Պատմութիւն

Իսկ յետ գնալոյն նոցա ես մնացի միայն՝ խեղճ եւ ողորմելի, միայնակ ի մէջ անհուն դաշտին եւ ի մէջ խուղիցն բազմութեան իմ միաբանօքս հանդերձ, որպէս բու աւերակի եւ որպէս ճնճղուկ միայն ի տանիս: Վասն զի գերիք բազում թափեցի ի պարսից գերչաց խորասանցոց, զոմանս թանկագին զոմանս աժանագին եւ զոմանս ձրի բերէին եւ տային ցիս, թէ՝ «Ի տեղիս եւ ի տեարս իւրեանց հասցուր»: Կային եւ կանայք յղիք ի միջի իւրեանց՝ յղիացեալք ի տանց եւ յարանց իւրեանց, քանզի Է (7) ամիս էր գերութիւնք նոցա: Որ եւ ոմանք ծնան ի Մուղան, եւ հրամայեցի Ագուլեաց աւագիրիցու, որ էր ընդ իս՝ տէր Թումայ անուն, որ մկրտեսցէ զերեխայսն ի գետն Եփրատ եւ անուանեսցէ զանունս նոցա Մուղան: Ծնաւ եւ կին մի ի Մեղրի, եւ անուանեցին զանուն նորա Մեղրիկ՝ մինչ տանէին զնոսա Ագուլիս եւ Աստապատ:

Կային եւ աղջկունք, մանկունք եւ տղայք՝ Զ (6), Ը (8) եւ Ժ (10) տարեկան եւ այլք մեծագոյն տղայքն՝ ԺԵ (15) եւ Ի (20) տարեկան, աւելի կամ պակաս: Լուայ որք բազումք փախեան, օգնականութեամբն Աստուծոյ, եւ զերծան: Եւ Գ (3) անգամ ջորօք եւ ուղտօք, մէկ մէկ ի միաբանից իմոց վերակացու եդեալ ի վերա նոցա, յղեցի. նախ՝ յորժամ ուղտէրն տարան ըղտաբանք ի յԷջմիածին, քանզի այլ ոչ էր մեզ պիտոյ: Ընդ նոսա գնացին դաս մի:

Իսկ զայլս ի յԱստապատ եւ Ագուլիս առաքեցի, վասն զի էր սղութիւն եւ նուազութիւն հացի, որ եւ իմ ջորօքս հասուցանէին ի Դուզախն: Եւ գրեցի նոցա, զի նոքա հասուցանիցեն ի յԱստապատ եւ Ագուլիս, վասն զի էր անդ Ներսէս կաթողիկոսն Աղուանից Գանձասարու եւ, զոր ինչ գրէի, վաղվաղակի տայր կատարումն:

Եւ անտի բարձեալ զգրաստքն մեր ալիւր եւ գարի, եւ այլ հարկաւոր խուրակք եւ դառնային անդրէն առ մեզ, վասն զի ոչ գտանիւր հաց եւ ցորեան ի բանակն: Եւ թէպէտ թային տային մեզ, բայց աւուրն, յորում մուրախաս արար զմեզ, կտրեցին զթայինն: Եւ ոչ եթէ միայն ի Մուղան էր նուազութիւն հացի, այլ՝ ամենայն տեղիս Թարվիզու եւ այսր. եւ Տուզախ, ի Կէնճէ, ի Ղազախ, ի Լօռի, ի Վրաց տուն, ի Գեղամայ ծովն եզերեայքն, ի Ծաղկնուձորն, ի Ղափան, ի Նախչուան եւ Երեւան: Այս գրեալ նահանգներն օսման օխասին Ա (1)-Ա (1) շահի ցորեան, եւ այն եւս ոչ գտանիւր:

Որ եւ մեք ի Մուղան՝ ի պակասել հացին եւ ալիւրին, զոր բերեալ էաք ի սուրբ Էջմիածնայ, շաբաթ մի եւ այլ աւելի խարշեալ եւ խանձեալ ցորեան կերանք: Եւ վասն այս պատճառի աստ եւ անդ բաժանէին զազատեցեալ գերիքն:

Որ եւ Գ (3) անգամ Ա (1) - Ա (1) պօլուկ յղեցի: Նախ՝ ընդ ուղտոցն յղեցի պօլուկ մի: Վերակացու եդի զշաթիր Մաղաքիայն եւ Բ (2) սայիք, որք եկեալք էին յԵրեւանայ եւ յԷջմիածնայ:

Երկրորդ անգամ ղրկեցի պօլուկ մի գերի, վերակացու՝ աստապատցի ամբարտար Սարգիս վարդապետն եւ Հնձուց վանից Եղիայ վարդապետն՝ որ տարին ի Տուզախ ընդ մեր ջորոցն: Եւ գրեցի Գանձասարու կաթողիկոսին, զի աւանակաւ եւ կամ եզամբ հնարիցէ եւ յղիցէ մինչեւ ցԱգուլիս, եւ զմեր ջորիքն խորակ բարձեալ դարձուսցէ զմեզ Եղիայ վարդապետն, եւ Սարգիս վարդապետն գնասցէ ընդ գերեացն:

Եւ այս միջոցս, մինչ գնային ի Տուզախ, եղեւ բաժանումն խիլային եւ հրաման մեզ՝ գնալ յԵրեւան, զի Ե (5) աւուր ճանապարհ է Տուզախին ի Մուղանու:

Այլ եւ զոմանս ի ջորոցն յղեալ էի ի Շամախի ընդ Տաթեւու Մկրտիչ վարդապետին Ղափանցւոյ, զի բերցէ եւ նա խորակ մեզ եւ անասնոցն, զի յետի օրերն թանկացաւ ցորեանն եւ գարին ի Մուղան: Եւ եղեւ Թարվիզի լիտրն Ա (1) զօլաթա եւ Ժ (10) թիմին որ է ԹՃ (900) դրամ:

Եւ ի փետրվարի ԻԱ (21) եկն Մկրտիչ վարդապետն՝ բարձեալ Դ (4) ջօրօք ալիւր, եփած հաց, գարի եւ գինի, ունելով ընդ իւր եւ զԻսրայէլ վարդապետն, Մեսարու վանից Բ (2) քահանայք եւ Ե (5)-Զ (6) իշխանք: Որում խնդիրք ուզէին ի մէնջ վասն Բ (2) իրաց:

Մի՝ վասն ճզիէյին, զոր շատ պահանջէին, խնդրեցին՝ ըստ առաջի սահմանին. տնով մարդու Գ (3) ղուռուշ եւ ազապ տղայոց ղուռուշ եւ կէս:

Այլ եւ՝ վասն բնակութեան, զի զՇամախին աւերեալ էր եւ քակեալ Վալինամաթն, յորժամ էառ՝ յառաջ քան զգալն ի Կէնճէ, եւ Ը (8) ժամու ճանապարհ հեռու ի Շամախուցն հողէ բերդ մի շինեալ, հրամայեաց զմնացեալ շամախեցիքն անդ բնակեցուցանել: Եւ զի էր օդն ապականեալ, եւ տեղն՝ շողային եւ ջուրն՝ պակաս եւ տաճկունք, որք են լակզիք եւ սուննիք, վշտացուցանէին եւ նեղացուցանէին զտառապեալսն, այսինքն՝ զազգն մեր, վասն որոյ խնդրեցին բազում անգամ կրկին բնակիլ ի աւերեալ Շամախու քաղաքն, որ եւ բարկացեալ՝ իսպառ քանդեաց: Վասն որոյ անճարացեալ եկին առ իս աղերս:

Որ եւ ես սրտապնդեալ արզ արարի մեծի Վալինամաթին եւ խնդրեցի ի նմանէ տալ հրաման՝ շամախեցի հայոց արտաքոյ նոր շինած բերդին, ժամու մի ճանապարհ հեռի ի բերդէն, ի տեղի մի վայելուչ, զոր նոքա խնդրեցին, զի շինեսցեն վասն իւրեանց բնակութիւն, եւ՝ հող ըստ պիտոյից զի տնկեսցեն այգիս եւ արասցեն արտս: Այլ եւ՝ ի գետոյն, զոր գտանիւր անդ մերձ, առու մի ջուր, զի առոգանիցի գեղն եւ արտորայքն եւ այգիքն իւրեանց: Այլեւ՝ շինելոյ եկեղեցի մի, զի անհնար է հայոց ազգին առանց եկեղեց[ւ]ոյ բնակիլ ի տեղի մի՝ թեեւ դրախտ իցէ: Եւ՝ վասն ճիզիյէին, եւ այլազգիքն զիւրեանք մի նեղացուցանեն եւ մի խ[ո]ւիցեն: Եւ առժամայն շնորհօքն Աստուծայ քաղցրացաւ սիրտն, եւ զիջաւ ի խնդիրս իմ:

Եւ վաղվաղակի շնորհեաց զրախամն՝ ընդարձակ բանիւք գրեալ զպույրուլթուն, առաւել քան զխնդիրն իմ: Յորմէ առեալ գնացին մեծաւ ուրախութեամբ եւ շնորհակալութեամբ, օրհնելով զԱստուած:

Իսկ ի Տուզախ գնացող Եղիայ վարդապետն եկաւ փետրվարի ԻԲ (22) օրն կիրակի: Եւ ի նոյն գիշերն գողացան զՂուլայ ձիակն իմ եւ ածին ինձ տրտմութիւն մեծ, զի էր յոյժ հանդարտ եւ հաւասարագնաց ձի՝ ըստ իմում սրտի:

Եւ կրկին թափեցի ի գերեացն, որքան որ կարողացա: Եւ կարացի հնարել եւ գտանել՝ փոխ ըստակ առի եւ տուի գին գերեացն: Եւ այն էր մեծ փորձութիւն, զի հետիոտս ոչ կարէին գնալ, եւ ըստ բաւականին գրաստ ոչ գտանիւր: