Սիսուան

23. Մլիճ վանք

Եւ էր մի ’ ի նշանաւոր վանորէից Սիսուանայ վանքս այս Մլիճոյ կամ Մլիճի, զի յերկոսին եւս յեղանակս գրի, միշտ ’ ի սեռականն հոլովեալ, որով եւ ոչ է յայտ Մլէ՞ճ թէ Մլիճ կոչելի իցէ յուղղականն. անյայտ է եւ ժամանակ շինութեանն. բայց մի ’ ի հնագունիցն է յաշխարհիս, եւ հաւանօրէն հաստատեալ ’ ի նմին իսկ Ապլղարիպայ, զորմէ եցոյց վերագոյն բանս ` ’ ի սեփականելն ինքեան զՊապեռօն, շինեալ ’ ի նմին եւ եկեղեցի մեծ ’ ի դամբարան իւրոյ տոհմին. եւ զդամբարանս տերանց դղեկիս ` ահա ցուցին յետագայք լինել ’ ի սոյն վանս Մլիճոյ. որպէս եւ գտանի այս աւանդեալ նախ ’ ի պատուական աւետարանի միում, յամին 1198, որոյ գրութիւն եղեւ « սկզբնաւորեալ ’ ի մեծանուն Անապատ Մըլիճի, ընդ հովանեաւ Սրբոյ Աստուածածնին, որ է դամբարան իշխողաց ամուր դղեկին Պապեռօնի »: Յայնմ ամի առաջնորդ ուխտին ` միանգամայն եւ արքեպիսկոպոս Տարսոնի, անընդմէջ յաջորդ Ներսիսի Լամբրունացւոյ ` գոլ վկայի ’ ի պատմչէն՝ Ստեփանոս: Չիք երկբայել զի Ապլղարիպ, Սմբատ, Բակուրան եւ այլ տեարք Պապառօնի հանգուցեալ են ’ ի սեփական դամբարանի աստ իւրեանց, որպէս եւ ոմանք ’ ի մերձաւորաց նոցին, նախայիշեալքն Հեթում եւ Վասիլ ` որդիք քաջին Սմբատայ Գունդստապլի, բազում հաւանութեամբ եւ ինքն, եւ եղբայր իւր կրտսեր Լեւոն (†1258), տարաժամ խամրեալ հիւանդութեամբ, մինչեւ հանդերձեալ զպէտս հար ­ սա ­ նեացն ` « մնայր հողմոյն հիւսիսոյ նաւել ’ ի Կիպրոս, եւ ածել իւր կենակից. եւ զմարմինն տարեալ ’ ի սուրբ ուխտն Մլիճին, որ մերձ է ’ ի Պապեռօնն, եւ անդ հանգուցին » [1] ։ — Ի սակաւ յիշատակս տեղւոյս ` մնայ դժնդակ մի, գերութիւն աւագի տեղւոյն, որպէս գրէ յաւելիչ ժամանակագրութեան Անեցւոյն, ’ ի Թուրքաց կողմանցն Իկոնիոնի, որք եւ սպանին անդ ոգիս երեք կամ աւելի։ — Յետ սակաւ ամաց (1283) Մատթէ ոմն քահանայ ` որ գնաց յարեւելս յուսումն ` առ ոտս հռչակելոյն Եսայեայ Նչեցւոյ, ասէ չափական բանիւ զանձնէ եւ զտեղւոյս, գոլ.

« Ի նահանգէն Կիլիկեցի

Ուստի եւ փողն Տարսոնեցի.

Յանապատէ հռչակելի

Որ յորջորջի յանուն Մլիճի.

Է ’ ի ստորոտըն Տաւրոսի

Լերին մեծի եւ անուանի,

Մերձ ’ ի դղեակ Պապեռօնի,

Առ սահմանօքըն Տարսոնի » ։

Նմանօրինակ բանիւք գրէ նա եւ յերկրորդում ամի յիշատակարան ` յայլ գիրս իւր։ — Յելս կոյս դարուն ( ԺԳ ) եւ ’ ի սկիզբն յաջորդին առաջնորդ ուխտին եւ ապա արքեպիսկոպոս Տարսոնի ` եկաց Ստեփանոս որդի Ամբակումայ կամ Պակէի (†1301), որոյ մտեալ յառաջն ’ ի կարգ աշխարհի եւ ծնեալ էր որդիս. անդրանիկն կամ յառաջադէմ՝ Սիր Գրիգոր, նշանակէ ’ ի լուսանցս մաշտոցի միոյ ` զաւուրս ծննդեան եւ մահուան ընտանեացն [2]: Իսկ ինքն Ստեփանոս արքեպիսկոպոս հանգչի ’ ի Քրիստոս ’ ի վեցն յունիսի 1320 ամին, որպէս գրէ որդին, նշանակելով եւ այլ ինչ դէպս: Ի նոյն գիրս Մաշտոցի ` յաւելեալ է Ստեփանոսի եւ յինքենէ Կանոն մի ` Նաւօրհնեաց, որպէս վայել էր ունել զայն ` բնակելոցն ’ ի ծովեզերս Միջերկրականի. « եւ հաւատացաք, ասէ գրիչն, թէ յԱստուծոյ է պարգեւքս այս, զոր Հոգին Սուրբ տպաւորեաց ’ ի միտս նորա, զի այս պակաս էր ’ ի գրոց. եւ զանուն նորա մի ' պակասեցուցանէք ’ ի գրելեացս, զի վարձս առցուք յԱստուծոյ » ։ — Սորին Ստեփանոսի հրամանաւ գրեալ է եւ Յաճախապատում գիրք Ս. Լուսաւորչին, որոյ գաղափար ընծայեցաւ տպագրութեամբ ’ ի Կ. Պօլիս ` յամի 1737. զորմէ ասէ գրիչն. « Այս յոգներանեան տէրս մեր եւ առաջնորդ սուրբ ուխտիս Մլիճոյ ` տէր Ստեփաննոս արհիեպիսկոպոս ` ետ գրել զսա … եւ եդ ընդ այլ գրեանսն սուրբ ուխտիս. որ եւ բազում ինչ յաւել սա յաւուրս մեր ’ ի սուրբ վանս Մլիճոյ. որոյ յիշատակն օրհնութեամբ եղիցի »: Մի ’ ի գրենոյն է եւ Պրոխօռոն, այսինքն վարք Յովհաննու Աւետարանչի, որ արդ պահի ’ ի Բրիտանական Թանգարանի, գրեալ յամի 1307, ’ ի Կոստանդեայ քահանայէ. « Ի սուրբ ուխտս Մլիճի. ընդ հովանեաւ Տիրամօր Ս. Աստուածածնի եւ այլ սրբոցս, մօտ յանառիկ դղեակս Պապառօն » [3]:

[1]             Արքունի Պատմիչն։

[2]             Օրինակ իմն. « Թու. ՉԽԲ (1293). մարտ ամսի 25, օրն չորեքշաբաթ, հանգեաւ ’ ի Քրիստոս դեռաբոյս աղախինն Քրիստոսի դուստր իմ Զապլունն, անարատ ընծայ Աստուծոյ. որոյ ողորմեսցի նմա Քրիստոս, եւ յիշողացդ առ Քրիստոս » ։ ­ « Թու. Հայոց ՉԾԱ (1302) ’ ի փետր. ԺԱ, օրն կիրակէ եւ առաջաւոր, հանգեաւ դեռաբոյս որդեակն իմ Ներսէս ’ ի Քրիստոս, անարատ ընծայ Աստուծոյ. որոյ ողորմութեանն Քրիստոսի արժանի եղիցի սուրբ աղօթիւք յիշողացդ » ։ Այսպէս զաւուրս մահուան հօր իւրոյ՝ ’ ի սեպտ. 7, ՉԾ թուին. « եւ յայս ամսոյս երեսուն օրն հանկեաւ եղբայրն իմ Մարտիրոս սարկաւագն ’ ի Քրիստոս » եւ այլն։ Ծանուցանէ եւ զծննդոցն, զի անդրանիկ իւր ամաց գոլով 21 եւ ամսոց 7 յամի 1318, ծնանի զիւր անդրանիկն Ներսէս ’ ի 29 հոկտ. եւ յորժամ լինի ամաց 22 եւ ամսոց հինգ ծնանի զորդին իւր Ճոյան ­ Յովհաննէս, եւ մաղթէ՝ զի « Աստուած տացէ սոցա՝ հօրն եւ որդւոյն՝ կեանս անփորձ եւ տեսցեն զորդիս որդւոց իւրեանց » ։

[3]             Ստէպ աղաչէ սա յիշել եւ զքորորդի իւր Թորոս, « մատաղահաս տարաժամ վախճանեալ ». կամ « մատաղակտուր եղեալ յաստեացս՝ յանանց կեանս » ։ Այլուր յիշէ զհայր իւր համանուն եւ համաստիճան՝ Կոստանդ քահանայ, զմայրն՝ Վալուրջ, զքոյր՝ Շահանդուխտ, զքեռին՝ Գրիգոր կրօնաւոր, եւ զհոգեւոր մայրն՝ Թէֆանու։