Սիսուան

55. Ձորոյն Ս. Թորոս վանք. — Թիւրքթի. — * Ցնաբերդ

Թէ ոչ կից այլոց եկեղեցեաց մեծի վանացս, այլ եւ ոչ հեռի ’ ի նոցանէ երեւի գոլ ` եւ մի ’ ի բազմահոյլ վկայից  տեղւոյն ` ’ ի վեր անդր յիշեցելոց,  եւ քաջայաղթ վկայարանն ` որ կոչի Ձորոյն սուրբ Թորոս, ըստ նորին յիշողի եւ բազմագիր Գրիգորի, որ յամի 1329 ընդօրինակէր յայսմ իսկ Ձորի զյիշատակաշատ զայն գիրս Մեկնութեան Մատթէի, որ ’ ի ձեռին մերում է արդ, եւ որոյ այսու ձեւով է թուական գրչութեան. 

Ոչ լոկ վկայարան ` այլ եւ մենաստան ճանաչի ` յարակից կամ բաժանորդ մեծի ուխտին Ականց. քանզի եւ առանձինն վանահայր յիշի սորա ’ ի ժողովին Սսոյ յամի 1307, Թորոս անուն, փիլիսոփայ  մականուանեալ, որ նշանակէ քաջ երաժիշտ կամ հմուտ երգոց, որպիսի էր եւ համանուն աւագերէցն  արքունի ` Թորոս Թափրոնց, եւ այլք ոմանք համանուանք:  Առանց անուան սրբոյն ` գրի եւ լոկ Ձորոյ վանք ` ’ ի յիշատակարանի  ուրեք 1334 ամի, եւ ’ ի նմին  Կենսակիր սուրբ Նշան վանացն, յայնժամ պահեալ ’ ի Սիս: Յառաջ քան զայսոսիկ ` յերկրորդ կէս ԺԳ դարու յիշատակի  Յովհաննէս Ձորովանեցի ` երախտաւոր տեղւոյն, ուր Ստեփանոս ոմն գրէր  զՅորդորակ  ճառս Ոսկիբերանի վասն Յակոբայ կաթողիկոսի  Ա (1268-86). եւ Յովհաննէս նշանակէ զինքն  ուղղիչ եղեալ գրոցն, իմա՛ սղալանաց  գրչին:

Ոչ հեռի ’ ի սահմանաց կամ ’ ի շրջանակէ  Ակներոյ  կարծեմ եւ զ Թիւրքթի վանս. մի ` զի գրիչ վերոյիշեալ  յունական  մաշտոցին ` ասէ վասն այնորիկ, « Քրիստոս  Աստուած մեր տացէ բարի ժամանակաւ վայելել զգիրս `  բնակչաց սուրբ ուխտին Թիւրքթոյ վանիցն, յորոյ պայծառութիւն ` բարի յիշատակս կատարեցաւ. այլ մի՛ ոք  իշխեսցէ  հանել զսա յեկեղեցւոյն, յինչ  պէտս  եւ իցէ ». եւ երկրորդ, զի ոմանք յանձանց յիշեցելոց յԱկներ ` յամս 1313-1329, յիշատակին եւ համազոյգ ’ ի գիրս Անդրիանտական ճառից Ս. Ոսկիբերանի ` գրելոց  ’ ի վանս յայս Թիւրքթոյ, յամի 1314. Վասիլն այն մառնպան, հոգեւոր հարքն Գրիգոր եւ Յովհաննէս, եւ գրիչն Կոստանդին, որ յիշէ եւ նոր անձինս, որպէս զ Սիր Թորոս հարազատ եղբայր երկոցուն դոցա. բայց զմին ` զ Գրիգոր ` առաջնորդ  ասէ այսր ուխտի Թիւրքթոյ, եւ զմիւսն ( Յովհաննէս ) փակակալ, որք ետուն գրել Կոստանդեայ զայն մատեան.  եւ ’ ի գործաւորաց ` բաց ’ ի մառնպանէն Վասլէ ` յիշէ « զ Յովհաննէս ածպան ( այծապան ), զ Թորոս հացկտուր, զ Անտոն` աղօնմաղ, զ Կոստանդին` հիւրատես »: Սրբարանքն յիշեալք են Ս. Աստուածածին, Ս. Փրկիչ, եւ կենսակիր սուրբ Նշանք: Գրիգոր առաջնորդ վանիցս գտաւ ընդ ժողովեալսն  ’ ի Սիս յամի 1310. իսկ ’ ի ժողովին Ատանայ յամի 1316` վանահայր Թիւրքթոյ  էր Հայրապետ: Այլ ինչ յիշատակ ոչ գտանեմ  զտեղւոյս:

Յաւելից աստանօր եւ զաւանդութիւն հրաշախառն բերդի միոյ, զոր աւանդող բանին ` ասէ մերձ լինել ’ ի Pharsipee, Բարձրբերդ. Էր անդ, ասէ, ցին ( հաւ )  մի ’ ի վերայ գեղեցիկ թառի, զոր պահէր ոմն յաւերժահարսն  գեղանի. եւ որ ոք հսկէր անսխալ եւ կայր ’ ի պահ հաւուն զաւուրս եօթն կամ երեք, շնորհէր նմա բամբիշն ըստ սրտի նորա բարիս երկրաւորս ` որում եւ բաղձայրն. իսկ թէ ոք վրիպէր ’ ի պահուն եւ ’ ի քուն մտանէր, զանձն իսկ կորուսանէր եւ անյայտ լինէր: Հսկեալ աղքատի ուրուք երբեմն զգուշութեամբ զսահմանեալ աւուրսն ` խնդրեաց ընչաւէտութիւն, եւ տուան նմա այնքան ինչք շահու վաճառականութեամբ ` մինչեւ հազիւ բաւէր համարել զհազարերորդ մասնն: Ասպետ ոմն Տաճարական նոյնպէս ժրաբար հսկեալ ` մատոյց քսակ մի ` լնուլ ոսկւով. ելից բամբիշն եւ ետ, այլ գուշակեաց զի չարի լիցի առիթ այնքան լիութիւն գանձու ` եւ նմա եւ կարգին  իւրոյ, որպէս եւ եղեւ իսկ: Եկեալ եւ միոյ ’ ի թագաւորացն Հայոց (Ermeny) առն լաւի եւ քաջ ձիաւորի, ’ ի կատարել աւուրց հսկմանն ` հարցեալ թէ զինչ խնդրիցէ, ասէ. Չեմ մեծութեանց ինչ կարօտ, զի են իմ կարի իսկ շատ, եւ երկիր  ունիմ ընդարձակ եւ կեամ յանդորրու, եւ ոչ իմիք այլոյ ցանկամ ` բայց քում անձին: Խոժոռեալ բամբշանն ասէ. Անմտութեամբ խնդրեցեր զոր չէ մարթ քեզ ընդունել. քանզի իմ խոստումն է տալ բարիս երկրաւորս, իսկ ես չեմ երկրաւոր ոք, այլ երկնաւոր եւ հոգեղէն: Եւ ’ ի յամառել թագաւորին ’ ի կամս իւր, սպառնայ  բամբիշն եւ ասէ. Որովհետեւ չեղէ բաւական փոխել զքեզ ’ ի յանդուգն եւ ’ ի վայրապար բաղձանացդ, տաց զոր ոչն փափագիս՝ քեզ, եւ որ ’ ի քէն գալոց են զարմք ` ցազգ իններորդ. արդ գիտասջիր, արքայ, զի մարտք անդադարելիք պաշարեսցեն  զքեզ, եւ եղիջիք կոխան թշնամեաց ձերոց եւ կարօտք ամենայն բարեաց: Եւ յայնմհետէ, ասէ պատմիչն պարզամիտ, թագաւորն Հայոց եւ երկիր  նորա կորուսին զխաղաղութիւն  եւ զմեծութիւն, եւ անկան ընդ հարկաւ Սառակինոսաց: — Հեղինակ  եւ հաւատացող բանիցս է Յովհան Մոնտըվիլ (Maundeville) ուղեւոր եւ ուղէգիր անգղիացի յառաջին կէս ԺԴ դարու, որ յերկար շրջեալ յուխտս եւ յաշխարհս հեռաւորս ` մինչեւ ’ ի Թաթարս, գրեաց զոր ետեսն եւ զոր ոչն ետես, եւ շատ ինչ ’ ի լրոյ եւ ըստ զրուցաց. եւ ’ ի ստորագրելն  զճանապարհ իւր ’ ի Տրապիզոնէ ’ ի Կարին, խոտորեալ գրչութեամբ յայս կողմն ` զրուցէ զայսոսիկ, եւ յաւելու նովին միամտութեամբ, թէ Չէ այս ուղղոյ ճանապարհ երթալոյ ’ ի նախ նշանակեալ տեղիսս, այլ առ ’ ի տեսանելոյ զսքանչելիս զայս. եւ ըստ բանիցն ` ’ ի դէպ է անուանել  զբերդն Ցընաբերդ կամ Բազէբերդ, Sparrow-hawk յանգղիացի գրութեան: