Սիսուան

41. Անաշա. Անդաւշծի բերդ

Պարք բարձր բարձր լերանց Գահուն Կիլիկիոյ ` անջրպետեն ընդ գետահովիտ Կիւդնոսի ’ ի հարաւ, եւ ընդ ձորահովիտս արեւմտեան առաջից Սարոսի ’ ի հիւսիս կոյս. միջոցն որ ’ ի հիւսիսոյ պարուն մինչեւ ’ ի սահմանակցութիւն նահանգաց Իկոնիոնի եւ Մարաշայ, բաւիղ իմն է բարձանց եւ փորոց, ընդ որ բնութիւն ` լեռնահոսան վտակօքն, եւ մարդիկ ` առ գիւտ բովուց ծածկելոց ’ ի նոսին եւ յայլ պէտս ` բացեալ են հունս անցից դժուարագնացս, եւ հանգոյնս դեռ եւս տեղագրելոցս ’ ի հարաւակողմանն ` շուրջ զպահակաւն Կիլիկիոյ: Երկիրն նուազեալ ’ ի բուսաբերութենէ քան զայս կողմն ` առաւելու ճոխութեամբ  հրահալելի նիւթոց, զորոց եւ ’ ի բնագրութեանս եղեն բանք: Եթէ անդստին յաւուրց Հռովմայեցւոց ինքնակալութեան ` գոյր անցուդարձ ’ ի լեռնաստանս յայս,  ցուցանեն  քաղաքք կամ աւանք ոմանք ` նշանակեալք ’ ի հին գրչաց իբրեւ հանգոյցք եւ իջեվանք արահետ պողոտայի, որ ’ ի Կեսարիոյ կամ յԻկոնիոնէ տանէր ’ ի Տարսոն, եւ յիշեսցին ըստ կարգի տեղագրութեանս, զոր սկսանիմք արդ ’ ի սահմանաց անտի ` ուր դադարեցուցաքս ` ’ ի հովտին Կիւդնոսի, այն է ’ ի հիւսիսոյ կողման Դրանցն Կիլիկիոյ. զի եւ անտուստ սակաւուք ’ ի վերոյ Թէքիրայ եւ ամրութեանց հաստատելոց յԻպրահիմ փաշայէ, անջրպետին հովիտք երկոցուն գետոց մեծաց, Կիւդնոսի եւ Սարոսի. յետնոյս պատկանի վերին մասն կածանին ` որ ընդ մէջ Կուկլկայ եւ Պոդանդեայ. եւ վտակ մի փոքրիկ նովին ուղղութեամբ անցիցն իջանէ ընդ հիւսիս ` ’ ի գետն յետին տեղւոյդ, ընդ մէջ Անաշայ երկայնաձիգ լերին յաջմէն ` որ է յարեւելից, եւ Արմաճըկ լերին [1] յահեկէ ` յարեւմտից. որոց ընդ մէջ ստորոտիցն են անցքն նրբուղի. է եւ նեղուց մի Պէլէմէտիկ պօղազի կոչեցեալ կամ Պէլամալիկ, յանուն մեծի լերին որ կարծեցաւ խորագուբ շիջեալ հրաբուղխ [2], ’ ի միջոցի ( հիւսիսային սպառուածի ) Անաշայ եւ բարձու Ագ-տաղ ( Սպիտակ ) լերին, յորում ճարակին քօշք եւ ընձառիւծք:

Զեզերբ վտակիս ’ ի հիւսիսոյ Թէքիրայ ` ընդ մէջ կապանին եւ Անաշայ լերին ` են արօտավայրք Պիզիճիկ կոչեցեալ, եւ ջրաղաց մի առ նովիմբ: Ի կրաքարուտ լերինս կապանին եւ ’ ի խառնաձոյլ խոռոչի ձորոյն, որպէս եւ առ պահակաւն Կիլիկիոյ, գտանին քարացեալ ժժմակք պարուրաձեւք եւ սանդրաձեւք [3], եւ խեցեմորթք նմանատեսակք գտելոցն ’ ի լումայական  գետինս Հնդկաց աշխարհի: —  Ժամաւ  հեռի ’ ի Պոդանդեայ ’ ի գագաթան սեպացեալ լերինն Անաշայ ` կանգնեալ  կայ բերդ համանուն Անաշա-գալէսի ’ ի 4000 ՛ բարձու, որ է 1750 ՛ բարձր յերեսաց գետոյն, հանդէպ Ագտաղ լերին ( յարեւմտից ), տաշածոյ սեաւ վիմօք, հանգոյն բերդին Կուկլակայ, յոր հանէ քարակտուր ուղի ’ ի միջի շոճեաց, եւ երկու դրունք մուծանեն, մին ’ ի ստորոտ գահաւանդին: Յանջատ քարաժեռի ուրեմն կարկառելոյ ’ ի վերոյ քան զգահս ` յոր բերդն կառուցեալ է, երեւին խուռն խաչքանդակք մանունք, զոր եւրոպացի ուղեւորք համարին Խաչակրաց յիշատակս, որք եւ զամենայն այսպիսիս՝ նոցա ընծայեն, որպէս Թուրքք ` զամենայնն  Ճենովացւոց: Ընդարձակ է բերդն, երկայնանիստ ըստ դրից գագաթան լերինն, պարիսպքն  տակաւին կանգուն, բայց յարեւելից եւ ’ ի հարաւոյ կողմանցն, որք անմատոյցք ’ ի բնէ՝ չունէին պէտս ձեռագործ ամրութեան. ըստ ձեւոյ աշտարակաւոր պատուարացն ` Բիւզանդացւոց ժամանակի գործս համարի Լանկլուա. չորք հզօր աշտարակքն կամ բրգունք, երկաթեղէն դրունքն, հանդերձ վեց մարտկոցօք, ամբարանոցօք, եւ քարափոր կորիք ջուրց, շէն էին եւ յառաջին քառորդի դարուս. ագուգայ մի հանէր ’ ի մէջ բերդին, միւս եւս ածէր մինչեւ ’ ի պարտէզն, երկոցուն եւս ’ ի լերանց հարաւակողմանն բերելով զջուրն: Առ ստորոտով  բերդին յարեւմտից հիւսիսոյ ` սակաւուք  հեռի կայր գեօղն Անաշա ` ’ ի դիտակ բարձրատափի ’ ի միջի պարտիզաց, բնակեալ ’ ի Թուրքաց եւ ’ ի Հայոց, առ աւերակօք վաղեմի շինի եւ եկեղեցւոյ մեծի, զոր ասէին դշխոյի միոյ կամ դստեր թագաւորի շինեալ ’ ի դարձին յուխտէ Երուսաղեմի: Աղբիւր մի է առ աւերակօքն ցրտաջուր ամարանի [4]: —  Աներկբայապէս մի ’ ի նշանաւոր բերդորայից Հայոց եղեալ թուի սա, այլ ոչ յիշի ’ ի գիրս այսպիսի անուն. իսկ մերձաւորն ձայնիւ Անդաւշծի բերդ ըստ դասակարգի անուանց այլոց բերդորէից ` գուշակի ’ ի ծովեզերս Կիլիկիոյ լինել. բայց եթէ ա՛յլ ինչ անուն կրէր առ մերայովքս, ոչ կարեմ գուշակել, մինչեւ թէ ոչ մանր քննեսցի տեղին, գուցէ արձան ինչ ցարդ պահիցէ զանունն:

Զայլոց ամենայն առ ’ ի նախնեաց յիշելոց բերդորայից հաւաստեաւ կամ կարծեօք կամ ըստ պատեհի՝ նշանակեալ եմ զանուանս յընթացս տեղագրութեանս. զսակաւս ոմանս ոչ կարացեալ եւ ոչ միով իւիք նշանակաւ պատշաճել ուրեք. որպիսի է եւ անուանեալն Միքայէլ-կլայ, որոյ տէր յիշի ’ ի ժողովս Սսոյ եւ Ատանայ, յամս 1307-16, Ռեմունդ Սենեսջալ Հայոց. որոյ եւ օր վախճանին նշանակի յարքունի Յայսմաւուրս, յ ’17 յանուարի. եւ էր սա որդի Հեթմոյ, որդւոյ Մարեմայ ` քեռ Ա Հեթմոյ թագաւորի, եւ Յովհաննու Իպլինայ կոմսին Յոպպէի:

[1]             Այս ըստ Պերալայ տեղացուցին. Լանկլուա կոչէ Ալլահ թէփէսի ։

[2]             Ըստ Տէվիսայ, 215 ։

[3]             Տեսակքն կոչեցեալք Echinalampas եւ Montivaultia.

[4]             Ի 10 սեպտեմբեր 1853, ջերմութիւն օդոց էր 22° Ռէօմ., իսկ ջրոյն 3 ¹ / ₂ °. միւս եւս աղբիւր է առ մզկթին՝ ցրտագոյն եւս, 2 ¹ / ₂ ° ։