Սիսուան

Ըստ դասաւորութեան բերդորէից յարքունական Պատմչէն՝ ընդ մէջ Բարձրբերդոյ եւ Մոլեւոնի կարգի Կոպիտառոյ բերդն, որ եւ միշտ այսպէս ’ ի հոլովականն գրեալ, եւ ո տառիւ հաւեալ, ոչ գիտեմ թէ յուղղականն կոչէր եւ Կոպիտառ. զի առ առաջին յիշատակողի սորին ` Մատթէի Ուռհայեցւոյ ` գտանի ա տառիւ. « Կոստանդին որդի Ռուբինայ, որ ունէր զՏորոս լեառն ’ ի յաշխարհին Կոպիտառայ ` ’ ի Մարապայ », եւ այլն: Պատմիչդ փոխանակ բերդի լոկոյ առաջի առնէ մեզ յայդ անուն աշխարհ, եւ ’ ի նմա գաւառ զ Մարապա կամ Մարպա. նոյն եւ այլուր սահմանորդ  ցուցանէ զդա Անաւարզայի. « Յայսմ  ամի ասէ, որ է 1110, զօրաժողով արարին զօրքն Թուրքաց եւ մտին յաշխարհն Անաւարզայ, եւ աւար արարին զամենայն երկիրն եւ զՄարպայ ». զնոյն բան եւ մերս Պատմիչ այսպէս զատուցանէ. « Մտին յաշխարհն Անարզաբոյ, եւ կոտորեցին  զքրիստոնեայս գաւառին Մարպայոյ » ։ Արդ ըստ առաջնոյն ` գոգջիր նոյն իսկ են Կոպիտառա եւ Անարզաբա աշխարհ. իսկ Մարպա կամ Մարապա ` ըստ երկոցուն եւս ` գաւառ մի Անարզաբայ. ապա ’ ի դէպ է ասել, եթէ ’ ի ԺԱ դարու եւ ’ ի սկիզբն իշխանութեան Ռուբինեանց ` ընդարձակ նահանգք եւ սահմանորդք էին սոքա, Անաւարզա ` յարեւելից, Կոպիտառա ` յարեւմտից հիւսիսոյ. եւ սմա նախ տիրեաց Կոստանդին որդին Ռուբենի. իսկ նախահայրս  այս հարստութեանն ` ոչ զայս բերդ, այլ զայլ՝ գրեաթէ զհամանուն ` միով տառիւ զանազանեալ՝ նուաճեալ ունէր, զ Կոսիտառայ կամ Կաւսիտառայ բերդն. եւ հարկ է թէ որիշ տեղիք էին, զի ամենայն յիշողք կալուածոց Ռուբինի՝ Կոսիտառայ բերդ գրեն, ընդ որս եւ Վահրամ,

« Ռուբէն անուն ձայնեալ,

ԶԿոսիտառա ամրոց կալեալ ».

եւ զի ըստ ցուցակութեան բանից նոցին ` արտաքոյ Կիլիկիոյ ` ’ ի հիւսիսակողմանն եւ ’ ի սահմանս Փռիւգիոյ էր այն: Յիշի եւ Կօսիտառցի խաչ: Դարձեալ, Կոպիտառն սուղ վանկիւ գրի ( ո ), միւսն ` յաճախ երկբարբառիւն ( աւ ), ( Կաւսիտառայ ): Թողեալ արդ զսա ’ ի զանխուլ եւ հեռագոյն կողմանս Փռիւգացւոց, մատիցուք ’ ի գրաւոր յիշատակս Կոպիտառայի, զի եւ սորա դիրք եւ այժմեան մնացորդք ` անյայտ են առ ’ ի մէնջ, այլ ըստ նախագրեալս  նշանակի ` ընդմիջասահման երեւի Բարձրբերդոյ եւ Մոլեւոնի, այլ եւ հաւասար ’ ի Գահս Կիլիկիոյ, հիւսիսագոյն քան զնոսա. զի մի ’ ի նախագրաւ  կալուածոց Ռուբինեանց է, որք ’ ի հիւսիսոյ ընդ հարաւ խաղացին  աշխարհակալութեամբ. եւ իտալացի վաճառագիրն  Բեկոլոդդի ` զսահմանս Հայոց  ձգէ յԱյասոյ մինչեւ ’ ի Կոպիտառա. թէպէտ եւ նոյն ինքն ’ ի ճանապարհագրութեան անդ իջեվանաց Կարաւանին ` անընդմէջ կարգէ զերկոսին հանգոյցքս ` զԱյաս եւ զԿոպիտառա, ’ ի ձեռագրի նորին գրեալ կամ ընթերցեալ  Colidara: Յայտ է դարձեալ ’ ի յիշատակէդ ` զի մի ’ ի հին յունական կամ նախնի կիլիկեան բերդորայիցն էր դա, մեծ  եւ ամուր եւ ’ ի դժուարամատոյց վայրի, յոր սակս եւ անաղարտ մնացեալ ցվախճան  պայազատութեան  մերայոցս  եւ անդր եւս. գուցէ եւ արդ ոչ իսպառ խանգարեալ: Զկարեւոր շնորհս սորա յայտ առնէ եւ աշխարհագիրն Վարդան, որ բազում բերդս ասելով լինել ’ ի Կիլիկիա, յիշէ միայն « զբերդն Կոպիտառոյ եւ զԲարձրբերդ մօտ ’ ի Մոնլեւոն »: — Առաջին յիշատակ տեղւոյս յետ Կոստանդեայ Ա տէրութեանն, իբրեւ  դարու միով յետոյ լինի, եւ դժխեմ դիպօք. այն է ` արգելմամբն ’ ի նմին մանկահասակ  կաթողիկոսին  Գրիգորի Ե, որ զի անլսող  աւագաց եւ անիմաստութեամբ վարէր, ամբաստանեցաւ  առ Լեւոն ` մինչ չեւ էր սորա թագ կապեալ. եւ հրամանաւ  նորին երթեալ Յովհաննու եպիսկոպոսի Սսոյ ` ’ ի Հռոմկլայն, կալաւ խաբէութեամբ, եբեր եւ եմոյծ ’ ի բերդս յայս (1194). որ եւ նշանակի յայսմ  պատմութեան ` լինել ’ ի քարաժեռի, եւ Քարն Կոպիտառայ կոչի յՈւռպելեանէ. ուստի հրապուրեալ ’ ի հաւատարմաց իւրոց Հռոմկլայեցեաց ` հնարել ելս, զի երիվար մատուցեալ զերծուսցեն  զնա. « որոյ  անկեալ ’ ի բանս նոցա ` մանկաբար, եւ առեալ կտաւ ` կախեցաւ ’ ի գիշերի ` իջանել ’ ի բերդէն, եւ կտաւուն անկն բեկեալ պատառեցաւ. եւ անկեալ ’ ի խոնարհ՝  բարձաւ մեռեալ ». վասն այնորիկ եւ կոչեցաւ Քարավէժ: Ժամանակակից  ոք յիշատակագիր՝ ’ ի պատմելն համառօտիւ զայս դէպս ` Դղեակ Կոպիտառու կոչէ: — Կոստանդին ոմն էր իշխան բերդին  յայնմ ժամանակի, զի յիշի յետ սակաւ ամաց ’ ի թագաւորութեան Լեւոնի. որոյ յաջորդք անծանօթ են ինձ մինչեւ ’ ի սկիզբն ԺԴ դարու, յորում ’ ի ժողովի Սսոյ (1307) տէր բերդին հանդիսանայ Օշին: — Ոչ միայն իշխանանիստ, այլ եւ եպիսկոպոսանիստ էր Կոպիտառայ բերդն կամ սահմանն, զի հաւանօրէն ’ ի վանս ուրեք վիճակին նստէր եպիսկոպոսն, այլ ոչ յիշի բնաւ ոչ վանք եւ ոչ այլ շէն ’ ի նմին. մի միայն եպիսկոպոս ճանաչի, յիշեալն ’ ի ժողովիդ ` Սիմէոն անուն: Իսկ բերդին յիշատակ անցանէ այսր եւս քան զկէս ԺԵ դարու. զի յաւերել Շահսուարայ զՍիս ` յամի 1467, մի ոմն ’ ի բնակչացն գրէ, « Եւ մեք եկաք ’ ի Կոպիտառոյ բերդն »: — Ընդ երկբայութեամբ յիշեցից աստանօր ըստ պարգեւագրի որ յանուն Լեւոնի Գ յամի 1307, ’ ի կարգի քաղաքաց Կիլիկիոյ յետ Սսոյ, Մսսայ, Ատանայ եւ Տարսոնի հուսկ կարգեալ եւ զ Կապեստրան, Capestran, ըստ իտալական հին պատճենի. եւ զի յայս անուն քաղաք կամ տեղի ոչ յիշի այլ ուրեք, գուցէ Կոպիտառ է սխալագրեալ, որ եւ ’ ի մերոյ իսկ ազգայնոյ գտանի ուրեք թիւր գրեալ Կոնիտառոյ բերդ: