնեալ յաւիտեանս, զի ո՛չ սըտեմ։ 'Ի

ոցը իր հոյակապ եւ սքանչելի նամակի մէջ, {որ} գրեց Աբասին, մեզ թւում է, թէ դարձեալ

բառ առ բառ, բայց յայտնում ենք այստեղ, {որ} միտքը չենք հասկանում պարզապէս. ուստի ե

գրիպասին տուած պատասխանը. " կենաց իմոց {որ} 'ի մանկութենէ 'ի սկզբանէ լեալ յազգի անդ

ին։ Թա՛փ տանք մի փոքր այս կարծիքը, {որ} գո՛նէ հինգ հարիւր տարի է, ամեն հեղինակ

՛ր էլ մի ուրիշ մարդ՝ Ղազարիկ կոչուած, {որ} ամեն իրաւունքով զգուշացնում է Հ. Մ. Չ

ից։ Փոխանակ դորա, Վարդան պատմիչը, {որ} ժամանակակից եւ աշակերտակից է Կիրակոսին

ոքօք հանդերձ ( այսինքն՝ աշակերտներով, {որ} մենք չենք յիշում այստեղ) թարգմանեցին (

ութեան գործակից լինելու համար պէտք էր, {որ} նա Յունարէն իմանար, եւ գիտենք, որ նա

ր, որ նա Յունարէն իմանար, եւ գիտենք, {որ} նա այդ լեզուն ուսաւ Յունաստան։ Յայտ

ութիւն է եւ մեծ օգնութիւն այն մարդուն, {որ} անպատճառ ուզում է, որ Փարպեցին Մեծ Թար

ւն այն մարդուն, որ անպատճառ ուզում է, {որ} Փարպեցին Մեծ Թարգմանչաց աշակերտ եղած լի

երտ եղած լինէր։ Բայց պէտք չէ մոռանալ, {որ} Խորենացին, Կորիւնը եւ ինքը՝ Փարպեցին

ւհ թագաւորին ( Հատ. Ա., եր. 764), {որ}, ինչպէս յայտնի է եւ ինքը՝ Չամչեանն էլ

ո՛վ վարդապետ, ո՛վ է վիզդ չաթու ձգել, {որ} առաջ Վռամշապուհին ականատես ասես, յետոյ

եւրոպական հասկացողութեամբ. ուստի ի՛նչ {որ} մարդու միտքը գալիս է, կարելի է ասել.

մեղադրում Չամչեանին, այլ ուրա՛խ ենք, {որ} նա, շատ անգամ կարդացած լինելով Վարդան

նոյնպէս խօսում են այդ բանը. մանաւանդ, {որ} մեր ժամանակագիրքը ինքնուրոյնաբար գրում

նքնուրոյնաբար գրում են միայն այն բանը, {որ} եղել է իրենց օրով, կամ մօտ է իրենց ժամ

ասածը։ Բայց այն բոլոր կարծիքները, {որ} վերեւը մէջբերինք, եւ ընթերցողը կարդաց

ացեալ աշակերտեցաւ Ղազար առ ոտս Աղանայ, {որ} եւ քեռի գոլով Վահանայ Մամիկոնենի ընկալա

20)։ Աւելի քան թէ զարմանում ենք, {որ} պ. Էմինը, Փարպեցու Թուղթը իր ձեռքում

վրայ, որով խօսում է եւ պատմում է մեզ, {որ} Աղանը, Վահանին քեռի լինելով, ընդունել

է սիրով նորա խաղակիցը եւ այլն եւ այլն, {որ} մեզ պարապ ժամերի արդիւնք է երեւում, որ

ովհետեւ հիմք չկայ, այլ զարմանում ենք, {որ} Պարոնը ասում թէ Փարպեցին ( Աշուշայի տան

) նոյնպէս եւ միւս նախարարաց զաւակները, {որ} յետոյ ուղարկեց Պարսկաստան։ " Իսկ յա

հան ", բայց եւ այնպէս պիտի ընդունենք, {որ} Փարպեցին 455 թուականին խաղացող պատանի է

բայց եւ այնպէս պ. Էմինը ընդունում է, {որ} Փարպեցին աշակերտուել է Աղանին այս բանից

ունաստան, բայց պ. Էմինը ընդունում է, {որ} եղել է այս " զկնի յերկար մի դեգերելոյ յ

ռից " Աղանի մօտ։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Փարպեցին " անդստին 'ի մանկական տիոց սկի

բ., եր. 36)։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Փարպեցին տղայութեան ժամանակ բնակակից էր

ւղթ, եր. 40)։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Փարպեցին ստոյգ եւ սուրբ հաւատը ուսել է

, եր. 65)։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Աղանը կրօնաւորուելուց եւ Գողթն գաւառում

ականից յետոյ։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Հայոց Մեծ լուսաւորիչ Ս. Սահակը կնքեց ի

սան տարեկան պատանի ճանաչենք Փարպեցուն, {որ} չէ կարելի թոյլ տալ բնաւ, այնուամենայնի

ուածաշունչը երկրորդ անգամ թարգմանելիս, {որ}, ինչպէս յայտնի է, Եփեսոսի Ս. Ժողովից

անիչքը այդ միջոցին արդէն 15-16 տարի է, {որ} վախճանել են։ Բայց պ. Էմինը, այս չափո

ւակայութեան արդիւնք է նոր ժամանակների, {որ}, հինգերորդ դարում, երեւակայութեան մէջ

յս ամենը մոռնալով, միայն այս առնունք, {որ} ինքը՝ Փարպեցին, ամեն ուրիշից լաւ կարո

ա ուրեմն առանց այլ եւ այլի պիտի ասենք, {որ} այդ առաքինի մարդը աշակերտ է եղել Աղանին

ապետքը են Մեծ Թարգմանչաց աշակերտներից, {որ} այն միջոցին բնաւ պակաս չէին եւ " զմի մի

վերջին խօսքերը ասում ենք այն պատճառով, {որ} Փարպեցու ասած " առ 'ի բժշկութիւն վիրաւո

41)։ Զիարդ եւ իցէ այս է ճշմարիտը, {որ} Փարպեցին Մեծ Թարգմանչաց ո՛չ աշակերտ է ե

մահը հաւատարիմ մնաց թէ՛ ս. Վարդանին, {որ} ինչպէս ասացինք, իր աներն էր, թէ՛ ազգի

խռովութեանց եւ պատերազմի ժամանակները, {որ} Պերոզի ընդդէմ մղում էր Վահանը եւ որին մ

Վաղարշ թագաւորը։ Բայց պետք չէ մոռնալ, {որ} Մեծ Վահանը ցած չդրեց զէնքը, մինչեւ որ

որ Մեծ Վահանը ցած չդրեց զէնքը, մինչեւ {որ} յարգել տուեց Պարսից տէրութեան, թէ՛ Հայ

2 ամի "։ Չենք ամաչում այստեղ ասել, {որ} պարզապէս չենք հասկանում այս ծանօթաբանու

թէ՞ ուզում է ասել՝ այս այն Մուշէն է, {որ} Սամուէլից յետոյ կաթողիկոս նստաւ 502 թու

. Էմինը, բայց այդ բնաւ արգելք չէ մեզ, {որ} երկուքն էլ միասին մերժենք, որպէս իսպառ

հռչակաւոր Ստեփանոս եպիսկոպոսի յաջորդը, {որ} եւ նոյնչափ երեւելի եւ առաւել եւս, Պետր

ռաւել եւս, Պետրոս եպիսկոպոսի նախորդը, {որ} քերթող է կոչւում։ Փարպեցին պարզապէս ան

զացնում է բանը եւ էլ պատճառ չէ թողում, {որ} ո՛վեւիցէ համարէ նորան Հայոց կաթողիկոս։

ն՝ յառաջագրեալ եպիսկոպոսն աշխարհին ", {որ} ասել է՝ Յունաստանից վերադառնելուց յետո

ցեալ տեղում, իսկ ամառները Մուշէի մօտ, {որ} տանում էր ինձ, ուր եւ ինքը դուրս եկած

ենդանի գտաւ Սուրբ Յովհան Մանդակունուն, {որ} վախճանեցաւ կա՛մ նոյն 486-ի վերջերում,

շէի քահանայապետութիւնը, յայտնում ենք, {որ} 491 թուականի Վաղարշապատի Սուրբ Ժողովում

արեկամ Մուշէ եպիսկոպոսը միայն եղած չէ, {որ} Մուշէ անուն էր կրում. նորանից առաջ էլ

Մուշէներ։ Պատճառ չունինք չընդունելու, {որ} նորա օրով էլ կային։ Պ. Էմինը, թէե

էր Թղթում եւ պիտի ասէր, թէ այդ մարդը, {որ} այժմ ինձ անտես արաւ, ինքը գիտէ իմ վարք

չ է այդ տեսակ ծանօթաբանութեանց օգուտը, {որ} պ. Էմինը անում է, մենք բնաւ չենք հասկ

նը բնա՛ւ ապացոյց չունի։ Թղթի օրինակը, {որ} տպել է, ապացոյց չէ, որովհետեւ այնտեղ

ան եւ ուրիշ սխալներ եւ ուրիշ աղճատանք, {որ} չէր կարող Փարպեցին անել։ Եւ եթէ այդ աղ

մուտ գրիչների եւ կա՛մ ժամանակի ձեռքով, {որ} անմերժելի է, ինչի՞ չէ կարելի ասել, որ

որ անմերժելի է, ինչի՞ չէ կարելի ասել, {որ} այդ կերպով եւ Հրահատը դարձել է Հրատ։

երպով եւ Հրահատը դարձել է Հրատ։ Ինչ {որ} մեզ է վերաբերւում, մենք այս վերջին կար

անի ծո՛յլ լինել, չասենք անքաղաքավարի, {որ} Մարզպանին գրած Թղթում, նորա ազգականի ե

իսպառ ընդդէմ է Փարպեցու բնաւորութեան, {որ} Խուժիկին ծանրանում է Խուժիկ կոչել, որո

րը ձեռք բերելու։ Փարպեցին նեղանում է, {որ} ոչ ոք հոգ չէ տարել Խուժիկի անունը իմանա

հոգ չէ տարել Խուժիկի անունը իմանալու, {որ} ինքը նորա անո՛ւնը գրէր եւ ոչ Խուժիկ, ո

ր ինքը նորա անո՛ւնը գրէր եւ ոչ Խուժիկ, {որ} անարգական անուն էր այն մարդու ազգի վերա

մեզ յայտնի է, չէ եղել երբէք մի մարդ, {որ} Հրատ անուն ունենար. եւ մենք մանաւանդ կ

պէս կրճատել եւ մի այնպիսի անուն շինել, {որ} բնա՛ւ չէր եղած Հայերի մէջ։ Բայց պ.

յերի մէջ։ Բայց պ. Էմինը պնդում է, {որ} Փարպեցին է կրճատել այդ անունը, որովհետ

Հրատ անունը չէ, այլ այն ուղղութիւնը, {որ} ապացոյց չունեցող ենթադրութիւնը դնում է

երբեմն բաբելոնեան խառնակութեան այնպէս, {որ} մարդ մոլորւում է եւ չէ իմանում, թէ ինչ

ր գլուխը։ Մեզ թւում է, թէ այն մարդը, {որ} հանդէս է գալիս այսօր պատմութեան այս կամ

երքել եւ մերժել խնամով այն բոլորը, ինչ {որ} հիմք չունի, եւ մաքուր խղճմտանքով ներգո

եգօտի վրայ՝ աւելցնելով տակաւին. " իսկ {որ} զատոյցն զիս պարեգօտիւք 'ի ծառայութեան ա

առն քեռի էր " ( եր. 41)։ Երրորդ, {որ} ասում է Փարպեցին, թէ ինձ քո տունը տարի

նորա ծնողաց, երեւում է նաեւ նորանից, {որ} երբ վանքից հալածեցին նորան՝ յափշտակելո

Հ. Մ. Չամչեանը, իր խմբագրի մէջ, {որ} Հայոց Պատմութեան մակագիր ունի, Հատ. Ա

էր անուն աղջկանն Ձուիկ եւ զքոյր Ձուկայ {որ} կոչիւր Անոյշվռամ, էառ իւր կին բդեշխն Վ

ռամ, էառ իւր կին բդեշխն Վրաց Աշուշայ, {որ} եւ էր իշխան Գուգարացւոց "։ Հանգուցեալ

դնել պահանջողի առջեւը։ Բանը այն է, {որ} Խորենացին, Փարպեցին, Յովհ. կաթողիկոս

անունը, ապա ուրեմն մեզ մնում է ասել, {որ} բաւական աջո՛ղ է եղել այդ առասպելի արուե

եւ չգիտենք ստուգապէս, թէ ի՞նչ բան էր, {որ} Փարպեցին տանում էր Վահանի քամակից, խաղ

րայական օրէնքով անիծուած էր այն մարդը, {որ} փայտից կախուելով էր մեռնում։ " Զի անիծ

ւմ։ " Զի անիծեալ յԱստուծոյ է ամենայն, {որ} կախիցի զփայտէ " ( Երկր. Օրէնք, գլ. Ի

աք., գլ. Ե, համ. 30)։ " ԸզՅիսուս {որ} 'ի Նազարեթէ՛ զոր օ՛ծն Աստուած Հոգւով Սր

). զի գրեալ է, թէ անիծեալ ամենայն, {որ} կախեալ կայցէ զփայտէ " ( Թուղթ Պաւղ. առ

Մեր ուսումնական եղբարքը չնեղանան մեզ, {որ} այսպիսի մանրամասն ծանօթութիւնք ենք դնու

ի։ Եւ անուն առն Իսրայէլացւոյ հարելոյ, {որ} հարաւ ընդ կնոջն Մադիանացւոյ, Զամբրի..

յ է ակնարկում իր քրոջ Թամարի հետ։ Բայց {որ} ասում է " վասն անհանճար խօսիցն ", մենք

ք արտագրում այդ անցքի պատմութիւնը, նախ {որ} երկար է, երկրորդ, որ շատ պիղծ բան։ Կ

ատմութիւնը, նախ որ երկար է, երկրորդ, {որ} շատ պիղծ բան։ Կամեցողը թող կարդայ, Եր

11)։ Այստեղ յայտնում ենք ընթերցողին, {որ} Թղթի բնագրում ասած էր. " իսկ զարմանալի

լ. ԺԳ, համ. 20)։ § 48. Ամենայն {որ} հայի 'ի կին մարդ առ 'ի ցանկանալոյ նմա,

ւմ. " Եթէ զփորձ ինչ խնդրէք զՔրիստոսի, {որ} ինեւս ընդ ձեզ խօսի " ( Թ. Պաւղ. առ Կո

ռ Կորնթ., առաջ., գլ. Ե, հ. 1)։ {Որ} միեւնո՛յն է, գրե՛թէ բառ առ բառ, Փարպե

Ամենայն պոռնիկ, կամ պիղծ, կամ ագահ, {որ} է կռապարիշտ ոչ ունի ժառանգութիւն յարքայ

նի առաջարկութիւնը. բայց յայտնում ենք, {որ} մենք երաշխաւոր չենք, թէ Փարպեցին անպատ

նից մինը գրած էր։ Բայց երաշխաւոր ենք, {որ} թէ ինչ էլ գրած է եղել Փարպեցին, այնուա

Ահաւասիկ բուն խօսքերն էլ. " Են մեղք, {որ} մահու չափ են. ոչ վասն այնորիկ ասեմ եթէ

այն անիրաւութիւն մեղք են. եւ են մեղք, {որ} մահու չափ են " ( Թուղթ Յովհ. Առաք.,

յց զՀոգւոյն հայհոյութիւն մի՛ թողցի։ Եւ {որ} ոք ասիցէ բան զորդւոյ մարդոյ՝ թողցի նմա

է բան զորդւոյ մարդոյ՝ թողցի նմա. բայց {որ} զՀոգւոյն Սրբոյ ասիցէ՝ մի թողցի նմա, մ

յհոյութիւնք որչափ եւ հայհոյեսցեն, բայց {որ} հայհոյեսցէ զՀոգին Սուրբ, ոչ ունիցի թող

. Գ., համ. 28 եւ 29)։ " Եւ ամենայն {որ} ասէ բան զորդւոյ մարդոյ, թողցի նմա. բա

է բան զորդւոյ մարդոյ, թողցի նմա. բայց {որ} զՀոգին Սուրբ հայոյիցէ, մի թողցի նմա "

նկալութիւն դատաստանին, եւ նախանձ հրոյն {որ} ուտիցէ զհակառակորդսն " ( Թուղթ Պաւղ. ա

եթէ բառ առ բառ, բայց խոստովանում ենք, {որ} մի փոքր մութ է երեւում մեզ այս ասացուած

ասացուածը. պատճառ, չէ հասկացվում, թէ {որ} ասում է՝ " ծառայք նորա "։ Ո՛վ է այս ն

։ Ո՛վ է այս նան, կամ որի՛ ծառայքն են, {որ} ունին։ Վերը շատ սրբերի անուն տալով՝ յ

լ, մենք յանձնառու չենք ասել, մանաւանդ {որ} պարզապէս չենք հասկանում եւ չգիտենք։ Այ

ս պատճառով էլ բնագիրը պահեցինք այստեղ, {որ} ընթերցողը տեսնէ։ § 60. Պարտականութ

թարգմանում այսպիսի առածները, մանաւանդ {որ} շատ անգամ եւ չէ թարգմանւում, կամ համը

միեւնոյն խօսքով, միեւնոյն դերանունով, {որ} նախնիք թէեւ սովորաբար թարգմանում են մեր

ն " դերանունների տարբեր գործածութիւնը, {որ} շատ դիւրութիւն է տալիս բանի պարզ հասկաց

'ի դրախտին Սեւկոյ իշխանիս այսորիկ էր, {որ} յանձնեաց Վահան Ղազարայ զվերակացութիւն Կ

քաղաքի " ( եր. 51)։ Մեզ թւում է, {որ} թէ ուշադրութեամբ կարդար պ. Էմինը Փարպե

ը Փարպեցու Պատմութեան 221-22 երեսները, {որ} ինքն է յիշում, ապա հազիւ թէ թոյլ կը տա

ած Սեւուկը մի ուրացեալ եւ չիք մարդ էր, {որ} զօրքով եւ զէնքով 482 թուականի գարնան յա

'ի ճանապարհի, մերձեալք 'ի քաղաքագեօղն {որ} կոչի Առեստ. 'ի ժամանակի քառասնորդացն պ

. Էմինը. բայց ինչ ասենք այս խօսքերին, {որ} Պ. Էմինը խօսում է իր յառաջաբանի մէջ.

եզ թւում է, թէ այս մի այնպիսի խօսք է, {որ} բնաւ հիմք չունի, որպէս եւ այս խօսքերին

զարմանալի խօսքերը այդ յառաջաբանութեան, {որ}, ճշմարիտն ենք ասում, հիացնում են մեզ

րակով է փորձում այսօր գիտութիւնը եւ ինչ {որ} չէ դիմանում այդ հրափորձութեան իբրեւ փոշ

էջ, հերիք չհամարելով այն բոլոր խռիւը, {որ} դիզուած է մեր պատմութեան վրայ, տակաւին

մեր բողոքը ընդդէմ այն բոլոր մարդերին, {որ} իրենց մտքի կամ երեւակայութեան արդիւնքը

ոյ յատկապէս գնում է Անձեւացեաց երկիրը, {որ} մարզպանին ներկայանայ։ Արդա՛րեւ մեզ

Ստեփանոս, որում եւ Կոն անուանէին զնա. {որ} 'ի նախնւոյ իւրմէ Սեւկոյ՝ Սեւորդիք ազգն

նահապետի անունը տալով, բացատրում է. " {որ} սակս Սեւ կոչեցելոյ հաւուն իւրեան ազգն յ

իթէ չկա՞յ մեր աշխարհագրութեան մէջ տեղ, {որ} Սեւուկ կոչուէր. " եւ զՍեւուկ բերդակ,

Սեւուկ կոչուէր. " եւ զՍեւուկ բերդակ, {որ} է մարդաղի " Ասողիկ ( եր. 179)։ Ստո՛յ

նունը յիշեցինք այստեղ ոչ այն պատճառով, {որ} ասինք, թէ նորա պարտիզումն է անցել յիշո

արգարէութիւնք, այլ որպէսզի ցոյց տանք, {որ} Սեւուկը կարող էր եւ տեղի անուն եղած լին

անուն եղած լինել, ինչպէս ցոյց տուինք, {որ}, Անձեւացեաց իշխանից զատ, եղած են եւ ո

ել մեր սկեպտիցիզմը։ Ի՛նչ է մեր հիմքը, {որ} մենք պիտի ասենք, թէ՛ Սեւուկի դրախտի մէ

ին։ Այս այն աստիճանի պարզ կանոն է, {որ} բնաւ օրինակ եւս չենք ուզում բերել։

որհակալ ենք երանելի Մովսէս Խորենացուց, {որ} Հացեաց դրախտը վանքի անունը եղածը մեզ իմ

կի պարտէզում ", մեր մեծ յոյսը այս էր, {որ} այստեղ իմաց տանք ընթերցողներին բանի զօր

նթերցողներին բանի զօրութիւնը. մանաւանդ {որ} կա՛մ այսպէս պիտի թարգմանէինք, կա՛մ այն

կամ ո՛ւր՝ տեղը։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Փարպեցու պատմութեան մէջ յիշուած Սեւուկ

կարողանում ենք հաւանականաբար ենթադրել, {որ} Վահանը եւ Մանդակունին չէին գնալ մի այդպ

պիսի Յուդայի պարտէզը։ Այսքանը գիտենք, {որ} պ. Էմինը ո՛չ մի կերպով չէ կարող ապացու

մի պատասխանւոյն արարեալ " ( եր. 51), {որ} նշանակում է պատասխանի գլխաւոր բանը, պա

րդում ենք. " Եւ բանից գլուխ խօսիցս ", {որ} բառ առ բառ է յունականի հետ. " Kefàlaio

)։ Բայց սակայն յունական Télos բառը, {որ} Ժողովողի գլ. ԺԲ, համ. 13 թարգմանուած

եթէ 'ի Սահակ ( 510)։ Տրտո՛ւմ ենք, {որ} պ. Էմինի ծանօթութիւնքը ստիպում են մեզ

սների, որովհետեւ գլխաւոր քահայութեան ( {որ} նո՛յն է եւ գլխաւոր քահանայ եւ քահանաներ

յլ մեզ թւում է, թէ նաեւ լոկ քահանայք, {որ} ձեռնադրութեամբ չունէին եպիսկոպոսական աս

Հայ., երես. 154)։ Աւելորդ է ասել, {որ}, բացի Ռշտունեաց Սահակ եպիսկոպոսը, Ղեւ

ատմ., եր. 136) մինչդեռ անժխտելի է, {որ} սարկաւագ էլ կար նոցա մէջ, ինչպէս միաբե

րինակը թերեւս այս էլ կարող է ցոյց տալ, {որ} Փարպեցին, բուն կաթողիկոսական իշխանութի

այապետ է կոչում, հարկաւոր է աւելցնել, {որ} մենք մոռացանք, որ թէ կապուած սուրբերի

արկաւոր է աւելցնել, որ մենք մոռացանք, {որ} թէ կապուած սուրբերի մէջ հրաման տուող կա

, Ս. Ղեւոնդն էր։ Ինքը՝ Ս. Յովսէփը, {որ} կաթողիկոսական պաշտօն էր վարում, առանց

խօսքը միակողմանի հասկանալն էր պատճառը, {որ} ինչպէս § 21 ցոյց տուինք, Սիւնեաց Մուշէ

րը, որպէս եւ Հռովմի Պապը. ո՛ւր մնաց, {որ} Յովհաննէս Աւետարանիչը լոկ երէց է ստորագ

հանայութեան, կամ գլխաւոր քահանայ, կամ {որ} նոյն է՝ քահանայապետ բառերը, միմիայն կ

թողիկոսների վրայ հասկանալ. կարո՛ղ էր, {որ} այդ բանը եղած լինէր եւ եպիսկոպոսների վր

աթողիկոսներին, բայց այս սխա՛լ է, քանի {որ} վերը շատ անգամ յիշուած խօսքերը լոկ կաթո

ստեղ հարկաւոր ենք համարում ծանօթաբանել, {որ} բնագրում ասած է, Գլխարկեալք, պատատեալ ե

ալիս։ Բայց սակայն այն վկայութիւնքը, {որ} տիրապէս "գլուխը կախած" են հասկանում, բն

իւր գլխարկեալ" (Եսթեր, գլ. Զ., հմ. 12), {որ} չէ ցոյց տալիս որոշակի կամ գլուխը ծածկած

էիս յունարէն Աստուածաշունչը ձեռքիս չէր, {որ} նայէի, թէ ինչ բառ է գործ դրած այնտեղ։ Հ

նք հասկացել այդ բառը, թէեւ ընդդէմ չենք, {որ} կարելի է նաեւ թոյլ տալ "գլուխը կախած" հ

ւմ, զարմանալի չի՞"։ Բայց դու կրակը տես, {որ} թուրքը իսկի գինի էլ չի խմում ընդհանրապէ

ա լեզուն։  Սոցանից մինը պէտք է {որ} տպագրութեան սխալ լինի։  Այդ բար

այց եւ այնպէս այսքան պէտք է ծանօթացնել, {որ} նա իր մի քանի վերջաւորութեամբ եւ ձեւերո

եցութիւնը կարծեցի, բայց վերջը ստուգեցի, {որ} այս նմանութիւնը պատահական էր)։ Թէեւ հին

ինել. բայց նոր լեզուն ունի թրչվել բայը, {որ} ամեն տեղ հասկանալի է, ուստի եւ աւելորդ

աւորականի գաղափար։  Շատ մարդիկ, {որ} ամեն բան չափում են հին լեզուի չափով, Աւ

ր"։ Չափեցէք պարոններ, բայց այնպէս արէք, {որ} նոյն իսկ հին լեզուին չհակառակէք։ Հին լե

ար։ Շտապում ենք այդ պարոններին իմացնել, {որ} գրաբառ կամ աշխարհաբառ խօսքերը չեն բաղկա

ի բարբառ աշխարհի կամ յաշխարհիկ բարբառ, {որ} միանալով (կրճատուել է բարբառ խօսքը եւ մ

հարուած են վեվի տեղ ու գործածելու վրայ, {որ} կրաւորականի անցեալ ընդունելութիւնն էլ շ

դուրս անցեալ ընդունելութիւն չկայ։ Մնաց {որ} շատ անգամ կրաւորականի տեղ էլ ներգործակա

ործ դրվում այստեղ։ Պիտի իմանալ նոյնպէս, {որ} անցեալ ընդունելութիւնը գործ է դրվում ած

տենք, թէ ինչպէս բացատրենք մեր գաղափարը, {որ} աւելի որոշ կերպով յայտնվի։ Պ. Պռօշեանցի

յս խում խօսքը ճիշտ այն է նշանակում, ինչ {որ} մենք ուրիշ բառերում ուզեցանք ասել. այսի

ապա եւ երկաթին ծեծուածքը։ Յոյս ունինք, {որ} այժմ հասկացուցինք, թէ ինչ նշանակութիւն

եալ ընդունելութեան տեղ վարվել, մանաւանդ {որ} պատուածը պատել բայի կրաւոր անցեալի ընդո

 Մենք շատ հին լեզուով գրողներ գիտենք, {որ} եւ հին լեզուի մէջ երբեմն գործ են ածում

ծերունիք գործ էին ածում այնպիսի բառեր, {որ} բաւական մօտաւորութիւն ունէին հին լեզուի

ասել, աւելանում են ռուսի բառեր. այնպէս {որ}, սորանից յիսուն տարի ետքը, եթէ այս աղճա

 Արդարութիւնը պահանջում է խոստովանել, {որ} այս կարճութեան համար պահելն էլ իրաւունք

ք չէ։ Նոր լեզուի բառը կարճ է թէ երկայն, {որ} այդպէս է ձեւաւորվել, մենք ի՞նչ ունինք մ

ում չկան բազմավանկ բառեր։ Բայց այս կայ, {որ} անհնար է մէկ օրվայ մէջ կամ մէկ տարու մէ

երաբերեալ յօդուածներ։  Գիտենք, {որ} մերկապարանոց կացուցանելով այս իրողութիւ

իրտ, պղտոր տեսութեամբ պարոնների առաջեւ, {որ} ծածկելով ազգի պակասութիւնքը՝ խառնափնդոր

շարժառիթքը։ Խնդրում ենք այդ պարոններից, {որ} բամբասելու էին մեզ, ձեռքը սրտի վերայ դր

րտ է եւ խղճմտանքը՝ հանգիստ։ Մեք գիտենք, {որ} ապագայքը, որ կարող էին սառն աչքով նայել

անքը՝ հանգիստ։ Մեք գիտենք, որ ապագայքը, {որ} կարող էին սառն աչքով նայել անցած գնացած

քերը եւ արդարացնելու մեր անձը. փոյթ չէ, {որ} այն ժամանակ դրած կը լինինք հողի տակին յ

մենայն մտադրութեամբ աչքէ անցուցինք, ինչ {որ} մնացել էր նորանից։ Անշուշտ, պէտք է կարծ

ցել էր նորանից։ Անշուշտ, պէտք է կարծել, {որ} դոքա եւս կորած անհետացած են, որպէս մի ք

ն, ինչպէս ինքը՝ Փաւստոսն էլ յայտնում է, {որ} առաջին է ժամանակով բոլոր հայոց եկեղեցին

ջաբանի մէջ յիշուած եկեղեցու փայտակերտը, {որ} վնասուել էր կրակից, մենք հասկանում ենք

մենք հասկանում ենք Ս. Էջմիածնի գմբէթը, {որ} ինչպէս երեւում է, էրվելուց յետոյ, վերստ

վելուց յետոյ, վերստին փայտից է շինուել, {որ} փայտէ մնացել է մինչեւ եօթներորդ դարու ս

մնացել է մինչեւ եօթներորդ դարու սկիզբը, {որ} Կոմիտաս կաթողիկոսը, իսպառ վերցնելով, փո

։ Ահաւասիկ բուն ճշմարտութիւնը։ Յիրաւ է, {որ} այս ականաւոր անձը, Գէորգ կաթողիկոսի օրո

որա ընդդէմ, երբ նամակ էր գրել Մաշտոցին, {որ} նա եւս միանայ իր հետ ընդդէմ կաթողիկոսին

լ ինքնահրաման բարձի զխտրոց սուրբ Հարցն, {որ} 'ի մէջ մեր եւ 'ի Քաղկեդոնականացն, վասն

ր, ընդունէինք Վարդանի խօսքը։ Բայց, քանի {որ} Հմայեկի կնոջ՝ Ձուիկի սնուցած հոյակապ Փա

Ձուիկի հետ, այնտեղից մենք տեսնում ենք, {որ} այս երանելի տիկինը մայր է եղել մեր հոյա

նանց վրայ, Փարպեցին առիթ չէ բաց թողում, {որ} կարելի եղածի չափ մանրամասն չպատմէ Մամիկ

եալ մի նշանաւոր անցք, ի՜նչպէս կարելի է, {որ} Փարպեցին լռէր Ձուիկի գերութիւնը։ Մենք չ

խ կինը հանդէս չունենար այն անցքերի մէջ, {որ} կապուած նախարարների եւ Ս. Ղեւոնդեանց մա

աջ պատերազմաւ. այլ այր մի Անատօլ անուն, {որ} էր նորա սպարապետ արեւելից, առաքեաց առ ն

ց առ նա բազում գանձիւք։ Եւ արք Պարսիկք, {որ} փախուցեալ էին վասն Քրիստոնէութեան եւ էի

Իսկ այն չիք Մեհրուժաններից առաջինը, {որ} եւ Մե՜ծ ուրացող, Ս. Ներսէս Մեծի ժամանակ

եղում նորա պատանը ձեւելով։ Ցաւելի է, {որ} մի քանի չքերի պատճառով որպէս Մեհրուժան,

է տալիս իր զաւակներին։ Պէտք չէ մոռանալ, {որ} այդ անուններով շատ ընտիր եւ պատուական մ

սրտանց շնորհակալ ենք մեր հին բարեկամից, {որ} այս նախապաշարմունքի ընդդէմ, իր պատուակա

Ցանկալի էր իմանալ՝ ո՞յք են այդ "այլքը", {որ} հնոցը պոռնկանոց են հասկանում. եւ քանի ա

Մենք վէճ չունինք, գուցէ եղել են մարդիկ, {որ} հնոց բառը այդ տեղում արդարացնելու համար

իմնուելով Եղիշէի "եպիսկոպոս" բառի վրայ, {որ} տեսուչ է նշանակում, մենք, Փարպեցու կրկի

իւր զաւակների մէջ, եւ այս է պատճառը, {որ} առաւել զգալի է անկեղծ սրտերին, եթէ փոք

ների թիւը։ Այս առաքինի երիտասարդը, {որ} թռաւ գնաց մեզանից, էր ազնուատոհմ, Գէո

տանալ դորա կեանքի հանգամանքների մասին, {որ} համառօտիւ դնում ենք այստեղ, ինչպէս յայ

նա, որդի ազնուատոհմ Նազարի Գեղամեանց, {որ} իւր նախահարց ժառանգութեամբ տիրում էր Գե

ւելի Հայկազն Խաչատուր Աբովեանի ձեռքով, {որ}, 1835 թուականին վերադարձած Դորպատեան ճ

իարակի աշխոյժ եւ կրակոտ ազգասէր սիրտը, {որ} Աբովեանը աշխատում էր նորա վերայ, որպէս

շակերտներից տասն տղայ ուղարկել Բեռլին, {որ} այնտեղ պարապէին զանազան ուսման ճիւղերի

ողիկոսը անվերջանալի վէճ եւ խռովութիւն, {որ} ոչինչ խորհուրդ չունէին վերաբերութեամբ դ

ւցեալը, Աբովեանը մինչեւ Փարաքար գեղը, {որ} գտանւում է Երեւանի եւ Էջմիածնի մէջ, ու

դէմքի տխուր գծագրութիւնը եւ արտասուքը, {որ} փայլում են նորա աչքերում։ Այն օրը սուգ

նգուցելու մայրը, չունէր այնքան արծաթ, {որ} հոգար իւր որդու բնակութեան, կերակրի,

իպանքով առել էր նորա մօր հաւանութիւնը, {որ} նորա որդին ծառայէ քաղաքական Պօլիցիայի մ

նորան՝ միտ դնելով այն բանագիտութեանը, {որ} ցոյց տուեց հանգուցեալը ընդունելութեան հ

ան ասպարէզի առաջին ընթացքում, այնպէս, {որ} անհնար եղաւ նորան, տարու վերջումը ենթա

ական ամրացուց իւր առողջութիւնը այնքան, {որ} կարողացաւ աւարտել իւր ուսման ամբողջ ընթ

, տպել նորան երկու խորհրդով. առաջինը՝ {որ} ժառանգութիւն դարձուցանէ այդ բարոյապէս ա

նի գործը եւ հայ մարդկութեան, երկրորդ՝ {որ}, նուիրելով նորան հանգուցեալ Դաւիկ Թամա

սրտի եւ հոգու վերայ. այս էր պատճառը, {որ} չխնայելով իւր թոյլ առողջութիւնը՝ զոհեց

եւ ազնիւ ձգտողութիւնքը չկամէին ներել, {որ} իւր մարմնի նիւթական զօրութեան նուազութի

ինէր գլուխ բերելու այն դիտաւորութիւնը, {որ} յղացել էր նորա աննիւթ հոգին։ Նա, լաւ

պետ Պարոն Ֆէօդօր Իվանովիչ Ինոզեմցովին, {որ} կրթէ նորան հանքային ջրերով բժշկուելու մ

լերով յառաջ էր խաղում իւր ասպարիզումը, {որ} շուտով ահա եւ առանց տարակուսի ստանալու

ը զօրանում էր առաւել եւ առաւել, մինչեւ {որ} Պ. Ինոզեմցովը խորհուրդ տուեց նորան տեղ

արիւնահոսութիւն բացուեցաւ նոր թոքերից, {որ} խլեց նորա ձայնը եւ քամեց վերջին զօրութի

շկ Յարութիւն Յովհաննիսեան Մարկոսեանից, {որ} անխնամ չթողու նորան։ Փետրուարի 18ին

ւ ժամերգութեան աւարտուելուց յետոյ, երբ {որ} պիտոյ է սկսանուէին ննջեցելու վերայ տան

պիսի տխուր եւ ներդաշնակ առոգանութեամբ, {որ} բոլոր ներկայ գտանուողքը արտասուեցին։ Ե

Ռուս բարեկամք եւ ընկերք հանգուցելուն, {որ} եկած էին մասնակից լինելու այս տխուր հան

հոգով, մարդասէր Հայկազնը տեղեկանալով, {որ} հանգուցեալը, բացի յուր վարքից ու գիտու

րի համար։ Պարծա՛նք քեզ, Հայաստան, {որ}, թէեւ փոքր, այնուամենայնիւ ունիս զաւա

. Յարութիւն Յովհաննիսեան Մարկոսեանին, {որ} ինչպէս հանգուցելու կենդանութեան եւ հիւա

ի մեզանից այդպիսի նիւթապաշտութիւն։ Ինչ {որ} մեր առաջեւումը, դագաղի մէջ դրած է այս

զգայուն, բանական եւ յաւիտենական էակ, {որ} այս րոպէիս անտեսանելի է մեր մարմնաւոր ա

կրում էր իւր վերայ այն կաւեղէն զգեստը, {որ}, այս րոպէիս, մեք ամենեքեան ունինք։

անց հանգստացնելու համար այն օթեւանում, {որ} վաղուց ահա պատրաստել էր նորա որդին նոցա

հա պատրաստել էր նորա որդին նոցա համար, {որ} ճանաչել էին ճշմարտութիւնը, որ էր ինքը

համար, որ ճանաչել էին ճշմարտութիւնը, {որ} էր ինքը՝ այդ տանուտիրոջ միածին որդին Յ

որդին Յիսուս Քրիստոս։ Նորա համար, {որ} ճանաչել էր ճշմարտութիւնը, ի՞նչ մահ. ն

խօսելով, թէ այս է յաւիտենական կեանքը, {որ} ճանաչեն քեզ ճշմարիտ Աստուած եւ Քո ուղար

ցելու ծերունի եւ այրի մօր սրտի կսկիծը, {որ} անհամեմատ մեծ էր, քան թէ մերը, թէեւ ս

ձը. սփոփել եւ մխիթարել սիրտը այն մօր, {որ} կապւում էր աշխարհի հետ միմիայն իւր որդո

ութեամբը։ Բայց դո՛ւ, բարեկամ մեր, {որ} այս րոպէիս հեռացած ես, ընդունիր մեզանի

ժամանակումը զարթնում է եւ սատանան. երբ {որ} զարթեցաւ, իսկոյն հագնում է իւր վերարկո

եցաւ, իսկոյն հագնում է իւր վերարկուն, {որ} կարած է հաստ թղթից, որի վերայ նկարագրա

իզիցիոնի պահարանից: Մոռացայ ձեզ ասել, {որ} սատանան ամենայն օր չէ կրում այս վերարկո

եշտ պայման է. պատճառ, դու կը տեսնես, {որ} դժոխքումը սատանան միեւնոյն կարգով կատար

սատանայ կամ մատնիչ: Լուկուլլոսը, {որ} վախճանուեցաւ որկրամոլութիւնից, սատանայ

աճաշիկը ինքը իւր ձեռքովն է բերում: Երբ {որ} վերեւում յիշուած, մեզ անլսելի, աղաղակ

լ աւազանի մէջ, մաքուր արեւելեան նաւթ, {որ} գործ է ածում ղահուէի տեղ, եւ միւս կաթս

յաւելացուց նորա վերայ ծծմբային թթւուտ, {որ} սովորական է կաթի տեղ գործածել դժոխքում

չ չէ պարունակւում, ճարտասանութիւններ, {որ} ոչինչ չուսուցին, մանաւանդ մեծ եւ մանր

ամանակից սկսած, սատանան նկատեց արդէն, {որ} այս տեսակ պաքսիմատները եւ ուտելիքը, ծա

ւելի վարդապետ եւ վիրաբոյժ Հիպոկրատեսը, {որ} աշխարհի երեսին հազարաւոր մարդ սպանեց իւ

ց չորս հատոր բաւական լաւ կազմով գրքեր, {որ} համեղ էին երեւում նորա աչքումը, թաթախե

ի մէջ, դրեց բերանը եւ խածեց կէսը. երբ {որ} ծամել էր, իսկոյն թթուեցաւ նորա երեսը.

մի ոգի, միջակ հասակով, բաւական լիքը, {որ} հագած էր մի հին ֆրակ երկայն, եւ խոնարհ

ային. սա նորա ուսումնական գրապետն էր, {որ} յառաջ Նադիր Շահի մօտ երեւելի լեզուագէտի

սիրում էր միայն տպագրութեան սխալանքը, {որ} մեծ հաճութեամբ կարդում էր եւ որ համարու

լանքը, որ մեծ հաճութեամբ կարդում էր եւ {որ} համարում էր միմիայն արժանաւոր գործ մարդ

: - Քանի՞-քանի անգամ ասացի ես քեզ, {որ} չեմ սիրում վերստին տաքացրած բաներ, եւ

մ վերստին տաքացրած բաներ, եւ ասել եմ, {որ} տաս ինձ միայն թեթեւ բաներ, որ մանաւանդ

սել եմ, որ տաս ինձ միայն թեթեւ բաներ, {որ} մանաւանդ ախորժելի եւ դիւրամարս էին, բա

տէր, համարձակւում եմ հաւատացնել ձեզ, {որ} դոքա մեր ժամանակի շատ լաւ եւ յարգելի գո

ձեր ժամանակի գործը. ուրեմն պիտի ասել, {որ} ձեր ժամանակը շատ յիմար է: - Ես մեղ

կարգով, ինչպէս հարկն է: Դուք ասացիք, {որ} այս պաքսիմատները դիւրամարս չեն. ի՞նչ պ

ն, Մատթէոսի Աւետարանի մեկնութեան մէջ, {որ} դրած էր մօտին, եւ որ ժառանգել էր նա հա

մեկնութեան մէջ, որ դրած էր մօտին, եւ {որ} ժառանգել էր նա հանգուցեալ Իգնատիոս Փափա

րի մէջ, ինչպէս մի չոր անանուխի տերեւ, {որ} դնում են երեխայք իւրեանց գրքերի մէջ. հ

մանակով իմ գրապետ շինել այն վարդապետը, {որ} անցեալներումը պատուեցաւ Հռովմից իւր ազգ

ըստ օրէ մեծարուելով ինձանից, հաւատայ, {որ} ոչինչ չէ խնայելու: - Շատ բարի, -

պատմութեան վերջին թերթերից մի քանիսը, {որ} առանց հեղինակի գիտութեանը յաւելացուցել

ացւում են այնքան անհամար աշխատութիւնք, {որ} դուրս են գալիս զանազան տեղերում: Թեպէտ

էր սատանայի մօտ: Պիտոյ է ծանօթաբանել, {որ} դժոխքումը մի դեւի պաշտօն տալու համար չկ

իմ ապարանքի նորոգութեան համար, բայց, {որ} կողմը եւ նայես, ամենայն տեղ երեւում են

ը դեռեւս շատ լաւ է իմ համար, առաջինը, {որ} տաք է, երկրորդը ` խաւար եւ գլխաւոր՝ խ

է կանգնել երկու հազար գոթիական սիւներ, {որ} այժմ շատ գործածական է աշխարհի երեսին,

ով: Հաւատացէ՛ք ինձ, Ձեր մռայլութիւն. {որ} սորանից արժան ո՛չ ո՛ք չէ կարող վերանոր

իր սորանով առաստաղի ծակը. կան մարդիկ, {որ} հաւատում են, թէ սորա գրողը կարո՛ղ է եր

երկինքը փակել. տարակոյս չկայ ուրեմն, {որ} նորա ձեռքի գիրը կարող է փակել դժոխքի մի

քան խաւար եւ անթափանցելի մտքերի միջով, {որ} պարունակում է իւր մէջ այդ կոնդակը, չեն

չեն կարող անցանել արեգակի ճառագայթքը, {որ} անհանգիստ առնէին իմ աչքերը: Այս սա

կը փակելու համար: Մի անապատական, {որ} աշխարհի փորձութիւններից ազատուելու համա

ահովէ իւր անձը, ականջին ասաց մի դեւի, {որ} կանգնած էր իւր մոտում, թէ այս ժլատ սատ

- Ին՜չ... - ձայն արձակեց սատանան, {որ} ամենայն տեղ ունի իւր լրտեսները եւ ամենա

նել իմ դժոխքի մէջ: - Այն դեւերը, {որ} կարգուած էին դահլիճի բարեկարգութիւնը պա

ակուած շիշի կոտորակներով: Ամենայն ոք, {որ} մինչեւ անգամ չէ եղել Փարիզում, իսկոյն

ատարմութիւն դէպի Ձեր մռայլութեան գահը, {որ} առաջնորդում է իմ տկար զօրութեանը, եւ պ

նութիւնը. այն բոլոր յայտարարութիւնքը, {որ} ոչինչ չեն պարունակում իւրեանց մէջ, սկս

ւթիւն. ի՞նչ եղան այն ապստամբութիւնքը, {որ} քանի տարի սորանից յառաջ սկսուել էին մին

են լինել կոտրած կոտոշը եւ փորած աչքը, {որ} Ձեր մռայլութեան առջեւ են այժմ...

, բաղանդիստների շարադրութիւնների մէջ, {որ} այդ աչքդ երեւելի Պետրոս անապատականը հան

րձրացնելով պոչը, ցոյց տուեց սպեղանին, {որ} մածուած էր պոչի տակին: Սատանան եւ

պիտոյ է յիշեցուցանել Ձեզ մի քանի անցք, {որ} թէեւ փոքր ինչ հին էին, բայց մեծ յարաբե

ախ եւ յառաջ Ձեր մռայլութեանը յայտնի է, {որ} ես քանի ժամանակ յառաջ, Փարիզումը, հան

օրը ես հաշտեցուցի նորանց այն պայմանով, {որ} նոցա թագաւորը պիտոյ է լինի արքայ, իսկ

- Այն պայմանով, Ձեր մռայլութիւն, {որ} թագաւորը պիտի է լինի արքայ, իսկ ժողովո

էս խառնափնդորեցի յիմար մարդերի գլուխը, {որ} նոքա մինչեւ այժմ ման են գալիս արբեցածի

նուն ազգ բնակւում է մի մեծ ճախինի մօտ, {որ} ճախինի մօտ բնակող շատ երեւելի ազգի հետ

լուրերով լցնում է օրագիրները, այնպէս, {որ} ոչ ոք չկամի կարդալ դորանց: - Չէ,

: Այս բանի հետեւանքից կարելի է յուսալ, {որ} Ձեր մռայլութիւնը տարեկան եկամուտք ստանա

նից յետոյ ես շարժեցուցի եւ մի այլ ազգ, {որ} ապահով բնակւում էր հիւսիսային աւազների

գործում: Բայց պիտոյ է ճշմարիտը ասել, {որ} այսպիսի թեթեւահաւատ ժողովրդի եւս երբեք

ջեցի գլուխները, խառնափնդորեցի մտքերը, {որ} նոքա քանի ամիս շարունակ կտրատում էին մի

- Bardzo dobže, - ասաց սատանան, {որ} ամենայն լեզուի տեղեակ էր. - յետո՞յ:

ալ, ինչպէ՛ս վերջացաւ այն խռովութիւնը, {որ} հանեցիր հիւսիսումը, գետի եզերքներում ա

, Ձեր մռայլութիւն. նորանով վերջացաւ, {որ} մեզ ջարդեցին ու հալածեցին, եւ այն խառն

միջոցին, մի մօրուքաւոր հեծելազօրական, {որ} ամենեւին չգիտէ ապստամբութեան խորհուրդը

եց դեւերի զարհուրելի թագաւորը: - Նախ, {որ} դու արժանի չես նորան, երկրորդ, որ ինձ

խ, որ դու արժանի չես նորան, երկրորդ, {որ} ինձ հարկաւոր ես. քաղաքական գործերը դեռ

տասն հատ գերմաներէն ապստամբական ճառեր, {որ} ասուեցան Համբախումը եւ ամբողջ թիւ Die d

անը: Նոքա մինչեւ այն աստիճան սառն են, {որ} դժոխքի բոլոր կրակով չէ կարելի ջերմացնել

նչ: - Ինչպէ՛ս ոչինչ... մանաւանդ {որ} հրամայել էի առաւել ներգործել Իտալիայում

ցիկ դաշնադրութիւն. նոքա երդում կերան, {որ} երեւելի ապստամբական քանքարով գերազանց կ

ցիք շատ բարձր.... հազալ թէ փռնգալ, {որ} երկիրը ճաքեցաւ մի փոքր ձեր ննջարանի վեր

վմի մօտ գնալ չէի կարող: Ձեզ յայտնի է, {որ} դեռ հինգերորդ դարումը պայման էինք կապել

տանում ես. քո ծուլութենից հետեւում է, {որ} այժմ դեւերը միայն պիտոյ է դաշնադրութիւն

ան ապստամբութիւններով, երկիւղի մէջ է, {որ} մի գուցէ հնդկացիք եւս անցանին այն կամու

ն ամերիկացիք: Միայն Անգլիայի բաղդն է, {որ} հնդկացոց մէջ չկան Ֆրանկլիններ եւ Վաշիկթ

աղկեցնել իւր օփէումի վաճառականութիւնը, {որ} մեզ շատ ձեռնտու էր... - Սիրական

.. - Սիրական Աստարօտ, ես գիտեմ, {որ} եթէ դու կամենաս, ամենայն բան կարո՛ղ ես

այդ փոփոխութեան պատճառքը: - Այն, {որ} մարդիկ չեն հաւատում մեզ այժմ որպէս յառա

այդ: - Նորանից, Ձեր մռայլութիւն, {որ} ես երկար ժամանակ խաբեցի նորանց, խոստան

յութիւններից եւ առհասարակ իմ գործերից, {որ} հիմնած ու հաստատած էին Ձեր մռայլութեան

նց խղճմտանքի, որպէս թէ յայտնի չէ ինձ, {որ} մարդիկ երբեք խելօքանալու չէին....

, սատանան նորա քամակից: Միւս դեւերը, {որ} ներկայ էին հանդիսին, երկիւղից սկսեցին

ընդունեցին նորան այն մեծ մոլորակի տեղ, {որ} այս տարիներումս երեւելու էր. նոքա իսկո

աւ այն շփոթութեան եւ խառնակութեան մէջ, {որ} պատճառուել էր ռումբի ճայթելուց, որ նոր

ջ, որ պատճառուել էր ռումբի ճայթելուց, {որ} նորա գովական իտալացիք պատրաստել էին Ֆրա

ւածով ահա Աստարօտ զրկուեցաւ իւր պոչից, {որ} տարաւ ռումբի բեկորը, որ բացեց եւ զայրա

աւ իւր պոչից, որ տարաւ ռումբի բեկորը, {որ} բացեց եւ զայրացուց նորա առաջին վէրքը:

ինն կանգուն բարձրութեամբ սուր ծայրով, {որ} շինած է տպագրութեան սրբագրական թերթերից

ս գդակի սրածայրումը շինած է մի դրօշակ, {որ} պտոյտելով փայտեայ առանցքի վերայ, ցոյց

առաջին դուքսի եւ օրագրութեան ոստիկանի, {որ} ծառայում է Նորին մռայլութեան մօտ: Բուբ

բամբասողի եւ հրատարակողի այն օրագրին, {որ} քանի մի ամսամէջ մի անգամ, " Ստախօսից ս

ր հին եւ նոր բարբառներով, յօդուածներ, {որ} ոչինչ չեն պարունակում, բայց գլխաւորը ե

լխաւորը եւ ուշադրութեան արժանին այն է, {որ} տպել է տալիս օրագիրը այնպիսի մարդերի ան

իս օրագիրը այնպիսի մարդերի անուններով, {որ} երբեք ստանում չէին այդ օրագիրը: Սատանա

բոլոր սխոլաստիկական եւ յիմար գրուածքը, {որ} տպւում են կամ հեղինակի անուն ժառանգելու

. - Նստի՛ր, իմ պատուական Բուբանդուս, {որ} քեզ աւելի հեշտ ու յարմար լինի կարդալ:

կալութեան գլխաւոր ցոյց դէպի այն մարդը, {որ} հրաւիրում էր նստել: Բուբանդուսը նայելո

նորա դրօշակի ծայրումը եւ այնպէս յաջող, {որ} հանդիպեցաւ ամենեւին առանցքի կենդրոնին,

, եւ այլն...: Մեր Բուբանդուսը իրաւ {որ} տեղեակ է շարադրելու. մինչեւ այժմ վիպաս

- Շատ բարի, - պատասխանեց վէզիրը. իրաւ {որ} իսկական դժոխային գիտութիւնը այլ ոճով չէ

րագրապետը, - բայց կրկնի՛ր եւ այն, ինչ {որ} այժմ կարդացիր. քո ոճը շատ հաւանելի է ի

: - Ինչո՞ւ: - Այն պատճառով, {որ} մենք հանդիսով հակառակուեցանք Փարիզումը

լոր պալատականներին, կանոն հրատարակել, {որ} ամենայն մարդ, անունը ստորագրելու ժաման

ւթիւն: Վիպասանութեան գլխաւոր կանոն է, {որ} ամենայն բան լինի զարմանալի եւ ընդհակառա

յլութիւն ձեր, ինչպէս նոքա խաբուած են, {որ} աշխատելով, վասնզի.... - Կանգն

վիպասանական ոճը ունի այն յատկութիւնը, {որ} ամենայն պարբերութեան վերայ հարկաւոր է լ

արձուածներ, յիմար եւ անպարկեշտ ձեւեր, {որ} երբեք չեմ տեսել ճարտասանական արձակախօսո

այ, Յայտնում եմ Ձեր մռայլութեանը, {որ}, աշխատելով առաւել ընդարձակել Ձեր իշխան

որը լրագիրների եւ օրագիրների շնորհքով, {որ} հնարեցի ես եւ որոնց վերայ գլխաւոր ոստիկ

լ, ո՛չ ննջել եւ ո՛չ գործ կատարել, ինչ {որ} մտքումը դրել էր: - Այս ձեւով ահա

աղաքական գաղափար, մի այնպիսի գաղափար, {որ} ամենայն րոպէ մահացուցիչ էր, ես միլիոնա

պարտաւորւում եմ պոչովս եւ երդւում եմ, {որ} երեք ամսից այնպիսի խառնակութիւն կը ձգեմ

ութիւն կը ձգեմ դժոխքի նզովեալների մէջ, {որ} Դուք կը հարկադրուիք յայտնել, թէ դժոխքը

այ, կամ թէ կամենաք Ձեր մահճակալի տակ, {որ} մի միջին անդամ... - Ա՛յ անպիտան

, որի զօրութենից գեղեցկախօս ճարտասանը, {որ} նստած էր գդակի դրօշակի առանցքի վերայ,

սկսեց այնպիսի սաստկութեամբ պտոյտ գալ, {որ} տեսանողը կը կարծէր, թէ պտուտուողը մի թ

բաներ են, մանաւանդ ինչ յատկութիւններ, {որ} այդ անպիտանը տալիս էր օրագիրներին, բոլ

լի օգտակար է բերել տալ այն տետրակները, {որ} աննշան եւ խելացնոր մարդիկ դուրս են տալի

մար այս տետրակները, նախ այն պատճառով, {որ} ոչինչ չեն պարունակում իւրեանց մէջ բացի

ւնակում իւրեանց մէջ բացի յիմարութենից, {որ} մեզ աւելի ձեռնտու է. ըստ որում իմաստու

թշնամին է, իսկ յիմարութիւնը ` խաւար, {որ} իմ սիրական ծնողն է. երկրորդ ` օգնելով

իտեմ ինչպէս խելագարուել է Բուբանդուսը, {որ} թողած այդ մեզ շատ ձեռնտու տետրակները,

ապետը ( աւելի լաւ է ասել ` Այսապետը), {որ} կատարէ իւր յայտարարութիւնը, - ասաց խաւ

րհամարհում է բոլոր դեւերին: Չնայելով, {որ} սատանան ներկայ էր այնտեղ, գրականութեան

կում էր յատակին խազերը: Առաջին անգամ, {որ} տեսանէիք դուք նորան, կը կարծէիք երեւել

նցած բաները եւ ծանօթ է այն լեզուներին, {որ} ջրհեղեղից յառաջ խօսում էին: - Ինչպ

յլութեան.... - Շատ ժամանակ է, {որ} տեսած չէի քեզ: - Աւա՜ղ... տառապ

տեսակ խօսակցութիւն: Բայց զգուշանալով, {որ} մի գուցէ, քո վերստին բանդագուշելովը,

ւ ո՛ր ազգ խօսում է մի այնպիսի լեզուով, {որ} ժամանակը դատապարտել էր եւ թաղել էր հազա

ի՞նչ օրինակ են մի քանի հայ դպրոցականք, {որ} քեզ նման խելքերը կորուսած ընկել էին ձեւ

ազատ որդիք են դոքա, կամ խաղ բնութեան, {որ} երբեմն դուրս է երեւեցնում այդպիսի այլան

բարբառի նեղսիրտ ձեւը, այլ այն միայն, {որ} հասկանալի լինի քո խօսածը, ուրեմն պիտոյ

ութեան վերայ: Եթէ մի մարդու պատահէիր, {որ} խօսում էր քո հետ, փոխանակ նորա խօսքին

ատասխանը կը գրեմ նամակով այն պատճառով, {որ} բերանով խօսելու ժամանակ այնպէս գեղեցիկ

դեւից, աչքը ձգեց նորա վերայ եւ տեսաւ, {որ} գուճ եկած գրում է այնպէս դողդողալով եւ

ահը: Նոցա մէջ երեւում էր Լուկուլլոսը, {որ} ինչպէս ասացինք, տնտես էր տէր սատանայի

- Ձեզ յայտնի է, մռայլագոյն սատանայ, {որ} անցեալները Ձեր նախաճաշիկի համար բերել է

իմատները ձգել են այն գինու ծովակի մէջ, {որ} Ձեր ամբողջ տարեկան պաշարն էր, այդ պաքս

գինին եւ այնպիսի թունդ քացախ է դարձել, {որ} բերան է այրում... ճշմարի՛տ, կարծեմ

Ձեր մռայլութիւն, դժբաղդութիւնը այս է, {որ} Ֆրանսիայի այգիքը մեզ անմօտենալի են, ու

.: - Ճշմարի՞տ է, - ասաց վէզիրը, {որ} երբեք բացասաբար չէր պատասխանում նորին մ

ի՞նչ տրամաբանութեամբ մտածում ես. նա, {որ} չգիտէ խօսել, ինչպէ՞ս կարող է գրել. եւ

զգամնե՛ր, մինչեւ այն աստիճան լրբացաք, {որ} ինձ եւս կամիք խելքից հանել.... Ո՛չ

, միտ դնելով Ձերոյդ մռայլութեան օգտի, {որ} ի մերոյս անհասկանալին խօսելոյ, եւ վնաս

ոյս անհասկանալին խօսելոյ, եւ վնասուն, {որ} ի մերոյս յայտնութեամբն խօսելոյ: -

լ մի շրջաբերական հրովարտակ իմ անունով, {որ} ոչ ոք չհամարձակուի տպել մի խելացի, հաս

օրումդ քո խելքից մի բան գրած չես, ինչ {որ} ցոյց ես տուել քո անունով, այդ բոլորը օ

ովհետեւ երբեք թանաքի երես չեն տեսնում, {որ} անցեալներումը երկու չարագործ մարդ գողաց

րումը երկու չարագործ մարդ գողացել էին, {որ} մի տուն այրելու ժամանակ, գործ դնեն նոր

րը գլուխ տուեց եւ դուրս գնաց հանդիսից, {որ} հրովարտակ պատրաստել տայ։ Սատանան

եւ ո՛չ խօսել: Այս է ահա պատճառը, {որ} խելացի մարդիկ հարցանում էին, թէ ինչու

չխօսեց գրականութեան դեւի հետ: Վէզիրը, {որ} հրովարտակ ապսպրելով վերադարձել էր սատան

հնդկական գլխաւոր եւ ծայրագոյն Բրամինը. {որ} շատ տարիներով ահա ծառայում էր աշխարհի ե

նորա հետ. այսքան միայն պիտոյ է ասել, {որ} Ֆիֆիքոքոյ դեւը ( այսպէս է ամուսնական գո

յանցաւոր կին եւ յաջող փորձիչ: Սա էր, {որ} խաբեց Եւային, տալով նորան բարու եւ չար

ւթեանը. բայց բոլորից գերազանցը այն է, {որ} նա բոլոր ամուսնաւոր կին մարդերի գաղտնիք

արութիւն պահելով. սատանան, մի նայէք, {որ} սատանայ է, նա շատ երեւելի դիպլոմատ է:

վերջին ամսի ցուցակն էր, այն գործերի, {որ} պատահել էին բովանդակ երկրագունդի վերայ

րութեամբ. - ես պիտոյ է ճշմարիտը ասեմ, {որ} իմ կառավարութեան բոլոր մասներից քո դէպա

ոսկեզօծել սորա կոտոշները: Դեւերը, {որ} կանգնած էին այնտեղ որպէս պահակ, վեր առ

տները, ձեռքերին բռնած այն կերոններից, {որ} սպանիական ինկվիզիցիոն պատրաստում էր աու

ծայրագոյն Բրամինի ընդառաջ: Ինչ կարգով {որ} գնում էին, նոյն կարգով դժոխքի դուռի եր

ծայրագոյն Բրամինի բոլոր գործերի մասին, {որ} այնքան երկար տարի աշխատեցաւ դժոխքի օգտի

էի նորա գործերի մատեանքը քարտուղարին, {որ} ծանօթութիւնք հաւաքէ այնտեղից նորա մասին

ին, որովհետեւ այդ ծայրագոյն նզովեալը, {որ} գալիս է մեր մօտ, ինքը իւր ձեռքով ուղար

ուղարկել է ամենայն տարի այդ մատեանքը, {որ} ժապաւինած ու կնքած են նորա կնիքով:

թիւն եւ անարժանութիւն, տարակոյս չկայ, {որ} կը բողոքէ ընդդէմ իմ, թէ ո՛չ, տէր սատա

երեք ուրուականք, հայր, որդի եւ թոռն, {որ} իւրեանց անունը յայտնելով Քամ, Քանան եւ

ամ, Քանան եւ Նեբրովթ, յայտնեցին եւս, {որ} ծայրագոյն Բրամինը շառաւիղում էր իւրեանց

Կարդացողը անտարակոյս պիտոյ է զարմանայ, {որ} մի քանի թերթ յառաջ նկարագրուած խիստ, ա

բաների մասին հոգաբարձութիւն է առնում, {որ} լաւ կերպով ընդունելութիւն առնէ ծայրագոյ

իտ է այդ խնդիրը, բայց եւ այն ճշմարիտ, {որ} այդ յեղափոխութիւնը կատարուեցաւ տէր սատա

է յառաջուց ծանօթանալ այն աւանդութեանը, {որ} պաշտօնական կերպով ընդունուած է դժոխքի մ

այնպիսի մի նզովեալ պիտոյ է դուրս գայ, {որ} իւր աշխարհի երեսին արած չարութիւններովը

յն Բրամինի չարութեններին եւ աւերածքին, {որ} բերեց իւր ազգի վերայ, ճշմարիտը պիտոյ է

իտը պիտոյ է խոստովանել, երկիւղ ունէր, {որ} միգուցէ դա լինի այն խոստացած սատանայապե

ծծումբի լճի մէջ նոյն աղաղակը գործելով, {որ} պատճառում է մի գերան, ջրի մէջ ընկնելու

րութիւնը կարդալու, սատանան ահուդողով, {որ} ոչ ոքին չէր յայտնում, նստած էր գահի վե

բալճի վերայով. դեռեւս այնքան մօտ չէր, {որ} կարելի լինէր միմեանց երես տեսանել:

ինէր միմեանց երես տեսանել: Քամը, {որ} թոյլտւություն էր ստացել տէր սատանայից մ

գոյն Բրամին, որդի մի հասարակ Բրամինի, {որ} շառաւիղում էր պարիաների ցեղից: Ճակատագ

այնպիսի ազգի մէջ, ինչպէս հնդկացիք են, {որ} փախչելով ամենայն լուսաւորութիւնից, ամե

ում էր եւ հաց չէր ուտում, եթէ իմանար, {որ} մի տեղ խռովութիւն կար, ու ջանում էր ապ

ւն կար, ու ջանում էր ապա գիշեր ցերեկ, {որ} այդ խռովութիւնը բորբոքուի, վէճը, կռիւ

ւնը բորբոքուի, վէճը, կռիւը, բողոքը, {որ} դժոխքի եւ ձեր մռայլութեան զաւակներն են

էր նոցա վերայ: Թէպէտ շատ մարդիկ կան, {որ} ունին իւրեանց մէջ այդ դեւը, միայն հաւա

ը, միայն հաւատացէ՛ք, մռայլագոյն տէր, {որ} դորա անառակութեանը միմիայն կարող են հաւ

տացի քոյրերը Ոողայ եւ Ոողիբայ անունով, {որ} պահում էք Ձեր կանանոցի մէջ, որպէս վարդ

որ է դա. կան աշխարհի երեսին ծերունիք, {որ} գիտեն թէ ինչպէս պատրաստ էր դա զոհել ամե

մարի, թէ այն պատճառով լինում են դոքա, {որ} ունի մի հոյակապ դպրոց բանալ, որպէս այդ

պ դպրոցի բացուելուն արգելք էր այն, ինչ {որ} ներկայումը. տարակոյս չկայ, որ այդպէս

ն, ինչ որ ներկայումը. տարակոյս չկայ, {որ} այդպէս չէ, բայց նորա հարազատութիւնը եւ

անութեան կողմից այնպէս անուն ունէր դա, {որ} ոչինչ մարդ բարեկամ չմնաց դորան. այն ամ

կեցութեան հնարք: Ահա այս էր պատճառը, {որ} առանց Ասմոդեյի կողմից պարգեւի, նորա հո

իսի դէպի դժոխքը ջերմեռանդութեան վերայ, {որ} ցուցել էր ծայրագոյն Բրամինը, որ այն րո

երայ, որ ցուցել էր ծայրագոյն Բրամինը, {որ} այն րոպէին ներկայացաւ տէր սատանայի առաջ

նի Քամը, ծայրագոյն Բրամինի նախահայրը, {որ} կանգնած էր սատանայի գահի աջ կողմից, ձե

ւք, դժոխային հոգիք, դուք, պարոններ, {որ} տէր սատանայի շնորհքով այսօր արժանի էք ե

ի՛նչ արժանաւորութիւնք ունի իմ զաւակը, {որ} շնորհ բերեց մեր մօտ, որի մասին այս րոպ

ից եղիք ծերունուս, դժոխքի զօրութիւնք, {որ} այսօր տեսանում ենք մի հաստապինդ սիւն աւ

դժոխքի զօրութեան չափը, ես յոյս ունիմ, {որ} այն դժուար խնդիրներում մինչ տէր սատանան

եզ եմ դառնում այժմ, իմ հարազատ զաւակ, {որ} քո շատ տարեկան կեանքումդ երբեք ամօթ չբե

ո գալը, ողջամբ եկիր. գոհ եմ քեզանից, {որ} մեր ցեղի թշնամիներից, որ սպանել էին իմ

եմ քեզանից, որ մեր ցեղի թշնամիներից, {որ} սպանել էին իմ թոռը, հանեցիր մեր վրէժը

նպակաս լինի բերանիցդ, ամէ՛ն: Երբ {որ} աւարտել էր Քամը իւր ճառը, Քանանը եւ Նե

րքի հետ միասին սկսեցին երգել այս տաղը, {որ} շարադրել էր յատկապէս այս դիպուածի համար

աենափետս անունով փողոցի բանաստեղծը, եւ {որ} սրբագրել էր մեծ աշխատութեամբ եւ զգուշու

ին թթու կերպարանքի տակ. շատ ուրախ էր, {որ} այս ծայրագոյն Բրամինը չէր այն սատանայապ

այրագոյն Բրամինը չէր այն սատանայապետը, {որ} խոստանում էր աւանդութիւնը: Դժոխքի թագա

հանգստացիր այն չարչարանքների փոխանակ, {որ} չարչարուեցար դժոխքի փառքին համար աշխարհ

համար աշխարհի երեսին: Այն դեւերը, {որ} կանգնած են կատարելու մեր սատանայի հրամա

սաց վէզիրը, - բարեհաճել էիք հրամայել, {որ} կը կատարէք այսօր այն մի քանի անիծեալ հո

նոր զարթնում էին մարդիկ իւրեանց քնից, {որ} մանաւանդ շատանում է եւ զօրանում է գարնա

հարցմունքը, ստացաւ սորանից մի նամակ, {որ} պ. Շաքարեանցի ծառան բերել էր: Պ.

չար բաղդով, ոչ մի հոգացողութեան նշան, {որ} ցոյց տուած լինէիր, չտեսայ մինչեւ այսօր

առամում ենք տխրութեան մէջ: Տեսանելով, {որ} բանը այսպէս է, որ այս մասին մի բարի յո

ան մէջ: Տեսանելով, որ բանը այսպէս է, {որ} այս մասին մի բարի յոյս չկայ քեզանից, ե

եւ մարգարէիցը կը լինի լաւ Մարասկէնով, {որ} ստացել էի օտար աշխարհից: Այս հաշու

ից: Այս հաշուիցս տեսանում ես ահա, {որ} ես քեզ նման ականջի վերայ քնած չեմ. ինչ

լինի: Այս խորհրդածութենից յետոյ, {որ} նորա կեանքի մէջ բաւական մեծակշիռ բան էր

ւլամորթութիւնը: Յետոյ երեւակայում էր, {որ} իւր ընկերքը, գլուխները տաքանալուց, տո

ոռալով հայհոյում էր նորան եւ ասում էր, {որ} եթէ չափը չճանաչէ, ոչ միայն այսչափ, այ

ան միջին դարերի ասպետների նման մի բան, {որ} գինու բաժակը ձեռքում մօտենալով կռուողնե

ագարակում մի քանի հայ երիտասարդների, {որ} ման էին գայիս մի Ռուսի հետ, որ դժուարո

դների, որ ման էին գայիս մի Ռուսի հետ, {որ} դժուարութեամբ կանգնում էր ոտքի վերայ եւ

, այլեւ պարտական է մտածել եւ աշխատել, {որ} օրէ օր աւելի կարողանայ խմել, որովհետեւ

ցայ մի հայ երիտասարդի... քաղաքում, {որ} իրաւամբ ստացաւ Բեքրի-Մուստաֆա պատուանու

պէս խօսեց. - Պարոն, դու գիտե՞ս, {որ} մարդը աշխարհի միւս բոլոր արարածներից գե

իմ, եւ այս խօսքերիցս տեսանում ես ահա, {որ} ես շատ լաւ ճանաչում եմ իմ արժանաւորութի

ծների մէջ: Մի անշունչ էակ, մի տակառ, {որ} փայտից էր շինած, որ ո′չ հոգի ունէր, ո

չ էակ, մի տակառ, որ փայտից էր շինած, {որ} ո′չ հոգի ունէր, ոչ Աստուծոյ պատկեր էր

ւ այն աստիճան անարգել իմ մարդկութիւնը, {որ} սառն աչքով նայեմ այդ բանի վերայ, եւ հա

ւթիւն չէ՞ր իմ կողմից Աստուծոյ շնորհին, {որ} տուել էր ինձ, մինչ մի բուռն հողից գոյա

րդկութիւնը, չանարգել Աստուծոյ շունչը, {որ} փչել էր մեր վերայ, մեք պարտական ենք իր

ուրիշ ազգերի մէջ: Ինչո՞ւ, հայ մարդը, {որ} մի երկու բառ լսել էր այստեղից եւ այնտեղ

յտնում է իւր ազգի մասին, ցանկանում է, {որ} ազգը լուսաւորուի, որ բան ուսանին ազգի

ն, ցանկանում է, որ ազգը լուսաւորուի, {որ} բան ուսանին ազգի վայրենացած զաւակները,

բան ուսանին ազգի վայրենացած զաւակները, {որ} լինին եւ շարունակուին լաւ լաւ եւ գեղեցի

ը կուշտ, արծաթը շատ, նորան ինչ փոյթ, {որ} ազգի զաւակները իւրեանց անդաստիարակութեա

ազգասէրը պատուելի է միայն նորա համար, {որ} օդով ամենայն բան ցանկանում է, ամենայն

իւնքը: Նա այնքան սիրում է Հայոց ազգը, {որ} նորա պակասութիւնքը խայտառակողներին ատել

ամուժ ամբոխի աչքում, այսպիսի մի մարդ, {որ} փորը հաստացրել էր եւ ընչանցքը սրել, հա

ռաքինութիւնը զրկանք է մի մարդու համար, {որ} առաքինութիւն էր գործում: Զրկանք յանձն

յսպիսի մտածութեան տէր մարդիկ, մարդիկ, {որ} կարող էին միանալով իւրեանց նման կարողու

պ. Մարկոսը, մի խեղճ մարդ, արժանի է, {որ} միմիայն ազգին բարի ցանկացած լինելու պատ

քերով. ինչ հին, ձեռագիր ախտարք ասես, {որ} նա չունենար․ ինչ մագաղաթի վերայ գրած կա

միր ու կապոյտ գրերով ուրբաթագիրք ասես, {որ} չունենար. նա դեռեւս պարծենում է, թէ վ

լ են Շաքարեանցին փակուած մի ախոռի մէջ, {որ}, մի ձեռքին գրչագիր մագաղաթ, իսկ միւս

է շատ բաների: Դոցա կարգումն է եւ այն, {որ} մի շատ գեղեցիկ աղջիկ, որի վերայ սիրահա

յ սիրահարուած է եղած երկար ժամանակ, եւ {որ} պ. Շաքարեանցին ամենեւին մարդու տեղ եւս

այնտեղ: Հարցանելով ծառայից, իմացաւ, {որ} դիւթութեամբ պարապում է դարձեալ ախոռում

Եթէ նա կարդացած լինէր այն գրեանքը, ինչ {որ} ես կարդում եմ, այն ժամանակ, մազերը գլ

ս երանելի մարդ եմ, - մտածում էր նա, - {որ} երեխայ ժամանակից աշակերտուեցայ Սիմոն վա

աթողիկոս բառերի մեկնութիւնը, չկարծեմ, {որ} եպիսկոպոսները եւս այնպէս իմանան: Աստու

արց արեց ծառայից, թէ վաղո՛ւց է արդէն, {որ} նորա պարոնը գնացել էր ախոռ: Ծառան պատա

Բայց, - յաւելացրեց նա, - ես չկարծեմ, {որ} այսօր շուտ աւարտուի նորա հանդէսը, պատճ

կր, մի պտուկ եւ այլ մանրամասնութիւնք, {որ} ուրիշ ժամանակ չէր գործ ածում: - Ես

: - Ես կ'երթամ նորա մօտ եւ կ'ասեմ, {որ} թողու այժմ այդ բանը մի այլ ժամանակի..

չեմ գնալ. ես ձրի չեմ գտել իմ կեանքը, {որ} յիմարաբար վտանգի մէջ ձգեմ: Մինչդեռ

: Ափսո՛ս աշխատանքիս, ափսո՛ս սիրելուս, {որ} զուր տեղը կորաւ... երկինք, փուլ արի

յր մեր ասելով: Պ. Մարկոսը տեսանելով, {որ} բանը վատ է, փոքր է մնացել, որ իւրեանց

նելով, որ բանը վատ է, փոքր է մնացել, {որ} իւրեանց մտքումը դրած խնջոյքը դէպի տրտմո

եկի մէջտեղում: Պ. Մարկոսը տեսանելով, {որ} մի աղօթքով բան չդարձաւ, բռնեց Շաքարեան

այ եւ սկսեց անգիր կարդալ մի այլ աղօթք, {որ} աւելի ներգործական էր նորա աչքում: Պ․ Շ

ի մի գնամ դորա ախոռը․ ի՞նչ կայ այդտեղ, {որ} այս խեղճի լերդը պատառել էր ": Թէեւ

արեց հանել շապիկի տակից մի փայտի կտոր, {որ} արծաթեայ շղթայով կախած էր կուրծքի վերայ

ամբուրեց եւ յառաջ գնաց... Նա տեսաւ, {որ} ախոռներից մինի դուռը բաց է, ուստի կարծ

րից մինի դուռը բաց է, ուստի կարծելով, {որ} այդտեղ պիտոյ է կատարուած լինի դիւահարցո

: Պ. Մարկոսը մօտեցաւ պտուկին, տեսաւ, {որ} ջրով լիքն է, շրջեց պտուկը, եւ ահա նոր

մեռանիս եւ հոգիդ բաց աչքով կը մատնես, {որ} կերակուր լինի սատանայի: Միթէ՞ ամօթ չու

, կամեցաւ յառաջ ուրանալ այն խորհրդով, {որ} եթէ պ. Մարկոսը ստուգապէս տեսել էր ամեն

ուել էիր ախոռից ներս վազելով, այնպէս, {որ} քեզ հանգստացնելուց յետոյ, ստիպուեցայ գ

սայ մի մեծ շրջանագծի մէջ մի սեւ կատու, {որ} լափում էր մի գլխատած սեւ հաւի մարմին,

ւս անհրաժեշտ առարկայ է դիւթութեան մէջ, {որ} չղջկի ոսկրի հետ միասին դրել էիր ջրով լի

ը: - Եղբայր, ես կոյր չեմ, եւ ինչ {որ} մարդկային աչքով կարելի է տեսանել, միշտ

- Պարո՛ն Մարկոս, հոգի՛ս, դու գիտես, {որ} ես քեզ հոգուս պէս սիրում եմ եւ քեզանից

կած չեմ, ուրեմն լսիր եւ այս գաղտնիքս, {որ} ոչ ոք չգիտէ, եւ առաջինը դու պիտոյ է լի

չգիտէ, եւ առաջինը դու պիտոյ է լինիս, {որ} իմանաս: Ես քո բարեկամութեան վերայ երկբ

, որովհետեւ ճակատագիրը այսպէս է բերել, {որ} դու իմանայիր նորան: Փո՛յթ չէ, դու եւս

յսօր դարձիր եւ խոստովանահայր, ի՛նչ կայ {որ}: Գ․ Պ. Շաքարեանցը, այս իւր յառաջ

ի այնպիսի ձեւ ցոյց տուեց պ. Մարկոսին, {որ} սա կարծեց, թէ նորա հաւատալու գաղտնիքը

քո բարեկամութիւնը, եւ այդ էր պատճառը, {որ} յօժարեցայ հաւատալ քեզ իմ գաղտնիքը․ լսի՛

սի՛ր ուրեմն: - Մի քանի ժամանակ է, {որ} երազում մի գեղեցիկ աղջիկ տեսանելով, սի

, սիրահարուել էի նորա վերայ, այնպէս, {որ} ո՛չ ցերեկս ցերեկ էր, ո՛չ գիշերս գիշեր

սական եւ ո՛չ բացասական, այն խորհրդով, {որ} դիմացս կանգնած մարդը հակառակախօսութեան

որեւիցէ ընկերակցութենից. այն մարդիկը, {որ} յառաջ շատ սիրելի էին ինձ, այժմ դարձել

արմնական կարողութիւնքս, փոքր էր մնացել {որ} մահիճ ընկնէի: - Անցեալները... մ

ծառերի քամակից տեսանում եմ այդ աղջիկը, {որ} կանգնած, կամենում է բռնել մի թիթեռնակ

քը, աշխատում է բռնել մի մեծ թիթեռնակ, {որ} նստած մի թուփի վերայ, շարժում էր իւր պ

էրը, առաւել եւ առաւել զօրացաւ իմ մէջ, {որ} հալումաշ արեց ինձ. թւում էր, թէ մի վէ

առնել, բայց չէի կամենում, յուսալով, {որ} առանց դորան եւս կարող եմ մի բան իմանալ

ղ եմ մի բան իմանալ: Քանի օր էր արդէն, {որ} վճռել էի կատարել մի մեծ վհկական արարողո

ատար, չգտանելով մի բոլորովին սեւ հաւ, {որ} անշուշտ հարկաւոր էր. միւս այլ բաները վ

ի մէջ տեսանում էի այն գեղեցիկ օրիորդը, {որ} խելքս առել էր գլխիցս: Ուրախ ուրախ ման

րը այնպէս վառեցին ու բորբոքեցին հոգիս, {որ} չկարողացայ զսպել սրտիս խորհուրդը, որ ե

, որ չկարողացայ զսպել սրտիս խորհուրդը, {որ} եռած ջրի նման վեր ու վայր էր լինում իմ

ի առնում եւ նկարագրում էի այն օրիորդը, {որ} անշուշտ համարում էի յաւերժահարսն:

շտ համարում էի յաւերժահարսն: - Երբ {որ} ամենայն բան խօսել էի եւ մի փոքր հանդարտ

ս ուրախութեան աւելորդը, լսում եմ ահա, {որ} մի մարդ, պարսպի միւս կողմից ծիծաղում է

իշերը, երազում տեսայ իմ յաւերժահարսը, {որ}, մի բարակ բատիստեայ շապիկով, դուրս էր

յսօր առաւօտ ուղարկեցի քեզ այն տոմսակը, {որ} ստացար. իսկ ինքս գնացի ախոռ կատարելու

ւնը: Այդ դիւթիւթեան խորհուրդը այն էր, {որ} անմաքուր ոգիների միջնորդութեամբ կանչէի

ի իմ գեղեցկութեան գաղափարի ուրուականը, {որ} անտարակոյս պիտի երեւէր ինձ, եօթն ջրհօր

ինչ լինելը: - Քեզ արդէն յայտնի է, {որ} ես շատ անգամ կատարել եմ եւ աւելի ծանր գ

կի վերայ, երեւում է ինձ մի կերպարանք, {որ} սատանայ լինելու համար, միմիայն կոտոշ չ

. բայց այնպէս ահարկու էր նորա տեսիլը, {որ} մահու սարսափ բերեց վերաս: Իմ գեղեցիկ օ

սիրահարուած էի, արդարեւ ադամորդի չէր, {որ} խայտառակելով իմ թեթեւամտութիւնը, երեւե

ստեղ կորուսի ես ինձ... գիտեմ միայն, {որ} ներս վազեցի... բայց թէ ի՛նչ էր պատահ

անկեղծ ոգեւորութեամբ խօսեց այս բաները, {որ} պ. Մարկոսը շարժուեցաւ: Նորա երեսի մեռ

կի յատակում Յուլիա Պոստրանայի պատկերը, {որ} ձեռքով եւ բաւական կոպիտ նկարած էր. հան

րից, անկատար թողեցի իմ արարողութիւնը, {որ} գուցէ հասուցաներ ինձ իմ նպատակիս:

գլուխը ծեծել ձեռներով: Նա մտածում էր, {որ} եթէ կիսակատար չթողուր իւր վհկական արարո

այնիւ, այս դիպուածում, այնպէս խօսեց, {որ}, ասես թէ, նորա բոլոր շարժողութիւնքը,

իսկ հագուստը վերջին - ամենանոր ձեւով, {որ} կրում էին Փարիզում: Պ. Շաքարեանցը կար

նա եզրափակում էր այսպէս նորա աղաղակից, {որ} արձակել էր անտառի մէջ, պ. Շաքարեանցի

ղ․ եւ մի փոքր նախաճաշիկ: Նա ասում էր, {որ} այդ կ'ամրացնէ պ. Շաքարեանցի թուլացած զ

կոսը, - եզրակացնելով այն ծանօթութենից, {որ} տուեցիր ինձ այսօր քո կարճառօտ տոմսակով

, չորրորդ, Սարեպտի բալասան, միւս ինչ {որ} հոգացել ես, լաւ է: Բայց այսքան պիտոյ

, լաւ է: Բայց այսքան պիտոյ է իմանալ, {որ} ուրախութիւնը ուրախութիւն չէ լինում, եթ

ես իսկոյն կը հոգամ, եւ շնորհակալ եմ, {որ} ասացիր, թէեւ կարող էի ես եւս միտք բերե

արուածը. եւ ահա ես իսկոյն կը հոգամ ինչ {որ} պակաս է. է՛յ, Սարգի՛ս: Սարգիսը Շ

: Սարգիսը Շաքարեանցի սպասաւորն էր, {որ} իսկոյն երեւեցաւ իւր պարոնի ձայն տալու վ

Մարկոսի վերայ, - իսկոյն պատրաստիր ինչ {որ} կը հրամայէ քեզ: - Երկու շիշ Եամայկ

անցը հանեց սեղանի վերայի թղթերի տակից, {որ} խառնիխուռն ընկած էին, մի թերթ թուղթ եւ

այսպիսի հրաւէրի ժամանակ, հարկաւոր էր, {որ} վերահասու եղած լինէինք դոցա բոլորի բնաւ

, յիմարութիւն է: Նախ, այն պատճառով, {որ} մեր խնջոյքի մէջ կարող էր մի անախորժ դիպ

երկրորդ, զանազան խօսակցութիւնք ծագել, {որ} ընդդէմ էին մեր ուրախութեամբ ոգեւորուած

թեան ուղղութեանը: Պատահում են մարդիկ, {որ} առանց ուշադիր լինելու տեղին, հանգամանք

ներին եւ պատշաճին, փիլիսոփայութիւն է, {որ} առնում են եւ այդ կերպով գլխացաւութիւն պ

դերին, արդէն հերիք պատճառ են դառնում, {որ} նոցա հոգին ուրախութենից դէպի տրտմութիւն

իւնը, իւր շրջակայքը եւ հանգամանքները, {որ} ուրախութիւնը համ տայ նորա բերանին: Խօս

է, քան թէ անասունքը, միթէ՞ նորանով, {որ} խելօքները եւ ուսումնականքը գոռում են,

եւ գերազանցութիւնը անասուններից այն է, {որ} անասունը խմում է այն ժամանակ միայն, եր

խ, ո՛վ է տեսել այդ հոգին, մարդու վիզը {որ} կտրես, ո՞չ ապաքէն այնպէս մեռանում է,

նպէս մեռանում է, ինչպէս այն սեւ հաւը, {որ} տեսար ախոռումս․ երկուքի եւս մեռելութիւն

ղուկը, ագռաւը, կամ շունը կը սպասե՞ն, {որ} դու զարկէիր նորանց: Եւ ինչ տեղից գիտեն

զարկէիր նորանց: Եւ ինչ տեղից գիտենք, {որ} այդ անասունքը չեն խօսում միմեանց հետ իւ

վերին աստիճանի փիլիսոփայութիւնը այն է, {որ} մարդու փորը կուշտ լինի, ըմպելիքը առատ

ջանկութիւն, ասա, ընդունեմ: - Ինչ {որ} ճշմարիտ է, ճշմարիտ է. սիրելի Շաքարեան

լի Շաքարեանց, ուրեմն համաձայն ես ինձ, {որ} պիտոյ էր ընտրութիւն առնել հրաւիրելի մար

բան է, այդ լաւ էր, բայց ցաւը այս է, {որ} նա հազիւ թէ ժամանակ ունենայ․ նորա պարապ

ունի, ի՛նչ մի արքունի պաշտօնի տէր է, {որ} չկարողանար բարեկամների համար մի քանի ժա

զ եւս յայտնի է, եւ նա այնպիսի մարդ է, {որ} ոչ թէ մի քանի ժամ, այլեւ օրեր պատրաստ

այս րոպէին նա այնպիսի դրութեան մէջ է, {որ} ժամանակը շատ թանգ արժէ նորան: Ես քեզան

վ պ. Մարկոսի ուսին, - եւ յոյս ունիմ, {որ} դու այնքան խորհրդապահ կը լինիս, որ ոչ

մ, որ դու այնքան խորհրդապահ կը լինիս, {որ} ոչ ոքի չասես այն գաղտնիքը, եթէ երդում

եանցը շուտով այնպէս հարուստ կը դառնայ, {որ} Րօթշիլդը կոպեկ չարժէ նորա առաջեւ:

պ. Մարկոսը: - Դա մի գիտութիւն է, {որ} ուսուցանում է հասարակ մետալները, զօր օ

յդ գիտութեանը, այդ բանը մի գաղտնիք է, {որ} ինձ եւս չէ բացել: - Տարակոյս չկայ

նձ եւս չէ բացել: - Տարակոյս չկայ, {որ} շատ թէ փոքր տեղեկութիւն ունիս այդ գիտու

թը պ. Մարկոսին: - Այնպէս կարդամ, {որ} հիանաս, - պատասխանեց պ. Մարկոսը ջերմո

մինների վերլուծութեան վերայ: Պիտոյ է, {որ} Արաբացիք համարուին ամենահին Ալքիմիկոսք

մէջ Գեբեր կամ Ջեբեր անունով գիտնականը, {որ} ծնած է Խորասանում. այդ մարդը հեղինակ է

ւնների: Այդ աշխատութեններից մինի մէջ, {որ} լատին թարգմանութեամբ յայտնի էր անունովս

Եւ արդարեւ Ջեբերը, իւր կարմիր կաթիլը, {որ} լուծած ոսկի էր, տալիս է որպէս մի հնար

կախարդ, երեւի թէ պղնձեայ գլխի համար, {որ} խօսում էր եւ համարում էր ոչինչ պակաս,

երտոս Բօլստետեանը, կամ Ալբերտոս Մեծը, {որ} համբաւած էր որպէս երեւելի կախարդ եւ ծնա

ր այն ամենայն ուսման եւ գիտութեան մէջ, {որ} վերաբերում էին մարդուն, magnus in magi

է քիմիական նիւթերի մանրամասնութիւնքը, {որ} յայտնի էին իւր ժամանակին, նկարագրում է

իւր ժամանակին, նկարագրում է անօթները, {որ} գործածութեան մէջ էին այն միջոցներում,

, եւ զանազան փորձեր եւ նկատողութիւնք, {որ} յաջողել էր նորան կատարել: Երկրորդի առա

կատարել: Երկրորդի առարկան են հանքերը, {որ} ցոյց են տալիս հեղինակի հասուն գիտութիւն

բերտոսը վարժապետ էր Թովմաս Ակուինացու, {որ} նոյնպէս թողել է մի աշխատութիւն Ալքիմիայ

Ալբերտոսը ունի մի գերբնական գործակից, {որ} օգնում էր նորան աշխատութեան մէջ, այլեւ

ում. եղանակը ձմեռն էր: Յայտնի բան է, {որ} կոմսը եւ նորա մարդիկը զարմացան Ալքիմիկո

տեան կարգի Բասիլիոս Վալենտին աբեղայից, {որ} Գերմանիայի էրֆուրդ քաղաքում ծնած էր 139

իմիկոս, թէեւ շատ կային աննշան մարդիկ, {որ} պարապում էին այդ գիտութեամբ: Այս մարդե

պէս յիշել այստեղ եւ Նիկոլայոս Ֆլամելը, {որ} շատ խօսքերի պատճառ է եղել իւր կեանքի մա

ռաջ գիտէի փիլիսոփայական քարի գաղտնիքը, {որ} ուսել էի Կոստանդնուպօլսում, գտանուելով

տանուելով Ռուսաց թագաւորի որդու ( ?), {որ} դեսպան էր այդ մայրաքաղաքում, պաշտօնեան

գաւորին, երեւի թէ Վասիլիոս չորրորդին, {որ} իւր որդու հետ ուղարկել էր նորան Կոստանդ

միայի: Մի օտարոտի անցք պատճառ դարձաւ, {որ} նա հրաժարուի այդ պաշտօնից: Նա, ուսուց

ընդդէմ մի մեծ թշնամութիւն յառաջանալու, {որ} եւ ապա հարկադրեց նորան հեռանալ Բազըլից

ժողովրդի: Թագաւորական Հասարակութիւնը, {որ} յառաջուց շատ սառն աչքով նայում էր այս փ

դէպի մետալ, իսկ կերպարանափոխութիւնը, {որ} գործւում է նոցա մէջ կրակի ազդեցութենից

երոյիշեալ գրչագրից այն դիտաւորութեամբ, {որ} չհասկացող մարդիկ ծաղր չառնեն մեր գիտութ

: - Ինչո՛ւ համար, ես յոյս ունիմ, {որ} նա մինչեւ էգուց բանը աւարտած կը լինի:

լինի: Երեկի երեկոյին եկել էր իմ մօտ, {որ} ածուխ գնելու համար կէս մանէթ արծաթ խնդր

փորձից, ուրեմն մնացել են երկու փորձք, {որ} անտարակոյս կը կատարէ այսօր, կամ էգուց

նը: Դժուարը եօթանասուն հինգ փորձն էր, {որ} կատարել է, երկու փորձը ի՛նչ բան է նորա

է այդ, մանաւանդ այնպիսի մարդու համար, {որ} այսօր էգուց դառնալու էր աշխարհի հարստու

արստութեան տէր: - Ես տեսանում եմ, {որ} դու մի ընկերութեան նման բան ունիս նորա

շամպայնից վաննա ( բաղանիս) կը շինեմ, {որ} լուացուիս. այն ժամանակ ինչ բան է մեր հ

իդ օղը. բայց եթէ ունէիր մի գիտութիւն, {որ} հրամայում էր պղնձին կամ երկաթին ոսկի փո

ւրքի թաբաքը եւ, արձակելով ծուխի օղեր, {որ} շատ յաջողակութեամբ բաց էր թողնում բերան

ամարեա թէ ծածկւում էր թաւ ընչացքի մէջ, {որ} նոյնպէս դեղնած էր: Երեսը ընդհանրապէս դ

սին այսպէս է մեր կարծիքը, թէ պիտոյ է, {որ} այդ մարդը շատ կանգնած լինէր կրակի առաջե

ենթարկւում է ջերմութեան ազդեցութեանը, {որ} գրգռելով կաշին, պատճառ է տալիս արիւնի

ասին: Պ. Մարկոսը խնդրում էր ինձանից, {որ} իւր հետ միասին գայի քո մօտ, բայց ես իմ

ւեցաւ եւ դէմքի ուրախ ցուցակութեան մէջ, {որ} համարեա թէ գտանւում էր մի ջերմախտական-ց

պ. Մանթուխեանցը, - մի բաժակ արաղ արժէ՛ {որ} խմեմ. ասում են, թէ․ " Ծերաց գաւազան է

, երկնքից ի՞նչ է թափուել երկրի վերայ, {որ} սա չէ ընդունել: Թաբաք ծխողները դար

եամբ սկսեցին ընտրութիւն առնել մարդերի, {որ} հրաւիրելու էին իւրեանց խնջոյքին մասնակի

ասաց, - Չէ՞ք հրաւիրելու այն մարդուն, {որ} նոր եկել է այստեղ եւ որ ամէնուրեք գտանւ

ւ այն մարդուն, որ նոր եկել է այստեղ եւ {որ} ամէնուրեք գտանւում է, ինչպէ՜ս է նորա ա

է, այնպէս, կոմս էմմանուել... - {Որ} սիրուն քո՞յր ունի, - ասաց պ. Մարկոսը:

ցը. - եթէ այն օրիորդի համար էք ասում, {որ} միշտ պատահում է նորա տնում. բայց այսքա

նորա տնում. բայց այսքան պիտի իմանալ, {որ} շատ օրիորդք մուտ եւ ել ունին նորա տան մ

իկներ են մեծ մասնով: Պ. Մարկոսը, {որ}, ինչպէս յայտնի է ընթերցողին, մի փոքր

Ինչ բաներ էք խօսում. ես շատ ուրախ եմ, {որ} չկայ նորա անունը. եւ եթէ դուք հրաւիրել

ատասխանեց Մանթուխեանցը, - նորա համար, {որ} նա մի անտանելի մարդ է: - Ինչո՛վ,

յդ քաղաքը, պարտական ես մի աչքդ հանել, {որ} հաւասարուիս ուրիշներին: Բայց կոմս էմմա

եթէ մի բարձրաստիճան կամ հարուստ մարդ, {որ} յարգելի էր հասարակութեան աչքում, ասէ թ

ն է, նա պիտոյ է համաձայնի․ ո՛վ չգիտէ, {որ} ամսի քառասուն եւ հինգը չէ կարող լինել,

ոքա, զզուեցուցել է ժողովուրդը այնպէս, {որ} ոչ ոք չկամի լսել նորա խօսակցութիւնը: Չ

Զարմանք բան է. շատ անգամ պատահում է, {որ} մեզանից իւրաքանչիւրը ստանում է շատ անծա

ուր տալով բամբասանքի եւ նախանձու օձին, {որ} վաղուց նստել է նորա փորի մէջ, վատաբանո

փորի մէջ, վատաբանում է ինձ: Մարկոսը, {որ} չէ ճանաչում ինձ, որ չգիտէ իմ գործերը,

է ինձ: Մարկոսը, որ չէ ճանաչում ինձ, {որ} չգիտէ իմ գործերը, իմ սիրտը, իմ հոգին

նորան հրաւիրելը արդէն մի մեծ պատիւ էր, {որ} ցոյց էինք տալիս, - շարունակեցին բարեկա

ծիծաղենք նորա վերայ: Այդպիսի մարդիկ, {որ} չխմած ժամանակ այդպիսի թունաւոր լեզու ու

ժամանակ այդպիսի թունաւոր լեզու ունին, {որ} վատ առողջութեան տէր են, հարբելով դառնո

իւր խօսքը պ. Մարկոսը: - Գիտե՞ս, {որ} նա հարբելու էր եւ դու զգաստ մնալու, որ

որ նա հարբելու էր եւ դու զգաստ մնալու, {որ} կարողանայիր քո դիտաւորութիւնդ իրագործել

դու վշտացնում ես ինձ. նա ինչ մարդ է, {որ} ինձանից շատ խմէ: Ես մինչեւ այժմ կարծու

յարգում էիր ինձ, բայց այժմ հասկացայ, {որ} ես մազի չափ պատիւ չեմ ունեցել քո մօտ:

է իմ հետ խմել. ես նորան այն օրը ձգեմ, {որ} շունը ձեռքից հաց չառնու, - պատասխանեց

իրաւորուած Մանթուխեանցի երկբայութենից, {որ} ցոյց էր տուել իւր խմելու վերայ, - եթէ

նել չկամիմ մի այդպիսի ինքնահաւան մարդ, {որ} ողջի վերայ ծիծաղում էր, - պատասխանեց Շ

իսի հայեացք ձգեց պ. Շաքարեանցի վերայ, {որ} սա հասկացաւ, թէ պ. Մարկոսի խորհուրդը

Մարկոսը, - ես այնպիսի բաներ հարցանէի, {որ} բաց մնար նորա բերանը, զօր օրինակ. " Ո

ր բաց մնար նորա բերանը, զօր օրինակ. " {Որ} 'ի լերինն այլակերպէալ ցուցեր զքո զօրութ

ւ է խելագարութիւն եւ յիմարութիւն: Ես, {որ} խօսում եմ այս բաները, փորձով գիտեմ: Մ

ենից մի բան հարցրեցի, թէեւ քաջ գիտէի, {որ} չգիտէր նա այդ բանը եւ գիտել եւս չէր կար

Չար բախտո՞վ. ուրեմն չկամի այդ մարդը, {որ} մեր ազգը ստանայ եւրոպական լուսաւորութիւ

ր Եւրոպան միջին դարերում: Չէ իմանում, {որ} ամենայն հին բան լաւ է, չէ իմանում, որ

որ ամենայն հին բան լաւ է, չէ իմանում, {որ} մի ժանգոտ դրամ լաւ է քան թէ նորը եւ փայ

ատեց Մեղու Հայաստանի անունով լրագիրը, {որ} դուրս է տալիս Թիֆլիզում մեր գիտնական,

եփանը: Չկամի լսել եւ հասկանալ, թէ ինչ {որ} հնումը կար, այժմ չկայ. ինչ երեւելի փի

ւ գիտակցութիւն չունենալով պահանջում է, {որ} ճշմարտութիւն խօսողը մի գերբնական զօրութ

պատահելու ժամանակ, երբեք չէ մտածում, {որ} այդ մարդը եւս իւր նման Աստուծոյ ստեղծած

ան բնութեան օրէնքների վերայ յառաջացող, {որ} տգէտ եւ խաժամուժ ամբոխը ամենայն միամտու

կամ Ամերիկայի վայրենիքը, եթէ տեսանեն, {որ} շոգեշարժ կառքը, առանց մի գրաստի կամ թէ

անց մի գրաստի կամ թէ մարդու օգնութեան, {որ} մինչեւ այժմ ճանաչել էին աղբիւր յառաջ շա

վ հարիւրաւոր մղոններ, կամ թէ տեսանեն, {որ} մի աշխարհից դէպի միւսը խօսում են երկու

տոյ կարողանար ընդունել տալ այս բաները, {որ} կատարւում էին բնութեան օրէնքներով:

ամ զատիկ կը կատարէ: Իմ կարծիքը այս է, {որ} ինչքան կարելի է պիտոյ է հեռի մնալ դորան

երութեան եւ բոլորովին բացասաբար վճռեց, {որ} կոմս էմմանուէլը, այդ հասարակաց խաղաղու

հրաւիրուի, այլ միայն մնացած միւսերով, {որ} գրուած էին ցուցակի մէջ, կատարուի իւրեա

չեկած Շաքարեանցի տանից, Մանթուխեանցը, {որ} մինչեւ այս րոպէս մեծ բռնութիւն գործ դնե

թաթուելով Շաքարեանցի վզին, փոքր մնաց, {որ} իւր ասիացի քնքշութեամբ խեղդէր սորան:

ունէր այս տարօրինակ ուրախութեան մասին, {որ} այսպէս բարբարոսաբար դուրս էր երեւում Մա

մարդիկ չէին սոքա, այլ վայրենի արջեր, {որ} թաւալւում էին սոֆայի վերայ, թէպէտ մինը

ը, շնորհաւորեց նորա յառաջադիմութիւնը, {որ} իւրեանց պայմանի զօրութեամբ, պիտի մեծ ա

եւ ճշմարիտը պիտոյ է ասել, փոքր մնաց, {որ} մեղանչէի այս սուրբ գիտութեան ընդդէմ․ եօ

րով եւ բարձրացնել ջերմութեան աստիճանը, {որ} անպատճառ հարկաւոր էր դժուարահալ մետալնե

յն նոցա հալուիլը, այլ եւ հարկաւոր էր, {որ} եռ գային․ այս պատճառով թողեցի այդ սաստի

ին եւ որը՛ բոլորովին փշրուել, այնպէս, {որ} ոչինչ նիւթ մնացած չէր նոցա մէջ: Երկաթի

գաւազանով խառնելով քուրան, հասկացայ, {որ} հալած էին մետալները կրակի տակ քուրայի մ

ծ էին մետալները կրակի տակ քուրայի մէջ, {որ} նախատեսութեամբ յառաջուց պատել էի բարակ

վ: Հեռացուցի կրակը: Հալած մետալները, {որ} խառնուելով միմեանց հետ կազմում էին մի փ

ս, գործողութիւնը յաջողուել էր այնպէս, {որ} առաւել լաւ չէր կարելի ցանկանալ...

այնպէս ջերմացած էին այդ մետալի վերայ, {որ} իսկոյն յափշտակեց դարձեալ սեղանից եւ բռն

, քան թէ մի այլ մարդու: Միթէ՞ չգիտես, {որ} ծնողին աւելի քաղցր է իւր զաւակը, քան թ

զարմանում եմ, - ասաց նա, - ինչպէս է, {որ} առանց մկնդեղի ստացուել է: Ո՞չ ապաքէն ո

ապաքէն ուրիշ անգամ, սոյն իսկ նիւթերով {որ} այժմ բաղկացնում են այս մետալը, փորձ ար

ոսկերիչների մօտ, նոքա կը վկայէն քեզ, {որ} ստուգապէս ոսկի էր: - Ոսկի եղածը ոս

ան կայ, այնպէս խնջոյք կարելի է առնել, {որ} աշխարհը զարմանայ: Շամպայն ասածդ հեղեղի

ածելուց գլուխներս ճաքեցաւ, փոքր մնաց, {որ} գլխիս ուղեղը հոտի, թող մի փոքր հանգստա

ծելիքը զուարճալի բաներ են, եւ կարծեմ, {որ} դու եւս հեռի չմնաս այդ բաներից, անտարա

հարց արեց Մանթուխեանցը: - Ոսկին, {որ} առաջին անգամ այդքան փոքր շինեցիր, երկր

, խնայաբար գործ էի դնում միշտ նիւթերը, {որ} թէեւ թեթեւագին բաներ են, այնուամենայնի

ոքրը եւս բան արժէր: Ձեզ քաջ յայտնի է, {որ} քանի-քանի անգամ չնչին արծաթներ խնդրած ե

եմ քեզանից ածուխ գնելու համար: Այժմ, {որ} Աստուած ամենակարողը յաջողութիւն տուեց ի

քո դիտաւորութիւնը: Իմ կարծիքը այս է, {որ} շատ ոսկի շինելուց յետոյ, վաճառենք նորա

նորան եւ գոյացնենք մի մեծ արծաթագլուխ, {որ} եւ դնելով մի շահաւէտ գանձարանի մէջ, կա

վեր առէք այդպիսի խորհրդից․ եթէ կամիս, {որ} պատճառ լինինք ազգի կործանութեանը, ապա

իտի խօսեմ, ո՛ր դպրոցի աշակերտը տեսար, {որ} ազգը սիրէր ու նորա օգուտը պաշտէր: Ամեն

էր ու նորա օգուտը պաշտէր: Ամենայն ոք, {որ} փոքր ի շատէ ուսումն է ստանում, մոռանու

րա սխալների պատճառով, կը տեսանես ահա, {որ} յիմար ֆանատիկոս անունը կը բեւեռէ ճակատի

ւնը կը բեւեռէ ճակատիդ: Մեր ազգը ինչպէս {որ} Լուսաւորչից, ( մատաղ գնամ նորա զօրութե

սաւորչի լոյս հաւատը, պէտք է աշխատենք, {որ} այդ հաւատը ամուր եւ անխախտ պահպանուի,

․ մի չոր հոգի ունինք, պէտք է աշխատել, {որ} դժոխքի բաժին չլինի մեր խեղճ հոգին: Ուս

, Աստուած, ես քեզ ողորմիմ ասողը չէ՞ր, {որ} ծովի վերայ ոտքով վազեց դէպի նաւը, որով

պետը գնում էր: Եւ այս վարդապետը չէ՞ր, {որ} տեսանելով այն ռամիկ մարդու սրբութիւնը,

մեք քո հետ. բացի սորանից հարկաւոր է, {որ} դարպաս ուղարկենք Երուսաղէմ, Մշու սուրբ

ւրբ Կարապետ եւ այլ այսպիսի ուխտատեղեր, {որ} օրհնենքագիր ստանանք: Ախ ի՛նչ գեղեցիկ ե

րայ սուրբ պատարագն մատչի եւ այլն: Քանի {որ} այդ վանքերք կան, քանի որ անմահ պատարագ

ւ այլն: Քանի որ այդ վանքերք կան, քանի {որ} անմահ պատարագը կը մատուցանուի այդ տեղեր

բ նշանին եւ այլ միւս սուրբ նշաններին, {որ} գրուած կան իմ մօտ գտնուած գրչագիրների մ

գիրների մէջ. Այս անպատճառ հարկաւոր է, {որ} այդ սուրբ նշանների բարեխօսութիւնը եւս ա

է: Այսպէս էր Մանթուխեանցի քարոզը, {որ} կարդաց Շաքարեանցի գլխին: Շաքարեանցը մի

ան բաներով, մի փոքր երկիւղ եւս ունէր, {որ} միգուցէ Աստուած բարկանայ իւր վերայ, ու

ի յարաբերութիւնը ամենեւին այն չէր, ինչ {որ} քանի մի օր յառաջ: Մանթուխեանցը, ո

ընկերութիւն: Է․ Շատ ժամանակ չէր, {որ} կոմս էմմանուէլը բնակւում էր այս քաղաքի

էմմանուէլի անձին վերայ, հերիքանալով, {որ} թոյլտւություն ունիմ նորա կողմից ասել այ

իւր Յիշատակարաններով եւ ոտանաւորներով, {որ} տպւում են Հիւսիսափայլ օրագրի մէջ. այս

ակ քաղաքներում սոցանից աւելի բան չկայ, {որ} կարողանար գրաւել մի եկաւոր կամ հարցախնդ

ածները եւս քանդւում են: Որեւիցէ գործ, {որ} պիտի պատկանէր ամբողջ ազգին, հարկ է որ

որ պիտի պատկանէր ամբողջ ազգին, հարկ է {որ} կատարուի հասարակաց ձեռքով, հասարակաց հ

ան հոգով բան չէ յառաջանում նորա համար, {որ} նա կենդրոնացած է իւր մէջ. նա մեռած է շ

է, թէ այն զոհն է արժան եւ ընդունելի, {որ} վարձատրւում է իսկոյն նիւթական ճանապարհո

ը եւ վարդապետութիւնը, թէ ամենայն զոհ, {որ} վարձատրւում էր մաքուր խղճմտանքի գիտակցո

եր արտասուելի ազգի աչքում: Երեւում է, {որ} մեք տեսանելու չէինք Նախախնամութեան այցե

ք, ներկայումս չենք հնձում նորա համար, {որ} մեր նախնիքը չեն սերմանած, բայց մեք եւս

տեւ այդ ազգի բռնած ճանապարհը այնպէս է, {որ} դարերի եւս դժուար թէ կը դիմանար, ուր մ

արեւի ուղղահայեաց այրող ճառագայթներից, {որ} խաղում էին այժմ կաթողիկէի ոսկեզօծ խաչի

հետ: Ամէն մի նոր գերեզման նոր քար է, {որ} ստանում է բնութիւնը եւ դնում է եւ զանազ

գծագրութեան հանդարտութենից երեւում էր, {որ} շատ սառնութեամբ կատարում էր այդ գործը,

- Օրհնած, այս տարի դեռ տասներորդն է, {որ} փորում եմ, միթէ շա՞տ է։ Եթէ այսքան եւ

է շա՞տ է։ Եթէ այսքան եւս չլինի, ասե՞ս {որ} պիտեր քաղցած մեռանել: Ինչ է իմ ստացածս

, եթէ արական է, տալիս են մի բան. մնաց {որ} մեռեալի շապիկը, վերայի գտանուած հանդեր

ու համար: Բացի սորանից, այս եւս կայ, {որ} իմ ուրախանալուցս չէ, որ մարդիկ մեռանու

այս եւս կայ, որ իմ ուրախանալուցս չէ, {որ} մարդիկ մեռանում են: Խոլերայի ժամանակ

ելու, ըստ որում երկիւղ կար սրտիս մէջ, {որ} մի գուցէ ես եւս, կամ իմ ընտանիքիցս մի

ձեռնտու լինել, եթէ միայն հնար լինէր, {որ} այդպիսի գործողութիւնք կատարուէին առաւել

անելը այնքան ախորժ չէր քեզ, չնայելով, {որ} պիտի արդիւնաւորուէիր: - Ինչպէս չէ

գ մանէթ կը ստանաս, բայց, բանը այս է, {որ} այդ չորս կամ հինգ մանէթով բոլոր հաշիւդ

անգամ կշռում, թէ մի՛ գուցէ պակաս էր, {որ} բոլորովին նման են անպիտան ձիու, որի տէ

անպիտան ձիու, որի տէրը միմիայն օգուտ, {որ} կարո՛ղ էր քաղել նորանից, այդ էր նորա կ

ր քաղել նորանից, այդ էր նորա կաշուցը, {որ} սատակելուց յետոյ կարող էր վաճառել, ըստ

ջ գնում էին այդ բարութիւնքը վայելելու, {որ} մի փոքր ոյժ ստանան այն մեծ եւ երկար, ա

եւ բանը բերում էր հասցնում էր այնտեղ, {որ} հաշուատեսքը տաղ չէին թողնում, մեղեդի,

ղնում, մեղեդի, շարական չէին թողնում, {որ} չերգէին... Սովորաբար առաւօտեան տասն

նք հաւատում քեզ: Մեր գալը մի օրէնք է, {որ} կատարում ենք, լցուցանում ենք առաջնորդի

նք, լցուցանում ենք առաջնորդի հրամանը, {որ} սաստիկ պատուիրում է ուշի ուշով քննել հա

. " Չէ՛, տեարք հարք, ես խնդրում եմ, {որ} հաշիւներիս վերայ աչք դարձուցանէք, եկեղ

եք լաւ ճանաչում ենք քեզ, Աստուած տայ, {որ} բոլոր երեսփոխանք այն հոգին ու հաւատը ու

անք այն հոգին ու հաւատը ունենային, ինչ {որ} դու ունիս. բե՛ր մատեանները, - շարունա

ղովուրդը դնում է մի մարդ եկեղեցու մէջ, {որ} նա տնտեսէ տարեկան արդիւնքը եւ ծախքը, ա

: Նորան վաղուց արդէն հաւատացուցել են, {որ} ժողովուրդը, ազգը հոգեւոր բաների մէջ իր

որ պաշտօն չէ, մի սրբազան խորհուրդ չէ, {որ} սոսկական մարդը համարձակութիւն չունենար

կան մասին եւ ոչ եկեղեցու տնտեսութեանը, {որ} հասարակաց ոչինչ չունի կրօնի հետ: Եկեղե

ոջը տալով, իրաւո՛ւնք ունի պահանջելու, {որ} տէրը հաշիւ տար նորան, թէ որքա՛ն արդիւն

րդերից. միթէ՛ ընդունում է ժողովուրդը, {որ} վարուէին իւր հետ, որպէս անբան անասունի

ժողովուրդը խօսելու համար, հարկաւոր է, {որ} այդ առանձին առանձին մարդիկը միմեանց մօտ

ւին միմեանց: Ախ, պարո՛ն, երեւում է, {որ} դեռ անփորձ ես եւ երիտասարդ, արիւնդ տաք

է, չէ հաւաքուել պաշտօնական խորհրդով, {որ} միտքը փոքր ի շատէ լարուած կամ նախապաշար

է համարում այն բոլոր խօսք ու զրոյցքը, {որ} լինում էին այսպիսի տեղերում, եւ այս պա

մտութեամբ, եւ խելացի կամ զննող մարդը, {որ} կամէր, շատ բան կարող է իմանալ այսպիսի

երից: Իմ կոչումը եւ պաշտօնը այնպէս է, {որ} ոչ ոք արժանի չէ համարում խօսել իմ հետ.

ում են կերակուրը. շատ անգամ տեսել եմ, {որ} բաժակը կամ ամանը, որ եւս գործ էի դրել

անգամ տեսել եմ, որ բաժակը կամ ամանը, {որ} եւս գործ էի դրել, իսկոյն կոտրում էին,

հասարակաց եւ մասնաւոր խնդիրների վերայ, {որ} տեւեց ամբողջ երեք ժամ: Բայց չկարծէք,

տեւեց ամբողջ երեք ժամ: Բայց չկարծէք, {որ} իննսուն հոգին եւս խօսում էր, թէպէտ գոր

ւթեամբ եւ յոյս ունի հարուստների վերայ, {որ} կը հոգան քաղաքի բոլոր պիտոյքը: Այսպէս

նում է միայն պարոնների, այսինքն նոցա, {որ} շատ արծաթ ունին: Միջին դասակարգի մարդի

ան թէ մի ութսուն տարեկան ջախջախած ծեր, {որ} միշտ կանչւում է ժողով, որովհետեւ հարու

տասն կամ տասն եւ հինգ հոգի հարուստքը, {որ} խօսում էին: Բայց պիտի այս եւս ասել, ո

ր խօսում էին: Բայց պիտի այս եւս ասել, {որ} այս մարդիկը եւս բաժանւում են զանազան դա

աւելի մեծակշիռ է: Սակայն այս է բանը, {որ} այդ ծերերը անցուցած լինելով, ինչպէս ես

ծերերի կարծիքին: Ծերերը պահանջում են, {որ} ամենայն բան կամաց կամաց լինի, համբերու

նալու, բայց երիտասարդքը պահանջում են, {որ} վճռաբար կատարուի ամենայն գործ, յետ դրո

սարդին, դու դեռ տղայ ես, ի՛նչ մարդ ես {որ} մէջտեղ ես եկել, քո խելքի բան է այսպիսի

թէ դուք, ձեր ժամանակը անցաւ, հերիք է {որ} ձեր պէսների անխել կարծիքները երեսուն քա

, այլեւ արտաքին կերպով ցոյց են տալիս, {որ} ոչ մի կողմին կուսակից չեն, բայց եթէ առ

գտի համար ստանալ անձնական թշնամիք. ինչ {որ} պիտի մտանէ հասարակութեան գանձարանը, մի

այս բաները կոմս էմմանուէլի վերայ. նա, {որ} քաջ գիտէր այս բոլորը, վերստին լսում է

, - ասաց նա ինքն իւրեան, բայց այնպէս, {որ} լսեց կոմս էմմանուէլը: - Ինչպէս թէ

մմանուէլը: - Ի՛նչ է, մտածում ես, {որ} դուրս կը փախչի մեռեալը, այդ երբեք լինե

ռեալը չէ դուրս գալու: - Ես գիտեմ, {որ} մեռեալը չէր դուրս գալու, բայց փոքր հող

փոքր հողի տակ ծածկուելով մարմինը, երբ {որ} սկսանում էր փտել, իւր վերլուծութեան մի

վատ հիւանդութիւնք: Եւ այս է պատճառը, {որ} օրէնքը եւս հրամայում է երեք կանգուն խոր

ից եւ սկսեց դիմել դէպի պարսպի դարպասը, {որ} գնայ իւր օթեւանը: Նա մտածում էր, թէ ա

երը, ասում էր ինքն իւրեան, կարօտ են, {որ}, ինչպէս անչափահաս որբեր, գտանուին հոգ

կում էր նա մտածել․ անտարակոյս այն, ինչ {որ} լինում է առանց հոգաբարձուի մնացած անչափ

ասուքի ընթացքին, - թէպէտ եւ ասում են, {որ} արտասուքի թափուիլը թեթեւութիւն է տալիս

յս ոտնակոխ փոշու մէջ, տեղիք էք տալիս, {որ} աւելի տխրութեան ամպեր պատեն իմ սրտին:

տեն իմ սրտին: Դուք ցոյց էք տալիս ինձ, {որ} տարագիր ընկած ազգի կամ մասնաւոր մարդու

սուքի համար եւս չկայ մի ազնիւ առարկայ, {որ} ժողովէր այս ազնիւ հիւ֊թը, որ միմիայն հ

առարկայ, որ ժողովէր այս ազնիւ հիւ֊թը, {որ} միմիայն հոգու ներգործելուց դուրս է գալի

, երանի՜ այն անբաղդին, այն թշուառին, {որ} մնաց իւր տեղում, գոնէ նորա արտասուքը կ

ւր անցած կեանքի յիշատակարանների վերայ, {որ} սուրբ են եւ միշտ պիտի սուրբ մնան քնքուշ

ին կամ քրտինքը: Երբեմն, արտասուքներ, {որ} յառաջանում են հոգու խիստ մօտիկ, խիստ ս

ան է եւ պիտի ծածուկ մնայ միշտ ուրիշից, {որ} մի գուցէ օտարոտի խորհուրդների տէր լինել

ատ լաւ էք արել: Միմիայն երջանկութիւն, {որ} կայ մեր քաղաքում, օդի մաքրութիւնն է,

անեց կոմսը, բայց այնպիսի սառնութեամբ, {որ} յայտնի ցոյց էր տալիս, թէ ծանրութիւն էր

այց, սատանայական, այնպէս է պատահում, {որ} եթէ ոչ միշտ, գոնէ շատ անգամ, այսպիսի

իպմամբ: Սա մի անախորժ զգացողութիւն է, {որ} մարդը ձգում է համարեա թէ մի տեսակ կատաղ

: Կոմսի միտքը նմանում էր մի ծովի, {որ} երկար ժամանակ մրրկից ալէկոծուելով, չէ

ներով սուր անկիւնաւոր ալիքները, մինչեւ {որ} ծովի մրրկից ստացած ուժը թուլանայ եւ ալի

ացուի լռութիւնը յառաջանում էր նորանից, {որ} չգիտէր, թէ ինչպէս խօսք բանայ եւ ինչ բա

": Ահա քեզ մի ուսումնական խնդիր, {որ} արժէ tartarus emeticus ․ ինձ հարկաւոր չ

օդեղէն ամրոցնէր էր շինում, տիրացուն, {որ} եւ քառասունի չափ աշակերտ ունէր, ի՛նչ բ

արդիկը հա՞յ էին: - Միթէ՞ չգիտէք, {որ} մահմետականք էին նոքա, - պատասխանեց կոմ

լեան մականունը. ես այնպէս էի կարծում, {որ} այդ տուները յառաջանում են Ջալալիներից:

գման պատմութիւնը, սակայն հաւանական է, {որ} Ջալալիների ժառանգները չեն դոքա, թո՜ղ ո

ր Ջալալիների ժառանգները չեն դոքա, թո՜ղ {որ} նոցանից Րահան արաբը Արաբիայից Կոստանդնո

ը - իւր սիրական մանկլաւիկը - ազատելու, {որ} իւր կարգով մի փոքր ժամանակից յետոյ նոյն

դառնալով բարձրացրել էին մի թանձր փոշի, {որ} քամի չլինելուց բաւական երկար մնում էր օ

նելուց բաւական երկար մնում էր օդի մէջ, {որ} միմիայն դողում էր այս անասունների բառան

էին կանանց եւ աղջիկների կերպարանքներ, {որ} մի ձանձրալի միօրինակութեամբ անշարժ նստա

աց դուստրը իւր մօրը, - ահա այն մարդը, {որ} նոր է եկել, երեւի թէ դարձեալ գնում է Մ

. Ուշադրութեամբ ականջ դնելով հասկացաւ, {որ} ածում էին " Տէ՛ր, կեցո՛ դու զՀայս " ե

այս " երգի եղանակը: Տիրացուն նկատեց, {որ} այս ձայնը տպաւորութիւն գործեց կոմսի վեր

սուեցաւ մի քնքուշ եւ թարմ կանացի ձայն, {որ} երգում էր. " Աջովդ համատարած Զ

րարատեան, Ի վայր մեծ ծննդեան, {Որ} այժմ է սեպհական Օտար ազգաց ":

թեան գեղեցիկ ներածութիւնը: Ես չգիտէի, {որ} ունի նա " Տէ՛ր կեցո "-ի նօտերը, ապա թէ

ց իմ տաղարանի մէջ չկայ այս, չնայելով, {որ} բաւական հարուստ տաղարան ունիմ, չնայելո

աւական հարուստ տաղարան ունիմ, չնայելով {որ} Բաղդասար Խալֆայի բոլոր տաղերը Զիս քո ս

ֆայի բոլոր տաղերը Զիս քո սիրոյն, Արիք {որ} երթամք, Գարունն է բացուէր... Եր

, - ասաց Կոմս էմմանուէլը, - չէ կարելի, {որ} ես մի րոպէ չմտանեմ Մահտեսի Թովմասի տուն

սի տուն: Մնացէք բարեաւ․ ներողութի՛ւն, {որ} չեմ կարող աւելի երկար ընկերակից լինել ձ

ա՜ղ ո՛հ... "։ Այդ տիրացուն էր, {որ} տաղերի մասին խօսելուց ոգեւորուելով ցոյց

հարկաւոր է չթողուլ առանց յիշատակի այն, {որ} միւս առաւօտը, որի օրամտի մասին խօսեցի

Մահտեսի Թովմասի տան հետ, այժմ թողէ՛ք, {որ} չկտրեմ բանի թելը: Կոմսը ներս մտած

իամը եւ ասաց․ - Ես յատկապէս ներս մտայ, {որ} լսեմ " Տէր կեցո "ն, բայց դուք դադարեցա

: Այժմ կրկնապատիկ եղաւ իմ ցաւը, նախ, {որ} ես չեմ լսում, երկրորդ, որ իմ անակնկալ

աւը, նախ, որ ես չեմ լսում, երկրորդ, {որ} իմ անակնկալ ներս մտանելու պատճառով այս

եւս զրկուեցան այդ քաղցր երգի վայելքից, {որ} շատ գեղեցիկ երգում էք: - Խնդրեմ,

կամէր հաւատացնել Կոմսին: Այս էր լաւը, {որ} նորա առաջեւ կանգնողը եւս շատ խաբուելու

, - եւ ես չէի կարող երբեք երեւակայել, {որ} Դուք ընդունակ էիք հանել բերանից ` երբեւ

: - Ա՛, ա՛, ես այժմ տեսանում եմ, {որ} դուք կամէիք ոչինչ թերութիւն չունենալ եր

ուտ քաղել նորանից, սակայն այս է բանը, {որ} չեմ հաւատում, թէ կարող էի երբեւիցէ հաս

էի երբեւիցէ հասանել այն աջողակութեանը, {որ} տանելի կերպով երգէի: - Յուր անձին

զգաց վէճի աւելորդութիւնը, տեսանելով, {որ} բանի տեղ չէ անցնում իւր կոտրատուիլը:

գնած լսում էին այս խօսակցութիւնքը. երբ {որ} վերջացան, իսկոյն բոլորեքեան նստան իւրե

եցո "ի նօտերը, ինչո՛ւ չասացիք առաւօտ, {որ} մի րոպէ աւելի յառաջ վայելած լինէի այդ ե

չկար, եւ մի օտարոտի բան պատճառ եղաւ, {որ} գնեցի երգարանը։ Մի մարդ, այսօր առաւօտ

, ձեր քամակից ներս մտաւ մեր տուն, լաւ {որ} Մարիամը տանն էր, որ կարողացաւ ֆրանսիար

տաւ մեր տուն, լաւ որ Մարիամը տանն էր, {որ} կարողացաւ ֆրանսիարեն խօսել, ապա թէ ոչ

օթ չունենալով, այլեւ ստուգած լինելով, {որ} այստեղ շատ սակաւ մարդ կար ֆրանսիագէտ,

արդ կար ֆրանսիագէտ, եկել էր մեր տուն, {որ} ինչ ասես բաների մասին խոսէ: - Բայ

ին խոսէ: - Բայց նա ուստի՛ գիտէր, {որ} ձեր տանը կայ ֆրանսիագէտ, - հարց արեց կ

դպէս պատահել է... ինչեւիցէ, խնդրեցի {որ} նստի, արդէն ժամը տասներկուսն էր, իսկո

Մարիամի թարգմանչութեամբ): Ինձ ասաց, {որ} շատ կը ցանկանար լսել մի Հայոց երգ, փոր

կոմսը: - Ուրեմն այս սերտողութի՛ւն էր, {որ} կատարում էիք, - շարունակեց նա դաոնալով

պատասխանեց օրիորդը: - Չէ՞ կարելի, {որ} վերստին կրկնէք. աւելի լաւ է. Repetiti

ահտեսի Թսվմասը եւ նշանացի արեց դստերը, {որ} մօտ գնայ ֆօրտօպիանին: Օրիորդ Մարիա

ոյի ձայնը: Այս յառաջանում էր նորանից, {որ} իբրեւ ասիացիք ոչինչ հասկացողութիւն եւ հ

լինելով նոցա դրութիւնը, ի՛նչ զարմանք, {որ} մի տաղ կամ մի կանոնաւոր երաժշտութիւն տե

ւթիւն ունենար մարդկային բնաւորութիւնը, {որ} իւր կրքի սանձը միշտ ամուր պահէր ձեռքում

- Ի՛նչ պատճառով: - Այն պատճառով, {որ} տաղի բովանդակութիւնը նա չէ կարող հասկան

նա չգիտէ հայերէն ․ միակ տպաւորութիւն, {որ} պիտի գործէր նորա վերայ, այդ էր տաղի եր

, բայց դուք եւս, ինչպէս ես, գիտէ՛ք, {որ} նորա եղանակը հայկական չէ: Անտարակոյս,

ասկացողութեան վերայ, բայց բանը այս է, {որ} մեք ամենեւին չունինք երաժշտութիւն:

վ շատ հայաբնակ տեղեր, շատ աշխատել եմ, {որ} բուն հայկական մի բան կարողանամ լսել, բ

արմատական բնաւորութիւնը բիւզանդական է, {որ} եթէ այժմ, մի փոքր դուրս եւս եկել է բիւ

րից, թէեւ կան նոյնպէս մի քանի ձայներ, {որ} մինչեւ այժմ հարազատ են յունականին, զօր

երգեցողութիւնք: - Տարակոյս չկայ, {որ} մի բան ունեցել են, բայց հեթանոսութեան

հեթանոսութեան ժամանակ: Ձեզ յայտնի է, {որ} Հայաստանի կրօնական լուսաւորութիւնը, չո

կան գրքերը այրելու եւ չքացնելու համար, {որ} հեթանոսութեան յիշատակը ես չմնայ Հայերի

կապ արձանները եւ մեհենական դպրութիւնը, {որ} այժմ մեծ լոյս կարող էին ծագել այն խնդրի

Հայկազանց հայկաբանութիւնը, կարելի՞ է, {որ} թոյլ տար հիմնուած եկեղեցիների մէջ, քրի

եղանակներով: Եւ անհնարին էր թոյլ տալ, {որ} ժողովուրդը լսէ վերստին այն ձայները աղօթ

վուրդը լսէ վերստին այն ձայները աղօթքի, {որ} դատապարտուած էին, անհնարին էր թոյլ տալ

րին էր թոյլ տալ մանաւանդ այն պատճառով, {որ} շատ տեղեր Հայաստանում քրիստոնէութիւնը ն

ց, շարականները կամ եկեղեցական երգերը, {որ} լսում ենք այժմ եկեղեցու մէջ, կէս մի գր

է առանց ուշադրութեան չթողուլ այն եւս, {որ} եթէ հայերի հեթանոսութեան ժամանակ կային

պիտոյ է առնես, ո՛չ ապաքէն ժամանակ է, {որ} անցուցանում ենք, եթէ միայն ձանձրալի չէ

ասելու... ո՛ւր էր այն երանութիւնը, {որ} հնար լինէր սրտիս վերայի եղածը դուրս տալ

եւ թեթեւանալ այն անտանելի ծանրութենից, {որ} ճնշում է հոգիս... բայց ինչ... առա

բայց ինչ... առայժմ այսքան ասեմ ձեզ, {որ} ազգային երգ, կամ առհասարակ ազգային երա

երգում էր կամ գրում էր մի այնպիսի բան, {որ} անմիջական յարակցութիւն ունէր ազգի հետ,

է կարելի հերքել: Բանաստեղծութիւնը պիտի {որ} հոգի ունենայ, կեանք ունենայ, եւ այս կ

քը նա կարող է ստանալ մի այնպիսի բանից, {որ} կեանք ունէր, որ ապրում էր ոչ որպէս մի

նալ մի այնպիսի բանից, որ կեանք ունէր, {որ} ապրում էր ոչ որպէս մի հանք կամ մի եգիպտ

ը, պատմութեան եւ բանաստեղծութեան մէջ, {որ} երեւում է մի անփորձ աչքի, թէ պատմութիւ

նդում է մեզ ամբողջ կարգ իրողութենների, {որ} կատարուեցան որպէս հետեւանք ազգերի կեանք

, եւ խոր քննելով խնդիրը, կը տեսանենք, {որ} բանաստեղծութիւնը եւս նոյնպէս ճշգրիտ յիշ

մեզ ազգի հոգեկան կեանքի այն երեւոյթքը, {որ} մարմին առան ու երեւեցան իրական աշխարհի

մեզ ազգի հոգեկան կեանքի այն երեւոյթքը, {որ} առանց մարմին ստանալու մնացին ազգի հասկա

ը ազգի հոգու կամ հոգեղէն կեանքի մասին, {որ} պակաս էր թողել պատմութիւնը: Դիցուք թէ

իլ, թէ ո՛չ: Այն գերբնական տեսարանքը, {որ} ո՛չ եղած են, ո՛չ կան եւ ո՛չ եւս լինելո

ւ հոգեբանական կողմերը: Բայց արի տե՛ս, {որ} մեր ժողովուրդը պատմական ժողովուրդ չէ եւ

ինչեւ օտարների հողերի վերայ զարկուելը, {որ} մեծ խորհուրդ եւ արժէք ունին մեր գիտուն

դտեղ չէ երեւում քիմիական միաւորութիւն, {որ} միաւորուածքը կորուսանէին իւրեանց առաջին

ւար թէ յաջողի ինձ այս եւ ես վախում եմ, {որ} այն բաները ինչ որ այժմ ճնշում են հոգիս

այս եւ ես վախում եմ, որ այն բաները ինչ {որ} այժմ ճնշում են հոգիս, պիտի ճնշեն եւ ոս

, իսկ Հայը նի՛ւթ: Հատ ու կոտոր բաներ, {որ} այժմ անփորձ մարդիկ ազգային են համարում

իտեն, թէ ի՛նչ պայմաններ էին հարկաւոր, {որ} մի երգ լինէր ազգային: Նոքա ունին միայն

գիչը Հայ է: Բայց Հայ է միայն նորանով, {որ} ծնել է հայ ծնողներից, նորա երգը չէ եւ

երգերը եւ պիտի համարուին ազգային, քանի {որ} կայ Հայերից ինչ ինչ մարդերի մէջ այն սխա

ակար վարդապետութիւնը - թէ ամենայն բան, {որ} երեւում էր Հայոց ազգի վերայ, անշուշտ պ

մ ինչ եղածը, միայն ճշմարիտ է այն, ինչ {որ} ասացի: Այս քանի օր է, դարձեալ, վեր ո

վայր էր այդ պարոնը, իսկոյն հասկացայ, {որ} մի փորացաւ ունի, մի նոր խելագարութուն

ս եկայ բակը մի փոքր ման գալու: Տեսանեմ {որ} այդ պարոնը եւս ման է գալիս իւր բակում,

այդ պարոնը եւս ման է գալիս իւր բակում, {որ} բաժանւում է իմից միայն մի բարակ տախտակե

նել: Մօտեցայ պատին, եւ ահա լսում եմ, {որ} շաղփաղփում է մի գեղեցիկ օրիորդի մասին,

շաղփաղփում է մի գեղեցիկ օրիորդի մասին, {որ} չգիտեմ թէ ուր տեսել էր, եւ այնուհետեւ

ւրուականը, մի ջրով լցուած պտուկի մէջ, {որ} դրած էր նորա ախոռում, այլ եւ պիտի խոսէ

, աշխատում են ուսանել մի այնպիսի բան, {որ} չկայ, եւ որի գոյութեանը երաշխաւոր է մի

եւ պառաւական աւանդութիւնը: - Ես, {որ} մտայ նորա ախոռը, հերիք չէր, որ դրեցի

- Ես, որ մտայ նորա ախոռը, հերիք չէր, {որ} դրեցի վերասացեալ պատկերը, այլ եւ մի բա

սի Թովմասը, - գողացայ ահա այս թուղթը, {որ} դրած էր սեղանի վերայ, պտուկի մօտ, եւ

դրած էր սեղանի վերայ, պտուկի մօտ, եւ {որ} տեսայ, մինչ զննեցի չորս կողմս փոքրիկ լ

նեցի չորս կողմս փոքրիկ լապտերի լուսով, {որ} ունէի ձեռքումս: Այս ասելով մի թուղ

թէ կամենաս փերիները հրաւիրել, հարկ է, {որ} սուրբ մնաս անկողնուց: Առ մի կլայեկած ա

լի, յետոյ այնքան ջուր լի՛ց ամանի մէջ, {որ} հայելին ծածկուի: Առ մի ութ կամ տասն տա

մ տասն տարեկան տղայ, բայց հարկաւոր է, {որ} նոր եւ մաքուր լինին տղայի հանդերձքը, ս

րջինից " Յամին ութուտասաներորդի ": Երբ {որ} աւարտել էիր այս ընթերցմունքը, հրաւիրու

րդ անգամ կարդայ, անպատճառ կը գան: Ինչ {որ} ունիս հարցանելու նոցանից, պիտի լինի տղ

տղայի միջնորդութեամբ: Բայց գիտելի է, {որ} երբ երեւին փերիքը, առանց ուրիշ բան հար

նչ ազգից էք: Նոքա կը յայտնեն իւրեանց, {որ} ազգից լինելը, այն ժամանակ, այն ազգի թ

մ տալ տուր եւ ապա հարցրու հարցանելիքդ, {որ} պատասխանեն եւ ամենայն ճշդութեամբ եւ հաւ

արց ու փորձդ, պիտոյ է նորանց արձակել, {որ} գնան, ապա թէ ոչ, պարտակա՛ն են մնալու

ապա թէ ոչ, պարտակա՛ն են մնալու մինչեւ {որ} հրաման տաս: Արձակելու մասին կարդալիքդ

ը այս յիմարական խրատը, բոլոր հիւրերը, {որ} կային Մահտեսի Թովմասի տանը, մեծ ուշադր

մարիտ, եթէ պատահէի նորան, կը խրատէի, {որ} հետ կենար այսպիսի անօգուտ եւ յիմարական

անգութ էք, - ասաց կոմսը, - իմանալով, {որ} չեմ կարող խոստանալ, պահանջում էք. միթ

պահանջում էք. միթէ՛ չէ կարելի խնդրել, {որ} առանց փոխարինի երգէք: - Միթէ՛ չէ

արելի, - պատասխանեց օրիորդ Մարիամը, - {որ} դուք մի փոքր վաղ ճանապարհ ձգէք ձեր հիւր

փոքր երկար պահեմ Եումը մեր մօտ, այնպէս {որ} դո՛ւք հանդիպէք նորան այստեղ: - Լսե

Այդ մի երազ էր․․․ կամ գէթ առաչօք, {Որ} կրակ ձգեց սրտիս մէջ անմար․ Թշնամի վ

ինել համաձայն․ Այն ի՛նչ շնորհք էր, {որ} կաթեց մատից, Որով ցոյց տուեց երկին

Միախառնուեցան վերջին ձայնի հետ, {Որ} արձակեցին այնքան շատ հոգի: Մր

ամը, ամենի, աչքը դարձան կոմսի վերայ, {որ} լսեն նորա կարծիքը այդ երգի մասին: Բայց

սաց, միմիայն շնորհակալ եղաւ օրիորդից, {որ} զուարճութիւն պատճառեց, երգելով ու ածել

ւմ մի փոքր տեղեկութիւն տալ նորա մասին, {որ} յետոյ կարողանանք ներս տանել մեր ընթերցո

երը այնպէս զօրանում են եւ նրբանում են, {որ} մի մաշուած դրամ եւս շօշափելով կարող են

ւմ է եւ զօրանում է մինչեւ այն աստիճան, {որ} առանց մի ձայն լսելու, միմիայն նայելով

հրացանը որսի վերայ, հաւաստի լինելով, {որ} շուտով պիտի գետին ընկնի որսը որսորդի օգ

լեզուները... Առհասարակ պիտի իմանալ, {որ} այսպիսի գործողութենների մէջ մտանող մարդ

թէ մի եւ կէս մանէթ: Բայց այն կօշիկը, {որ} ցոյց էին տուել ինձ որպէս գաղափար, որի

նիւթերից չպատրաստեմ կօշիկները այնպէս, {որ} իւրաքանչիւրը ինձ մի մանէթ նստելով, կէս

նոցա հայեացքի մէջ կար մի թունաւոր բան, {որ} հանդիպողի երեսին էր զարկում սորա չքաւոր

ց նոցա հայրը, ո՛չ այն դիտաւորութեամբ, {որ} բան ուսանէին ( պ. Յովնաթանեանցը, իւր

արժանաւորութիւնքը: Հարկ չկայ ասելու, {որ} այս ճանապարհով ստացածը լինում է բոլորով

է դպրոց, եւ թէ ինչպէս պիտի լինէր նա, {որ} լցուցանէր իւր խորհուրդը: Պարոնը կը լին

, ապա պատասխանելու էի, թէ մի երեսից, {որ} ոչինչ մարդկային բան չէր ցոյց տալիս: Եր

եւում են երեսի գծերի վերայ: Եւ երեսը, {որ} ոչինչ էր ցոյց տալիս, վկայում է ոչնչութ

ց տալիս, վկայում է ոչնչութիւնը հոգու, {որ} նստած էր մի կազմուածքի մէջ: Ես գերադաս

ս տան գլխաւոր արժանաւորութիւնը էր այն, {որ} միեւնոյն ժամանակ պատկանում էր երկու փող

ած իւր առանձնարանում նայում էր ճրագին, {որ} չգիտէ ոչինչ տնտեսութիւն եւ անխնայ վառւո

որդիք եւ վերջապէս ամուսինս: Ստո՛յգ է, {որ} ասում են, թէ աշխարհի երեսին ամենայն լա

իւն վճարւում է ապերախտութեամբ: Եղբայրս {որ}, եթէ ես չլինէի, պիտի ծառայ լինէր ուրի

առնեմ, ո՞ւմ ասեմ, իմ երեսի կեղտը պիտի {որ} ես ինքս ծածկեմ օտարների աչքից...

աւոր յայտնութեններով: Քաջ գիտէք դուք, {որ} նա եղած չէ իմ բժշկական հոգաբարձութեան տ

նիւ դուք հասկանալու չէք. այս եւս կայ, {որ} ձեզ այնքան հարկաւոր չէ ցաւի պատմութիւնը

հնարը: - Ամենեւին ճշմարտութիւն է, {որ} խօսում էք, - ասաց պ. Յովնաթանեանցը,

կան, այլեւ բարոյական. տարակոյս չկայ, {որ} բարոյականութիւնը հիմնուած է մարդասիրութ

անխորհուրդ ձեր դստեր բժշկութեան մասին, {որ} չգիտեմ, թէ ինչ մտածեմ, թէ ի՛նչ պատճառ

- Իմ առաջին եւ վերջին խորհուրդը այս է, {որ} յետ հրաւիրէք դուք ձեր փեսան... Համաձ

խօսքերից եւ նկատողութեններից. մանաւանդ {որ} ձեր դուստրը ամենայն օր շրջապատուած է հր

որա ուղեղը... ես կարճ եմ ասում ձեզ, {որ} եթէ դուք չկատարէք իմ առաջարկութիւնը, ձ

յդ կորստական սկզբունքը հերիք պատճառ է, {որ} դուք չհարստանայիք երբեք: - Դորա փո

փից դուրս էք գնում: - Նորա համար, {որ} դուք երբեք չէք եղած չափի տակ. եւ ձեր ա

ց. պատճառ, ամենայն խրատ եւ խորհուրդ, {որ} ուղղակի վերաբերւում էին իմ ընտանեկան կե

վերաբերւում էին իմ ընտանեկան կեանքին, {որ} մի բան եւս հասարակաց չունի ձեր հետ, պա

ւասարապատիւ զաւակներ են բոլոր արարածք, {որ} գոյանում են եւ պահպանւում են բնութեան մ

ում էի անբաղդ, բայց այժմ տեսանում եմ, {որ} դուք առաւել անբաղդ էք եղած, քան թէ ես

խելք չկայ դորա մէջ: Ինչպէս կարելի է, {որ} ես իմ պատուանուններով եւ պատուանշաններո

անշաններով հաւասար լինիմ իմ եղբոր հետ, {որ} ոչինչ ունէր. դուք ուրանում էք մարդկայի

ել Նախախնամութիւնը, թէ նա էր պատճառը, {որ} ձեր ընտանիքը ճաշակելու չէր երջանկութեան

ործակատար են ոչ միայն զանազան մարմինք, {որ} շատ անգամ պիտոյ էր զգուշութեամբ ներս բե

վ, չկամենալով կատարել ձեր խոստմունքը, {որ} արել էիք ձեր փեսային, հարկադրել էք նոր

ւք հետ էք պահել ձեր մօտ նորա ամուսինը, {որ}, աստուածային եւ քաղաքական օրէնքներով,

յս անբնական գործողութեան հետեւանքը չէ, {որ} այսօր ձեր դուստրը գտանւում է այդ վիճակո

չէր ձեր դստերը այստեղ, բայց մոռացաք, {որ} պակասելու էր նորան մի մարդ, որի պաշտօն

ձեր դուստրը այնպիսի անքակտելի կապերով, {որ} մարդու ձեռքը իշխանութիւն չունի բաժանել

գործ դրեցիք ձեր ծնողական իշխանութիւնը, {որ}, զաւակի ամուսնութենից յետոյ, վերջանու

չէր պատերազմ յայտնել բժշկապետին, նախ, {որ} նա գիտէր պ. Յովնաթանեանցի բոլոր ընտանե

բոլոր ընտանեկան գաղտնիքը, եւ երկրորդ, {որ} պարոնի ընտանիքը միշտ կարօտ էր բժշկապետի

: - Համաձայնեցէք, պարոն բժշկապետ, {որ} դուք ձեր խորհուրդը տուեցիք ինձ շատ խիստ

արճիճ... - Սաստիկ պատուիրեցի՛ր, {որ} ոչ ովին բան չասեն: - Այո՛, ասացի

ժմեան հոգաբարձութեան խորհուրդը այն էր, {որ} հարիւր քառասուն փուդ արճիճ խառնուի կլայ

ի մէջ: Սորա հետեւանքը լինելու էր այն, {որ} կառավարութիւնը այդ արճճի քանակութիւնը պ

այժմ կը հասկանան մեզ, մանաւանդ նոքա, {որ} փոքր ի շատէ գաղափար ունին կլայեկի եւ ար

ծ սեղանի վերայ վառւում էին երկու ճրագ, {որ} չէին լուսաւորում տան հեռաւոր անկիւնը,

մէջ այնպէս սաստիկ հետ գնաց դէպի դուռը, {որ} անզգուշաբար զարկելով եւ աղաղակ հանելով

էս, մօտեցաւ սեղանին: Դա մի ծառայ էր, {որ} չորս ամիս ոչինչ վարձ չստանալով եւ հասած

իոն կանգուն տասներկու կոպեկանոց կտաւը, {որ} գնել էի իմ ձեռքով, տուեցի պաշար ընդուն

նզգամ: Սպասի՛ր, ես քեզ այն օրը ձգեմ, {որ} օրական հացի կարօտ դառնաս, նզովեալ․ Հայ

ած վարձին նայիր... կորի՛ր, կորի՛ր, {որ} աչքս չտեսանէ: Այլ բան չկար, որ խո

, որ աչքս չտեսանէ: Այլ բան չկար, {որ} խոսէր ողորմելի ծառան, ուստի դուրս եկաւ

նց ազգասիրութեամբ այնքան լցրել են օդը, {որ} բոլոր մարդկութեան շնչառութիւնը դժուարաց

տուած կեանք տայ, Աստուած հաստատ պահէ, {որ} ազգը սիրելով, կառքերով ման գայ, աշխար

տուած ապակիների տեղ հաստ թուղթ կպցնել, {որ} ընդունող աստիճանաւորը չկարողանայ լաւ նկ

ը ամենայն ճշտութեամբ: - Մուրհակը, {որ} ստացաք այսօր, վաւերացուցա՞ծ է օրէնքի զ

գործակատարը եւ ձեռքը տարաւ դէպի ծոցը, {որ} հանէ եւ ցոյց տայ: - Ներողութի՛ւն,

այ ձեր անունով քաղաքական սուրհանդակից, {որ} մոռանալով չմատուցի մինչեւ այժմ: - Այս