Լեւոն Մեծագործ

Դ. Ներսէս Լամբրունեցի եւ Լեւոն

Կարգ բանիցս, մանաւանդ թէ դիպացս, հարկ առնէ աստանօր ` գամ մի եւս յանդիման իրերաց կանգնեալ նկատել ` զերկոսին աւագագոյն անձինս ժողովոյն եւ ժամանակին, զԼեւոն եւ զՆերսէս. որք եւ յամենայն մեծամեծ գործս աշխարհին նախաձեռն գտան. մին ` ինքնայօժար կամօք եւ խրոխտա ­ բար, միւսն ` կիսակամ եւ հեզաբար. մին ` հաւասարապէս հանճարեղ եւ յան ­ դուգն ` համարձակէր ցոր վայր մարթէր, թերեւս եւ անդրագոյնս. զմիւսն ` հրա ­ ւիրէր եւ ստիպէր ինքնին արժանաւորութիւն հանճարոյն եւ սրբութեանն. որով եւ ’ ի միջի վեհագունիցն աթոռով եւ պատուով եւ տիովք ` վեհագոյն գտանիւր. որպէս ’ ի ժողովին Հռոմկլայ կամ Տարսոնի (1179), ’ ի դեսպանու ­ թիւնս առ կայսերս եւ առ այլս. եւ յայսմ իսկ ժողովի դատապարտութեան Գրիգորի Ե. որ որքան եւ արդարացի էր գործ, ’ ի շինութիւն մեծի եկեղեցւոյ ազգին, որոյ էին իբրեւ հարիւր եպիսկոպոսունք, ընդ անխոհեմ վարչութեամբ մանկան միոյ, սակայն եւ դժպհի էր անդամոց ` զօծեալն եւ զմեծափառ գլուխ ` ’ ի բաց մերժել. եւ որպէս սովոր է մարդկան, մանաւանդ լեզուանեաց եւ նենգաւորաց, յայսպիսի աղիտագոյն եւ գորովախառն դէպս ` ըստգտանել եւ երգիծանել զգործադիրսն ոմանս, զորս հեզագոյնս տեսանիցեն, մանաւանդ եթէ եւ կանխաւ խէթ ինչ ունէին ընդ նմա, սկսան եւ այժմիկ ( առաւել ` հեռա ­ ւորքն որք ’ ի Մեծ Հայս ) մախալ ընդ Լամբրունեցին, որպէս ծանուցանէ ինքնին գրելով համարձակ առ Լեւոն. « Այնր աւուր խաժամուժն ` ’ ի քո իշխանութենէդ զանգիտեցին, եւ զմեզ ` նպատակ նախատանաց ` փոխանակ քո արարին, եւ զամբոխեալ ոգիսն եւ զսնափառսն ` ընդ ինքեանս շարժեցին ». ’ ի գլուխ Սրբոյն կուտելով զամենայն եպերանս ` եթէ գոյր ինչ եպերելի: Իսկ սա ` ոչ զյաչաղկոտացն միայն ` այլ եւ զնորին իսկ Լեւոնի նշաւակէ աստանօր զգայթ ’ ի գայթի գնացս. որ ` երեւի իմն ըստ աշխարհիկ քաղաքական խորագի ­ տու ­ թեան կամ անձնասիրութեան, առ ’ ի թօթափել յանձնէ զամենայն ըստգիւտ, անպատսպար թողեալ զայր ` զոր հնգակի պատգամօքն հրաւիրեաց ’ ի խորհուրդ եւ ’ ի գործ. եւ զի ոչ այսորիկ աղագաւ միայն, այլ եւ վասն բազում այլ ինչ իրաց ` հեթեթանօք ամբաստանէին զՆերսէս, իբրու նորաձեւութեանց մուծիչ. փոխանակ բարեձեւութիւնս խոստովանելոյ, դարձեալ շարժեցին զԼեւոն, գէթ ’ ի վերին երեսս, երկմտել իմն ’ ի նմանէ, զոր գերահանճար քան զամենեսին յուխտի եկեղեցւոյն ճանաչէր, գոգջիր եւ քան զճարտարագոյնս ’ ի քաղաքայնոցն, որպէս եւ ինքն քաջ քան յայլոց ` ’ ի նմանէ կշռադատեալ լինէր զարժանեացն. եւ երկիցս գրեաց առ Սուրբն եւ Սիրելին, համարս իմն պա ­ հանջելով եւ պատասխանիս զամբաստանութեանցն եղելոց, իբրու ’ ի հե ­ ռուստ լսելով, ’ ի Հաղբատայ եւ ’ ի Քոբայրայ, եւ յանկարծոյն իմն անտես լինե ­ լով նորայոցն ակնյայտնի եւ մերձաւոր գործոց ուղղութեանց: Ստիպեցաւ Սուրբն լուծանել մի անգամ եւս զպարկեշտ լռութիւնն, եւ ոչ առ ամբաստա ­ նողսն չարալեզուս, այլ առ ունկնդիր բամբասանացն ` առ Լեւոն ինքն ` ուղղել թղթով զբանսն, զմի ’ ի հրաշագոյն գրուածոց իւրոց եւ համօրէն անձնական ջատագովութեանց. զորոյ զորպիսութեամբ զանց արարեալ ’ ի տեղւոջս, միայն զպատշաճն պատմութեանս յուշ արասցուք. զի ցուցանէ ` ոչ ինքնահա ­ մար ­ ձակ ինչ արարեալ յայնմ ժողովի, այլ համաձայնեալ արարելոցն ’ ի նմին Լեւոնէ կամ Լեւոնիւ. ուր ` յիշէ ընդ աղօտ ` եւ այլ ինչ գործս արարեալ Լեւոնի ` ’ ի նոյն դէպս կալանաց տղայ կաթողիկոսին, զմեռանել ոմանց ’ ի Հռոմկլայն ` յեռօրեայ հակառակութեանն եղելոյ ընդ բերդացիս եւ ընդ արտաքինսն, եւ Լեւոնի պահանջել եւ առնուլ տուգանս, նաեւ յայնոցիկ կամ վասն այնոցիկ ` որ ազգականք էին Ներսիսի, եւ սմա անկ էր ժառանգութիւնն [1]. « Բայց իբրեւ Աստուծոյ հրամանին, ( ասէ ), իշխանութեանդ հնազանդեցաք, եւ հաւատացաք Աստուծոյ տալ քեզ իմաստ առ ’ ի նոյն, գիտել զթերութիւն անձին. զոր եւ աղօթեցաք, եւ առաք զպտուղ աղօթիցն, ըստ որում եւ եսդ բարեսէր »: Բայց ոչ ’ ի սպառ կարճէ եւ զյանդիմանութիւնն. « Ճշմարտութիւնս մեր, զոր դու աչօք ես տեսեալ եւ վայելեալ, վասն նոցին զրպարտելոյն ` երգիծանե՞մ … Հեռի արասցէ Աստուած ’ ի քէն զՊիղատոսի դատողութեանն ճանապարհ։ … Թէ քո աստուած ­ պաշ ­ տութիւնդ արժանացոյց զնոսա պատասխանւոյ, մեր իմաս ­ տու ­ թիւնս ` ոչ բնաւ. զի խրատիմք ` ոչ տալ անզգամին պատասխանի ». եւ այլն: Ճշմար ­ տու ­ թեան ` քան անձին ջատագով, ոչ պատկառէր Ներսէս ` զայն զոր թագաւո ­ րա ­ պէսն պատուէր ` մանկաբար խրատել ` բանիւ եւ թղթով, անահ յամենեցուն ահարկուէն Լեւոնէ [2]. որ, որպէս ակնարկեցաք, առաւել առ երեսս գործէր, առ ’ ի շահել զհեռաւորսն եւս, կամ առ ’ ի միաբանել ` եթէ հնար էր ` զամբաս ­ տանողսն եւ զամբաստանեալն, քան թէ խտրէր եւ օտարանայր ’ ի Սրբոյն, զորոյ յարգ եւ վարկ ` դարձեալ յետ սակաւուց յայտ արար ` անմոռաց ունել ’ ի մտի եւ ’ ի սրտի, թագընկալութեամբ յեկեղեցւոջ նորին ’ ի Տարսոն, եւ դեսպան առաքելով ’ ի դուռն կայսեր արեւելից, որպէս ցուցցէ կարգ պատմութեանս:

Ոչ ինչ պակաս եւ Ներսէս ծանեաւ զԼեւոն, որպէս էրն, վեհագոյն քան զհասարակ չափ իշխանաց ազգին ` մերձ եւ հեռի ժամանակաց. եւ թէպէտ ազատ եւ անահ ’ ի նմանէ, եւ սրբազան կարգաւն, եւ տէրութեամբ Լամբրունի եւ համբաւովն, այլ ոչ յաչաղէր արժանաւորին զարժանն մատուցանել շուք եւ մեծարանս, առատ եւ ջերմ սրտիւ. եւ յառաջ իսկ քան զժամանակս դիպացս այսոցիկ, ’ ի յիշատակարանս գրոց իւրոց պանծանօք իմն կոչէ միշտ զնա ` Իշխողս մեր, կամ « Պարոն մեր Լեւոն, որ ’ ի սոյն ժամանակս (1190) էր իշխող Կիլիկիոյ եւ Սաւրիոյ եւ լերանց սոցին ». եւ ’ ի թղթիս յայսմիկ ( գրելոյ յամի 1194) մինչ չեւ էր թերեւս Լեւոնի ծանուցեալ թագաւոր յայլոց, այնպէս կոչէ զնա. « Դու թագաւոր մեր », եւ մաղթէ հաւասարել զաթոռ նորա Կոստանդեանց եւ Թէոդոսեանց նոյնպէս եւ յետ երկեմենի (1196), զի ընդարձակեաց զտէրութիւն Հայոց ` « Թագաւորի Լեւոնի ձեռն, որ ’ ի Կիւլիկեայս եւ Ասորւոց գաւառացն տիրէ … ’ ի փառս Քրիստոսի եւ ’ ի զօրութիւն քրիստոնէից ». եւ պերճագոյն եւս ’ ի հուսկ ամի կենացն, իբրու կտակ իմն ամենարժեայ թողլով նմա զբանքս. « Թագաւոր Հայոց Լեւոն, որ յ ’ Ռոբինեանց, բարեպաշտ եւ յաղթող Աստուծով. որոյ հռչակ արութեանն շարժեաց զմեծ ինքնակալն հին Հռոմայ ` զՀեռի, եւ Նոր Հռոմայ ` զԱլեքս, որք պսակեցին սա քարամբք պատուականաւ. զսա ` Քրիստոս Աստուած մեր շնորհեսցէ մեզ երկայնութեամբ աւուրց եւ անվանելի յաղթութեամբ. եւ ’ ի փոխիլն աստի ` սրբոց թագաւորացն արասցէ պսակակից եւ խորանակից, ’ ի լուսեղէն խորանս »:

Զօրութեամբ եւ զգօնութեամբ՝ Լեւոն ոչ միայն ’ ի վերայ բնիկ եւ տոհմային եկեղեցւոյն եւ եկեղեցականաց թեւարկու լինէր, այլ եւ այլոց արեւելեայց ` ’ ի կարեւոր պէտս նոցին. որպէս երբեմն Ասորւոց ընտրեալ իւրեանց պատրիարք ` ոչ համօրէն հաւանութեամբ ` զՄիքայէլ Կրսեր, ընտրեցին եւ այլ աւագ եպիսկոպոսունք ` զգիտնականն Յովհաննէս - Յեսու ` Կարճիկ մականուանեալ, յամի 1208. որ առ ապահովութեան եկն ’ ի Կիլիկիա եւ եկաց ’ ի Պաքսիմատի վանս, տարեւոր ժամանակ. մինչեւ միաբանք մեծի վանացն Գաւիկաթայ ` որ ’ ի Սիս, աղաչեցին զԼեւոն, եւ ետ սա գիր ընծայութեան առ Միւէզզէտտին [3] սուլտան Մելիտինեայ, ընդ որոյ իշխանութեամբ էր աթոռ պատրիարքացն Ասորւոց, եւ հաստատեալ յիշխանութեանն ` գնաց անդր Յեսու. եւ դարձեալ եկեալ եկաց առ ժամանակ մի եւս ’ ի Գաւիկաթի վանսն, զոր Լեւոնի շնորհեալ էր նմա. ուր եւ յետ ժամանակաց առ Հեթմով տեսաք ( յէջ 221 ) կացեալ ա՛յլ պատրիարքունս եւ մետրապօլիտս Ասորիս եւ յապահովեալս անդ:

[1]             « Եկաք (’ ի ժողովն ), եւ զոր ինչ արարիք յայն ժողովն՝ համաձայնեցաք … ( իսկ հակա ­ ռա ­ կողքն ) ոչ քննեցին եւ ոչ հաւատացին մեր արդար իրաւամբք զմանուկն նահանջելոյ, եւ ոչ չա ­ րակ ­ նելոյ իշխանութեանն, որում առընթեր էաք եւ տեղեակ … եւ անտես արարին զաստուածահաստատ Իշխողիդ գիր, եւ զսուրբ ժողովոյ եպիսկոպոսացն որ ընդ քեզ, եւ զարժանաւոր եպիսկոպոսին հրեշտակութիւնն » ։ — Ո՞ արդեօք էր եպիսկոպոսն այն արժանաւոր։

[2]             Գրիչ վարուց Սրբոյն յամի 1190, անդստին յառաջին ամաց ծանօթութեան Լեւոնի ընդ Ներսիսի, ասէ. « Ի տօնս տէրունականս՝ առ իւր տանէր զհայրս մեր, եւ առ ’ ի սմանէ վարդապետական խրատով եւ սրբոյ պատարագին նուիրագործութեամբ՝ մխիթարէր, հանդերձ բազմութեամբ ժողովոյն » ։

[3]             Ասսեմանի ( Մատենադարան Արեւել. Բ. 231) առ Իզզէտտին սուլտան Կեսարիոյ ասէ գրեալ Լեւոնի. թերեւս յետ պաշարման քաղաքին եւ հաշտութեանն ընդ սուլտանին։ — Նոյն՝ աւանդէ այլուր, ըստ հին գրչաց Ասորւոց, վասն վանացն Գաւիկաթայ ( զոր սակաւ ինչ այլայլութեամբ յիշեցաք ’ ի տեղագրութեան Սսոյ, յէջ 221 ), եթէ շինեալ իցէ անդստին ’ ի Զ դարու, յԱքուդեմեայ մեծագահ եպիսկոպոսէ Ասորւոց՝ ձեռնադրելոյ ’ ի մերոյս սակաւածանօթ Քրիստափորէ կաթողիկոսէ՝ կացելոյ յետ Գիւտի։