Սիսուան

33. Լուլուայ բերդ. — Ասկուռաս բերդ

Առ բովանդակել զամենայն առ ’ ի նախնեաց մերոց ծանօթացեալ մեզ վայրս ` ’ ի նահանգիս Լամբրունի եւ ’ ի կողմանքս Գահուց Կիլիկիոյ, հարկ է խնդրել յարեւմտակողմն Լամբրունի, ոչ գիտեմ ո՛րքան վերանալով ընդ հիւսիս, այլ ոչ շատ հեռի, զի եւ մերձ ’ ի Տարսոն ասի ’ ի Բիւզանդացի պատմչաց [1], հուպ ’ ի սահմանս անջրպետաց լերանց Կիլիկիոյ եւ Իսաւրիոյ, ’ ի բարձրաւանդակ վայրի, եւ «’ ի գլուխ Դրանն Կիւլիկոսի » ( ըստ Լամբրունեցւոյն ), զմիւս եւս ամրագոյն բերդորէից նահանգիս, զկոչեցեալն Լուլու, Λουλου, անդստին յիններորդ դարէ, եւ Լուլելս յԱրաբաց. իսկ ’ ի մերոցս յաճախ հոլովմամբ բերդն Լուլուայ, եւ դուն ուրեք Լուլուա իբր անհոլով: Զառաջինն յիշի յամի 832, յորում Էլ - Մամուն ամիրապետ եւ որդիք իւր Մոթասսէմ եւ Ապպաս պաշարեցին զայն ` աւուրս հարիւր, եւ ոչ կարացին առնուլ, եւ յանձնեցին յՕճաիֆ ոմն պնդել զպաշարումն. այլ շինականք սովեալք եւ պաշարեալք ` յարձակեալ կալան զնա, եւ զզօրսն հալածական արարին, որոց հետամուտ լինէր եւ կայսրն Թէոփիլոս. բայց դարձ արարեալ ամիրապետին ` զսա հալածեաց եւ զտեղին նուաճեաց. զայս նշանակէ եւ մերս Վարդան ` յասելն. « Եւ Մամուն էր ’ ի կողմանս Յունաց զամս եօթն, եւ առնոյր զանհպելի ամուրն Լուլուայ »: Բազում անգամ բռնաբարեալ ` մերթ ’ ի ձեռս Արաբաց անկանէր եւ մերթ ’ ի Յունաց, մերթ աւերեալ եւ մերթ շինեալ. որպէս եւ յետ կիսոյ Թ դարու ` յաւուրս Գ Միքայէլի կայսեր ` վերստին նորոգեցին եւ ամրացուցին, եւ կարգեցին ’ ի նմա պահապանս նշանատուս հրով, որք զարշաւանս Արաբաց ազդ առնէին, աստուստ նշանելով ’ ի դիտանոցն Արգէոս լերին Կեսարիոյ, եւ անտի յԻսսամ ? լեառն, եւ այսպէս մի ըստ միոջէ ` ’ ի հրանշան դիտակս լերանց, որոց ութերորդ ’ ի Լուլուայ ` էր բլուրն Ս. Աւքսենտեայ մերձ յարքայանիստն Կ. Պօլիս, յորմէ ազդէր նշանն ’ ի պալատն կայսեր [2]: Արաբացւոց վերստին նուաճեալ զԼուլու ` առաւել եւս ամրացուցին, անտուստ անկասկած ասպատակ սփռելով ’ ի շուրջ սահմանս. վասն այնորիկ ամենայն ջանիւ եւ ուժով գուն գործեալ Վասլի կայսեր ` ’ ի միջոցի 875-8 ամաց, թափեաց ’ ի նոցանէ. զայն տեսեալ, ասէ Պատմիչն ( Կեդրենոս ), անձնատուր եղեւ եւ Մելւուս բերդ, թերեւս Մոլեւոն: Ի սկիզբն ԺԲ դարու ընդ այլոց կողմանց Կիլիկիոյ ` Բրինձն Անտիոքայ ունէր եւ զվիճակ Լուլուայ, պայմանագրով Ալեքսի կայսեր [3] յամի 1108: Ոչ գիտեմ թէ յիշիցի՞ յայնմհետէ Լուլու ’ ի պատմութեան Բիւզանդացւոց. զի եւ ’ ի տկարանալ ամիրապետացն ` ոչ եւս ըստ առաջնոյն կարեւոր համարէր տեղին. զոր յետ երից դարուց, վկայէ Լամբրունեցին, եթէ աղարտեալ եգիտ, եւ «’ ի բազմաժամանակեայ յամայութենէն մարդաբնակ արար մի յեղբարց նմոց, Շահնշահ. եւ զկործանեալ շինուածն Յունաց յԻսմայելացւոց ` շինեաց ամրագոյն. եւ ընդարձակեաց նովաւ զՀայաստանեայս ` թագաւորի Լեւոնի ձեռն … եւ նովաւ կարողացաւ Երկրորդ Կապադովկիոյ, յորում մայրաքաղաք Տիանա, արտահանեալ զնորաշէն ամուրն, ’ ի փառս Քրիստոսի եւ ’ ի զօրութիւն քրիստոնէից » ։ Զայս գրէ Սուրբս յամի 1196, յորում ծայրաքաղ արարեալ զգիրս Օրինադրութեան Բիւզանդացւոց ` թարգմանէր «’ ի հելլենացի մատենէ ». եւ դառնայր յաթոռն Տարսովն ` յղկել « զթարգմանեալն աստ գրչութեամբ », եւ աւանդել Հայոց: — Յայտ լինի ’ ի բանէս ` զի յառաջ քան զԼամբրուն նուաճեալ էր բերդն Լուլուայ ընդ ձեռամբ Լեւոնի, յորոյ թագադրութեան ` հանդիսակից գտաւ եւ Շահնշահ, յամի 1199: Յետ քսան ամաց ` ’ ի ծերութեան եւ ’ ի հիւանդութեան թագաւորին, յորժամ ոչ կարաց անձամբ ելանել ընդդէմ Քէյքաուզայ սուլտանին Իկոնիոնի ` որ պաշարէր զբերդն Կապանու, եւ ոչ կարացեալ առնուլ ` յաջողէր ըմբռնել զԿոստանդին եղբօրորդի Ս. Ներսիսի, եւ զմիւս Կոստանդին՝ որ յապայն արքայահայր, Լեւոն յետ իբր ամի եւ կիսոյ ` առ ’ ի թափել զնոսա ’ ի գերութենէն ` եթող ’ ի սուլտանն ընդ այլոց ինչ տեղեաց եւ զբերդն Լուլուայ, եւ ազատեաց զիւրսն: Յետ այնր ոչ յիշի տեղիդ ’ ի պատմութեան մերում, այլ ոչ օտար թուի կարծել ` եթէ ’ ի բարձման տէրութեան սուլտանացն ` յաշխարհակալութեան Թաթարաց ` որք թողուին ’ ի Հայս զսահմանորդ տեղիս, դարձեալ իցէ եւ Լուլուայ առ սոսա: — Յետ իբր վաթսուն ամաց բարձման թագաւորութեան մերոցս ` յիշատակի բերդս այս առ ճանապարհագրի միոյ Փռանկի, ( Պերդրանտոն, Bertrandon De la Broquière), որ գալով ’ ի կողմանքս, անցեալ ընդ Կապան եւ ընդ լեռնահովիտս ` յարեւմուտս կոյս, դիմելով ’ ի Լարանտա, եկն եւ ետես զբերդս զայս, զոր կոչէ Լեւէ, Lève, ուր եւ Գարաման իշխանն կարգեալ էր բաժտուն, եւ յանձնեալ ’ ի Յոյն մի, որում տուեալ երկուս ( տուգադ ) դահեկանս ` ետ բանալ զպահակն եւ էանց: Յետ քառասնից եւս ամաց ’ ի մարտնչեալ Օսմանեանց ընդ Գարամանն, Մուսդաֆա որդի աշխարհակալին Մէհէմմէտի Բ եւ Ահմէտ փաշայ ` պաշարեցին եւ զամուրս զայս բերդ, զոր ժամանակակից ճանապարհագիր Վենետկեցի կոչէ քաղաք քաջամուր. Una città fortissima nominata Lula. պահապանքն քանզի անփորձք էին որոտմանց հրետից, պակուցեալք, անձնատուր եղեն, եւ խոշտանգեցան ’ ի Մուսդաֆայէ. որոյ կարգեալ անդ այլ պահապանս ` մեկնեցաւ գնալ յԻկոնիոն [4]:

Առաջին տեղի յայնկոյս պահակին ` յառաջ քան զժամանելն յԱռակլի, յիշէ նոյն ճանապարհագիր ` բերդ մի Ասերս անուն (Asers), խեղաթիւրեալ անուն որպէս նախագրեալն Լուլուայ. եւ թուի ինձ մի ’ ի գլխաւոր եւ մեծիշխան բերդորէից աշխարհիս ’ ի պայազատութեան մերազգեացս, եւ հանգոյն առաջնոյն ` ’ ի Յունաց բիւզանդացւոց մնացեալ. այն է բերդն Ասկուռաս, յաճախ ’ ի հոլովականն գրեալ Ասկուռսոյ ` ’ ի սակաւ յիշատակսն: Զուգադէպ գտանի սա Պապեռօնի եւ Լամբրունի, նախ քան զՌուբինեանս ` ունակութեամբն եւ բնակութեամբ ’ ի Հայազարմից Նաթանայէլեանց, ոչ գիտեմ յորմէ՞ գաւառէ Մեծաց Հայոց գաղթելոց, միայն զի յարեւելից կողմանէ ասին, ուստի եւ Հեթմեանքն. եւ հանգոյն սոցին յարեալք ’ ի Յոյնս եւ սպասարկուք նոցին. վասն որոյ եւ նիզակակցեալք ընդդէմ Թորոսի Բ [5] ’ ի պատերազմին Մամեստիոյ, եւ գերի վարեալք ’ ի նմանէ ընդ Օշնի եւ ընդ զօրավարացն Յունաց, եւ ըստ նոցին օրինակի փրկանաւորեալք: Ոչ յիշին զարմք Նաթանայէլեանց, այլ հանգոյն Ապլղարիպայն երեւին նուազեալք, եւ Հեթմեանց պայազատեալ զտեղին. որոյ տէր ’ ի սկզբան թագաւորութեան Լեւոնի՝ էր Վասակ հայր Կոստանդնի արքայահօր, անդստին ’ ի 1165 ամէ. զատ յայսմ նուագէ ` ’ ի պատմութեան յիշի անագան ուրեմն յամի 1316 ա ' յլ տէր Ասկուռասայ ` Սմբատ մարաջախտ, որ էր միանգամայն եւ տէր Պինակ բերդի: Զսա եւս ` քանզի միանագամ եւեթ յիշի հարեւանցի ` եւ անծանօթ է մեզ դրիւք, յիշատակեալ աստանօր ` յանձն առնեմք ապագայից քննութեան:

[1]             Լը Պոյ, Պատմ. Բիւզանդական Կայսերաց, ԺԳ, 91 ։

[2]             Ընդ մէջ Իսսամայ եւ բլեր Ս. Աւքսենտեայ՝ միւս չորեքեան դիտանոցքն կոչին Եգիալ ?, Մամանդ, Կիրկոս, Մոկիլլոս։

[3]             Ըստ Աննայ Կոմնենայ յԱլեքսիատն, ԺԴ։

[4]             Անճիոլելլոյ. Angiolello, presso Ramusio, II, 66.

[5]             Վահրամ վիպասանէ.

« ԶՆաթանիլեանքըն ժողովեալ

Որ յԱսկուռաս էին տիրեալ.

Զի Հայկազնի իշխանք սահեալ

Յարեւելից՝ առ կայսր եկեալ,

Եւ ընդ նորին լըծով մըտեալ,

Եւ ’ ի նմանէ պատիւ գըտեալ ». եւ այլն։