Հայ-ռուս-վրացական փոխհարաբերությունները

Հեղինակ

Բաժին

Թեմա

2. 3 ՀԱՅ-ՎՐԱՑԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՒ ՀԱՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ

Հայոց քաղաքական միտքը ազատագրական ծրագրերում մշտապես կարեւոր տեղ է հատկացրել Վրաստանին եւ հայ-վրացական հարաբերություններին: Հայաստանում եւ Վրաստանում տեղի ունեցող ռազմա-քաղաքական գործընթացները եւս հաճախ պայմանավորված են եղել ինչպես միմյանց տարածքներում, այնպես էլ իրենց շուրջ եղած քաղաքական միավորներում տիրող իրավիճակի հետ: Հայ-վրացական հարաբերությունները ԺԸ. դարում ձեւավորվում էին ինչպես բուն Վրաստանում՝ ժողովուրդների բազմաբնույթ հարաբերությունների հենքի վրա, այնպես էլ բուն Հայաստանում եւ տարածաշրջանում՝ վրաց իշխանությունների ունեցած առնչությունների ոլորտում: Վրաստանի քաղաքական իրադրությանը հետեւելու եւ այն ի նպաստ Հայաստանի ազատագրության օգտագործելու փորձերի մասին հայտնի են Իսրայել Օրու, Արցախի եւ Սյունիքի 1720-ական թվականների ազատագրական պատերազմներում համագործակցության եւ այլ փաստերից [1]: Հայազգի գործիչները հաճախ ընդգրկվում էին նաեւ Վրաստանի արտաքին հարաբերությունների ձեւավորման ոլորտ եւ իրականացնում Վրաց արքունիքի դիվանագիտական բանակցությունների վարումը այլեւայլ պետությունների ու երկրների հետ [2]:

Պարսկաստանում Նադիր շահի սպանությունից անմիջապես հետո եւ ԺԸ. դարի երկրորդ կեսի ընթացքում առաջացած քաղաքական նոր իրադրության պայմաններում, ի տարբերություն հայ իրականության, վրաց իշխանություններին հաջողվում է ձեռք բերել փաստացի անկախություն՝ պահպանելով Իրանական պետության մեջ նախկինում ունեցած «Գուրջիստանի վալիի» իրենց բարձր կարգավիճակն ու համարումը եւ ներկայանալ որպես իրանական պետության ճակատագրով «մտահոգ» գործիչներ: «Մահմեդական չալմայով քրիստոնեության համար պայքարի այս ձեւը» [3], որ շարունակում էին կիրառել Վրաց Բագրատունի թագավորները արտաքին քաղաքականության մեջ նաեւ ԺԸ. դարի ընթացքում, անհրաժեշտ հանգամանք էր իրենց դիրքերն ամրապնդելու համար: 1740-ական թթ. վերջերին եւ 1750-ական թթ. սկզբներին Հայաստանի տարածքում հայազգի իշխանավորները, աստիճանաբար զիջում են անգամ արդեն իսկ իրենց ունեցած դիրքերը. Արցախում, ինչպես ասվեց, ստեղծվում է մահմեդական խանություն, իսկ Երեւանում, Նախիջեւանում եւ Գանձակում ամրապնդվում են մահմեդական կառավարիչների դիրքերը: Պարտություն են կրում Շահկերտի ու Ագուլիսի ինքնապաշտպանությունները: Հայոց հասարակական-քաղաքական կյանքի ուղղորդիչ իր դերակատարումով ԺԸ. դարի կեսերից առանձնապես կարեւորվում է Էջմիածնի կաթողիկոսության ազդեցությունը, որը աստիճանաբար թոթափելով 1730-40-ական թվականների ճգնաժամային իրադարձությունները, 50-ական թվականների վերջերից սկսում է վարել առավել նպատակաուղղված քաղաքականություն եւ վերածվում առավել ազդեցիկ գործոնի: Այդ գործընթացում նշանակալի էր Հակոբ Շամախեցի, իսկ այնուհետեւ նրա աշակերտ Սիմեոն Երեւանցու եւ ապա Ղուկաս Կարնեցու վարած հավասարակշիռ եւ շրջահայաց գործունեությունը: Դեռեւս 1745 թ. Նադիր շահի կողմից Ղազար Ջահկեցուն կաթողիկոսական գահից արտաքսումից եւ Հովհաննես Ագուլեցուն կաթողիկոս կարգելուց հետո, Ղազար Ջահկեցուն կրկին կաթողիկոսական Աթոռին վերադարձնելու գործում կարեւոր դերակատարում ունեցած Հակոբ Շամախեցին [4], 1749թ. ընդունում է նաեւ Արեւմտյան Վրաստանի գահազուրկ եղած Ալեքսանդր V թագավորի կողմից օժանդակության ակնկալիքով դեսպանագնացությամբ Էջմիածին ժամանած Տիմոթեոս արքեպիսկոպոս Գաբաշվիլուն: Հայոց Ղազար Ջահկեցի կաթողիկոսի անունից գրած իր նամակում ներկայացնելով Մայր Աթոռի վիճակն ու դրանով պայմանավորված օժանդակության ցուցաբերման անհնարինությունը եւ վրաց թագավորին մաղթելով իր խնդրանքը «յԱստուծոյ, զի զքեզ՝ զբաղձալիդ մեր, զպարծանսդ քրիստոնէից ի ձախողակի պատահմանց եւ ի չար դիտուածաց անվնասելի պահեսցէ... եւ վերստին ի յԱթոռ քո զքեզ անդրադարձուսցէ մեծագոյն փառօք քան զառաջինսն», խնդրում է, որպեսզի Էջմիածնի կացության մասին իմանա «ի սիրելի եղբօրէ մերմէ Տիմոթէոսէ արհւոյ եպիսկոպոսէ [5], զոր ահա խաղաղությամբ եւ սիրով ուղեւորեցաք առ մեծութիւն քո» [6]: Ընտրվելով Հայոց կաթողիկոս, Հակոբ Շամախեցին 1759 թ. վրաց թագավորներին ուղղած նամակում, ներկայացնելով իր ընտրության պարագաներն ու Մայր Աթոռի ծանր վիճակը, գրում է, թե «ոչ ի սպառ յուսահատիմք, այլ՝ յուսամք յամենակարօղ եւ յողորմածն Աստուած, զի... ի փորձութեանց եւ ի նեղութեանց մերոց աստի զմեզ, զձեզ եւ զազգս մեր ազատեսցէ եւ ի բարիս աւարտեսցէ վերջն մեր: Եւ զի յայսպիսի չարաբեր ժամանակս եմք եւ անյաջող դիպուածս այժմ, այն յաղագաւ խնդրեմք առաւել հոգածու եւ օգնական լինիցիք Սրբոյ Աթոռոյս եւ մեզ՝ Աթոռայնոցս, զի շէն եւ պայծառ մնասցի սա ըստ հոգեւորին եւ ըստ մարմնաւորին... » [7]: Հակոբ Շամախեցին խնդրում-պարտավորեցնում է վրաց թագավորներին «զջոկութիւնս ոչ դնել ի միջի, այլ որպիսեօք սրտիւք եւ մտօք, որք զձեզ եւ զձերայինսն հոգայք, նոյնպիսեօքն զմեզ եւ զմերայինսն հոգասջիք... որք թէպէտ մինչեւ ցայժմ հոգացեալ էք, սակայն այժմ՝ յաւուրս մերում, եւ եւս առաւել հոգալ պարտիք»: Ըստ Հ. Շամախեցու [8], նրանք պարտավոր են այդ անելու, որովհետեւ «Նախ, զի ես՝ մեղաւորս, ի բնէ բարեկամ, սիրելի եւ նախածանօթ ձեր եմ... երկրորդ պատճառն, զի ժամանակս այսպէս վրդովեցեալ է եւ աշխարհս մեր անթագաւոր»:

Հակոբ Շամախեցին իր այդ դիրքորոշումը որդեգրել էր դեռեւս 1740-ական թվականներից, երբ Այսրկովկասում հայոց համար հենարան կամ դաշնակից կարող էին լինել առաջադիմող վրաց թագավորները: Վրաց թագավորների համար էական կարող էր լինել հայոց օժանդակությունը: Երկուստեք ակնկալությունները թելադրում էին հայ-վրաց համագործակցություն:

Վրաց Թեյմուրազ 2-րդ եւ Հերակլ 2-րդ թագավորներին հաջողվում է, ինչպես ասվել է, հարկային կախվածության մեջ գցել Երեւանի ու Գանձակի մահմեդական իշխողներին, իրենց ազդեցությունը մասամբ հաստատել Արցախի ու Նախիջեւանի իշխողների նկատմամբ՝ ընդ որում մշտապես զգուշանալով նաեւ, որպեսզի իրենց պայքարը տարածաշրջանում չընկալվի որպես դավանական խտրականություն հետապնդող քաղաքականություն, թեեւ ըստ Պեյսոնելիի արձանագրման, այն մտահոգության առիթ էր դարձել հարեւան Օսմանյան կայսրությունում. «1751 թ. սկզբին Թեյմուրազ եւ Հերակլ իշխանները աֆղանների ապստամբությունից անհանգստացած, ճանապարհ են ընկնում՝ նրանց դարձյալ վերադարձնելու այն լծի տակ, որը նրանք կարողացել էին թոթափել: Հայերն էլ իրենց հերթին միանում են վրացիներին: Այս բանակի մեջ մտնող բոլոր զինվորներն իրենց հագուստների եւ դրոշակների վրա խաչեր էին կրում: Խաչակիրներին նմանվող այս մարդիկ գնում են աֆղանների դեմ եւ հանդիպելով նրանց Օրդուար (Odouar) քաղաքի մոտակայքում, պարտության են մատնում նրանց եւ շատերին կտորկտոր անում: Այս մարտում Հերակլը իրեն այնպես դրսեւորեց, որ այդ իրադարձությունը կարելի է համեմատել հին ժամանակների ամենահերոսական իրադարձությունների հետ» [9]: Հերակլի հաջողությունների մասին լուրերի չափազանցումները եւ թողած տպավորությունը արձանագրում է նաեւ Կ. Պոլսում ռուսական ռեզիդենտ Ա. Օբրեսկովը, 1752 թ. օգոստոսի 4-ին հաղորդելով, թե «այստեղի հույները ոչ միայն վրացիների հետ հավատակցության պատճառով... որքան թուրքերի նկատմամբ չարությունից, որոնց տիրապետությունը իրենց՝ հունական, հնուց ի վեր արմատացած հպարտության հետ չի համատեղվում, ամբողջ հոգով ցանկանալով օտարի միջոցով ազատագրվել այդ տիրապետությունից», շտապում են ուրախանալ եւ հուսալ, որ «Հերակլը Պարսկաստանը նվաճելուց հետո կգրավի նաեւ Թուրքիան եւ, ուռճացնելով նրա ուժերը՝ եւ հատկապես բնատուր տաղանդի ու զինվորական ունակությունների համար նրան որպես մեկ այլ Ալեքսանդր Մեծ էին համարում եւ ամենուրեք ամենայն ջանասիրությամբ փառաբանում էին: Ես, տեսնելով այս ջանքերի անպատշաճությունը, նրանց, որոնց կարելի էր վստահել, ասել եմ, որ իրենց այդպիսի լուրերը օգուտի փոխարեն վնաս կբերեն վրացիներին... » [10]: Հերակլի հաջողություններին արձագանքում էին ոչ միայն հույները, այլեւ Կ. Պոլսի հայերը: Օբրեսկովի 1752 թ. օգոստոսի 4-ին գրած զեկուցագրի վկայությամբ. «Հայերը լսելով, որ իրենց պատրիարքին Հերակլը ընդունել է բոլոր պատիվներով եւ իրենց՝ հայերին, վրացիներին հավասար հովանավորում է, որոնք նրա զորքերում կազմում են գրեթե կեսը, փառաբանում էին սնապարծությամբ, որ իրենց հավատակիցները ուրիշներից ոչ պակաս լավ զինվորներ են եւ որ դրանով գերության լծից, որի ներքո նրանք մի քանի հարյուրամյակ գտնվում են, կազատագրվեն» [11]: Հերակլի հաջողությունների մասին լուրերը առավել ուռճացվում էին Ֆրանսիայի դեսպանատան կողմից: Ֆրանսիայի դեսպանը «տարբեր նկատառումներով իրենից կախված հայերի, լատինների ու հրեաների խմբով այդ [լուրերը] ավելացնում էր եւ, այդպիսով, ամբողջը հորինելով... որ իբր Հերակլը ռազմադաշտում ունի մինչեւ ութսուն հազարանոց բանակ» [12]:

Օսմանյան իշխանությունները Հերակլի նման «համարձակության» դրդապատճառ ու հովանավոր ենթադրում են Ռուսաստանին: Տարածվում են լուրեր, թե իբր ռուսները «Աստրախանից հետախուզական խմբեր են բերել այս վայրերը» [13]: Ըստ Օբրեսկովի առավել զգաստ դիտարկումների, Օսմանյան արքունիքը, լսելով այդպիսի մեծ ուժերի եւ գրեթե ամենօրյա առաջադիմության մասին եւ «միաժամանակ չկարողանալով պատկերացնել, թե նրանք [իմա՝ վրացիները - Պ. Չ. ] ի վիճակի են այդքան զորք պահելու», կասկածում էին, թե հավատակից լինելով վրացիներին, գուցե Ռուսական արքունիքը եթե ոչ զորք, ապա հնարավոր է, որ դրամ է ուղարկել՝ որպեսզի ուժեղացնելով նրանց Բարձր Դռան համար այն կողմից ստեղծի նոր հակառակորդ, անհրաժեշտության դեպքում թուրքերի համար նման վտանգավոր վայրից, ինչպիսին է Սեւ ծովը, « диверсию зделать» [14]: Հերակլ 2-րդը կարողացավ հմտորեն կանխել նման ոչ ցանկալի ու վտանգավոր զարգացումները եւ, Պեյսոնելիի վկայությամբ, «հայտարարեց, որ ինքը տվյալ պարագայում գործում է որպես Dewlet-Scheriki կամ, այսպես ասած, որպես Կայսրության բարեկամ: Ենթադրեցին, որ հենց ինքը՝ Հերակլն էր համարձակվել իրեն տալ նման որակավորում, հիմնվելով մի պայմանագրի վրա, որը իբր ինքը կապել էր Շահ-Ռուխի հետ՝ տերությունը բաժանելու համար»: [15] Ստեղծված նոր պայմաններում եւս հայ քաղաքական միտքը ձեւավորող գործիչները շարունակում են Վրաստանի հզորացումը երաշխիք համարել Հայաստանի ազատագրության համար [16] եւ ոչ միայն համաձայնել, այլեւ անգամ Հայաստանը Վրաց թագավորության կազմի մեջ տեսնելը փրկություն համարել՝ այն պատկերացնելով որպես հայ-վրացական միավորյալ պետություն՝ հայոց էական դերակատարումով [17]: Ընդ որում հայ քաղաքական միտքը ձեւավորվում էր ոչ միայն բուն Հայաստանում, այլ նաեւ գաղթօջախներում:

Հնդկահայ գաղթօջախում սկիզբ առած հայ ազատագրական շարժման գաղափարախոսության նշանավոր ներկայացուցիչ Հովսեփ Էմինը ինչպես գործնական քայլերով, այնպես էլ գրավոր-քարոզչական միջոցներով արձանագրել է իր եւ իր ժամանակակից որոշ գործիչների այն համոզումը, թե հայ-վրացական համագործակցությունը ոչ միայն հնարավոր, այլեւ այն միջոց եւ երաշխիք կարող էր լինել հայոց պետականության վերականգնման համար [18]:

Հակաօսմանյան դաշինք ձեւավորելու ծրագրերում դեռեւս ԺԵ. դարից շրջանառվող գաղափարը, թե հնարավոր է Օսմանյան տիրապետության ներքո գտնվող հայ, վրացի, թուրքմեն, ասորի, եզդի եւ այլոց դաշնակցությունը, իր շարունակությունն է ունենում ԺԷ. -ԺԸ. դդ. եւս [19]:

Օսմանյան հպատակ ժողովուրդների դաշինքի ու համատեղ հանդես գալու հնարավորության վրա էին կառուցված Օսմանյան լծից ազատագրական պայքարի հաջողության հասնելու գործում Մշո ս. Կարապետ վանքի վանահայր Հովնան վարդապետի հաշվարկները: Ինչպես հայտնի է, 1760-ական թթ. Թիֆլիսում էր գտնվում Հովսեփ Էմինը, որը մտադիր էր ստանալ Հերակլի աջակցությունը, անցնել Արեւմտյան Հայաստան եւ այն ազատել թուրքական լծից: Քուրդ-եզդիներն ու ասորիները որպես հայերի դաշնակից էին դիտվում Օսմանյան պետության դեմ հայոց պայքարի ընթացքում, ինչպես այդ մասին վստահաբար Հովսեփ Էմինին գրում էր Հովնան վարդապետը Մուշից: Ըստ Հովնան վարդապետի Հերակլ 2-րդի կողմից Հովսեփ Էմինին տրամադրվելիք ռազմական ուժերը կարող էին լինել անգամ փոքր, նույնիսկ սիմվոլիկ (ընդամենը 50 հոգի), միայն տպավորություն գործելու համար, թե Հերակլը եւս մասնակից է հակաօսմանյան պայքարին:

Թե որքան չափազանցված եւ իրատեսական չէին Հովնանի՝ Հովսեփ Էմինին գրած նամակում Օսմանյան Թուրքիայի մասին ունեցած պատկերացումները, ցույց են տալիս հետեւյալ տողերը: Արձանագրելով, որ իրոք «Թուրքերը այն չեն, ինչպիսին եղել են հարյուր տարի առաջ», Հովնանը 1763 թ. պնդում էր, թե «Նրանք կզիջեն ամեն ինչ առանց պայքարի, եւ քանի որ նրանց քաղաքները ամրացված չեն, ապա կարող ես ենթադրել, որ նրա գրավումը շատ դյուրին գործ պետք է լինի: Նրանց մտքերում արմատացել է մարգարեությունը, որ իրենց տիրապետությունը մոտենում է ավարտին, եւ որ նրանց պայքարը քրիստոնյաների դեմ ոչ մի իմաստ չի կարող ունենալ: Նրանք նույնպես լսել են Ռուսական կայսրությունից քո ժամանելու մասին, որ Ռուսական կայսրությունը երաշխավորել է Վրաց արքայազնին, եւ թուրքերը չեն համարձակվի անգամ մեկ քրիստոնյայի արյուն թափել: ... Եթե Հերակլի հետ ոչինչ չստացվի, քեզ իմ հայրական խորհուրդը՝ երբեք մի թուլանա եւ առաջ ընթացիր, մի երկնչիր ոչ մի վտանգից եւ ապավինիր Աստծուն: Կհասնես քո նպատակին թե ոչ՝ քեզ ապահովված է փառքը» [20]:

1750-60-ական թվականները Օսմանյան պետության պատմության մեջ իրոք հայտնի են որպես կենտրոնական իշխանության թուլացման, միջավատատիրական կռիվների եւ կառավարող փաշաների կենտրոնախույս ձգտումների դրսեւորումներով հագեցած շրջան: Կան բազում նկարագրություններ անիշխանության եւ տեղական կառավարիչների կողմից միմյանց դեմ մղած արյունահեղ կռիվների մասին [21]: Մահմեդական առանձին ավատատերեր իրենց սոցիալական ու ազգային դիրքերը ամրապնդելու համար ձգտում էին ներկայանալ անգամ որպես մահմեդականություն ընդունած բնիկ հայ թագավորական տան ժառանգներ [22]:

Չնայած ծանր իրավիճակին եւ սեփական մեծաքանակ զորք կամ կազմակերպված զինական ուժեր ունենալու հնարավորությունից զրկված լինելուն, որոշ գավառներում հայերը պահպանում էին ինքնավարության մնացորդները [23] եւ որտեղ թուրքական իշխանությունները հեշտությամբ չէ, որ թափանցում էին, սակայն այդ բավարար չէր լայնածավալ ազատագրական պայքար ծավալելու համար: Թուրքական բռնատիրությունը ոչնչացումով ու ամայացումներով էր պատասխանում Օսմանյան տիրապետության դեմ ելույթները նաեւ Սիրիայում, Լիբանանում, Եգիպտոսում եւ այլուր: Իրադրության լրջությունը հայ իրականության մեջ առաջացրել էր երկակի վերաբերմունք՝ երկու թեւ.

1. Մեկ կողմից անխուսափելի էր համարվում ազատագրական զինված պայքարին ձեռնամուխ լինելը, առանց որի անհնար էր ժողովրդի ազատագրումը եւ պետականության վերականգնումը: Այն պետք է փրկեր հայ ժողովրդին վերջնական ուծացումից:

2. Ելնելով տիրող ծանր իրավիճակից ու տեսնելով նաեւ համազգային խնդրի շուրջ համախմբվելու համար եղած դժվարությունները, երկրորդ թեւը գտնում էր, որ դեռեւս չկան անհրաժեշտ նախադրյալներ ազատագրական պայքարի հաջող ելքի համար, ուստի եւ վաղաժամ են համազգային զինական բախումի կոչերը: Առաջին ուղղության կրողներ էին Հովսեփ Էմինը, Մովսես Բաղրամյանը, Շ. Շահամիրյանի խմբակի անդամները եւ այլք: «Նոր տետրակը» այդ ուղղության հավատո հանգանակն էր: Երկրորդ ուղղության պարագլուխ հանդես էր գալիս կաթողիկոս Սիմեոն Երեւանցին: Դիրքորոշումների բախումը դրսեւորվում է ինչպես Սիմեոնի կողմից Հովսեփ Էմինի գործունեության գնահատության մեջ, այնպես էլ «Նոր տետրակի» առիթով Մովսես Բաղրամյանին բանադրելու եւ Շ. Շահամիրյանին կշտամբանքներով ու սպառնալիքներով նամակի առաքումով: Սիմեոն Երեւանցին մեղադրվում է փոխադարձաբար Հովսեփ Էմինի կողմից՝ ազատագրական շարժմանը խոչընդոտելու համար: Դատելով, սակայն, Հերակլին գրած Սիմեոն Երեւանցու նամակից, վերջինս ոչ թե դեմ էր Հովսեփ Էմինի կողմից «իր մարդիկը» ունենալու կամ հավաքագրելու գործողություններին, այլ նրանց անշրջահայաց քայլերին: Նա խորհուրդ է տալիս Հերակլին՝ հասկացնել Հովսեփ Էմինին՝ իր մոտ հավաքել «իր մարդկանց» եւ ձեռնպահ մնալ ծրագրեր կազմելու խնդրում: Ակնհայտ է, որ ծրագրերի կազմումն ու ընդհանուր ղեկավարումը Սիմեոն Երեւանցին վերապահում էր իրեն:

Նա ուղղակի նշում է իր մտահոգությունը նրանց գործունեության ձեւի մասին: Հայոց կաթողիկոսը դեմ է ոչ թե Հովսեփ Էմինի նպատակներին, այլ գործելու ձեւին: Եթե Հերակլի եւ Էմինի բանագնացները բարձրաձայն հոխորտում են մահմեդականների հասցեին, որի պատճառով ենթարկվում են ծաղրի, կալանքի կամ ծեծի, ապա Հայոց կաթողիկոսը ստիպված է լինում կանխել հետագա զարգացումները, որը նրա իսկ խոսքերով, «վնաս ունի եւ ոչ օգուտ»: 1764 թ. մարտի 25-ին Սիմէոն Երեւանցին գրում է Հերակլ 2-րդին. «Այդ մեր պարոնին մեկ-երկու մարդ ունի, որք միշտ գան յայս կողմունս եւ համարձակ ծաղր առնին եւ ոմանք՝ սրին զլեզուս ի վերայ մեր: Յայս միջոցիս մէկ մահտեսի Գրիգոր մի ունի, եկն յԵրեւան եւ աստ լրբաբար խօսելով կռուեալ է ընդ խանի մարդկանցն, եւ նոքա եւս գանեալ էին զնա եւ մերկացուցեալ եւ զոր ինչ գրեանս ուներ առեալ էին եւ տարեալ խանին եւ այլոց ցույց տուեալ: Բ (2) գիր էր ունեցեալ՝ մէկն՝ ի դմանէ եւ մէկն՝ ի տէրութէնէդ առ Սուրբ Կարապետա առաջնորդ Յօնան վարդապետն գրեցեալ, զորս տեսին ամենեքեան եւ առ մեզ եւս բերին, եւ տեսաք, որ քո կնիքն էր եւ յոյժ զարմացաք: Բայց մեք ստեցաք՝ ասելով, թէ այդ կնիքդ հնարացեալ է եւ ոչ է վալուն կնիքն: Զայս ամենայն իմացան երկրացիքս եւ ի քաղաքէդ եւս շատ մարդիկք եւ մանաւանդ՝ տէր Գաբրիէլն, որ ետես եւ լուաւ [24]: Այժմ կամիմ ասել ազնուոյդ, թէ ես ոչ պատշաճ տեսանիմ օրհնեալ անուան քոյ զքո գիրդ եւ քո կնիքդ այսպիսի յիմարաց ձեռն անկանիլն, մանաւանդ վնաս ունի եւ ոչ օգուտ: Յառաւել սիրոյս գրեցի, խնայելով ի պատիւ եւ յանուն արքայականի տէրութեանդ: Յօնանն որքա՞ն մարդ է, որ դու նորան գիր գրիցես վասն այդպիսոյ բանի, եւ գրատարն եւս այդպէս յիմար, որ ամենեցուն ցոյց տայցէ պարծելով: Խնդրեմ, զի լաւապէս մտածեալ որոճայցես եւ մանաւանդ զդա եւս զգաստացուսցես, զի զգիրն եւ զմարդիկս իւր յինքն ժողովեսցէ եւ խոհեմութեամբ շարժիցէ, զի երկիրս այլազգեաց ձեռաց է, եւ մեք ի ձեռս սոցա կամք:

Գիտես զինչ ասեմ, ոչ միայն այս երկիր, այլ եւ յամենայն տեղիս, ուր գտանին ազգ մեր, քանզի մեծ ցաւ ծնանի վերջապէս ազգիս մերոյ, որպէս երեւի... » [25]:

Սիմեոն Երեւանցու նամակում ակնարկ անգամ չկա Հովսեփ Էմինին Վրաստանից արտաքսելու մասին [26]: Սիմեոն Երեւանցու դիրքորոշումը մերժողական ներկայացնելով Հովսեփ Էմինին, Հերակլ 2-րդը դրանով ընդամենը արդարացնում էր իր վերաբերմունքը Հովսեփ Էմինի եւ նրա ծրագրերի նկատմամբ: Այդ ամենը այնքան համոզիչ են հնչել Հովսեփ Էմինին, որ ինքը եւս կրկնում է Հերակլի հիմնավորումը: Հետագա ուսումնասիրողները եւս շարունակում են Սիմեոն կաթողիկոս Երեւանցուն ներկայացնել այնպես, իբր Հայաստանի ազատագրության Հովսեփ Էմինի նախագծին «Հերակլ 2-րդը հակված էր հավանություն տալ... բայց ստիպված էր հրաժարվել դրանից, քանի որ բուն Հայաստանում ազդեցիկ հոգեւորականությունը (մասնավորապես Սիմեոն կաթողիկոսը) դեմ էր դրան»՝ վախենալով պարսիկների վրեժխնդրությունից» [27]:

Ի՞նչ նկատի ուներ Սիմէոն Երեւանցին «մեծ ցավ» արտահայտության ներքո: Անշուշտ, միայն ազատագրական պայքարի անհաջող ելքը, որը կործանարար պիտի լիներ պարտվողի համար: Չէր բացառվում, որ Օսմանյան կառավարության կողմից ապստամբությունը ճնշելու համար ուղարկվելիք բանակի դեմ մարտի դեպքում ուժերի հարաբերակցությունը ոչ հայոց օգտին կարող էր լինել: Ո՞րն էր ելքը ըստ Սիմէոն Երեւանցու եւ նրան հաջորդած Ղուկաս կաթողիկոսի, որի հետ կարծես պետք է համաձայնեին հնդկահայերը եւս: Հատկապես պատկերավոր է Ղուկաս կաթողիկոսի հարցադրումը. «Գրեալ էիր մեզ վասն ազատութեան աշխարհիս մերոյ հոգ տանիլ եւ ցուցեալ էիր զոմանս կերպ կարգադրութեան... Այլ երանի էր, թէ գոնեա մասնաւորապէս արդիւնանային..., բայց լինէր թէ դու՝ օրհնեալդ, այժմ յայս կողմանքս գայիր եւ ականատես վերահասութեամբ իմանայիր զկացութիւնս մերազնէից եւ զանօգնականութիւն եւ զբռնութիւն իշխօղացն եւ ինքնին կնքէիր, թէ այս դիտմանցս յառաջանալ ոչ լինի: Ապա թէ հնարաւոր իցէր յառաջանալն, մի՞թէ յիմար իցեմք, որ ի տառապանաց զերծանիլ չկամիցիմք: Ձկունք որսացեալ ի ցանցս, եւ թռչունք ըմբռնեալք ի վարմս ջանան զերծանիլ, ապա որքա՞ն եւս առաւել բանականքս բաղձամք ազատութեան» [28]:

Մադրասի խմբակը չէր կարող շրջանցել Մայր Աթոռի առարկությունները, եւ հնդկահայոց սթափ դիրքորոշումը կարելի է բացատրել այդ հանգամանքով: Ուստի այնուհետեւ, ինչպես հայտնի է, Հովսեփ Էմինին տրամադրվելիք օժանդակությունը պայմանավորվում էր նրանով, որ ծրագրերին պետք է հավանություն տար եւ Սիմեոն Երեւանցին [29]:

Այսպիսով, կանխելով Հովսեփ Էմինի հախուռն գործունեությունը 1760-ական թվականներին Հայաստանում, Սիմէոն Երեւանցին ոչ թէ բացառում էր պայքարի անհրաժեշտությունը, այլ առաջադրում էր ազատագրական պայքարի նախապատրաստական ծրագիր, որի իրականացումից հետո միայն հնարավորություններ կստեղծվեին պայքարը հաջող ավարտի հասցնելու համար: Սիմեոնը եւս նվիրված էր ազգային գաղափարների տարածումով նպաստելու ժողովրդի առաջընթացը ապահովելու խնդրին [30]: Մխիթարյան միաբանության ու հնդկահայոց կենտրոնին զուգահեռ եւ որպես գերագահ, նա ձեռնամուխ էր եղել Էջմիածնում ստեղծելու քարոզչության այդ կենտրոնը՝ իր տպարանով, թղթի գործարանով եւ այլն, զուգորդելով դրանք գործնական քաղաքականությամբ: Սիմեոնը համոզված էր նաեւ, որ «ցեցն ի միջոյ է եւ ոչ՝ արտաքուստ» [31]:

Պատահական չէ, որ Սիմէոն Երեւանցին հատուկ կոնդակով վերացրեց բանադրանքը նաեւ Մովսես Բաղրամյանից [32]: Աբգար Հովհաննիսյանը այդ բացատրում էր Մովսեսի հարստանալով [33]: Իրականում, սակայն, Սիմեոն Երեւանցու զիջողականությունը արդյունք էր նաեւ Հնդկահայոց դիրքորոշման մեջ տեղի ունեցած էական փոփոխությունների: Պատահական չէ, որ «Նոր տետրակ»-ի տպագրությունից հետո, «Որոգայթ փառացի» տպագրությունը կանգ առավ եւ ավարտվեց միայն 15 տարի հետո: Այդ ձգձգումը պայմանավորված էր նաեւ Սիմէոն Երեւանցու պահանջին տեղի տալու հանգամանքով:

1775 թ. Սիմեոն Երեւանցուն ուղարկված «Նոր Տետրակի» օրինակների հետ միասին Մադրասի խմբակի անունից ընդարձակ նամակ էր գրվել կաթողիկոսին, որտեղ արտացոլված էին այն հիմնական գաղափարները, որ առկա են «Որոգայթ փառաց»-ում [34]: Նամակում առաջադրվել էին նաեւ պահանջներ, որոնք եւ հարուցել էին կաթողիկոսի մոլեգին զայրույթը: Ըստ այդ նամակի վերաշարադրանքի, որ կատարվել է Սիմեոն կաթողիկոսի կողմից 1776 թ. գրված պատասխան նամակի գրանցման առիթով, «Նոր տետրակի» բովանդակության քննադատությունից հետո ասվում է, թե «Եւ զսոյն դիւաշունչ գիրս սփռէին յազգս մեր, չմտածելով բնաւ բախելոցն յիմարութեամբ, թէ կորուստ բերէ այս ազգիս: Եւ առ մելիքսն Խամսայու եւս վասն սոյն անհիմն դիտման գրէին բազմիցս զթուղթս, եւ յղէին զընծայս,... որք եւ այժմ նորապէս գրեալ առ նոսա զթուղթս՝ յայն գրքոյն եւս յղեալ էին, եւ անզուսպ յանդգնութեամբ գրէին զսոյն բանս՝ ուր եւ կամէին: Էր եւ Գրիգոր աղայն Խօջաջանեան՝ տուօղն ծախուց տպագրատան մերոյ եւ թղթատանն՝ կամակից նոցին: Այլ թէ կամաւ, թէ ի նոցին թախանձելոյ՝ չէր յայտ: Եւ ի յայս այնքան էին հաստատնապէս եղեալ զմիտս իւրեանց, մինչ զի եւ առ սրբազան Վեհն համարձակեալ գրեալ էին զայս, եւ Գրիգոր Աղայն եւս ձեռն էր եդեալ ի վերայ թղթոյն: Յորում նախ պաղատէին կամակից լինիլ ինքեանց, ապա՝ զպէս պէս եւ զծիծաղելի առաջադրութիւնս գրէին սրբազան Վեհին, թէ այսոքիւք հնար է՝ զի մտադրութիւնս մեր ի գլուխ ելցէ, այսինքն է՝

- միաբանեցուցանել նախ զՎրաց իշխանն ընդ Աղուանից իշխանացն:

- Եւ թուղթ գրել առ կայսերուհին Ռուսաց, եւ զօրինակ թղթոյն եւս գրեալ էին, թէ այսու օրինակաւ պարտիս գրել: - Ուսուցանէին եւ զկերպ իմանալոյ զհամար եւ զորքանութիւն ազգիս, եւ հարկադրելոյ ի ձեռն... նուիրակաց՝ առ ի ուսանել զպատերազմ:

- Եւ վասն նոցին զթոշակս ժողովել տալոյ ի ձեռն Առաջնորդաց եւ Խոստովանահարց ի ծածուկ, որպէսզի ամենայն անձն յամենայն կիւրակէս զմի-մի փարայս տացեն:

- Եւ ըստ Եւրոպացւոցն զկանոն եւ զսահման դնել ազգիս՝ թարգմանեցուցանելով ի նոցունց, վասն աշխարհավարութեան եւ զինուորութեան արհեստի եւ կարգադրութեան դատաստանաց եւ այլոց, եւ նախարար մի կացուցանել բոլոր ազգիս, որ թարց խորհրդոյ Ծերակուտին եւ աւելի կամ պակաս քան զսահմանն թէ արասցէ ինչ՝ կորուսցէ զգլուխ իւր: Եւ այն նախարարն ժամանակաւոր լիցի, եւ ի միւս ամին՝ ուրիշ նախարար կացուսցի:

-   Ուսուցանէին ի վերայ այսց եւ զկէրպ ի հաւան ածելոյ զբոլոր ազգս՝ ընտրել յամենայն գաւառաց զԲ-Բ արս խոհեմս, որք ի Ղարաբաղ առ մելիքսն երթեալք՝ տացեն նոցա զընդունելութիւնս իւրեանց, եւ ընդունելին նոցա՝ բոլոր գաւառացն լիցին ընդունելիք: Եւ բազում այսպիսի բանք, որ ոչ այլ ինչ էին, եթէ ոչ բանք խելացնորից, որք չմտածելով զորպիսութիւնս ազգիս՝ թէ ու՞ր կան, ի ձեռս որո՞ց, եւ ո՞րպիսի կերպիւ, զայսոսիկ մտածէին եւ գրէին:

Զորս իբրեւ ետես Սրբազան Վեհն եւ վերահասու եղեւ դիտմանցն, մեծ ցաւ եւ տրտմութիւն եղեւ ինքեան, հայելով ի յապագայ վնասն: Վասնորոյ առ ի խափանել զայս վնասաւոր դիտմունս նոցին եւ ազատել զազգս ի կորստենէ, զթուղթ գրեաց առ նոսա յոյժ մեծագոյն եւ երկար, սաստիկ յանդիմանութեամբ եւ մեծագոյն մեղադրութեամբք, վասն չմտածելոյ զվախճան վնասաւոր դիտմանց իւրեանց եւ առանց խոկացման՝ յայսպիսի վնասաւոր իրս ձեռնարկելոյ: Եւ մեծաւ նախատանօք ցուցանելով նոցա զանկարելութիւն առաջադրութեանցն, թէ այդք որպէ՞ս են կարելիք լինիլ այժմու ժամանակիս. ծանուցանելով եւ զվնասն, որ յառաջանալոց էր ի նոցանէ» [35]:

Ելնելով Աղազար Լազարյանի անունից Մինաս եւ Հովակիմ Լազարյանների կողմից 1777 թ. նոյեմբերի 6-ին Շ. Շահամիրյանին գրած նամակից, որ առաջին անգամ ամբողջությամբ հրատարակել եւ արժեւորել է Վ. Դիլոյանը [36], միանգամայն թույլատրելի է ենթադրել նաեւ, որ միեւնույն ժամանակ (այն է՝ 1775 թ. ) Շ. Շահամիրյանը Նոր Տետրակը եւ նման բովանդակությամբ նամակ ուղարկել էր նաեւ Լազարյաններին, որի պատասխանը գրվել էր «անցեալ [իմա՝1776 թ. ] թուոյ նոյեմբեր ամսոյ 24» [37]: Ընդգծելի է եւ այն հետեւության իրավացիությունը, թե Լազարյանները տեղյակ լինելով Նոր Տետրակին ու Որոգայթ Փառացի գաղափարներին, միաժամանակ եւ «չէին բաժանում Շահամիր Շահամիրյանի այն խանդավառ տեսակետը, որ Արցախի "կորովի եւ քաջամարտ" մելիքները, ստանալով օժանդակություն, կարող կլինեն իրագործելու ազգային ազատագրության պատասխանատու եւ ցանկալի գործը» [38]: Բնականաբար այդ տեսակետը, որ մասամբ համահունչ էր նաեւ Սիմեոն Կաթողիկոսի արձագանքին, ոչ միայն վիրավորական հանգամանք չդիտվեց Շ. Շահամիրյանի կողմից, այլեւ հետեւելով Աղազար Լազարյանի նամակի ոգուն, 1779 թ. հունվարի 15-ին Գանձասարի Հովհաննես կաթողիկոսի անունով նա ուղարկեց իր նշանավոր ծրագրային նոր նամակը՝ Արցախում կրթական-լուսավորական հստակ պարտավորություններ դնելով Արցախահայոց առաջ [39]: Որոգայթ փառացի սկսված տպագրության կասեցումը կամ հետաձգումը իրականում պատճառ դարձավ, եւ հնարավորություն տվեց շարունակելու աշխատանքը գրքի հետագա խմբագրման վրա [40], որը հրապարակ ելավ միայն 1788 թ. ՝ Հերակլ Երկրորդի կողմից կատարված առաջարկին ընդառաջելու [41] եւ տպագրելու միջոցով: Այն, այսպիսով, թեեւ լույս տեսավ Սիմէոն Երեւանցու մահից տարիներ անց միայն [42], սակայն այս անգամ Շ. Շահամիրյանը պատրաստակամ էր լսելու եւ լսելի առնելու "սրբազանից հայրապետաց Հայոց եւ Վրաց" [43]: Այդ մասին ուղղակի վկայում է Շահամիր Շահամիրյանը, որ Հերակլի կողմից ստացել էր Վրաց իշխանի տիտղոս եւ այդ առիթով Ղուկաս կաթողիկոսին եւս 1787 թ. հոկտեմբերի 15-ին գրել էր իր նամակում, թէ «ի յայսմ ժամանակի աջողեաց ինձ Տէր, զի ես ստացայ նամակ շնորհաց ի Երկրորդ Հերակլ Բագրատունէ, շնորհօքն Աստուծոյ թագաւոր Կախեթու, Քարթլու եւ այլն, որում հրամայեաց զիս շարել որոք կարգադրութիւնք վասն բարեպէս կառաւարութեանն աշխարհին իւրոյ: Թէպէտ այսպիսի արժանաւոր գործ ոչ կարէ լինիլ ի մի եւ կամ թէ տասն, հատկապէս հասարակ առնէ, եթէ ոչ ի դպրոցէ եւ ուսեալ օրինագիտացէ, այլ այն, որ ի մէջ մեր այժմուս գտանեցաւ գրքուկ մի անուանեալ «Որոգայթ փառաց»՝ նշաւակ վասն բարեպէս կառաւարութեանն Հայոց, Ի նմանէ հանեցաք միմիայն օրինակն հատորաց կարգադրութեանց եւ ընծայեցաք նմա, որում ունի սահմանն ազատութեան հասարակաց եւ կառաւարութիւն ըստ օրինացն Հայոց հրամանաւ յապարանէ ծերակուտաց Հայոց եւ ի քարտիզի մերում ի նմա ազտ արարաք... զի, եթէ հաճիսցէ կամաց ձերոց եւ բոլոր իշխանաց, գաւառապետաց ընդ հասարակ, յայնժամ ձերով հրամանաւ տպեսցէ եւ ելանէ ի գործ, եւ եթէ ի խոտան՝ ի բաց անկցէ » [44]:

Շ. Շահամիրյանը նույնը կրկնել է նաեւ Հերակլ 2-րդին գրած նամակում՝ արձանագրելով, թե ի վիճակի չլինելով կատարել նրա խնդրանքը, այն է. «որ ի բարձրութենէ քումմէ հաճեցար ընդունիլ ի ծառայէ քումմէ մասունք կարգադրութեան սահմանաց եւ հրամայեցէր շարել եւ ընծայել ի սպաս բարձրութեան քոյ», ուստի «այն, որ գտաւ այժմոյս ի միջի մերում Տետրակն անուանեալ "Որոգայթ փառաց", շարադրեալ վասն ազատութեան ազգին Հայոց, ցնծութեամբ ընծայեցի ի սպաս» [45]:

Մադրասում լույս ընծայված ծրագրային-հրապարակախոսական գրքերը, այսպիսով, արժանացան նաեւ ռուս եւ վրաց գործիչների ուշադրությանը: 1786 թ. Պետերբուրգում ռուսերեն թարգմանությամբ լույս է տեսնում «Նոր տետրակը» երկու հազար տպաքանակով: Գրքի բաժանորդների թվում էին ռուս պետական-քաղաքական հայտնի շատ գործիչներ [46]: Ռուսերեն թարգմանությունից այն 1789 թ. օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին վրացերենի է թարգմանել Գայոս Ռեկտորը Կրեմենչուգում Հերակլի քրոջ որդու՝ Սուլխան Գորջասպի Թումանյանի, հանձնարարությամբ [47]: Վերջինս, ամենայն հավանականությամբ, ձեռագիրը տարել է Վրաստան, որտեղից հետագայում Հովհան Արքայազնը փոխադրել է Պետերբուրգ [48]: Ուշագրավ է Գայոս Ռեկտորի ընդգծումը, թե «Եթե դուք կամ ընթերցողները հանդիպեք նույն պատմության հեղինակի [որեւէ] ոչ հարկի մտքի, հանգստացրէք ձեր միտքը նրանով, որ այն ստեղծագործություն է ի սեր Հայրենիքի, ուստի ոչ ոք իրավասու չէ դժգոհ լինել... » [49]:

Հովսեփ Էմինի եւ Մովսես Բաղրամյանի միջեւ փոխհարաբերությունները էապես փոխվել եւ այլ որակ էին ստացել Հնդկաստան վերադարձից հետո: Բոմբեյում Հ. Էմինը, այցելելով Մ. Բաղրամյանին, հանդիպել է իր համար անսպասելի ոչ այնքան ջերմ ընդունելության: Ա. Ռ. Հովհաննիսյանը ձեռնպահ է մնացել նման փոխհարաբերությունը մեկնաբանելու փորձից [50]: Այդ առումով ուշագրավ հետեւությունների է հանգեցնում այն փիլիսոփայական երկը, որը տպագրվել էր 1796 թ. Կալկաթայում՝ Աբրահամ Կրետացու «Պատմութեան» հետ որպես «Ներածութիւն» [51] եւ որի հեղինակը, ըստ դեռեւս 1936 թ. Թ. Ավդալբեկյանի նկատումի, Մովսես Բաղրամյանն է [52]: Այդ անառարկելի է «Յաղագս յառաջանալոյն սոյն այս մերս նորոգ տպարանին. եթէ զիարդ հիմ եւ յորոց հետեւի գլխովին» հատվածում արձանագրված փաստերից [53]: Ավելին, շեշտվում է նաեւ, որ Բաղրամյանի Մադրասում ունեցած գործունեությունը՝ «Շամիրեան արժանավայելն Յակոբայ գործակցելով յատկի իւրում սիրելւոյ՝ աշխատասիրեալ ոչ սակաւ» եւս թելադրված է եղել «անձկալի ազգին աղագաւ», որպիսի մղումներով եւ հեղինակվել է ներկայացված աշխատությունը: Այս երկում Մովսես Բաղրամյանը հանդես է գալիս ազգային-պահպանողական դիրքերից ու պաշտպանում միապետության, կրոնի ու եկեղեցու իշխանությունը. «Այն գաղափարախօսը, որ «Յորդորակում» կոչ էր անում երիտասարդութեանը՝ սովորել զէնք գործադրելու միջոցները եւ ոտքի ելնել դարաւոր թշնամու դէմ, այստեղ սուր կերպով հանդէս է գալիս ֆրանսիական մեծ յեղափոխութեան քննադատողի դերում ու զգուշացնում բոլոր ազգերին՝ հեռու մնալ նման շարժումներից... ի հակադրութիւն «Յորդորակ» եւ «Որոգայթ փառաց» գրքերում արտայայտուած առաջաւոր ժողովրդական գաղափարների, ազգային-պահպանողական դիրքորոշման վրայ է կանգնած հեղինակը նաեւ իր սոցիոլոգիական-քաղաքական հայացքներով» [54]: Միանգամայն այլ վերաբերմունք է դրսեւորված այս աշխատության մեջ նրանց նկատմամբ, ովքեր կարծում են, թե «պարտ են ամենայն մարդիկ յաշխարհի վարիլ միապէս եւ գոլ համահաւասար իբրեւ զեղբայր՝ ոչ գոլ մեծ եւ ոչ փոքր, ոչ տէր եւ ոչ ծառայ, ոչ իշխան եւ ոչ թագաւոր» [55]: Ոչ թե հասարակական հակամարտություն, այլ ազգային եւ հասարակական համաձայնության քարոզչություն ծավալող Մ. Բաղրամյանը մեծարում է Եկատերինա 2-րդին. «մանաւանդ միշտ խնամատար եւ յոքներախտ երախտաւորն անտերունչ ազգիս Հայոց, որ յաւէտ քան զբնաւ պակասաւորս համայն ազգաց խանդաղատեալ խնամարկէ եւ, իբրեւ զմայր գորովագութ, գգուանօք եւ բազկատարած բերմամբ ընկալեալ զմեզ ապէնիազ շնորհօք, ողջագուրեալ զողջոյն եւ պատսպարեալ պահպանէ յար յոյժ երկայնմտութեամբ» [56]:

Թեեւ ինքնապաշտպանական-ազատագրական պայքարի համար անհրաժեշտ կազմակերպվածության, ծրագրերի մշակման եւ նրանց հետեւողական ու ճշգրիտ իրականացման խնդիրների լուծման հնարավորությունները ԺԸ. դարի երկրորդ կեսին հայ իրականության մեջ դեռեւս իրենց ձեւավորման ավարտին չէին հասել, սակայն վերոբերյալ փաստերը վկայում են այն քայլերի շարունակական իրականցման մասին, որոնք նախանշված լինելով Սիմեոն Երեւանցու կողմից, արձագանք էին գտնում նաեւ հնդկահայ գաղթօջախում: Հնդկահայ գաղթօջախում եւս միակերպ չէր ընդունվում Մադրասի խմբակի գործունեությունը: 1792 թ. օգոստոսի 16-ին Շ. Շահամիրյանին գրած պատասխան նամակում Ղուկաս կաթողիկոսը նշում է, թե «Եւ նախ զայս ասասցուք, զի նուիրակն համառօտիւ գրեալ էր մեզ զշփոթմանէ տեղւոյդ մերազնեայցն, եւ զքոյդ վրդովմանէն, ընդ որ ոչ սակաւ տրտմութիւն եղեւ մեզ» [57]: Պարզվում է, որ, ըստ նվիրակի հաղորդման, «ի կրկին գալն իւր առ ձեզ ի խաղաղութիւն է համոզեալ, եւ խաղաղացեալ էք առ հասարակ, ընդ այն սրտադիւր եղաք: Հոգին սուրբ Աստուած, որ ի խաղաղասէրս հանգչի, անհետ արասցէ ի ձենջ զխռովութիւն, եւ արմատացուցեալ զխաղաղութիւն ի ձեզ, այնու բարեկեցիկ պահեսցէ զձեզ եւ մեք բարի համբաւով ձեր զուարճասիրտ լիցուք» [58]: Ղուկաս կաթողիկոսի կողմից ակնարկված «շփոթմունքը» արդյո՞ք չի նույնանում այն «ժանտ ժողովի» եւ «մոլորչապետի» մասին հաղորդումների հետ, որի մասին ակնարկում է Մովսես Բաղրամյանը 1796 թ.: Ենթադրություն է եղել, թե Մովսես Բաղրամյանը «արդյո՞ք նկատի ունի Մադրասի խմբակը: Յամենայն դէպս մեզ ուրիշ խմբակ յայտնի չէ» [59]: Եթե այդ նույնացումը, որ անհավանական չէ, լրացուցիչ այլ փաստերով եւս հաստատվի, ապա լիովին իր բացատրությունը կստանա նաեւ Մովսես Բաղրամյանի եւ Հովսեփ Էմինի միջեւ առաջացած սառնության փաստը: Հակամարտությունը, այսպիսով, առնչվել է նաեւ Շահամիր Շահամիրյանի անվան հետ: Առավել ուշագրավ է, սակայն, այն փաստը, որ 1792 թ. մայիսի 14-ին Մադրասից Ղուկաս կաթողիկոսին գրած նամակի մեջ Շ. Շահամիրյանը եւս, կարծես ձայնակցելով Մովսես Բաղրամյանին, դատապարտում եւ զայրույթով է խոսում 1789 թ. ֆրանսիական հեղափոխության մասին: Ցավով է արձանագրում Շ. Շահամիրյանը, որ ժողովրդի համարձակությունը այնքան է մեծացել, որ «ոչ միայն հանեալ են ինքնակալ կարողութիւնն թագաւորին իւրեանց, այլեւ լրբաբար յանդկնեալ են հրամանին հայրապետին իւրեանց, այսինքն Սրբազան Փափին Հռօմու, եւ բորբոքումն այս հրոյ տայ տեղի մտաւ ածելոյ բազմաց, զի այրելոց է բազում թոռ եւ չոր» [60]:

Մինչեւ «Որոգայթ փառաց»-ի հրատարակումը Հերակլի խնդրանքով նրան ուղարկելով իր առաջարկությունները ու նաեւ գրքի ձեռագիրը՝ որպես նշավակ, Շ. Շահամիրյանը Հերակլ 2-րդ թագավորին 1787 թ. հոկտեմբերի 15-ին գրած նամակում ընդգծում էր, որ այդ գիրքը գրված է Հայոց համար, նույն ոգով խորհուրդ էր տալիս շարժվելու նաեւ Վրաց թագավորին՝ երկրի բարգավաճման գործում, սակայն, կարեւոր դերակատարում վերապահելով թագավորական իշխանության կողմից կատարելիք բարեփոխումներին [61]: Հայաստանի ազատագրությունը եւ բարգավաճումը ժողովրդավարության հետ լծորդող եւ կառավարումը «ի խորհրդարանէ ծերակուտաց» ակնկալող «Որոգայթ փառաց»-ի տպագրությունից (1788/9 թ. ) հետո Շ. Շահամիրյանին ու Մովսես Բաղրամյանին 1790-ական թթ., արդեն ակնհայտորեն կանգնած ենք տեսնում ավատատիրական կարգերի պաշտպանի դիրքերում: Սիմեոն Երեւանցու «մեծ ցավի» մասին զգուշացումը, որը կիսում էր նաեւ Ղուկաս կաթողիկոսը, նշանակում էր օտար լծի տակ գտնվող հայ ժողովրդի գոյությանը սպառնացող իրական վտանգ: Մովսես Բաղրամյանին բանադրելու մասին Սիմեոն Երեւանցու նամակի գրման իսկ տարում (1776 թ. ) Կ. Պոլսից Ռուսական արքունիք էր հղվում դեսպան Ա. Ստախիեւի հուլիսի 8-ին գրած հաղորդումը, թե «Ըստ այս օրերին Վանից ստացված տեղեկությունների, Քուրդիստանում գտնվող Հայոց պատրիարքը, անցնելով Պարսից հպատակության ներքո, իր հավատակիցներին հրահրել է հարձակումներ գործել հարեւան Վանի գյուղերի վրա: Դուռը, տեղեկանալով այդ մասին, ցուցում է տվել այնտեղ մոտակայքում գտնվող զորքերի գլխավոր հրամանատար Ժանիկլի Աղա փաշային՝ միանալու Վանի նահանգապետի հետ հայերին կոտորելու համար» [62]: Հայերի գոյությանը սպառնացող վտանգը թեեւ հասկացել, սակայն, հավանաբար, չէր կիսում Հովսեփ Էմինը, որն իր Ինքնակենսագրության մեջ վերաշարադրելով Հերակլ թագավորին գրած Սիմեոն Երեւանցու նամակի բովանդակությունը, ընդգծում է կաթողիկոսի մտահոգությունը՝ այն ձեւակերպելով որպես «սուլթանը կհրամայի Կոստանդնուպոլսում կոտորել բոլոր հայերին» [63]: Թե որքանով մտահոգիչ էին Սիմեոն Երեւանցու զգուշացումները, ակնհայտ էր նաեւ այլ գործիչերի համար: 1796 թվականին Այսրկովկաս կատարած արշավանքի դադարեցումից եւ ռուսական զորքի հեռանալու լուրը ստանալուց հետո, արշավանքի մասնակից Հովսեփ Արղությանը 1797 թվականի սկզբներին Գրիգորիուպոլի հայերին գրած իր նամակում նշում է. «մեք ունիմք մնալ աստ մինչեւ այց ելանիցէ Բարձրեալն եւ ի նորոգ ինքնակալէն նորոգ հրաման եւ հաստատութիւն ընկալցի բանակս եւ յառաջացեալ՝ զխղճալի սուրբ Աթոռն եւ զազգն համայն զերծուսցուք ի կորուստնառիթ վտանգէ, իսկ եթէ ոչ՝ բոլորն ի կորուստ մատնեալ, ինչ որ տէր մի արասցէ: Զայս լսելով ձեր, նախ պարտիք գոհանալ զբարերարէն Աստուծոյ, որք ազատ կայք եւ չէք յայսպիսի նեղութիւնս վշտագունեալք, որպէս ընկերք ձեր համայն ազգք Հայկազունք... » [64]:

Նույն ժամանակ ղրիմահայոց գրած նամակում Հովսեփ Արղությանը կրկնում է իր մտահոգությունը. «... Մեք եմք աստ ի Թիֆլիզ, մերկացեալ յամենայն գոյից եւ ի ստացուածոց, նեղեալ ի սուգ եւ ի յողբ ի վերայ խղճալի Սրբոյ Աթոռոյն, գահակալի նորին եւ համայն ազգին մերոյ, քանզի ամենեցուն թշնամեաց խաչին Քրիստոսի բացեալ զբերանս՝ կամին կլանել զամէնն: Եթէ աստուածապահ բանակին պատահեսցի յետս ընկրկումն (որովհետեւ թուլութիւն ինչ երեւի ի սմայ այժմ, զոր Տէր մի արասցէ), քանզի արեան հեղեղութիւն ունի ապականեալ ազգին մերոյ» [65]: Ղուկաս կաթողիկոսը եւս Շ. Շահամիրյանին գրած նամակում նշում է, թե «... առ տարաբախտութեան մերոյ՝ օրհասին մահու ժամանեալ յիշեցելոյ մեծի կայսերուհւոյն, խափանեցաւ գործն օգտակարագոյն աշխարհի, ըստ որում հարազատն նորին նորապսակ յաջորդն դարձ առնել ետ զօրացն՝ զամենայն ընդ ձեռամբ արկեալսն թողլով հնոց տիրողացն աւերչաց» [66]: Ղուկասը կաթողիկոսին այլ բան չէր մնում, քան Դավիթ եւ Հովհաննես վարդապետներին ուղարկել շահի մոտ եւ հրովարտակ խնդրել նրանից: Շահը վարդապետներին «... հաճութեամբ ընկալեալ խիլայիւք եւ հրովարտակաւ միամտութեան դարձուցանէ անդրէն» [67]:

Ուշագրավ է, որ Ղուկասի քայլը հավանության էր արժանացել ռուսների եւ վրացիների կողմից եւս, որի մասին հաղորդում է Հովսեփ Արղությանը. «Սրբազնասուրբ վեհապետին երկուցեալ ի սպառնալեաց ներքինոյն եւ յարբանեկաց նորայ, որք զնա ստիպեալ էին երթալ անցանել ի դուռն չարին, առաքեալ է այժմ յաղերս յոտս նորա զԴաւիթ վարդապետն Թիֆլիզեցի եւ զՅովհաննէս վարդապետն Պօլսեցի, զոր բարւոք համարին վիրքն եւ ղեներալն, որ աստ առ մեզ: Տեսցուք ի գարնանն տրելո՞ց է նոցա ինչ մխիթարութիւն ի ձեռս մերոց զօրաց, թե հասեալ է բարկութիւնն Աստուծոյ մինչեւ իսպառ» [68]: Արշավանքի դադարեցման թողած տպավորությունը այնքան ծանր էր, որ Մկրտում Գալստյանը Աստրախանից 1797թ. նոյեմբերի 17-ին գրած նամակով պահանջում էր Հ. Արղությանից ասելու Ա. Ա. Բեզբորոդկոյին, թե անգլիացիները գրավեցին Հնդկաստանը, որ իրենց երկրից մեկ տարվա հեռավորության վրա էր գտնվում, իսկ դուք 3 օրվա ճանապարհի տարածություն չե՞ք կարողանում գրավել [69]:

Այսպիսով, Սիմեոն Երեւանցու դիրքորոշումը իր որոշակի ազդեցությունն է գործել հնդկահայ հասարակական մտքի ձեւավորման վրա, ունեցել իր համակիրները նաեւ Հնդկահայ գաղթօջախում, ստիպել է ավելի իրատեսորեն գնահատել ժամանակի իրադրությունը եւ հետեւողական աշխատանք ծավալել ազատագրական պայքարում որոնելու լուրջ դաշնակիցներ եւ միջոցներ՝ ազգային արժեքներն ու ժողովրդին իրական վտանգներից զերծ պահելու ուղղությամբ:

«Նոր տետրակը» Հայաստանի փրկության գործում տեսնում է Վրաստանի եւ, մասնավորապես, Հերակլի հետ դաշինքի եւ վերջինիս կամեցողության պարագան [70]: Վրաստանում բազմազգ բնակչության առկայության պայմաններում Հերակլի արտաքուստ տոլերանտ ներքին քաղաքականություն վարելու հանգամանքը հետագա ուսումնասիրողներին եւս դրդել է մտածելու, թե Հերակլը, անգամ իր կամքից անկախ, փաստորեն ստեղծել էր «Կովկասյան ժողովուրդների փորձնական մի ֆեդերացիա» [71]:

Վրաց թագավորները եւ, մասնավորապես Հերակլ Երկրորդը, Հայոց պետականության վերականգնման նպատակ իրենց առջեւ ոչ միայն չեն դրել, այլեւ մշտապես ձգտել են ընդարձակելով Վրաստանի սահմանները, նրա մեջ ներառել [72] (կամ գեթ հարկատու դարձնել) շրջակա երկրները: Նրանք ուժի եւ սիրաշահումների, ընդառաջումների եւ պարտադրումների միջոցով փորձում էին ապահովել միայն իրենց իշխանությունը: Հայ իրականության մեջ եթե այդ ընկալվում էր, ինչպես Հովսեփ Էմինն է արձանագրել Հերակլ Երկրորդի մասին, որպես թե, Աստված է նրան նշանակել «թագավոր երկու ազգերի՝ հայերի ու վրացիների վրա» [73], ապա Վրաց Հերակլ 2-րդ թագավորը պատրաստ էր հայ մելիքներին կրկին հանձնելու նրանց հակառակորդ Իբրահիմ խանին [74], եթե վերջինս Հերակլին վերադարձներ Վրաստանից հեռացած [75] եւ Արցախում ապաստանած մահմեդական իր հարկատու հպատակներին [76]:

Հնդկահայ գաղթօջախի ներկայացուցիչները, սակայն, ի մոտո ծանոթ չլինելով իրական փոխհարաբերություններին, անտեսում էին Հերակլ 2-րդի եւ Իբրահիմ խանի մտերմության ու դաշինքի փաստը, որ գոյություն ուներ մինչեւ 1783 թ. Գեորգիեւյան պայմանագրի ստորագրումը [77] եւ հակադիր էր Իբրահիմի դեմ պայքարի ելած հայ մելիքների դիրքորոշմանը:

1780-ական թթ. Հայաստանում զարգանում էին նոր փոխհարաբերություններ, քաղաքական շահերի նոր դրսեւորումներ: 1784 թ. հունիսի 7-ին Դանիել Ավանեսովի կողմից Պ. Ս. Պոտյոմկինին տված «Բացատրություններում» արդեն կանխատեսվում էր, թե կնքված ռուս-թուրքական համաձայնագիրը «ըստ լուրերի, երկար չի տեւի»: Հայազգի բանագնաց-դիվանագետը մելիքներից հանձնարարություն ուներ ռուսական կողմին հաղորդելու, թե իրենք պատրաստի ունեն 5000-անոց հեծյալ եւ հետեւակ զորք, որը կարող է ակտիվ պայքար սկսել Օսմանյան Թուրքիայի այսրկովկասյան քաղաքականության հենակետի վերածվող Ղարաբաղի խանի դեմ, եթե ռուսական օժանդակությունը մերձենալու լինի գեթ մինչեւ Գանձակի խանության սահմանները [78]: Ռուսաստանի կովկասյան քաղաքականության զարգացումներին ակնդետ հետեւող մելիքները, ոգեւորված ռուսական կողմի խոստումներից, անմիջապես խնդրագրեր են ներկայացնում Ռուսական արքունիք: Խանի դեմ պայքարի ելած մելիքների ծանր դրությունը նպաստավոր առիթ էր Ռուսաստանի կողմից Արցախի գործերին միջամտելու համար: Հենց միայն խնդրագրեր կազմելու փաստն ու նրանց հուսահատական ոճը ցույց է տալիս այն վիճակը, որի մեջ նրանք հայտնվել էին: Խնդրագրերում հուզական երանգով պատմվում են այն հալածանքները, որոնց ենթարկվում են իրենք մահմեդական իշխողի կողմից, այն բնական հարստությունները, որոնց կարող է տեր դառնալ Ռուսաստանը Արցախ արշավելու դեպքում եւ շեշտում անգամ այն հանգամանքը, որ ռուսները հետեւելով Մեծն Պետրոսի քաղաքականությանը, պարտավոր են իրականացնել նրա անկատար մնացած ծրագրերը: Այս է պատճառը, որ Պետրոս Մեծի քաղաքականությունը սկսվում է ներկայացվել որպես թե հայերի ազատագրության համար ձեռնարկված միջոցառում: Պետրոս Առաջին   ի քաղաքականության նման մեկնաբանության փաստի հանդիպում ենք արդեն իսկ 1780 թ. Հ. Արղությանի Պետերբուրգի Ս. Կատարինե եկեղեցու օծման արարողության ժամանակ արտասանած ճառում [79]: Արցախի Հովհաննես կաթողիկոսի, Ադամ եւ Աբով մելիքների կողմից Պ. Ս. Պոտյոմկինին ուղարկած նամակում նշվում է, թե Գաբրիել բանագնացը Արցախ է բերել Հովսեփ Արղությանի նամակը, որից իրենք տեղեկացել են, թե «հրաման է ինքնակալութենէ պայծառափայլ տերութենէ ձերմէ ելանել եւ ազատել զազգս մեր ի ձեռաց անօրինաց եւ զերկիրս մեր եւ զմեզ ի ներքոյ ինքնակալ տերության ձերոյ նուաջել» [80]: Նամակում անմիջապես ավելացվում է, թե «որպէս երանելի եւ յաւիտենական փառացն ժառանգորդ մեծ կայսրն Պետրոս ունէր ի մտի եւ խորհրդի առ ի ազատել զմեզ, որպէս նախնիքն մեր հրամանաւ նորին մինչեւ Ժ (10) ամ կամ այլ աւելի տարի ընդ անօրինաց պատերազմեցան, թէ ընդ օսմանցուն եւ թէ ընդ ղզլբաշուն, մինչեւ որ անյոյս լիալ Նադր շահն եկն եւ նուաճեաց զմեզ» [81]: Մելիքներն այնուհետեւ ավելացնում են, թե այժմ եւս «որովհետեւ լուաք այդ աւետալի եւ փրկարար լուրդ, ցնծացաք ի հոգի եւ ի մարմինս մեր եւ յամենայնի անձնէ եւ ի զօրութիւնէ մերմէ յօժար կամօք եւ սրտի մտօք ջանամք եւ զանձինս մեր դնեմք մինչեւ ցմահ ի վերայ այդր աւետալի լրոյ» [82]:

Հայ-վրացական դաշնության գաղափարի հայկական ընկալման քննությունը Լ. Տուխաշվիլուն հանգեցնում է այն հետեւության, թե հայ-վրացական միասնական պետության ստեղծման միտքը իբր ուշֆեոդալական Կովկասի ընդհանուր քաղաքական իրադրության ծնունդն էր [83]: Մինչ այդ ժամանակաշրջանը իբր նման հարց չէր դրվել եւ բնականաբար գաղափարական ձեւավորում այն չէր կարող ունենալ: Այն հետեւանք էր միայն հնդկահայ բուրժուազիայի սեփական հայրենիքից կտրված լինելու եւ այնտեղ հենարան չունենալու հանգամանքի: Ռուսական կողմնորոշումը [84] հայ գործիչների համար 18-րդ դարում նշանակում էր միաժամանակ կողմնորոշում դեպի Վրաստան [85]: Ավելին, Հայաստանի ազատագրության ծրագրերում, ըստ Լ. Տուխաշվիլու, Վրաստանի օգնությանը գրեթե նույնքան տեղ էր հատկացվում, որքան եվրոպական պետությունների կամ ռուսական կայսրության կողմից օգնություն ցուցաբերելու հեռանկարն էր: Դրան նպաստում էին.

ա. նշված հովանավորների քաղաքականությունը՝ որոնք եւս Կովկասում հաստատվելու համար ունեին հենարանի կարիք, այսինքն՝ եթե Ռուսաստանը կամ Անգլիան ստանձնեին հայկական պետության վերականգնման առաքելությունը, ապա իրենք եւս ոչնչի չէին հասնի առանց Քարթլ-Կախեթի թագավորության մասնակցության,

բ. Այս վերջինիս հզորացումը, ճիշտ է, թվացյալ, սակայն տպավորիչ էր,

գ. Հերակլ Երկրորդի տնտեսական քաղաքականությունը՝ հայ առեւտրական դասին տրվող գերապատվությունը:

դ. Բուն Քարթլ-Կախեթում գտնվող տեղական ուժերին հենվելու փորձերը: Հիմնական պայմանավորող դաշտը, սակայն, միանման պատմական ճակատագիրն էր, Այսրկովկասի ժամանակի իրավիճակը եւ ընդհանուր շահերի դրսեւորումը [86]:

Հերակլն իր առջեւ իրականում ոչ միայն Հայաստանի ազատագրման նպատակ չէր դրել, այլեւ առաջարկում էր քննարկել անգամ Հայոց եւ Վրաց եկեղեցիները [87] տարանջատող «որոշ» դրույթներ վերանայելու հարցը, որը նշանակում էր եկեղեցիները միացնելու փորձ՝ «երկուստեք զիջումների միջոցով» [88]: Հովսեփ Էմինը դեմ չէր այդ առաջարկին [89]: Այդ էր նաեւ հիմնական դրդապատճառներից մեկը, որը Սիմեոն Երեւանցուն ստիպում էր վերապահությամբ մոտենալ Հերակլի վարած «սիրալիր» քաղաքականությանը [90] եւ նրան ետ էր պահում Հովսեփ Էմինի լավատեսությանը անվերապահ սատար կանգնելուց [91]: Սիմեոն Երեւանցին առավել չափով լավատեղյակ ու իրազեկ էր Վրաստանում եւ, մասնավորապես, վրաց արքունիքում տիրող իրադրությանն ու վրաց թագավորի նպատակներին: Լ. Տուխաշվիլին Սիմեոն Երեւանցու դիրքորոշումը բացատրում է ավելի լայն ընդհանրացումներով: Նրա կարծիքով «Հայոց եկեղեցին հակադրվում էր վրաց կողմնորոշմանը, որովհետեւ ցանկանում էր զբաղեցնել Վրաստանի տեղը Մերձավոր Արեւելքի ժողովուրդների քաղաքական ծրագրերում, այսինքն՝ չնայած այն բանին, որ Էջմիածինը անհրաժեշտ պահերին ինքը եւս մահմեդական հարեւանների դեմ ապավինում էր Քարթլ-Կախեթի ուժեղ հովանավորությանը, միաժամանակ եւ հանդես էր գալիս որպես հակառակորդ: Էջմիածինը փորձում էր Վրաստանի հետ հարաբերությունները հաստատել իրավահավասարության հիմունքներով եւ չէր բավարարվում միայն ողջ հայության անունից հանդես գալով: Նա օգտվում էր Թուրքիայի ու Իրանի կառավարողների պաշտոնական օժանդակությունից, հայ վաճառականության նկատմամբ նրանց «հովանավորությամբ» եւ հաճախ իր ազդեցությունը տարածում էր նաեւ ոչ հայազգի լուսավորչական [92] բնակչության վրա [93]: Հայոց կաթողիկոսը փորձում էր Մերձավոր Արեւելքի բոլոր փոքր ժողովուրդների քաղաքական դաշինքը վրացիների հետ իրականացնել իր (իմա՝ Հայոց կաթողիկոսի) միջոցով, ինչը կհանգեցներ Էջմիածնի դերի պահպանմանը եւ այս վերջինիս օգտին վրաց ազդեցության չեզոքացմանը: Սիմեոն Երեւանցին ուշադիր հետեւում էր վրացիների հետ ասորիների եւ եզդիների բանակցություններին»: [94]

Նման եզրակացության համար հիմք կարող է ծառայել ոչ միայն 1770 թ. օգոստոսի 15-ին Հերակլին ուղղած Սալմաստի հայոց Եսայի (Իսայի) եպիսկոպոսի նամակը [95], այլեւ Սիմեոն Երեւանցու նպատակասլաց ազգային-եկեղեցական քաղաքականության իրագործման ձգտումների եւ իրագործումների ողջ համակարգի հաշվառումը [96]: Սիմեոն Երեւանցու նպատակասլաց գործունեության վերլուծությունը հիմքեր է տալիս պնդելու, որ նա Հայոց քաղաքական իշխանության բացակայության եւ նրա շուտափույթ վերականգնման անհուսության պայմաններում փորձում էր ազգի գոյատեւումը ապահովելու նպատակով համախմբման կենտրոն դարձնել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության Մայր Աթոռը [97]: Սիմեոն Երեւանցու նշված քաղաքականության ակնհայտ դրսեւորում էր նաեւ Հայոց միջավայրում կաթոլիկ քարոզիչների գործունեությունը կասեցնելու գործողությունները: Կաթոլիկությունը առավել տարածում էր գտնում Ախալցխայում, Գորիում, Թիֆլիսում, Գանձակում եւ այլն [98]: Ախալցխայում բնավորված կաթոլիկ եվրոպացի քարոզիչներին ուղղված նամակում Սիմեոն Երեւանցին գրում էր. «... Զի՞նչ գոյր ձեզ ի յԱխալցխա, հայրենի քաղա՞ք է ձեր, եթէ ունէիք անդ զբնիկ ժառանգութիւնս եւ զժողովուրդս, զի այնքան երկար մնայիք անդ: Անիրաւ գողքդ մտեալ ի տուն մեր, նստէիք աներկիւղ իբրեւ զսեպուհ տեարս եւ զժառանգութիւնս մեր յանդիման աչաց մերոց վայելէիք [99], զբոլոր քաղաք մի շրջակայիւքն իւրովք ի մէնջ աբստամբեցուցանել... Ասեմք զձեզ՝ թէ ելէք ի ժառանգութենէ մերմէ, դուք գրէք ի Պօլիս առ Քրիստոսասէր էլչին ֆռանկսիզաց գանգատ զմէնջ, թէ մեզ այսպէս եւ այնպէս արար:... Գրեմ եւ ես ահա սիրով, զի մի եւս նովին անիրաւութեամբ եւ գողութեամբ եւ խաբեբայութեամբ շրջիցիք ի մէջ ազգիս մերոյ, ուր եւ հանդիպեսջիք: Կամ այսպէս պարտիք վարիլ, կամ ելանել եւ գնալ ի բուն երկիրն ձեր, զի երկիրքս այսոքիկ ոչ են Ֆռանկստուն, այլ հայոց երկիր՝ ընդ իշխանութեամբ տաճկաց: Դուք աստ ոչ ժողովուրդս ունիք, եւ ոչ թէմ եւ ժառանգութիւն... » [100]:

Սիմեոն Երեւանցու գլխավոր մտահոգությունը, սակայն, ներազգային դժվարությունները հաղթահարելն ու միաձույլ ազգային կառույց ստեղծելու գործն էր [101]: Տարբեր վարչա-քաղաքական միավորների մոտ նրա՝ որպես Հայոց կաթողիկոսի, ներկայացուցչի պարտականություններն իրականացնում էին նշանակված վեքիլները եւ գործակալները, որոնք, ի տարբերություն նվիրակների, պետք է գտնվեին իրենց նշանակման վայրերում եւ ունենային շատ ավելի լայն լիազորություններ, քան միայն դրամահավաքություն իրականացնելու նպատակով առաքվող նվիրակները կամ տնտեսական պարտականություններ կատարող գործակալները [102]:

Թշնամական հարձակումներից Էջմիածնի պաշտպանությունը կազմակերպելու համար Սիմեոն Երեւանցին նախաձեռնել էր Մայր Աթոռի պարիսպների վերանորոգությունը եւ ամրացումը: Օտար հարձակումների դեպքում Երեւանի խանը բավարարվում էր միայն ապավինելով Երեւանի բերդի ամրությանը, իսկ խանության այլ բնակավայրերը մնում էին անպաշտպան եւ կողոպտվում թշնամիների կողմից: 1765 թ. Ռեթեոս վարդապետին նվիրակությամբ ուղարկելով Սպահան, Սիմեոն Երեւանցին «չափ պարսպի եւս Սրբոյ Աթոռոյս տուաւ սմա, զի ցուցցէ անդ ժողովրդոցն, թերեւս զիմտատիայս ինչ տայցէ ոք» [103]:

Սիմեոն Երեւանցին մեծացրել էր թուանկչիների (հրացանավորներ) խումբը [104], որի նպատակը ոչ միայն վանքի պահպանությունն էր թշնամական հարձակումներից, այլեւ տարբեր հանձնարարությունների եւ առաքումների ուղեկցումներն ու նրանց անվտանգության ապահովումը: Ուշագրավ է, որ անգամ Երեւանի խաներն արշավանքներ կազմակերպելու դեպքում կամ նման պատրվակներով զինվորներ (թուանկչիներ) էին խնդրում կաթողիկոսից, իսկ կաթողիկոսը չէր վարանում նաեւ մերժելու նրանց խնդրանքը [105]: Հատկանշական է, որ 1766 թ. լեզգիների հնարավոր արշավանքի վտանգի կանխման համար «սրբազան Վեհըն, վասն անկատարուն գոլոյ տակաւին սրբոյ Աթոռոյս պարսպին, զոր շինեցուցանէր, գնաց յԵրեւան եւ զծերագոյնս եւ զմանկագոյնս եւ զանկարս միաբանիցն եւս ետ տանել անդ եւ, վարձեալ զյոլով թուանկակիրս եւ ի խանէն եւս առեալ զբազում հայ թուանկչիս, եդ ի սուրբ Աթոռոջս ի պահպանութիւն» [106]:

Ուշագրավ է 1786 թ. մարտին Ղուկաս կաթողիկոսի պատասխան նամակը Թիֆլիսի մելիք Ավետիքին, որտեղ առարկելով մելիք Ավետիքին նրա առաջարկության առիթով, թե լեզգիների արշավանքի դեպքում վանքը կարող է հուսալ իր ինքնապաշտպանությանը, Ղուկասը գրում է. «Իսկ զոր գրեք, թէ զզինուորս պատրաստեալ կարգեսցես ի պահպանութիւն սրբոյ Աթոռոյն, առ այդ իմա, սիրելիդ իմ, զի որպէս առեալ եմք զփորձն տեղականացս ի սոցունց, թէ զհազարն եւս կացուցանիցեմք անդ, այնքան ահաբէկ են, որ զգունդ ինչ ի թշնամեացն՝ իսկոյն զՍուրբ Աթոռն թողեալ, փախչելոց են ի բերդն: Վասն որոյ մի արասցէ Տէր, եթէ դիմիցէն նոքա [իմա՝ լեզգիները - Պ. Չ. ] յայս կոյս, մեր օգնութիւնն յԱստուծոյ է եւ ի քրիստոսազօր Արքայէն» [107]:

Հարկ է ընդգծել, որ Սիմեոն կաթողիկոսի հավաքագրած զինվորները եղել են միայն հայազգի «թուանկչիներ» [108]:

Սիմեոն Երեւանցին առավելապես հայտնի լինելով քաղաքական խնդիրների արծարծումների ժամանակ իր զգուշավորությամբ, բնավ հեռու չէր կանգնած իր ազգի առջեւ ծառացած խնդիրներից եւ չէր սահմանափակվում միայն եկեղեցական բարենորոգումների հարցերով [109]: 1770 թ. Եկատերինա 2-րդ կայսրուհուն գրած նամակում արձանագրելով, թե «մեք՝ ողորմելիքս, երկրաւորի արքայութեան եւս եմք այստեղ կարոտ», խնդրում է նրան «զդոյն սէրդ, խնամքդ եւ զողորմութիւնդ անջնջելի վճռեսցես ի մէնջ, ի սրբոյ աթոռոյս, ի խղճալի յազգէս մերմէ, զի քոյ եմք եւ ոչ օտար, նոյնպէս եւ ի զայլ ցան եւ ցիր եղեալ յազգս մեր տարածեսցես զհովանի տերութեանդ.... » [110]: Որ Սիմեոն Երեւանցու վերոբերյալ տողերը զուտ քաղաքավարական արտահայտություններ չէին, կարելի է համոզվել ետգրությունից, որտեղ նա շարունակում է ասելիքը եւ խնդրում ավելի մանրամասն տեղեկանալ Հովհաննես Լազարյանից՝ «ի Յովանէս ծառայէ ձերմէ կարէք գիտէլ, որում գրեալ եմք ի կարճոյ, զի երկարապէս եւ պարզօրէն գրելն մեր զայսպիսեաց կարի եւ շատ վտանկաբեր է մեզ եւ ազգին մերոյ» [111]:

Այն, որ միայն Եկատերինա կայսրուհին էր լոկ, որ «կամեցօղ է եւ կարօղ՝ ի գլուխ բերել» խնդիրը, Սիմէոն Երեւանցուն թելադրում էր բոլոր մյուս հարեւանների հետ բարիդրացիություն պահպանելով հանդերձ, նրանց նկատմամբ ունենալ հատուկ զգուշավորություն եւ ձեռնպահ մնալ ու նաեւ կասեցնել ազգի առջեւ ծառացած գերխնդրի քննարկումները՝ ժամանակավրեպ ու արկածախնդիր գործողություններով հարվածի տակ չդնելու համար սեփական ժողովրդի այն հատվածին, որը կրելով օտարի լուծն ու անարգանքը, դեռեւս շարունակում էր կառչած մնալ իր հողին: Ա. Ռ. Հովհաննիսյանի ընդհանրացումով, «Հերակլը Էմինի նկատմամբ ցուցաբերում է մեծ բարեհոգություն, հաճույքով լսում է ազնվականությանը սանձելու, կրթությունը բարեփոխելու եւ Վրաստանում եվրոպական գիտելիքների տարածման մասին նրա խորհուրդները, սակայն ամեն անգամ խուսափում է հայկական հողերի ազատագրման կոնկրետ ծրագրերի քննարկումից. նա լիակատար պատրաստակամություն է դրսեւորում օգտվելու Հովսեփ Էմինի ծառայություններից, սակայն լոկ իր կողմից գծված շրջանակներում, իսկ Էմինը անմիջապես ձգտում է առաջադրել իր քաղաքական ծրագրերի իրականացման հարցը» [112]: Հ. Էմինը իր ծրագրերի մշակման ժամանակ նկատի չէր ունեցել, որ Հերակլը ձգտում էր կառուցել ոչ թե կովկասյան ժողովուրդների դաշնություն, այլ հենց վրացական պետություն [113]: Վրաց արքայի իրական, ընթացիկ շահերը հակադիր էին Հ. Էմինի քաղաքական երազանքներին [114]: Հերակլ արքայի «ընթացիկ շահերը» ակնհայտ էին անգամ Էնզելիում գտնվող ռուսական հյուպատոսին, որը գրում էր արքունիք, թե «Վրաստանի տիրակալ Հերակլը, սկսելով Վրաստանի կառավարումը, շատ դեպքերում հանդես էր գալիս պարսկական կամայականություններից Երեւանի քաղաքացիների եւ բնակչության պաշտպանությամբ` որպես հարեւան ու քրիստոնյա ... իսկ Երեւանի հայերը հաճույքով դիմում են Հերակլին եւ երբեմն կատարվող դրամի նրա պահանջները չեն մերժում» [115]:

Ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ երբ Էմինը Հերակլի պահանջով [116] ստիպված էր թողնել Վրաստանի սահմանները եւ հանդիպելով Մուշի Առաքելոց վանքի առաջնորդ Հովնան վարդապետի կողմից ուղարկված 13 անձանց, առաջարկում է նրանց հետ միասին ուղեւորվել Մուշ, Հովնանի դեսպանագնացները ընդիմանում են եւ հայտարարում, թե իրենք լիազորված չեն Հովնանի կողմից եւ չեն կարող գործել Հերակլի կամքին հակառակ [117]: Հ. Էմինին մնում էր բռնել ոչ թե Հայաստանի, այլ Հյուսիսային Կովկասի ճանապարհը:

«Նոր տետրակի» հրատարակության տարում դեռեւս ընթանում էր ռուս-թուրքական պատերազմը: Պատերազմի երկրորդ տարում Հայաստանի ազատագրության հույսը Ռուսաստանի եւ Վրաստանի հետ էր կապել նաեւ Մովսես Սարաֆյանը՝ 1769 թ. հատուկ նամակում [118] արտաքին գործերի կոլեգիայի համար շարադրելով իր ծրագիրը: Պատերազմում Օսմանյան պետությունը թեեւ պարտություն կրեց եւ Ռուսաստանը Քուչուկ Կայնարջիի պայմանագրով ձեռքերի ազատություն ստացավ համեմատաբար ավելի անկաշկանդ գործելու Այսրկովկասում [119], սակայն Վրաստանը, որ մի կողմից գեն. Մեդեմի միջոցով 1775 թ. Ռուսաստանից պահանջում էր պատերազմել Իրանի դեմ, մյուս կողմից պարտադրված էր 1776 թ. Այսրկովկասյան տարածաշրջանի իրադրությանը աչալրջորեն հետեւող Օսմանյան արքունիք ուղարկել դեսպանություն՝ հավաստիացումներ կատարելու Օսմանյան պետության նկատմամբ իր բարիդրացիական քաղաքականության անշրջելիության մասին եւ կնքելու գաղտնի պայմանագիր, որն էլ, սկսված թուրք-իրանական պատերազմի պայմաններում, ըստ էության, ուղղված լինելով Իրանում Քերիմ խանի դեմ [120], իր հերթին հարուցեց նաեւ Ռուսաստանի դժգոհությունը [121]: Դեսպանի պարտականությունները դրված էին Հերակլի քարտուղար հայազգի Գուրգեն Ենիկոլոպյանի [122] վրա, որին ուղեկցում էր նաեւ Չլդրի վալիի կնքապահը: Միրզա Գուրգենը, անթերի կատարելով Հերակլի կողմից իրեն տրված առաջադրանքը [123] ու արժանանալով հատուկ ուշադրության, վերադարձավ բերելով սուլթանի նամակներն ու նվերները Հերակլին, Երեւանի Հյուսեյն Ալի խանին եւ Խոյի Ահմեդ խանին: Վերադարձին նա Կ. Պոլսից Վրաստան հրավիրեց նաեւ Հակոբ Ռայնեգսին [124]:

Դեռեւս 1776 թվականի փետրվարի 3-ին Աստրախանի նահանգային գրասենյակ ներկայացրած իր զեկուցագրում հայազգի Միրզաբեկ Վահանովը տեղեկացնում էր, թե ինքը լուրեր է ստացել Թիֆլիսից ժամանած վրացի Ռոստոմից, որ Կարսի եւ Էրզրումի տարածքի սերասկարը պատվիրակներ է ուղարկել Երեւանի խանի մոտ եւ նրան հաղորդել Երեւանի տարածքով անցնելու իր մտադրության մասին: Սերասկարը առաջարկել է Երեւանի խանին, որ եթե նա թուրքական կողմի նկատմամբ բարեհաճություն դրսեւորի, ապա Օսմանյան զորքերի կողմից որեւէ վնաս կամ վիրավորանք չի կրի: Երեւանի խանը պատասխանել էր պատվիրակներին, թե թեեւ ինքը պատրաստ է ընդունել այդ առաջարկը, սակայն քանի որ գտնվում է Հերակլի ենթակայության ներքո, ուստի առանց նրա հրամանի ինքը չի կարող ոչինչ անել: Թուրքական սերասկարը այնուհետեւ պատվիրակներ է ուղարկել Հերակլ 2-րդի մոտ՝ նրան ուղարկելով նվերներ եւ խնդրանք, թե ինքը մտադիր է Արարատյան երկրով արշավելու պարսից Քերիմ խանի դեմ եւ քանի որ «դու եւս գտնվում ես մեզ հետ Ռուսաստանի հետ նույն դաշինքի մեջ եւ մենք վատ մտադրություն չունենք ձեր նկատմամբ, ուստի խնդրում եմ միայն թույլատրել անցնելու Արարատյան երկրով» [125]: Հերակլ 2-րդը նրան պատասխանել էր, թե «ես առանց Ռուսաստանի թույլտվության ձեզ չեմ կարող թույլատրել անցնել այդ տարածքով, բացի այդ Պարսկաստանը եւս վաղուց ի վեր գտնվում է ինձ հետ բարեկամության մեջ, ուստի եթե ցանկանում եք, ապա կարող եք գնալ այլ ճանապարհով» [126]: Ուշագրավ է, որ նույն Միրզաբեգ Վահանովը 1777 թվականի հուլիսի 8-ին Աստրախանի նահանգապետ գեն. -մայոր Ի. Վ. Յակոբիին գրած զեկուցագրում, սակայն այս անգամ արդեն վրացական դեսպանության վերադարձից եւ թուրք-վրացական պայմանագրի կնքումից հետո, կրկին անդրադառնալով 1776 թ. թուրքական կողմի հիշյալ պահանջին, լրացնում է, թե Հերակլից մերժում ստանալուց հետո, թուրքական արքունիքից նախատինքի նամակ էր ստացվել, որի համար էլ Հերակլը թուրքական արքունիք որպես դեսպանորդ ուղարկեց իր քարտուղար Գիորգի պարոնին [127]: Այս դեպքում Միրզաբեգ Վահանովի տեղեկությունը ավելի արժանահավատ է, քան «Վրաստանի պատմության ակնարկներ» բազմահատորյակում առկա այն ենթադրությունը, թե իբր Հերակլը Օսմանյան հպատակության ընդունումով փորձում էր լուծել միայն «Սամցխե-Սաաթաբագոյի» (Ախալցխայի փաշայության) Վրաստանին միացման խնդիրը [128]: Ռուս-թուրքական հակամարտությունը 1770-ական թթ. վերջերին հասավ հանգուցալուծման իր նոր փուլին: Քյուչուկ-Կայնարջիի պայմանագրով [129] անկախ հռչակված Ղրիմի խանությունը Ռուսաստանին միացնելու ու նաեւ մերձազովյան եւ հյուսիսկովկասյան տարածքների բնակեցման նպատակով իրականացվեց Ղրիմից քրիստոնյա բնակչության՝ հայոց եւ հունաց, դուրս բերումն ու հայոց համար Նոր-Նախիջեւանի հիմնադրումը 1778-1779 թթ.:

Ղուբայի Ֆաթալի խանին հաջողվել էր իրեն ենթարկել Դերբենտի, Շամախու, Բաքվի խանությունները եւ լուրջ սպառնալիք էր Վրաստանի համար: Դրանով էր պայմանավորված մի զգալի չափով Հերակլ 2-րդի բարեկամությունը Իբրահիմ խանի հետ: Ֆաթալի խանի դրդումով Գանձակի Մահմեդ խանը 1778 թ. դադարեցրեց Հերակլին հարկի վճարումը: Այնժամ Հերակլի եւ Իբրահիմ խանի զորքերը համատեղ արշավանքով պարտության մատնեցին Ֆաթալի խանի եւ Գանձակի խանի բանակներին եւ Գանձակում հաստատեցին համատեղ կառավարում [130]: Նշանակվեցին երկու կառավարիչներ՝ Հերակլի ներկայացուցիչ Քայխոսրո Անդրոնիկաշվիլին եւ Իբրահիմի ներկայացուցիչ Հազրաթ Կուլի բեկը (ծագումով՝ վրացի) [131], որոնք, ըստ Դավիթ արքայազնի հաղորդման, այն կառավարեցին վեց տարի [132]:

Իրադարձությունների հետագա զարգացումները շուտով հաստատեցին Սիմեոն Երեւանցու իրավացիությունը հայ-վրացական հարաբերություններում իր մտավախությունների հարցում:

1778 թ. Հերակլ 2-րդը նախաձեռնեց [133] եւ 1779 թ. սեպտեմբերին իրականացրեց Երեւանի խանի անհնազանդությունը [134] ճնշելու եւ խանությունը Վրաստանին միացնելու փորձ [135]: Ղուկաս կաթողիկոսի Գավազանագրքի հեղինակը, որ եղած բոլոր սկզբնաղբյուրների համեմատությամբ առավել հանգամանալի տեղեկություններ է հաղորդում այս արշավանքի մասին, արձանագրում է, թե «իշխողն Վրաց, որ էր ի վաղուց հետէ անտի մեծ երախտաւոր երկրիս (իմա՝ Երեւանի - Պ. Չ. ), որ քանիցս անգամ սաստիկ պատերազմաւ ի յօտար թշնամեաց զերծուցեալ էր զերկիրս եւ յատկապէս զիշխօղս սորին իսկ, եւ որպէս թէ զիւրն համարելով, քաղցր ակամբ հայէր... սաստիկ բարկութեամբ սկսաւ յայլ եւ այլ տեսակ եւ բարբարոս ազգաց, լեռնականաց զանթիւ զօրս ժողովել եւ ի վարձու ունիլ- զորս անուանէին Թուշ, Փշավ [136], Ղարաղալխան, Քիստ [137], Չէրքէզ, Ափխազ բազմաթիւք եւ զայլս այսպիսիս, հանդերձ բոլոր զօրօքն իւրովք, որք էին Վիրք, Սումխէթք հայազունք, եւ ի տաճկաց... Ղազախ, Բորչալու, Բայտար եւ Դեմուրչի Հասանլու, մինչեւ զի՝ Եզտիք եւս գոյին», որոնցով եւ ներխուժեց Երեւանի խանության տարածք [138]: Արշավանքը թեեւ իր նպատակին չհասավ եւ Երեւանի բերդը մնաց անառիկ, սակայն Երեւանի խանությունը առավել թուլացնելու նպատակով Արարատյան դաշտի հայ բնակչությունը [139] փոխադրվեց Վրաստան՝ այնտեղ մարդաթափ որոշ վայրեր բնակեցնելու համար [140]: Ըստ Դավիթ արքայազնի հաղորդման, Վրացական բանակը Երեւանի բնակիչներին հասցրեց այն աստիճանի, որ Հուսեյն Ալի խանը պարտավորվեց վճարել հարկը ավելի, քան նախկինում էր [141]: Ուշագրավ է, որ տեղեկանալով Հերակլի մտադրությունների մասին, Երեւանի խանը դեռեւս Հերակլի Թիֆլիսում եղած ժամանակ «կոչեաց զՍրբազանն երիցս առ ինքն... մեծաւ պաղատանօք խնդրեաց... զմարդ յղել ի Թիֆլիզ... եւ որպէս եւ իցէ կերպիւ զհնարս փրկութեան գտանել» [142]: Սիմեոն Երեւանցին Աթոռի տեղապահ Մկրտիչ Շոռոթեցի տեղապահին ու Աթոռակալ Գալուստ Աշտարակեցի եպիսկոպոսին ուղարկում է Հերակլի մոտ, որին նրանք «մերձ ի Թիֆլիզ ի ճանապարհին հանդիպեալ էին եւ զթուղթն մատուցեալ նմա»: Հերակլը, սակայն, մերժումով էր պատասխանել Սիմեոն կաթողիկոսի եւ Երեւանի խանի նամակներին եւ «յետ երկուց աւուրց ինքն արքայն հանդերձ Բ(2) որդւովքն եւ անթիւ զօրօք եկն ի սահմանս Երեւանու, եւ սկսաւ զՂազախու տաճիկսն եւ զլէզկիս եւ զայլ բարբարոսս, որք ծարաւիք էին արեան քրիստոնէից՝ յառաջագոյն ասպատակ սփռել առ ի քակել եւ աւերել, թալանել եւ կողոպտել եւ վերջապէս հրդեհել զգիւղորայսն՝ նախ քան զիւր հասանելն: Որք եւ եկեալ կողոպտեցին զվանորեայսն եւ զգիւղորայս եւ զեկեղեցիս նոցին. նախ զսուրբ Կարապետ, զսուրբ Գէորգ, զԿարբի, զՄօղնի եւ զԱշտարակ... եւ զբոլոր գիւղորայսն երկրիս, զհեռաւորսն եւ զմերձաւորս հուրբ կիզեալ՝ յաւէր դարձուցին» [143]: Այս ամենը գումարվեց մինչ այդ Երեւանի խանի կողմից կատարած ծեռնարկումներին, որոնց նպատակն էր «զերկիրս մեր ի բնակչաց դատարկել... եւ զերկիրն ի յամայութեան թողուլ» [144]:

Մինչ Երեւանի բերդի պաշարումը, երբ Հերակլի զորքերը գտնվում էին դեռեւս Աշտարակում, Երեւանի խանը Սիմեոն Երեւանցուն ուղարկել էր վրացական բանակ եւ պարտավորվել վճարել նախորդ տարիների չվճարված հարկերը՝ «առ համոզել զնա ի խաղաղութիւն», Հերակլը «ոչ ունկն եդեալ... դիմէ յամրոցն Երեւանու» [145]: Ընդգծելի է այն հանգամանքը, որ Երեւան քաղաքի ու խանության տարածքում եղած հայ բնակչությունը ոչ միայն չի օժանդակել ու չի պաշտպանել Հերակլի այս արշավանքի նպատակները, այլեւ լքելով իրենց բնակավայրերը՝ հեռացել էր դեպի Բայազետ: Ըստ Հովհան Ոսկերչյանի, Հերակլը «տեսանէր, զի զկնի քանի ամսոց ինքն ունայնաձեռն ելանելոց է յաշխարհէն», ուստի դիմում է խորամանկության: Նա «առաքէ զոմանս ի հաւատարմաց իւրոց՝ զՄէլիք Շաքարօ, զՄիրզա Ռապի եւ զտէր Յօհաննէս Հայոց ի Բլուր գիւղէ առ Հայս փախուցեալս ի Բայազիտ, խօսիլ ընդ նոսա զխաղաղութիւն, թէ՝ ընդէ՞ր իբր յօտարէ ընդոստեալ խուսափէք զձեզ յանկիւնս աշխարհաց Քրդաց, ո՞չ ապաքէն վասն ձեր առի զզէն՝ փրկել զձեզ ի ձեռաց Պարսիցն ձերոց նեղչաց»: Որպես հիմնավորում իր ազատարար առաքելության, Հերակլը հայտարարում էր, թե «աւասիկ ես կամ ի գործ պատերազմիս եւ ոչ թողից զսա մինչեւ տապալեցից զամրոցս եւ յինէն կարգեցից իշխօղ աշխարհիս»: Ավելին, Հերակլը հայազգի բնակչությանը գայթակղելու համար խոստանում է փոխհատուցել նախկինում նրանց կրած զրկանքների համար. «զզրկանս ձեր տուժեցից ի Պարսից եօթնապատիկ»: Հերակլը երդվելով պարտադրում է Սիմեոն Երեւանցուն, որպեսզի վերջինս եւս համոզի փախստականներին, թե «վասն դոցա փրկութեան առի զզէն», իսկ Բայազետի փաշայից պահանջում է վերադարձնել այնտեղ ապաստանած հայերին: Ի վերջո, հաջողելով հայերին վերադարձնելու իր կատարած քայլերում եւ ձախողելով բերդը գրավելու գործում [146], Հերակլը ձմեռնամուտին «խորհէր դառնալ յետս, որոյ վասն առաքէ զզօրս վարիչս այնց Հայոց, զորս խափկանօք դարձոյց ի գաղթութենէ իւրեանց, զայս ութ գեօղի բոլոր բնակիչս վարէ եւ խառնէ ընդ զօրս իւր եւ չուեալ դառնայ ի Տփխիս» [147]:

Ըստ Լեոյի հետեւության, այս գերեվարության պատկերը ցույց է տալիս, թե Հերակլը որքան հեռու էր այն իդեալը լինելուց, որպիսին դարձրել էին նրան Շահամիրյանն ու նրա նման մտածողները [148]:

Ի վերջո, Սիմեոն Երեւանցին, ամբողջ իր հեղինակությամբ ու ազդեցությամբ միջամտելով հանդերձ, ի զօրու չեղավ կասեցնելու ոչ Արցախի հայ մելիքների միջեւ եղած գժտությունները [149], եւ ոչ էլ Հերակլի կողմից 1779 թ. կատարված Արարատյան դաշտի հայաթափությունը [150]:

Քերիմ խանի մահը (1779 թ. փետրվարի 7) [151] ավելի էր սրել իրավիճակը, եւ լուրեր էին տարածվում, թե Հերակլն այնուհետեւ կարող է արշավանքը շարունակել դեպի Իրանի խորքերը: Տեսնելով Երեւանի բերդի գրավման ձգձգումը, Հերակլը զինվորներին հրամայեց պատրաստ լինել ձմեռելու Հայաստանում: Արշավանքը արդեն ձգվել էր մոտ երեք ամիս, եւ սուրհանդակը Հերակլի անունով նամակ բերեց՝ տեղեկացնելով, որ վրացական գահի հավակնություններով Արեւմտյան Վրաստան է ժամանել Բաքար արքայազնի որդի Ալեքսանդրը: Հերակլը ստիպված էր Երեւանում մոուրավ նշանակել Մուխրանի տիրոջը՝ Հովհանին, [152] եւ նոյեմբերի 3-ին վերադառնալ ետ [153]: Նույն թվականի դեկտեմբերի 23-ին Կ. Պոլսից ռուսական դեսպան Ստախիեւը հաղորդում էր, թե «Այս օրերին այստեղ եկավ մեկ վրացի իշխան երկու ազնվականներով եւ յոթ սպասավորներով, որին Դռան կողմից տրվեց քաղաքամերձ վայրերից մեկում բնակարան, եւ որը ներկայանում է որպես բարձրագույն հայտնի Ջանըկլը Ալի փաշայի կնոջ եղբայր` իբր փախստական Վրաց տիրակալ Հերակլ արքայազնից, իսկ սրան Դուռը համարում է որպես իր հպատակ, որ կամովին հանձնվել էր անցյալ տարի այստեղ ժամանած դեսպանագնացի միջոցով» [154]

Ալեքսանդրի Ռուսաստանից Իրան ժամանելու նպատակները իրազեկորեն արձանագրել է նաեւ Հ. Միքայել Չամչյանը Բասրայից 1772 թվականի օգոստոսի 20-ին Մելքոնյան Աբբահորը գրած իր նամակում. «Իսկէնտէր պէյն, որ է իսկական ժառանգ իշխանութեան վրացւոց Թիֆլիզ քաղաքի, ի բազմաց հետէ եկեալ է ի Շիրազ առ Քէրիմ խանն՝ օգնութիւն առնուլ ի նմանէ՝ առ ի կորզել զԹիֆլիզ եւ զայլ տեղիս հայրենի ժառանգութեան իւրոյ ի ձեռաց Հերակլի պատերազմաւ. եւ նա յապաղեցուցանէ: Սա բազում անգամ ասացեալ է, թէ ես ոչ գտի զոք քահանայ ինձ հաճոյ: Իսկ ոմանք անմտածօղք ասացեալ են, թէ կարես զայնպիսին գտանել ի Պասրայ՝ այս անուն: Եւ նորա զայս լուեալ՝ յորդորեալ է զբազումս, զի գոնէ թուղթ մի գրեցից առ նա. եւ իմ, լուեալ զայս, խորհրդով բարեկամաց գրեցի առ նա թուղթ մի՝ զի թէպէտ ընդ իշխանաւորաց խառնիլն ոչ թուի ինձ բարի, բայց ի հեռուստ եւս բարեկամ ունիլ զայնպիսին, ոչ նուազ բարի է» [155]: Կ. Պոլսից 1782 թ. ռուսական արքունիք ուղարկած զեկուցագրում դեռեւս նշվում էր, թե «Կ. Պոլսի Վեզիրխանայում ապրող Ախալցխայից եկած վաճառականները պատմում են որ այնտեղի նահանգապետ Սուլեյման փաշան զորքերով արշավել է դեպի Վրաստան` Սողոմոն իշխանի դեմ եւ որ մի քանի տարի առաջ Ռուսաստանից Պարսկաստան գնացած Վրաց արքայազնը վերադարձել է այնտեղից իր հայրենիք» [156]:

Օսմանյան արքունիքը եւս ԺԸ. դարի վերջին քառորդին անընդմեջ մեծացնում էր Այսրկովկասում իր ազդեցությունը, պարբերաբար տարբեր առիթներով նվերներ ուղարկում այսրկովկասյան բոլոր կառավարիչներին, նրանց հրահրում դիմակայել Ռուսաստանի առաջխաղացմանը կամ ձեռնպահ մնալ Վրաստանի հետ դաշնակցելուց, հաճախակի արշավանքներ ձեռնարկել Վրաստանի դեմ, լուրջ սպառնալիքներ ստեղծել նաեւ Վրաստանի անկախության համար: 1780 թ. Հերակլը փորձեց ավարտին հասցնել իր մտադրությունը եւ արշավել դեպի Երեւան: Սակայն Երեւանի խնդրի լուծման ճանապարհին կանգնած էր Ռուսաստանի հետ փոխհարաբերությունների սրման վտանգը [157]: Խնդիրն այն էր, որ Վրաստանի համար անընդունելի էր ինչպես Երեւանի վրա Իրանի տիրապետության վերականգնումը, այնպես էլ հայ գործիչների կողմից Հայոց անկախ պետականության վերականգնման նպատակով Ռուսաստանի հետ բանակցությունների վարումը [158]: Ըստ Հ. Արղությանի օրագրության, 1780 թ. հունվարի 1-ին անակնկալ ձեւով, իրեն է այցելել ռուսական արքունիքի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից Ի. Պ. Գորիչը եւ, հայտնելով, թե ռուսները մտադիր են արշավել Մերձկասպյան տարածքներ՝ իրենից տեղեկություններ է խնդրել Այսրկովկասի եւ Պարսկաստանի իրադրության մասին: Հաջորդ օրը՝ հունվարի 2-ին, Հ. Արղությանին են այցելել նաեւ Ա. Սուվորովը եւ Հ. Լազարյանը: Ա. Սուվորովը, հուսադրելով հայ գործիչներին, թե ռուսները մտադիր են վերականգնելու Հայոց պետականությունը, տեղեկություններ է հարցրել Էջմիածնի եւ ընդհանրապես Հայաստանում տիրող իրավիճակի մասին: Այնուհետեւ Ա. Սուվորովը ճանապարհվել է Գ. Ա. Պոտյոմկինի մոտ՝ զեկուցելու նրան տեղի ունեցած զրույցի մասին: Հունվարի 3-ին Գ. Ա . Պոտյոմկինը իր մոտ է հրավիրում Հ. Արղությանին ու Հ. Լազարյանին, որոնց հետ զրույցի ժամանակ հարցեր է ուղղում հայերի եւ վրաց թագավորի մասին: Գ. Պոտյոմկինը պահանջում է նամակ գրել եւ Ռուսաստան հրավիրել նաեւ Հովսեփ Էմինին: Հունվարի 13-ին Հ. Լազարյանին ու Հ. Արղությանին իր մոտ է հրավիրում Ա. Սուվորովը եւ մանրամասն տեղեկություններ խնդրում Արցախի մելիքների եւ Վրաց թագավորության մասին: Ըստ 1780 թ. հունվարի 10-ով թվագրված եւ Հովհաննես Լազարյանին վերագրվող վավերագրի [159], Հայաստանի ազատագրության ու հայ պետականության վերականգնման գործում հիմնական դերակատարումը պետք է ունենան հայ իշխաններն ու ժողովուրդը, սակայն անհրաժեշտ է, որ նրանք ստանան Ռուսաստանի աջակցությունը եւ, Դերբենտում կենտրոնացնելով իրենց բանակի կորիզը, շարժվեն դեպի Շամախի ու Գանձակ՝ ունենալով Ռուսաստանի զինական օգնությունը: Համոզմունք է հայտնվում, որ Արցախի հայ իշխանները կմիանային այդ արշավանքին, եւ կազատագրվեր նաեւ Երեւանը: Հայ նորաստեղծ պետությունը, ունենալով ռուսաց օժանդակությունը, իր հերթին կարող կլիներ հենարան լինելու Ռուսաստանին, եւ Հայոց պետականության վերականգնումը կհանգեցներ Ռուսաստանի նկատմամբ ոչ բարյացկամ տրամադրված Թուրքիայի ու Իրանի զգալի թուլացմանը: Ենթադրվում էր, որ մեծապես աճ կունենար նաեւ ռուս-իրանական առեւտուրը: 1780 թ. հունվարի 21-ին Ա. Վ. Սուվորովը ուղեւորվում է Աստրախան, որտեղ պետք է զբաղվեր արշավանքի նախապատրաստման աշխատանքներով [160]: Ռուսական արշավանքի նախապատրաստման մասին լուրերը լայնորեն տարածվեցին ողջ երկրամասում: Նույն թվականի սեպտեմբերին Ռուսաստանի հյուպատոս Ի. Վ. Թումանովսկու հաղորդմամբ, տեղի ողջ բնակչությունը՝ Դերբենտից մինչեւ Գիլան, «եւ հատկապես հայերը, բոլորը միաբերան ասում են, որ իրենք մեծ ուրախությամբ անհամբեր սպասում են Ռուսական զորքերին... » [161]: «Ծրագրված» արշավանքը թեեւ տեղի չունեցավ, եւ Ա. Վ. Սուվորովի գործունեությունը Աստրախանում աստիճանաբար դարձավ այլեւս ավելորդ [162], սակայն այդ մի հզոր միջոց էր, որով նոր փոխհարաբերություններ հաստատվեցին տարածաշրջանում: Լայն ծավալ ստացան Արցախի մելիքների եւ Ռուսական արքունիքի միջեւ թղթակցությունները ու միաժամանակ Իբրահիմ խանի հետ նրանց փոխհարաբերությունները դարձան ծայրաստիճան լարված [163]: Բռնաճնշումները Հայաստանում ավելի էին ընդգծում Հայրենիքի ազատագրման կարեւորության գիտակցումը եւ որպես ազատագրության միակ երաշխավոր այլեւս ընկալվում էր միայն Ռուսական բանակի կողմից շուտափույթ օգնության ցուցաբերումը: Հետագա տարիներին եւս շարունակվում էր դիվանագիտական ուղիներով հայերին հուսադրելու եւ նրանցից խնդրագրեր կորզելու գործընթացը: Մինաս Լազարյանին ուղղած նամակում 1783 թ. մայիսի 14-ին Հ. Արղությանը գրում էր. «Երբ մեք ի Հաշտարխանու ի Նախիջեւան կամէաք գալ, ի ճանապարհին հանդիպեցաք Պաւլ Սէրգէիչ Պոտեմկինին... Նա տուաւ մեզ Գաբրիել անուն ոմն մարդ առաքել ի Ղարաբաղ առ մելիքսն իմով գրով: Ուստի ես մանրամասնաբար գրեցի զամենայն որպիսութիւնն Յովհաննէս կաթողիկոսին Աղուանից, Մելիք Ադամին եւ Մէլիք Ապօվին ծանուցի պայծառափայլ Քնեազի գութն եւ յամենայն դիմաց յուսադրեցի, թէպէտ չորս տարի է միշտ յուսադրիմ նոցա» [164]: Այդ ժամանակ է, որ Հ. Արղությանի վերաբերմունքը փոխվում է նաեւ Ռայնեգսի նկատմամբ. «Պարոն Բժիշկն փոքր ինչ խաչ երեւեցաւ մեզ ի մէջ բանիս՝ իբր թէ ամենայն ինչ պարտի նովաւ վճարումն առնուլ: Ես պատշաճին գրեցի նմա, թէ՝ այդ ոչ է նշան հարազատութեան առ թագաւորութիւնս. մեք պարտիմք զյաջողութիւն կարգադրութեանս նկատել՝ ում ձեռն եւ իցէ: Բայց երեւի նա զիւրն խնդրէ եւ ոչ թէ՝ զմերն» [165]:

Քերիմ խանի մահից հետո Իրանում հզորացած Ալի Մուրադ խանը եւս, ըստ Դավիթ Արքայազնի, Հերակլին առաջարկել էր ընդունել Իրանի գերիշխանությունը, սակայն Հերակլը անպատասխան էր թողել այդ դիմումը [166]: Պարսկա-թուրքական սպառնալիքներին դիմակայելու եւ Ռուսաստանի օժանդակությամբ տարածքային նվաճումներ ունենալու ակնկալիքով Հերակլ 2-րդը երկար քննարկումներից ու տատանումներից հետո [167] Ռուսաստանի հետ 1783 թ. հուլիսի 24-ին կնքեց Գեորգիեւյան հայտնի պայմանագիրը [168]: Պայմանագրի կնքումով Հերակլը մտադիր էր ամրապնդել իր ազդեցությունը Արեւելյան Այսրկովկասում [169], այդ մտադրությունը գաղտնիք չէր անգամ Կ. Պոլսում: Վրաստան ժամանած Ս. Տ. Բուրնաշեւը արդեն օգոստոսի 3-ին տեղեկացնում էր Պ. Ս. Պոտյոմկինին, թե Հերակլը Ախալցխայի փաշայից նամակ է ստացել, որով փաշան բարեկամական տոնով տեղեկացնում է Հերակլին Ախալցխա ժամանող լեզգիների մասին: Հերակլին այդ հիշեցումը թվում է չարագուշակ զգուշացում, որովհետեւ մինչ Ռուսական զորքերի Վրաստան ժամանումի մասին որոշման լուրը Ախալցխայի փաշան չէր ընդունում լեզգիներին [170]: Ավելին, ըստ վաճառականների բերած լուրերի, Էրզրումի շրջակայքի գյուղերի բնակչությունը Ռուսական զորքերի սարսափից իր ունեցվածքներով արդեն փոխադրվում էր ամրացված վայրեր [171]: Թիֆլիսում գտնվող Պողոս Արաբյանը, որ մշտական կապի մեջ էր Վրաց արքունիքի հետ, 1783 թ. օգոստոսի 1-ին գրում էր Կ. Պոլիս՝ իր հորը, թե «տեղոյս համար ինչ-ինչ վատ խօսքեր, որ զրուցվեր է, ընդամէնն սուտ է եւ է ներհակն եւ մինչ ի օրս Աստուած ընդ քրիստազօրին (իմա՝ Հերակլ 2-րդ - Պ. Չ. ) է եւ ինչ որ եղելութիւն կայ, այնր կողմանէ (իմա՝ Գեորգիեւսկի պայմանագրի մասին - Պ. Չ. ) ոչ է պարտ գրել, քանզի է վտանգաւոր եւ ոչ կայ մեզ նեղութիւն, այսինքն՝ տեղոյդ, այլ է նեղութիւնն Արեւելեան երկրին (իմա՝ Պարսից - Պ. Չ. ) եւ կայ հաստատ նեղութիւն եւ ոչ այլ ինչ. ամենեւին անհոգ լերուք» [172]:

Ռուսական արքունիքը, նկատելով առկա իրարանցումը եւ, կռահելով Օսմանյան կառավարության հնարավոր արձագանքը Գեորգիեւյան պայմանագրի նկատմամբ, 1783 թ. հոկտեմբերի 27-ին հատուկ հրահանգով պահանջում է Ռուսաստանի արտակարգ դեսպանի եւ լիազոր մինիստրի պաշտոնով Կ. Պոլսում գտնվող Բուլգակովից «Եթե այս Պայմանագրի առիթով հասարակության մեջ դուք նկատեք որեւէ անհանգստություն, ջանացեք հերքել անհիմն մեկնաբանությունները, որ կարող են այնուհետեւ ի հայտ գալ, նմանապես եւ` Դռանը, եթե որեւէ առիթով նրա կողմից արձագանք լինի, ապա բացատրիր, որ մի կողմից Հերակլ թագավորը, չլինելով որեւէ մեկի ենթական, կարող էր դառնալ մեր եւ մեր ժառանգորդների վասալը, եւ խնդրել է մեզ իրեն պատկանող Քարթլիի եւ Կախեթի թագավորությունների նկատմամբ մեր հովանավորությունը, այնպես էլ մենք, ըստ մեր հավատակցության, կամեցանք թույլատրել նրան այդ, եւ որ ի միջի այլոց, այս Պայմանագիրը ոչինչ էական  չի փոխում այն թագավորություններում, որոնք պետք է մնան  նախկին պայմաններում: Եվ որ, ի վերջո, այնտեղ լինելիք մեր զրքերի փոքր քանակը չի կարող առիթ տալ որեւէ հեռագնա եզրակացությունների ... » [173]:

Օսմանյան արքունիքի արձագանքը չէր կարող անտեսել նաեւ Վրաստանը ու, թեեւ ստանձնել էր Ռուսաստանի հովանավորությունը եւ պարտավորվել արտաքին հարաբերություններից ձեռնպահ մնալ, սակայն Պոլսից ռուսական դեսպանատունը հայտնում էր արքունիք, թե «Ասում են, թե Վրաց Հերակլ թագավորի կողմից  Բ. Դուռ  ուղարկած դեսպանագնացները արդեն գտնվում են Էրզրումից այս կողմ... » [174]:

Օսմանյան պետությունը Վրաստանի [175] դեմ ուղղեց Հարավային Կովկասի ու Ատրպատականի, Դաղստանի ու Հյուսիսային Կովկասի գրեթե բոլոր իշխողներին [176]: Վրաստանին հարկի վճարումը դադարեցրին Երեւանի ու Գանձակի խաները [177]: Հերակլին դադարեցին ենթարկվել Ղազախ-Շամշադինի թաթարները [178]: 1785 թ. ավարների Օմար խանի արշավանքի ժամանակ ավերվեցին Ախթալայի հանքերը, եւ «Նման շփոթությունների մեջ Վրաստանում ապրող բոլոր թաթարները եւ Ղազախի բնակիչները փոխադրվել են Շուշի, իսկ շամշադինցիները` Գանձակ» [179]: Շուտով պարզվեց, որ Հերակլ 2-րդը Արեւելյան Այսրկովկասում ոչ միայն արդեն ի վիճակի չէր վարելու ակտիվ քաղաքականություն, այլեւ պետք է մտահոգվեր իր ունեցած դիրքերը գեթ պահպանելու մասին [180]:

Այդ իրավիճակը իր կնիքը թողեց հայ-վրացական հարաբերությունների վրա: Հայազգի գործիչները Հայոց պետականության վերականգնման հեռանկարն սկսեցին կապել ուղղակիորեն Ռուսաստանի հետ՝ ավելի քիչ տեղ թողնելով Վրաստանին [181]: Այդ ակնհայտորեն դրսեւորվեց նաեւ հայ-ռուսական դաշնագրերի նախագծերում [182] եւ Ալի Մուրադ խանի հետ վարվող բանակցությունների ընթացքում: Գեորգիեւյան պայմանագրից հետո տեղի տալով այն լուրերին [183], թե Ռուսաստանը պատրաստվում է բացի Վրաստան առաքվող սահմանափակ զորամասից Այսրկովկաս արշավել մեծաքանակ բանակով, իրազեկ լինելով նաեւ Ալի Մուրադ խանի հետ ընթացող բանակցությունների փաստին, Հերակլը 1784 թ. Ռուսաստան ուղարկած նամակում թվարկում էր իր ակնկալություններն ու պահանջները այդ ձեռնարկումից, բայց եւ ստիպված էր դիվանագիտորեն գրել Ռուսական արքունիք, թե շատ հեշտ է Հայոց պետականության վերականգնումը, եթե Ռուսաստանն այդ բարեհաճի եւ եթե հայերը նման ցանկություն հայտնեն [184]: Տվյալ դեպքում Հերակլ Երկրորդն այդ քայլով փորձում էր իր ձեռքում պահել Ռուսաստանի օժանդակությամբ Հայ պետականության ստեղծման Հայոց հույսը, իր համար ճշգրտել Ռուսաց նպատակների լրջության աստիճանը եւ Հայոց մոտ պահպանել իր բարձր վարկանիշը, ազատարարի առաքելության իր համբավը [185]: Ընդգծելի է, որ հայ-ռուսական դաշնագրի նախագծի մեջ Վրաստանի մասին որեւէ ակնարկ իսկ չկա, եւ Հայաստանի ազատագրության խնդիրը պայմանավորված է միայն Ռուսաստանի կողմից ցուցաբերելիք օժանդակության հետ: Հ. Արղությանի կազմած տարբերակում Հայաստանի մայրաքաղաք պետք է ընտրվեր Անին կամ Վաղարշապատը: Արդյո՞ք Երեւանի անվան շրջանցումը այս դեպքում կապված էր Վրաստանին նրա հարկատու եւ կամ խանության կենտրոն լինելու հանգամանքի հետ. թեեւ բացառված չէ, սակայն եւ դժվար է պնդել: Փաստ է միայն, որ Անիի փառքը, որպես Հայոց անկախ պետականության եւ ազգային հպարտության խորհրդանիշ, շարունակում էր անմար մնալ Հայոց մեջ եւ օգտագործվել քաղաքական հեռանկարի ու հավակնությունների նպատակներով [186]:

Հայ գործիչները, այնուամենայնիվ, ինչպես Հնդկաստանում, այնպես էլ Ռուսաստանում անտես չէին առնում Վրաստանի գործոնը: Այդ հստակորեն դրսեւորված ենք գտնում հատկապես Հովսեփ Արղությանի կողմից 1784 թվականին Գ. Ա. Պոտյոմկինին գրած նամակներում [187]:

Ի տարբերություն հայ գործիչների վրացամետ դիրքորոշման, Հերակլը, նոր համաձայնության եկավ Իբրահիմ խանի հետ: Իբրահիմ խանի հետ Գանձակին համատեղ տիրելու համար Հերակլը 1785 թ. գարնանը արշավանք ձեռնարկեց Գանձակի խանության դեմ: Այդ ժամանակ, սակայն, Դերբենդի Ֆաթ Ալի խանը, որ արշավանք էր նախապատրաստում Իբրահիմ խանի դեմ, Հերակլին առաջարկեց համատեղ արշավել դեպի Շուշի եւ գրավել Ղարաբաղի խանությունը, որից հետո Արցախի հայությունը պետք է անցներ Հերակլի տիրապետության ներքո, իսկ մահմեդականները՝ խանի: Հերակլը ոչ միայն չհամաձայնեց այդ առաջարկին, այլեւ թողնելով Գանձակի պաշարումը, իր զորքերը ուղարկեց Իբրահիմին պաշտպանելու համար [188]:

Առավել ուշագրավ է 1786-87 թթ. ստեղծված իրադրության մեջ Հովսեփ Արղությանի դիրքորոշման մեջ նկատվող շրջադարձը: Շ. Շահամիրյանին 1786 թ. սեպտեմբերի 3-ին գրած նամակում Հ. Արղությանը համառոտ ներկայացնելով 1783 թվականից հետո իրադարձությունների ու բանակցությունների ընթացքը, չի թաքցնում իր վրդովմունքը ընթացող բանակցություններից ու դիրքորոշումներից: Ռուսական կողմից իր դժգոհությունը ներկայացնում է Հայոց դեսպան Ստեփան Դավթյանի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի համար. «երկու ամ յուսադրեն եւ պահեն, զկատարածն գործոյ նորա չգիտեմք»: Հ. Արղությանը դժգոհ է Ղուկաս կաթողիկոսից, որովհետեւ «մեր սրբազան կաթողիկոսն առ տիրուհին ոչ գրեաց գիր (թէպէտ բազմիցս ստիպեցին սոքա), այլ զօրագլուխն՝ ծածկեալ բանիւք, որպէս թէ հաճախ ցուցանելով յառաջադրութեանն սոցա՝ որպէս բժոտքն զկատարեալ լուսոյ ցանկանալով եւ հիւանդքն՝ զօրէղ բժշկի: Եւ այս ի յերկիւղէ սարակինոսացն, զի մի շշնջիւն ինչ լուեալ վնասեսցեն զազգս մեր ըստ ամեհի բարուց իւրեանց: Հայաստան աշխարհի մերում ի ժամանակս ինքնակալացն մերոց Տիգրանայ, Արշակայ եւ Տրդատայ եւ այժմոյս ստորանկանելն սորա եւ ապա հայցուածք՝ փրկել զինքեանս ի ծառայութենէ յանօրինաց եւ զայլս առ այս պատկանեալս, զոր առեալ վերոյիշեալ պարոն Ստեփանն մատոյց որոց պատկան էր եւ սպասէ պատասխանոյն» [189]: Արղությանը դրան հակադրում է Շ. Շահամիրյանի մտահոգությունները եւ գրում, թե նման խնդիրների մասին «չիք ոք խորհօղ եւ մտածօղ ազգի մերում... այլ միայն հայցեն թէ՝ “զմեզ փրկեցէք”: Երբ փրկեն սրով, ըստ օրինի թագաւորաց, հարկաւորին ծառայ առնել իւրեանց» [190]: Առավել ուշագրավը, սակայն, Հ. Արղությանի խորհուրդներն են Շ. Շահամիրյանին: Խնդրելով նամակ ու նվերներ առաքել կայսրուհուն, որպեսզի «առաւել գիտասցին, թէ գոյ ի մէնջ այնպիսի իշխան ի ազգէն Հայոց, որ կարէ համապատասխանել իւրեանց յօժարութեան», Հ. Արղությանը, խորհուրդ է տալիս, որպեսզի Ռուսաստան գրելիք նամակում նշվի նաեւ Վրաստանի միաբանության մասին. «Եւ վասն հայրենեացն մերոց, որպէս հաճեսցիս, ոչ է հանդէպ գրել վասն Վրաց միաբանութեանն, որպէս թէ ուրախ ես, է ապա թէ՝ որպես ըսգացեալ էք, այնպէս պարտիք յառաջ տանել, որպէս շուրջ եղեալ թշնամիքն տեսանելով զայն շնորհ՝ նկուն եղիցին եւ մի գուցէ զեղջիւրս իւրեանց բարձրացուսցեն ի վերայ նորին բարձրութեան արքային՝ թէ ու՞ր են՝ որս յուսացեալ էիք: Խոհեմութեամբ քով կարես իմանալ եւ դատել՝ զի՞նչ ասեմ» [191]: «Իւրեանց յօժարութեան» ներքո ակնհայտորեն նկատի է առնված այն անձը, որը ստանձնած լինելով Հայոց համազգային խնդրի պատասխանատվությունը, ռուսական կողմի հետ կարող էր կնքել հայ-ռուսական դաշնագիրը՝ շրջանցելով Հայոց կաթողիկոսին [192]:

Հնդկահայոց համակրանքը Վրաստանի նկատմամբ պահպանելու համար Հերակլը 1786 թ. Շ. Շահամիրյանին շնորհում է Վրաց իշխանի տիտղոս: Հերակլ Երկրորդին ուղղած Շահամիր Շահամիրյանի 1787 թվականի հոկտեմբերի 15-ին գրած պատասխան նամակում, ինչպես արդեն վկայակոչել ենք, Հերակլին առաջարկվում էր տարագիր հայությանը հավաքելու Վրաստանի կազմի մեջ գտնվող Լոռու գավառում: 1787 թ. սեպտեմբերին ռուս-վրացական զորքերը գտնվում էին դեպի Գանձակ արշավանքի ճանապարհին, որով ծրագրվել էր Գանձակում վերականգնել Հերակլի տիրապետությունը [193], հարված հասցնել Իբրահիմին եւ օժանդակել հայ մելիքներին իրենց ենթակա բնակչությամբ փոխադրվելու վրացական պետության սահմանները, երբ ռուս-թուրքական պատերազմի բռնկման կապակցությամբ Վրաստանում Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Ս. Տ. Բուռնաշեւի անունով ստացվեց Վրաստանում գտնվող ռուսական երկու գումարտակների անհապաղ Ռուսաստան վերադառնալու հրամանը: Մելիք Մեջլումը եւ Մելիք Ադամը, որ ներկայանում էին որպես «թագավորական սերնդից ծագած իշխաններ, որ տիրում են Մեծ Հայքի մեկ տասնհինգերորդ մասին», 1788թ. հունվարի 29-ին նամակով դիմում են Գ. Պոտյոմկինին՝ խնդրելով զինական օգնություն: Մելիքները իրենց դիմումը կրկնել են նաեւ նույն թվականի մարտին: Ի պատասխան մելիքների խնդրագրի, Գ. Ա. Պոտյոմկինը նրանց առաջարկել էր ընդամենը տեղափոխվել Ռուսաստան, որտեղ նրանց կարող էին շնորհվել կալվածքներ [194]: Հովսեփ Արղությանին մնում էր հուսադրել Արցախի մելիքներին՝ համախմբվելու Վրաստանի շուրջ, գոնե ժամանակավորապես այլեւս չհուսալ Ռուսական օժանդակություն ու սպասել սկսված ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության հետագա շրջադարձին: 1788 թ. մայիսի 2-ի նամակում նա Մեջլում եւ Աբով մելիքներին գրում է. «Զգիրն ձեր ընդ գրոյ պայծառափայլ քնեազին, Թէքէլինին եւ Գորիչին ընկալայ եւ թարգմանեալ զբոլոր զօրութիւն նոցա ընդ գրոյ իմոյ առաքեցի առ տեարսն... Ձեր գալն աստ ոչ է բարւոք, պատճառն յամրութիւն սոցա, ո՞ գիտէ, որքա՞ն են պահելոց եւ վախճան որպէ՞ս լինի, որպէս ունիք զպարոն Ստեփանն: Ուրեմն նայեցէք մինչեւ մեր բարեկամ Գորիչի գալն, յայնժամ գրեսցուք ձեզ զարժանն... եթէ նովաւ չեղեւ այցելութիւն երկրիդ այդմիկ եւ ձեզ, բոլորն յունայն է, իսկ եթէ նմա յանձնեցաւ բանն, համարեցէք զկամս ձեր կատարեալ» [195]: Ամիսներ անց, 1788 թ. հուլիսի 30-ին, Հովսեփ Արղությանը կրկին պատասխանելով մելիքների նամակին, գրում է. «... Կողմանցս որպէսն, որպէս եւ լսէք, յամենայն կողմանց կռիւ է ընդդէմ Հագարացւոց եւ Շուէթաց, չկարծեմ ի յայսմ միջոցի օգնութիւն ինչ լինի ձեզ աստի, եթէ կարէք այլ իմն դուռն գտանել եւ բախել, եւ կամ նորին արքայական մեծութեանն աղաչել՝ օգնել ձեզ, ըստ ժամանակին արարէք եւ զժամանակն մի անցուցանէք... » [196]:

Նշելի է, որ Վրաստանից ռուսական զորքերի ետ կանչվելուց հետո [197] Հերակլ 2-րդը եւս ստիպված էր Վրաստանը ավերումներից զերծ պահելու նպատակով [198] որդեգրել նոր քաղաքականություն: Հերակլը ստիպված նոր դեսպանություն ուղարկեց Կ. Պոլիս եւ «բարեկամության» պայմանագիր կնքեց Օսմանյան արքունիքի հետ [199]:

Այդ շրջադարձը, բնականաբար, ողջունեց նաեւ Ախալցխայի փաշան: 1788 թ. նոյեմբերի 15-ին Կ. Պոլիս գրած իր նամակում Ղուկաս Կարնեցին եւս տեղեկացնում է. «Վրաց պետն եւ Տայոց մովպետն հաշտեցան: Վրացին զպատանդս յղեաց նմա եւ նա զառ ի Վրաց գնացեալսն առ ինքն մեծարեաց եւ որքան Լազկի գոյր ի Տայս, որք եւ եկեալ անցին ընդ սահմանս մերոյ: Եւ զի Ուման խանն ոչ եւս յաւել ընդ յայսկոյս անցեալսն, վասն որոյ եւ Պարոնն, որպէս թէ միամտեալ, զզօրս է յղեալ ի Գեանջայ, եւ ինքն եւս, որպէս ասեն, գնալոց է անդ եւ ի յԱրցախ: Աստուած բարի վախճան արասցէ» [200]: Նման պայմաններում խոսուն է այն փաստը, որ Գ. Ա. Պոտյոմկինը, որ ռուսական գումարտակները դուրս էր հանել Վրաստանից, Հերակլին ներկայացնում է մի արտառոց պահանջ, այն է՝ որպեսզի վերջինս, համաձայնելով Սողոմոն I-ի հետ, հարձակվի Վրաստանում եղած թուրքական ուժերի վրա [201]: Բնականաբար, Հերակլը չէր կարող իր համար նման կործանարար քայլի գնալ:

1788 թ. հայ եւ վրաց իրականության մեջ ստեղծված իրավիճակի համառոտ բնութագիրը կազմել է Ղուկաս Կարնեցին ու շարադրել 1789 թ. փետրվարին Հնդկաստան՝ Խաչիկ Առաքելյանին, ուղղած նամակում. «Եւ զՀերակլայ պէտէն Վրաց այսպէս ծանիցես, որ յառաջագոյն շատ յաջողութիւն ունէր, բայց մինչ ձեռն էարկ ի Ռուսաց տերութիւնն եւ անտի զԳՌ (3000) այր զօրս բերեալ ետ առ ինքն, շրջակայ ամենայն այլազգիքն թշնամի եղեն նմա եւ ի ձեռն լեզկեաց զբազում վնասս եւ աւէրս հասուցին երկրին: Ապա յանցեալ տարիսն զօրքն Ռուսաց վերադարձան ի յերկիրն իւրեանց, եւ ինքն պարոնն ընդ Օսմանցւոց հաշտութիւն արար, մնաց նմա մի գլխաւոր թշնամի՝ Արցախ գաւառի իշխօղ Իբրահիմ խանն, որ զԳեանջայու երկիրն յափշտակեալ էր յիշխանութենէ նորին եւ զքանի հազար տուն ղազախ է վարեալ ի կալուածոյ նորայ եւ իբրու իւրացուցեալ: Վասն որոյ եւ Հերակլ արքայն այժմ ընդ Դարբանդու եւ Շամախու իշխօղ Ֆաթալի խանին միաբանեալ, ի միասին զօրօք բազմօք գնացին եւ առին զԳեանջայ եւ դիմեցին ի յԱրցախ գաւառն՝ ի վերայ Իբրահիմ խանին: Եւ նա ամրացեալ է ի դղէկին իւրում՝ ի Շուշի, եւ չէ յայտնի, թէ սկսեալն որպէս իցէ վերջանալոց: Այլ վասն Խամսայու մելիքացն ծանիցես, որ քանիքն ի նոցանէ նուաճեալք էին ընդ ձեռամբ տաճկաց եւ ունայնացեալք յամենայնէ, մնացեալ էին Մէլիք Ադամի որդի Մէճլումն եւ Մէլիք Յովսէփի որդի Ապովն, որք սակաւ մի յիշխանութիւն էին, սակայն եւ նոքա յանցեալ տարին մինչ Վրաց պետն գնաց ի Գեանջայ, յարեցան ի նա՝ ապստամբելով ի յԻբրահիմ խանէն եւ, ի դառնալ փութով Վրաց պետին վասն յառնելոյ Լեզկեաց ի սահմանս Վրացտանու, նոքա եւս քանէօք ընտանեօք իւրեանց դատարկ փախեան ի Վրաց երկիրն եւ զրկեցան յամենայն կայից իւրեանց եւ ի բնակութեանց: Եւ այժմ ընդ վրաց պետին գնացեալ են, զի թերեւս զժողովուրդսն իւրեանց առ ձեռն բերիցեն, տեսցուք թէ որպէս լինիցի» [202]:

1787-1791 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտից հետո Ռուսաստանը չէր շտապում Վրաստան վերադարձնել Գեորգիեւյան պայմանագրով նախատեսված զորաքանակը, թեեւ իրադրության փոփոխության եւ իրանական կողմից սպասվող սպառնալիքների պայմաններում Հերակլը անընդմեջ նամակներ ու խնդրագրեր էր առաքում Ռուսաստան՝ խնդրելով Վրաստան առաքել ռուսական զորքի նոր խմբաքանակ: Նման իրադրության մեջ Արցախի հայ մելիքների համար եւս հասկանալի էր, որ Հայոց թագավորության վերականգնման մասին իրենց ցանկությունները չէին կարող արժանանալ Հերակլի հավանությանը, ուստի Հերակլի գործուն աջակցությունը ստանալու նպատակով նրանք հակվում են առաջադրելու կոմպրոմիսային տարբերակ: Ռուսական արքունիք եւ Հովսեփ Արղությանին ուղղված նամակներով Արցախի հայ մելիքները, նկարագրելով իրենց անելանելի վիճակը, օժանդակություն էին խնդրում եւ 1793թ. ներկայացնում իրենց համաձայնությունը՝ Ռուսաստանի օժանդակությամբ Իբրահիմի լծից ազատագրվելուց հետո ընդունելու Ռուսաստանի դաշնակից Հերակլի թոռան՝ Դավիթ արքայազնի իշխանությունը [203], կամ Դերբենտի եւ Կասպից ծովի ափերին տեղ հատկացնելու պարագայում փոխադրվել այնտեղ՝ իրենց հպատակ բնակչությամբ, եթե Ռուսաստանն այլեւս ի վիճակի չէ գեթ փոքրիկ զորախումբ առաքել Այսրկովկաս՝ Իբրահիմ խանի տիրապետությունից իրենց ազատագրումը դյուրացնելու նպատակով: Հ. Արղությանը ստացված նամակներն ու առաջարկությունները թարգմանելով ռուսերենի՝ ներկայացնում է ռուսական արքունիքում Գրիգոր Պոտյոմկինի մահից հետո մեծ ազդեցություն ձեռք բերած կոմս Պլատոն Զուբովին:

Մելիքների դիրքորոշման մեջ այդ փոփոխությունը արդեն շրջանցում է Վրաստանից օգնության ակնկալությունները:

Ռուսական կողմից պատասխանի հապաղման [204] եւ Այսրկովկասում իրադարձությունների սրնթաց զարգացման պայմաններում հայ մելիքները ստիպված էին կատարել սեփական դիրքորոշման նոր հստակեցումներ: Աղա Մահմադ խանի արշավանքը Այսրկովկասում ստեղծում էր ուժերի նոր հարաբերակցություն: Վերջինիս կողմից Իրանի գերակայությունը ընդունելու պահանջը մերժել էին Հերակլ 2-րդը եւ Իբրահիմ խանը: Որպես Վրաստանին հարկատու՝ իր դիրքորոշումը հստակ չէր դրսեւորել Երեւանի խանը՝ սպասելով դեպքերի զարգացմանը: Նման պայմաններում Արցախի մելիքների դիրքորոշման մեջ հանդես է գալիս նոր շրջադարձ: Մելիք Մեջլումը հայ իշխանությունների ոխերիմ հակառակորդ Իբրահիմ խանի դեմ փորձում է օգտագործել Իրանի նոր բռնակալի հետ նրա հակամարտության հանգամանքը՝ այլեւս չհուսալով ռուս-վրացական օժանդակության ձգձգվող ու անորոշ սպասումին: Մելիք Մեջլումը իր զորաբանակով միանում է Արցախ ներխուժած Իրանական բանակին՝ հուսալով Իբրահիմ խանի տապալումից հետո ստանալ Արցախի իշխանությունը: Աղա Մահմադ խանի արշավանքը, սակայն, որքան սրնթաց, նույնքան եւ կարճատեւ լինելով, չի ապահովում Այսրկովկասում նրա կայուն իշխանության հաստատումը, անառիկ է մնում Արցախի միջնաբերդը հանդիսացող Շուշին: Իբրահիմ խանը եւս Աղա Մահմադ խանի թշնամին լինելու խաղաքարտով հայտնվում է նրա դեմ թշնամանքով տրամադրված Ռուսաստանի դաշնակիցների բանակում: Աղա Մահմադ խանի Իրան մեկնելուց հետո Մելիք Մեջլումը, մնալով Հայաստանում, Գանձակի խանի հետ միասին փորձում է դիմակայել Վրացական բանակի պատժիչ արշավանքին, որտեղ եւ կնքում է իր մահկանացուն: Վրացական բանակի պատժիչ արշավանքը թեեւ նպատակ ուներ վերականգնելու Վրաստանի սասանված դիրքը Այսրկովկասում եւ Գանձակի ու Երեւանի խաներին ստիպելու շարունակել իրենց հնազանդությունը Վրաստանին, սակայն առանց ռուսական օժանդակության այն այլեւս չէր կարող վճռական դեր խաղալ: Իրանի տիրապետության վերահաստատման վտանգի պայմաններում Այսրկովկասի իրադրությունը ստանում է նոր զարգացումներ: Ռուսական բանակի 1796 թվականի արշավանքը նպատակ ուներ կանխելու Աղա Մահմադ խանի իշխանության ամրապնդումը Այսրկովկասում: Նման պայմաններում շարունակվում են նաեւ հայ բնակչության համակրանքը շահելու Վրաց թագավորության փորձերը ինչպես Վրաստանում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս: 1796 թ. մայիսի 10-ին Վրաց Գեորգի արքայազնը հատուկ նամակ է առաքում անգամ Հնդկաստան՝ Շ. Շահամիրյանին տեղեկացնելով Վրաստանում ստեղծված իրավիճակի մասին, հուսադրում, թե «մեծագունեղ Ռուստաց թագավորն ի վերայ մեր եւ ի վերայ երկրիս մերոց որ ողորմեցեալ է, յուսամք բազմապատիկ քան զառաջինն մեծասցի եւ ճոխասցի երկիր մեր եւ թագաւորութիւն մեր» եւ առաջարկում է «զի եւ քոյդ եհաս ժամանակ, զի զորս ի վաղնջուց դիտմունք եւ խորհուրդք ունիցիս ի ներ սրտի քո, զայն բողբոջեցուսցես եւ ի լոյս ածցիս եւ փութասցիս ի բնիկ հայրենիս քո եւ գալ հրամայեցես, զի թուի ինձ, թէ ոչ ունիցիս ինչ պատճառ գայթակղութեան եւ արգելման այդպիսի վայելուչ խորհրդոյ քոյ, այլ ողորմութիւն աստուծոյ յամք յաջողեալ է եւ ի վերայ այսորիկ մի ինչ երկբայիր, զի դու երբ զխորհուրդ քո կատարես, ոչ երբէք պակասի քեզ ի մէնջ պատիւ եւ սէր, այլ աւել մեծամեծ» [205]:

Մոտալուտ փրկության սպասումներն ու ոգեւորությունը [206] ընդհատվեց Ռուսաստանում գահ բարձրացած Պավել I-ի կողմից ռուսական բանակի արշավանքը դադարեցնելու մասին հրամանով: Ռուսական բանակի վերադարձից հետո Աղա Մահմադ խանի նոր արշավանքի եւ Իբրահիմ խանի կողմից վրեժխնդրության դրսեւորման վտանգը Արցախի մելիքներին ստիպում է կրկին կանգնել ընտրության անհրաժեշտության առջեւ: Ռուսաստան վերադարձող Հովսեփ Արղությանի հետ 1797 թ. հատուկ դեսպանագնացությամբ ճանապարհվում են նաեւ Ջիմշիդ եւ Փրիդոն մելիքները: Այդ դեսպանագնացությունը պետք է պատասխան տար Արցախի ապագա կարգավիճակի հարցին: 1797-1799 թթ. մելիքները, ի տարբերություն Պետերբուրգում գտնվող վրաց դեսպանության, որի հետ իրենք համագործակցում եւ մշտական կապի մեջ էին, միանշանակ չեն պնդում միայն ռուսական զորքի առաքման պահանջը եւ ռուսական արքունիք են դիմում մի խնդրագրով, որի մեջ առաջին տեղում թողնելով այդ պահանջը, ներկայացվում են միաժամանակ նաեւ այլ առաջարկություններ.

1. Զինական օժանդակություն Ղարաբաղում Հայոց պետականության վերականգնման եւ մահմեդական տիրապետությունից ազատագրվելու համար:

2. Եթե այդ առժամանակ անհնար է, ապա խնդրել Վրաց թագավորին Վրաստանում ժամանակավոր ապաստան տալու մելիքներին:

3. Եթե այդ եւս անհնար է, ապա թույլատրել փոխադրվելու Ռուսաստան՝ իրենց հպատակ ողջ բնակչությամբ հանդերձ [207]:

Իրադարձությունների ընթացքի թելադրանքով, որպես Այսրկովկասը Ռուսաստանին միացնելու առաջին փուլ, Ռուսական զորքի առաքման համար «օրինական» հիմք ստեղծելու նպատակով Գեորգի թագավորից պահանջվում էր ներկայացնել խնդրագիր եւ բանակցությունների համար Ռուսաստան առաքել Դավիթ գահաժառանգին: Խնդրագրի ստացումն արագացնելու ուղղությամբ օգտագործվում էին բոլոր հնարավոր միջոցները: Վրաց արքունիքի կողմից 1798 թ. դեկտեմբերի 16-ին Պավել 1-ին կայսրին ներկայացրած 11 կետանոց խնդրագրի երկրորդ կետը վերաբերում էր հայ մելիքներին ենթակա ժողովրդին: Խնդրվում էր թույլատրել նրանց բնակվելու Վրաստանում, սակայն Վրաց արքայի ենթականեր դառնալու պայմանով: 1799 թ. փետրվարի 11-ին ի պատասխան այդ խնդրանքի, Ռուսական արքունիքը համաձայնում է, որ հայերը ենթարկվեն Վրաց արքային, սակայն եւ պահանջվում է նրանց նեղություն չպատճառել ու նաեւ որպեսզի հայ բնակչությունն իրավունք ունենա վերաբնակվել կամ առեւտրական գործունեություն ծավալել նաեւ Ռուսաստանում [208]:

Ուշագրավ է, որ Հովսեփ Արղությանը 1798թ. մարտի 25-ին Պետերբուրգից Գեորգի թագավորին գրած նամակում շնորհավորելով նրա գահակալությունը, միաժամանակ խորհուրդ է տալիս «շահելով զստահակսն ածել ի հնազանդութիւն» եւ ապա պահանջ-հանձնարարություններ՝ «որպէս իսկական թագաւորի Հայոց, փութով զորդին ուղեւորել արժանաւոր պատասխանաւ ի Դուռն կայսերական» [209]: 1799 թվականին Պավել Առաջինը ավարտված է համարում նախապատրաստական փուլը եւ հրամայում զորք ուղարկել Վրաստան՝ այնտեղ Ռուսաստանի տիրապետությունը հաստատելու համար: Մելիքների կարգավիճակը որոշակիացվում է Վրաստանում նրանց ժամանակավոր կացություն տրամադրելու ձեւով, սակայն, ի տարբերություն նախորդ դեպքերի, երբ հայ մելիքները Վրաստանում ապաստանելու պարագայում հայտնվում էին փախստականի կարգավիճակով, այս դեպքում Պավել Առաջինի միջնորդությամբ Գեորգի 12-րդը վրաց պետության սահմաններում նրանց է տրամադրում իրենց իսկ պահանջած Ղազախ գավառի փոխարեն Լոռի գավառը, որը մինչ այդ արդեն շնորհվել էր Շ. Շահամիրյանին: Մելիքները պետք է տնօրինեին այն մինչ Շահամիրյանների Լոռի ժամանելը:

1799 թ. գեն. Լազարեւի հրամանատարությամբ ռուսական զորքի մուտքը Վրաստան արմատապես փոխում է իրավիճակը ողջ Այսրկովկասում: Նոր հեռանկարներ են բացվում նաեւ հայ մելիքների համար: Վրաստանը, սակայն, շարունակում է պահպանել որպես ժամանակավոր ապաստան լինելու իր ռազմավարական նշանակությունը՝ մինչեւ Հայաստանի տարածքի նվաճումը ռուսական զորքերի կողմից, թեեւ Պավել Առաջին կայսեր միջնորդությամբ Գեորգի 12-րդը հրովարտակը մելիքներին հնարավորություն է տալիս արդեն ոչ փախստականի կարգավիճակով մնալու Վրաստանում: Վրաստանը վերածվում է հենակետի, որտեղից եւ պետք է ձեռնարկվեր բուն Հայաստանի ազատագրման գործընթացը: Գեորգի 12-րդը իրեն իրավունք է վերապահում Էջմիածնի միաբաններին հիշեցնելու, թե քանի որ Վրաց տերությունը «ոչ է օտար ի սրբոյ Աթոռոյդ, այլ ունիմք եւ մեք մասն [210], եւ բոլոր ազգքն Հայոց կոչեն զմեզ արքայ իւրեանց, նաեւ գիտեն զմեզ ազգական արքայիցն Հայոց, արդ, եթէ այդպէս է, ապա ուրեմն պարտիք եւ դուք լսող լինիլ սրբոյ Աթոռոյդ օգտակամ բանիցն մերոց եւ տալ հաւանութիւն իսկ»: Գեորգի 12-րդը զգուշացնում է էջմիածնականներին, թե «ներկայումս վիճակ հայրապետութեան է Յովսէփ արքեպիսկոպոսին, եւ նա ունի արժանաւորութիւն իսկ եւ կարողութիւն բարւոքապէս կառավարելոյ զսուրբ Աթոռդ եւ զմիաբանութիւնն ձեր, իսկ եթէ ոք վաղ ուզեսցէ նախքան զգալ Յովսէփ արքեպիսկոպոսին, եւ դուք կացուցանէք այնպիսոյն հայրապէտ եւ օծանէք, գիտասջիք այնպէս է լինելոց, որպէս ի ժամանակս Քութուրին, եւ անվերջանալի խռովութիւն եւ երկպառակութիւն յառաջանելոց է եւ որքան ի յիս կարողութիւն գոյ, մինչեւ ի յեղումն արեանս ջանալոց եմ ի վերոյ օրինաւոր առաջադրութեանսն... » [211]:

Հայ ժողովրդի դիրքորոշման խնդիրը առանձնակի կարեւորություն էր ձեռք բերել հակամարտ բոլոր կողմերի համար: Այդ է պատճառը, որ, ըստ Կովալենսկու  արձանագրման, «Երեւանի Մահմեդ խանը ... սիրված է իր հպատակների կողմից, եւ հատկապես` հայերի, որոնց նա իր ցեղակիցներից առավել սիրաշահում է եւ որոնք պարսիկների կողմից վերջին պաշարման ժամանակ կազմում էին նրա ամրոցի կայազորի մեծ մասը» [212]:

ԺԹ. դարի սկզբին Վիրահայությունը ձեռք է բերում ռազմա-քաղաքական գործոնի կարգավիճակ, որը մինչ այդ, համեմատաբար քիչ տեսանելի էր: ԺԹ. դարի սկզբին վրաց ազնվականության դժգոհության աճի պայմաններում ռուսական կողմնորոշման բոլոր գործիչները Վրաց միջավայրում հայտարարվում են Վրաստանի դավաճաններ, այդ թվում ինչպես հայազգի, այնպես եւ վրաց ազգության ներկայացուցիչներ (Հովսեփ Արղության, Հարություն Արարատյան, Գարսեւան Ճավճավաձե եւ այլք):

 

 


 



[1]          Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века(сб. док. ), т. II, ч. I - II, под. ред. Ашота Иоаннисяна, Ер., 1964, 1967.

[2]          ԺԸ. դարի երկրորդ կեսին նման գործիչներից էին Օթար Թումանովը, Գուրգեն Ենիկոլոպյանը, Սուլխան Թումանյանը եւ այլք: Վրաց արքունի դիվանադպիրներ Թումանյանների ( վրաց իրականության մեջ՝ Թումանիշվիլի ) տոհմածառը տե՛ս Cyrille Toumanoff. Les Dynasties de la Caucasie Chretienne. Roma, 1990, p. 338-345, 565-566.

[3]          g. MmaisuraZe, qarTveli da somexi xalxebis urTierToba XIII-XVIII ss., Tb., 1982, gv. 242.

[4]          Տե՛ս նրա վրաց Թեյմուրազ II թագավորին եւ Թիֆլիսահայոց ու Մելիք Աղային գրած նամակները՝ ՄՄ, ձեռ. 6241, թ. 14 ա, 78 բ -79 ա:

[5]          Տ. Գաբաշվիլու գործունեության մասին տե՛ս timoTe gabaSvili. mimoslva. teqsti gamosacemad moamzada, gamokvleva, leqsikoni da saZieblebi daurTo e. metrevelma, Tb., 1956. g. paiWaZe. timoTe gabaSvilis elCoba ruseTSi (1737-1740 wlebi), - qarTuli samefo-samTavroebis sagareo politikis istoriidan, I, Tb., 1970, gv. 151-180.

[6]          ՄՄ, ձեռ. 6241, էջ 13 բ -14 ա ( սեւագրություն ): Ի դեպ, այս վկայությունը արժեքավոր է նաեւ Տիմոթեոս Գաբաշվիլու կյանքի ու գործունեության ուսումնասիրման առումով, որը ռուս - թուրքական պատերազմի ժամանակ որպես Ալեքսանդր V- ի դեսպանության ղեկավար 1737-1739 թթ. եղել էր Ռուսաստանում, 1740 թ. ապրիլի 28- ին Մոսկվայում մասնակցել հայոց մահամերձ Մինաս արքեպիսկոպոսի դավանափոխության արարողությանը, իսկ 1755-1759 թթ. Ճանապարհորդել Երուսաղեմ, իսկ հետագայում փոխադրվելով Ռուսաստան, թաքցրել 1740 թվականից հետո իր Վրաստանում լինելու հանգամանքը ( հմմտ. Պ. Չոբանյան, Վրաց ուղեգրությունները..., էջ 33-34):

[7]          ՄՄ, ձեռ. 6241, էջ 16 ա:

[8]          Նույն տեղում:

[9]          Մ. Կ. Զուլալյան, Հայ ժողովրդի պատմության հարցերը ըստ եվրոպացի հեղինակների. XIII-XVIII դարեր. գիրք Ա. Քաղաքական պատմություն, էջ 324-325:

[10]        g. paiWaZe, qarTlisa da kaxeTis samefoebis politikuri urTierToba ruseTTan XVIII s-is 50-60-ian wlebSi, - "qarTuli samefo-samTavroebis sagareo politikis istoriidan", II, Tb., 1973, gv. 73, Sen. "Здешние же греки не столько по единоверию, которое в них

не великую импессию вселяет, сколько по злости против турок, господство которых с их греческою издревл, застарелою

гордостию не согласуется, вседушно желаючи на чужом кошт из под сего ига выбратся, ежели хотя мало что на сие походит, поставляют за достаточное и, будучи умагинация алчным же желанием наполнена мошка слоном кажется, почему заранее радуючись, что Ираклий по завоевании Персии и Турскую завоюет и вознося его силы, а особливо природные таланты и военные сойства за другова Александра Великого почитали и везде со всем прилежанием разславляли. Я, видя непристойность сего усердствования, тем, на которых положится посмел, примечивал, что такие их огласки грузинцам вместо пользы вред нанесут, с протчими говоря обыкновенно все те грузинские прогрессы за выдуманные здесь почитал, доказывая, что в самом деле ниже тому, что подобное есть иногда де уверял, что и с подлинностию о том сведом, но все мало то пособило".

[11]        "... Армяне, слыша, что Ираклий патриарха их со всею честию принял и их, армян, равно с грузинцами содержит, которых и в войске его почти половина находится, разславляли из тщеславия, что одноверцы их не хуже других добрые войны и что тем из под ига неволи, в которой они чрез несколько сот лет находятся, освободятся, грузинцы, находящиеся здесь, принявшие магометанскую веру, которых великое множество, а иныя и в знатных чинах по оставшей... еще некоторой природной любви об отчизне с радостию процветание однородцев своих слышали и по пристрастию також увеличивали" ( նույն տեղում ).

[12]        Նույն տեղում:

[13]        Մ. Կ. Զուլալյան, Նշվ. աշխ., էջ 325:

[14]        g. paiWaZe, նշվ. աշխ., էջ 74:

[15]        Մ. Կ. Զուլալյան, Նշվ. աշխ.., էջ 325-26:

[16]        Վ. Մարտիրոսյան, Հայ - վրացական առնչությունները XVIII դ. 50-60- ական թվականներին, - « Լրաբեր հաս. գիտ. », 1980, թիվ 1, էջ 42:

[17]        Ուշագրավ է նաեւ այն հանգամանքը, որ Հերակլ 2- րդին գրած նամակում Ռուսաստանի կանցլեր Վորոնցովը հորդորում է, թե « «как е. св. Теймураз Николаевич сего человека весьма милостиво принять изволил с обещаниями, кои соответствовали его желанию, так прошу я и в. св. Равномерно его принять и великою вашею милостью не оставить.. ». Տե՛ս Армяно-русские отношения, IV, с. 41. ».

[18]        Հովսեփ Էմինի ինքնակենսագրության վերլուծության հիման վրա Ա. Ռ. Հովհաննիսյանը՝ նկատել է, թե «Ираклий не был способен увлечься политической программой Эмина. Все еще могущественной Османской империи Ираклий сам в это время опасался и вступать с ней в войну ради освобождения армянских земель отнюдь не думал». . Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин. Ер., 1989, с. 109). Սիմեոն Երեւանցու նամակում Հովսեփ Էմինի մասին « մեր պարոն » արտահայտությունն անգամ հարուցել է Հերակլի դժգոհությունը: ( Տե՛ս А. Р. Иоаннисян., նշվ. աշխ.., էջ 145-146):

[19]        Հմմտ. Յ. Քիւրտեան, Հետաքրքրական վաւերաթուղթ մը, - « Բազմավէպ », 1963, էջ 122-125:

[20]        Life and Adventures of Emin Josef Emin. Calcutta, 1918, p. 234-236. «Յովսէփ Էմինի կեանքն ու արկածները», Պէյրութ, 1958, էջ 267- 268: Հավատու՞մ էր Հովսեփ Էմինը, թե «թուրքերը չեն համարձակվի անգամ մեկ քրիստոնյայի արյուն թափել», այդ մասին վկայություն չունենք, սակայն այն, որ ժամանակի Ամենայն հայոց կաթողիկոս Սիմէոն Երեւանցին ոչ միայն չէր հավատում, այլեւ Հովնանից ոչ պակաս իրազեկ լինելով Օսմանյան կայսրության իրավիճակին, լիովին այլ տեսակետ ուներ առանցքային այդ հարցում, ակնհայտ է: Սիմեոն Երեւանցին չէր կարող համաձայնել ձեռնարկելու մի պայքար՝ առանց նրա ելքի հարցում վստահ համոզում ունենալու:

[21]        Մ. Զուլալյան, Արեւմտյան Հայաստանը XVI-XVIII դդ., Երեւան, 1980: М. С. Мейер. Османская империя в XVIII веке. М., 1991.

[22]        Տե՛ս Դիվան հայոց պատմ., Դ, էջ 730: Մ. Զուլալյան, Արեւմտյան Հայաստանը XVI-XVIII դդ., էջ 185: Մ. Օրմանյան, Ազգապատում, հ. Բ, Էջմիածին, 2001, էջ 3466:

[23]        Պ. Չոբանյան, Հայաստանի պատմության նորահայտ Ժամանակագրություն, - ՊԲՀ, 1997, թ. 1, էջ 243:

[24]        Մշո Սուրբ Կարապետի միաբանության մեջ էր նաեւ Թիֆլիզեցի Զաքարիա բեչ բեգի որդի մահտեսի Դավիթը, որ մի հիշատակագրության մեջ իրեն անվանում է «ծառայ տեառն Յօվնան աստուածաբան վարդապետին. եկա սուրբ Աստուածածին ուխտ թվին ՌՄԻԴ-ին (1775)»: ՄՄ, ձեռ. 1770. թ. :

[25]        Армяно-русские отношения..., IV, с. 61-62.

[26]        Նման պնդումներ արձանագրված են Հովսեփ Էմինի « Կյանքում » ( Life and Adventures of Emin Josef Emin. Calcutta, 1918, p. 232-234, 321):

[27]        Գ. Ա. Գալոյան, Ռւսաստանը եւ Անդրկովկասի ժողովուրդները, Եր., 1978, էջ 111:

[28]        Ս. Վ. Տեր - Ավետիսյան, Նյութեր Հնդկաստանի հայ գաղութի պատմության համար, - « Երեւանի պետական համալսարանի Գիտական աշխատություններ », 1940, հ. XIII, էջ 62:

[29]        Ուշագրավ դիտարկում է արձանագրել հույն հոգեւորական Խրիսանֆը Հայաստանի հետ Ռուսաստանի վարելիք փոխհարաբերությունների հաջողության համար Պլատոն Զուբովին ներկայացրած իր զեկուցագրում. "пока не приобретем дружбу армянского Патриарха, никогда не должно полагать на верность армянина, какого бы звания он ни был". (Путешествия по Востоку в эпоху Екатерины II, М., 1995, с. 288):

[30]        Sebouh Aslanian. Dispersion History and the Polycentric Nation: The Role of Simeon Yerevantsi's Girk' or kochi partavc'ar in the 18th Century National Revival. - «Բազմավէպ», 2002, էջ 5-81:

[31]        «Ջամբռ գիրք, որ կոչի Յիշատակարան արձանացուցիչ, հայելի եւ պարունակող բնաւից որպիսութեանց Սրբոյ Աթոռոյս եւ իւրոյ շրջակայից վանօրէիցն», համաժողովեցեալ եւ շարադրեցեալ ի Սիմէօնէ ցաւահար եւ վշտակոծ կաթուղիկոսէ Երեւանցւոյ, Վաղարշապատ, 1873, էջ 57:

[32]        ՄՄ, ձեռ. 3738, էջ 220: Հմմտ. նաեւ Դիւան հայոց պատմութեան, IV, էջ 559-562, Ղուկաս կաթողիկոսի նամակը Մ. Բաղրամյանին՝ 1791 թ. դեկտեմբեր: Ա. Գ. Աբրահամյան, Մովսես Բաղրամյանի բանադրանքի վերացման մասին, - ՊԲՀ, 1977, թիվ 4(79), էջ 126-128: А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, с. 247-248:

[33]        А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, Ереван, 1989, с. 248 (Вряд ли католикос написал бы подобное письмо, если Баграмян не был в то время одним из почтенных и богатых индийских армян, считавшим себя даже в праве (как видно из того же послания) обижаться, когда приехавший в Индию эчмиадзинский "нвирак" вовремя не представился ему):

[34]        А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, с. 279-280: Մ. Մ. Թելունց, Հայ ազգային ազատագրական շարժումը XVIII դարի երկրորդ կեսին եւ իրավաքաղաքական միտքը, Եր., 1995, էջ 127-128:

[35]        Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Ը, Սիմէոն կաթողիկոսի Յիշատակարան, մասն երկրորդ (1767-1776 թթ. ), հրատ. Գիւտ Աղանեանց, Թիֆլիս 1908, էջ 574-576:

[36]        Վ. Ա. Դիլոյան, Լազարյանների հասարակական - քաղաքական գործունեության պատմությունից, Եր., 1966, էջ 167-173:

[37]        Վ. Ա. Դիլոյան, նշվ. աշխ., էջ 167: Այս փաստը վրիպել է ակադ. Ա. Ռ. Հովհաննիսյանի ուշադրությունից, ուստի նա համոզված էր, թե «с Лазаревым Шаамирян не поддерживал никаких прямых контактов; он вел переписку лишь с Аргутинским» . Р. Иоаннисян. Россия..., Ер., 1990, с. 159).

[38]        Վ. Ա. Դիլոյան, նշվ. աշխ., էջ 173:

[39]        Նամակի ինքնագրի հրատարակությունը տե՛ս Армяно-русские отношения..., IV, с. 135-137:

[40]        А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, с. 274-289.

[41]        Ռ. Ա. Աբրահամյան, Շահամիր Շահամիրյանի նորահայտ նամակագրությունը, - « Բանբեր Հայաստանի արխիվների », 1969, թիվ 3, էջ 130:

[42]        Առավել հավանական է ենթադրել գրքի տպագրության ընդհատումը Սիմեոն կաթողիկոսի նամակից հետո: Պետք է նկատի ունենալ այս պարագայում, որ Սիմեոնը իր դիրքորոշումը փորձում էր պարտադրել ոչ միայն Շ. Շահամիրյանին, այլեւ Կ. Պոլսի հրատարակիչներին, Հերակլ Երկրորդին, ասորոց պատրիարքին եւ այլն: « Որոգայթ Փառաց »- ի տպագրության հանգամանքների մասին տե՛ս А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, с. 274-289. Մ. Մ. Թելունց, Հայ ազգային ազատագրական շարժումը XVIII դարի երկրորդ կեսին եւ իրավաքաղաքական միտքը, էջ 125-128:

[43]        Армяно-русские отношения..., IV, с. 366.

[44]        Армяно-русские отношения..., IV, с. 360. Ռ. Ա. Աբրահամյան, Նշվ. աշխ., էջ 130:

[45]        Армяно-русские отношения..., IV, с. 365-366. Այստեղ " մերում " բառի փոխարեն վրիպմամբ տպված է՝ " մեր որում ":

[46]        Փաստարկված չէ եւ իրականությանը չի համապատասխանում այն պնդումը, թե « Գրքի թարգմանությանը եւ տպագրությանը նյութական օգնություն էր ցույց տվել Շ. Շահամիրյանի որդին՝ Եղիազար Շահամիրյանը, որը 1785 թ. մեկնել էր Պետերբուրգ » ( Հայ ժողովրդի պատմություն, IV, Երեւան, 1972, էջ 209-210, հմմտ. Ս. Պ. Պողոսյան, Հայ ժողովրդի պատմություն, հատոր II, Երեւան, 1965, էջ 322: Զ. Տ. Գրիգորյան, Արեւելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին եւ նրա պատմական նշանակությունը, Եր., 1978, էջ 97):

[47]        П. М. Мурадян, Армяно-грузинские литературные взаимоотношения в XVIII веке, Ер., 1966, с. 159-164. Վրացերեն թարգմանության առաջաբան - ուղերձի հայերեն թարգմանությունը տե՛ս Պ. Մուրադյան, Գայոս Ռեկտորը եւ հայ մշակույթը, - Վրաց. ՍՍՀ ԳՄ Հայկական բաժնի « Ալմանախ », Թբ., 1962, էջ 440-441:

[48]        Պահպանվում է Պետերբուրգի Հանրային գրադարանի Ձեռագրերի բաժնում՝ Վրաց. ձեռ., Հովհան Արքայազնի հավաքածու, թիվ 96 ( տե՛ս Պ. Մուրադյան, Գայոս Ռեկտորը..., էջ 441):

[49]        Նույն տեղում, էջ 441:

[50]        А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, Ер., 1989, с. 248.

[51]        Պատմութիւն անցից տեառն Աբրահամու սրբազան կաթողիկոսին հայոց Թեքիրդաղցւոյ առ Նադրշահ արքային Պարսից: Սրբագրեալ աստէն ի վաղեմի ձեռագիր օրինակէ ըստ յարմարագրութեան եւեթ ի ձեռն մերազնեայ բանասիրի ուրումն: Կալկաթա, 1796, էջ ա - ճժթ:

[52]        Թադ. Ավդալբեգյան, Հայագիտական հետազոտություններ, Եր., 1969, էջ 245:

[53]        Ջ. Մ. Միրզաբէգեան, Ակնարկներ հնդկահայ գրականութեան եւ մշակոյթի պատմութեան (1770-1850), Եր., 2000, էջ 29:

[54]        Ջ. Մ. Միրզաբէգեան, Նշվ. աշխ., էջ 35:

[55]        Պատմութիւն անցից տեառն Աբրահամու սրբազան կաթողիկոսին..., էջ լե:

[56]        Նույն տեղում, էջ խե:

[57]        Ս. Վ. Տեր - Ավետիսյան, Նշվ. աշխ., էջ 68:

[58]        Նույն տեղում:

[59]        Ջ. Մ. Միրզաբէգեան, Նշվ. աշխ., էջ 32:

[60]        Ս. Վ. Տեր - Ավետիսյան, Նշվ. աշխ., էջ 85:

[61]        Այդ առաջարկությունները գնահատվել են նաեւ որպես Շ. Շահամիրյանի ծանրակշիռ ներդրում « ժողովրդավարական հիմունքներով Վրաստանի եւ Հայաստանի միավորման ծրագրում » ( տե՛ս Ֆ. Ե. Մայիլյան, Շ. Շահամիրյանը եւ Հայաստանի ու Վրաստանի միավորման հարցը XVIII դարի վերջին քառորդին, - « Լրաբեր հաս. գիտ. », 2000, թիվ 1 (601), էջ 169):

[62]        АВПР, ф. Сношения России с Турцией, 1776, д. 474, л. 15 об. "По полученным на сих днях из Вана известиям, находящейся в Курдистане Армянский патриарх, предавшись в подданство персианам, своих единоверцов подбил зделать нападение на соседние ванские деревни. Порта, уведомясь о том, указала находящемуся в тамошних околичностях главнокомандующему войском Жаникли Аги паше соединиться с ванским губернатором для истребления армян".

[63]        Life and Adventures of Emin Joseph Emin. p. 218-219, 233. Հմմտ. А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, Ер., 1989, с. 139. 1768 թ. սկսված ռուս - թուրքական պատերազմը գալիս էր հավաստելու Սիմեոն Երեւանցու մտահոգությունը: 1769 թ. մայիսի 18- ին արդեն հաղորդումներ էին ուղարկվում ռուսական արքունիք, թե «полученными о том в Константинополе известиями... бедное христианство, под игом их стонающее, пребывает от внутренного бунта в несказанном страхе и опасности, что турецкое правительство повелело отобрать у всех христиан огнестрельныя и другия оружия;... полученными же на сих днях из Багдата письмами все то подтверждается, с таким прибавлением, что... ныне ко умножению [армии]... разослано по всем знатным городам и округам нарочных... чтоб оных начальники криком и обнародованием на минарее при мечетях, и по всем площадям и улицам видимой их гибели побуждали всеми силами народ к многочисленному зборищу желающих по магометовым пророчествам обладать многими народами и получить за храбрость и за пролитие сколько можно больше в сей войне христианской крови, обещанное им райское веселение... собранной в ближних к Персии городах Эрзеруме, Баязете и Карсе корпус в сорок тысяч человек к Константинополю уже отправился» ( Армяно-русские отношения, IV, с. 85).

[64]        ՄՄ, ձեռ. 2951, էջ 122 ա: Նման մտահոգության դրսեւորում ենք տեսնում նաեւ Մինաս վարդապետին գրած Եսայի ՀասանՋալալյանի դեռեւս 1718 թ. սեպտեմբերի 24- ի նամակում. տե՛ս Армяно-русские отношения в первой трети XVIIIвека (Сборник документов). Том II, часть I, с. 372: Հմմտ. Լեո, Խոջայական կապիտալը եւ նրա քաղաքական - հասարակական դերը հայերի մեջ, Եր., 1934, էջ 268:

[65]        ՄՄ, ձեռ. 2951, թ. 129 ա: 1797 թ. փետրվարի 20, Թիֆլիզ:

[66]        Դիւան, հ. Ա - Բ, էջ 30-31: Հմմտ. Վ. Գրիգորյան, Երեւանի խանությունը XVIII դարի վերջին, էջ 177:

[67]        Դիւան, հ. Ա - Բ, էջ 31:

[68]        Նույն տեղում:

[69]        ՄՄ, Կաթ. դիվան, թղթ. 6, վավ. 109, բնագիր:

[70]        « Թեեւ այն ժամանակ Բագրատունյաց տոհմից մեր թագավորությունը դադարեց, բայց ոչ իսպառ, ինչպես կարծում են ուրիշները: Չէ որ, ինչպես ոմանք հաստատում են, նույն տոհմից է եւ վրաց թագավորությունը, մանավանդ որ իրենք էլ պնդում են այդ... բազմաթիվ ճակատամարտեր տալով, նա ( Հերակլ 2- րդը - Պ. Չ. ) ավելի է ընդարձակել Վրաց սահմանները, քան իր նախնիների օրոք էր: Մշտապես ջանում է ամայի եւ անմարդաբնակ վայրերը լցնել բնակիչներով, եւ տեղ - տեղ լցրել է... իր ազգից մեր հայ ազգը չի տարբերում ու զանազանում... » ( Նոր տետրակ, որ կոչվում է Հորդորակ, էջ 94-95):

[71]        A History of the Georgian People. From the Beginning down to the Russian Conquest in the Nineteenth Century. By W. E. D. Allen, London, 1932, p. 205.

[72]        Ա. Ռ. Հովհաննիսյանը գտնում էր, որ Հերակլ Երկրորդը, բավարարվելով Երեւանի խանությունից ստացվող հարկերով, մտադիր չի եղել գրավելու եւ Վրաստանին միացնելու Վրաստանին սահմանակից Երեւանի խանության տարածքները անգամ այն դեպքում, երբ դրա իրական հնարավորությունները նա ունեցել է: Տե՛ս А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин. Ер., 1989, с. 110.. Այդ տեսակետը բաժանել է նաեւ Վ. Մաճարաձեն, սակայն եւ ձեւակերպել հետեւյալ կերպ. «Հերակլը չէր հավակնում օտարի հողերի նկատմամբ»՝ բացատրելու համար Հերակլի ինչպես 1771-1772 թթ. ռուսական արքունիք ներկայացրած առաջարկությունները, այնպես էլ 1783 թ. կնքված Գեորգիեւյան պայմանագրի այն կետերը, որտեղ պայմանավորվածություն էր արձանագրվում հետագա տարածքային ձեռքբերումների մասին: «georgievskis traqtati». gamokvleva, dokumentebi, fotopirebi v. maWaraZisa, Tb., 1983, gv. 36-37.

[73]        Յովսէփ Էմինի կեանքն ու արկածները, Պէյրութ, 1958, էջ 125:

[74]        Թյուրիմացություն է, երբ հայազգի ժառանգական իշխող տոհմերի եւ Արցախ մուտք գործած Փանահ խանի ու ապա նրա որդի Իբրահիմ խանի միջեւ եղած հակամարտությունը ներկայացվում է որպես հայազգի մելիքների կողմից դրամական օժանդակություն ցուցաբերելուց խուսափելու կամ հրաժարվելու հետեւանք: rusudan Wubabria. erekle II-is mimarT somxuri jgufis dapirispirebis mizezTa garkvevisaTvis, Tsu Sromebi, 1998, t. 327, gv. 155)

[75]        Գալուստ Շերմազանյան. Երեւելի հայկազունք ի Պարսկաստան. Ռոստով (Դոնի վրա), 1890, էջ 58-60: Դիւան հայոց պատմութեան, Ա, էջ 11: Րաֆֆի, Խամսայի մելիքությունները, - Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, հ. XI, Եր., 1964, էջ 237-238: Տեղեկանալով այդ մասին, հայ մելիքներին մնում էր շուտափույթ թողնել Վրաստանի սահմանները եւ ապաստանել Հյուսիսային Արցախում՝ Գանձակի խանության սահմաններում: Րաֆֆու մոտ այդ փաստը թվագրված է 1787թ., որը չի կարող ճիշտ համարվել, քանզի մելիքները 1788 թ. մարտի 10-ին Գ. Ա. Պոտյոմկինին գրած իրենց նամակում նշում են, թե տարագրված «դիմեալ եմք առ սորին արքայական բարձրությիւն», որտեղից եւ իրենք, ըստ երեւույթին, գրել էին իրենց նամակները (Армяно - русские отношения..., т. IV, с. 376):

[76]        Այդ փաստը հիմք է հանդիսացել Ռ. Ճուբաբրիայի համար պնդելու, թե Վրաստանից հեռացած եւ Հերակլի դեմ վրեժխնդրությամբ լցված հայ մելիքներ Աբովի ու Մեջլումի կողմից հետագայում Աղա Մահմադ խանի հետ համագործակցելու եւ Թիֆլիսի ավերմանը մասնակցելու պատճառը եղել է նշված հանգամանքը: Հոդվածագրի կարծիքով XVIII դ. վերջին տասնամյակներին իբր գոյություն ուներ հայազգի գործիչների մի խմբավորում, որը տեւականորեն գործել է Հերակլ 2-րդի դեմ: Այդ «խմբավորման» մեջ թեեւ հատուկ տեղ է հատկացվում Մելիք Մեջլումին, սակայն իրավացիորեն, եւ ի տարբերություն վրաց այլ հեղինակների, չի ներառում Հովսեփ Արղությանին եւս: (r. Wubabria. Նշվ. աշխ., էջ 155-168):

[77]        Գեորգիեւյան պայմանագրի կնքման հանգամանքները փաստում են այն դրույթի ճշմարտացիությունը, թե Ռուսաստանի մերձավորարեւելյան ուղղությամբ արտաքին քաղաքականությունը նվաճողական բնույթ կրելով հանդերձ, իր օբյեկտիվ հետեւանքներով ունեցել նաեւ դրական նշանակություն, քանզի արագացրել է Օսմանյան կայսրության հպատակ ժողովուրդների ազատագրման գործընթացը: «Восточный вопрос во внешней политике России (конец XVIII- начало XX вв. », М., 1978, с. 6).

[78]        Армяно-русские отношения..., IV, с. 318-319.

[79]        А. Р. Иоаннисян. Россия..., Ер., 1990, с. 22.

[80]        Армяно-русские отношения..., IV, с. 225.

[81]        Նույն տեղում:

[82]        Նույն տեղում:

[83]        l. tuxaSvili. qarTl - kaxeTis samefos urTierToba kavkasiisa da maxlobeli aRmosavleTis xalxebTan me -18 saukunis meore naxevarSi. - saqarTvelos feodaluri xanis istoriis sakiTxebi , II, Tb., 1972, gv. 95.

[84]        Կողմնորոշում եզրի բովանդակության մասին տե՛ս Վ. Դիլոյան, Հայ ազգային - ազատագրական շարժման « կողմնորոշման » հարցի շուրջ, - « Պայքար », Եր., 1995, թիվ 6-7, էջ 13-18:

[85]        l. tuxaSvili, նշվ. աշխ., էջ 102: « Մադրասցի գործարար քաղաքական խմբի ծրագրերում ակնհայտորեն արտացոլվում էր երիտասարդ բուրժուազիային բնութագրական մարդասիրական, սակայն ուտոպիական ռոմանտիկան: Շահամիրյանները նկատի չէին առնում Հայաստանի այն ժամանակվա սոցիալ - տնտեսական մակարդակը եւ դեմոկրատական հանրապետության ստեղծման պատրանքներ ունեին: Եթե նախկինում Հովսեփ Էմինը Հերակլ Երկրորդին ոգեւորում էր Ռուսաստանի մեծ վերափոխիչ Պետրոս Առաջինի օրինակով, ապա մադրասցի երազողները վրաց թագավորին կոչ էին անում նմանվել անկախության համար պայքարող նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնին: Այսպիսին էր իրական հիմքերից զուրկ երեւակայությունը » ( նույն տեղում, էջ 106, ծ. 17):

[86]        l. tuxaSvili, նշվ. աշխ., էջ 103:

[87]        Life and Adventures of Emin Joseph Emin. p. 225-227. Հովհան տեր Օհանյանի արձանագրմամբ շարունակվում էին հայերին վրացադավան դարձնելու դեպքերը. "axalqalaqeli meCiTe gogias sikvdilis ambavi movida quTaiss. ganZas momkvdariyo, es cagarelman gaaqarTvela somxobiTgan colSviliTa". Տե՛ս S. lomsaZe. Ggviani Suasaukuneebis saqarTvelos istoriidan. Aaxalcixuri qronikebi, Tb., 1979, gv. 140. Ավելին, հայոց դավանանքը գործնականում ենթարկվում էր զանազան սահմանափակումների (qsZ, VII, gv. 305-306):

[88]        Գ. Մայսուրաձեի բնորոշմամբ «Հայաստանի հետ հարաբերություններում հայկական հողերը Քարթլ-Կախեթի թագավորությանը անմիջականորեն միացնելու եւ հարեւան [իմա՝ հայ եւ վրաց] ժողովուրդներին եկեղեցական առումով եւս միավորելու Հերակլի քաղաքական ծրագիրը հանդիպում էր լուրջ արտաքին եւ միմյանց միջեւ գոյություն ունեցող (հարաբերությունների) խոչընդոտներին, որոնց հաղթահարումը կապված էր մեծագույն դժվարությունների հետ: Չնայած դրան, Հերակլ 2-րդը մինչեւ իր կյանքի վերջը ձեռք չքաշեց այդ ծրագրից եւ հերոսաբար պայքարում էր դրա իրականացման համար» (guram maisuraZe. qarTveli da somexi xalxebis urTierToba XIII-XVIII saukuneebSi, Tb., 1982, gv. 269-270).

[89]        Life and Adventures of Emin Joseph Emin. p. 227-228.

[90]        1767 թ. մարտի 24-ին Սիմեոն Երեւանցին ստիպված էր նախատինքի նամակ հղել Հերակլին նաեւ կաթոլիկ քարոզիչներին Վրաստանում հովանավորելու համար եւ պահանջել դադարեցնելու Հայոց եկեղեցին ու համայնքը պառակտող քաղաքականության սատարումը. «Ապա ոչ գիտեմ, թէ որով դիտմամբ կամիս զնոսա յայդր բերել եւ կամ զի՞նչ կարօտութիւն ունիս նոցա: Եթէ վասն բժշկութեան, վկայ է Աստուած, զի սուտ է բժշկութիւն նոցա: Զի ոչ թէ բժիշկ էն նոքա մարմնոց, այլ վիրավորիչ հոգոց: Որք զայն գտեալ են իւրեանց զդիւրագոյն հնար, զի զանունն բժշկութեան առեալ ի վերայ իւրեանց, խաբեն այնու զբազումս եւ ուր եւ կամին երթան եւ զորոմն չար ի մէջ խղճալւոյ ազգիս մերոյ սերմանեն եւ քակտեն զբազումս ի հաւատոց:... միթե՞ կամիս, զի ի քում ժամանակի վերստին մուծցի խմոր չար աղանդոյն յօրհնեալ երկիրդ քոյ, որով ոչ միայն ազգն մեր, այլ եւ ձեր ազգդ խմորին եւ քակտին ի հաւատոյ իւրեանց եւ լինի այնուհետեւ մեծ պակասութիւն օրհնեալ անուան քում եւ յիշատակ չար, քեզ եւս մեծ զղջումն եւ փոշիմանութիւնն: ... Զի խղճալի երկիրքս եւ երկրականքս մեր, զքաւս եւ զվիշտս կենամաշս, զորս ունին մշտապէս, բաւականասցին այնու եւ այդ եւս մի յաւելցի ի վերայ ցաւոց նոցին հոգեմաշիկ իմն ցաւ» . М. Мартиросян, П. А. Чобанян. Документы по истории армяно-грузинских взаимоотношений и общественной жизни Грузии ( II пол. XVIIII в. ), - “Кавказ и Византия”, вып. 3, Ер., 1982, с. 235-236): Հայոց եկեղեցու նկատմամբ վրաց պետական քաղաքականության դրսեւորման սկիզբ պետք է դիտել, ինչպես ասել ենք, նաեւ Անտոն կաթողիկոսի կողմից կազմված հանրահայտ « mzametyuelebai » աշխատության հրապարակ գալը դեռեւս 1750- ական թթ. (k. kekeliZe. qarTuli literaturis istoria. I, Tb., 1951, gv. 378-379. П. М. Мурадян. Армяно - грузинские литературные взаимоотношения в XVIII веке. Ер., 1966, с. 197):

[91]        Վ. Մարտիրոսանը գտնում է, թե «XVIII դարի 50-60-ական թվականներին Քարթլ-Կախեթի թագավորության քաղաքական ամրապնդումը իր դրական նշանակությունն ունեցավ նաեւ հայ ժողովրդի համար: Վրացի եւ հայ գործիչները նշված ժամանակահատվածում ձեռնամուխ էին եղել այն խնդիրների լուծմանը, որ իրենք, իրոք, ի վիճակի էին լուծել, մերժելով իրենց ուժերից վեր խնդիրները՝ որքան էլ դրանք առերեւույթ հրապուրիչ լինեին» . Մարտիրոսյան, Հայվրացական առնչությունները XVIII դ. 50-60-ական թթ. , - «Լրաբեր հաս. գիտ. », 1980, թ. 1, էջ 49-50):

[92]        Վրաց պատմագիտության կողմից հետեւողականորեն արմատավորվում է այն թեզը, թե իբր Վրաստանի վրացախոս, սակայն Հայոց եկեղեցու հոտի մեջ գտնվող բնակչությունը ոչ թե ազգությամբ հայեր էին, այլ «լուսավորչադավան» դարձած վրացիներ: Որպես հիմնավորում շահարկվում է նաեւ այն հանգամանքը, որ հաճախ Վրաստանի հայազգի գործիչները այլեւայլ երկրներում հիշատակվում են նաեւ «վրացի» անվանումով, ինչը իրականում նշանակում էր միայն «Վրաստանցի»: Երեւույթի քննությունը տե՛ս v. gabaSvili, ioseb qarTvelis vinaobisa da moRvaweobis sakiTxisaTvis, - Tsu Sromebi, t. 116, 1965, gv. 357. g. maisuraZe, qarTveli da somexi xalxebis urTierTobis istoriidan XIII-XVIII ss., Tb., 1970, gv. 177-184. П. М. Мурадян. Новые материалы о Рафаиле Данибегове, - «Բանբեր Երեւանի համալսարանի», 1973, թիվ 3, էջ 180: Պ. Չոբանյան, Դիտողություններ Սուլխան-Սաբա Օրբելիանիի Եվրոպա ճանապարհորդության մասին, - Վրաց. ԽՍՀ ԳԱ «Մացնե» (լեզվի եւ գրականության շար), 1976, թիվ 2, էջ 39-41 (վրացերեն): Նույնի, Վրաց ուղեգրությունները..., էջ 24-26:

[93]        Ուշագրավ է, որ ասորական կողմը մինչ 1780-ական թթ. եւս շարունակում էր Հերակլի հետ բանակցություններ վարել նշված խնդիրների շուրջ (տե՛ս А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин. Ер., 1989, с. 192-198, 233-235): 1784թ. ասորիների պատրիարքի նամակը Հերակլը ստիպված էր ուղարկել Ռուսաստան եւ սպասել ռուսական կողմի հրահանգներին. “Препровождаю в. п. объяснение Ильи Ассириана, прозбе его уже около дватцати лет. Она еще была и в бытность здесь генерала Тотлебена. Чрез него доносил я о Ассирианах высочайшему двору, когда изволите разсмотреть его ответы, прошу сообщить мне ваше мнение, дабы я сообразно оным приложил мое попечение, или сообщить мог вашему превосходительству свои мысли” ЦГАДА, ф. 23, 1784, д. 13, ч. 8, л. 186. Նույն թվականին, ըստ Բուռնաշեւի հաղորդման, Թիֆլիս ժամանած ասորոց ներկայացուցիչը՝ Իլիան (сын бывшаго их начальника), դիմել է նաեւ իրեն՝ «в надежде получить избавление от сильной руки великия Екатерины»: Ասվում է, թե Ուրմիայի խանությունում նրանք մոտ 100 գյուղ են, իսկ թուրքական սահմաններում՝ մինչեւ 20. 000 տուն, դավանանքով՝ նեստորական (Армяно-русские отн., IV, с. 309): Առավել ուշագրավ է այն փաստը, որ Օսմանյան կայսրությունում եւս ասորիները 1783 թվականից գտնվում էին հայոց պատրիարքարանի ուղղակի ենթակայության ներքո: Այդ մասին ունենք հետեւյալ հիշատակությունը. « Ի ժամանակս Տեառն Զաքարիա բեչյ Ազգասէր կարդացեալ պատրիարգի մեծի Պոլսոյ, եղեն ազքն ասորւոց անկեալք ի ներ մերս իշխանութեան, որ այսուհետեւ կաթուղիկոս նոցին մերս Պատրիարգի արզովն է նստելոց եւ ելանելոյ եւ ոչ այլոցն, քանզի կամաւն իւրեանց եղեւ այս. եւ ոչ թէ ակամայ եւ կամ բռնութեամբ եւ կամ թէ այլ իմն կերպիւ. եւ յորժամ այս եղեւ՝ էր թուականն մեր ի ՌՄԼԲ (1783) եւ ի յամսեանն օգոստոսի վեցին, ի վերադարձմանն վերոգրեալ Ազգասիրի: Ուստի Ազգասէր յորջորջեալն փոխեաց զնոսին կաթուղիկոսն, որ էր հեստեալ եւ եդ ի տեղի հեստելոյ ուղղափառ ոմն Մատթեոս անուամբ, արդարեւ է մեծ եւ կարի ուրախութիւն, եթէ իմանամք եւ լինիմք յար շնորհակալ ի տեառնէ մերմէ Աստուծոյ, որ յառաջ սոցա ազգն կամ զամենայն ազգս էին մեծ եւ ունէին թագաւորութօիւնս ճոխ եւ անուանի, ի վեր քան զամենայն թագաւորութիւնս... Եւ արդ, ի սոցանէ Բ (2) քահանայք, որք էին եկեալք յաղագս փոխման հեստեալ կաթուղիկոսին իւրեանց, եւ յորժամ էհան վերոգրեալ Ազգասէր կարդացեալն ֆէրման վասն փոխեալ հեստեալ կաթուղիկոսին, իսուլթան Համիթ արքայէ, եւ ետ նոցա առ ի տանիլ եւ փոխել զայն հեստեալն, ուստի յառաջ քան զգնալն իւրեանց՝ մատուցին զսուրբ պատարագ ի մերս պատրիարգարանի եկեղեցւոջն: Արդար եւ մեծ եւ յոյժ ուրախութիւն եղեւ ազգի մերում եւ նոցա: Որ եւ բարերարն Աստուած սէր եւ միաբանութիւն տացէ մեզ եւ նոցա: Ամէն » ( Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Ժ, Մանր մատենագիրք, հրատ. Գիւտ Աղանեանց, Թիֆլիս, 1912, էջ 227-228):

[94]        l. tuxaSvili. Նշվ. աշխ., gv. 95.

[95]        Ակնարկվում է Ուրմիայի ասորիների եւ Հերակլի միջեւ բանակցություններն իրականացնող հայազգի Եսայի եպիսկոպոսի ձերբակալությունը Էջմիածնում՝ Հերակլի հետ ունեցած հանդիպումից հետո վերադարձի ճանապարհին: Այնտեղ ասված է. «когда я уехал от вашего счастливаго дома, 21 апреля прибыл вечером в Эривань, расчитывая выехать из Эривани тайком, чтобы не быть никем замечанным. Неожиданно Эчмиадзинский католикос наслал на нас своих людей, которые нас захватили и отвели нас Эчмиадзин, много неприятностей мы испытали, по вашей милости там нашли мы Гургина Чичиоглы, этот нас защитил, я с горя захворал в дороге один день, потом сталомне лучше по вашей милости; отправился я, видел и иезидов и айсорскаго католикоса, которые охотно себя признали вашими рабами, государь мой. Я старался поступать везде по вашему приказанию... » . Цагарели, Грамоты..., т. II, вып. I, док. N 43. Հմմտ. А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин. Ер., 1989, с. 233): Պարսկահայքի քրիստոնյաների եւ վրաց արքունիքի միջեւ հարաբերությունները շարունակվում էին նաեւ Գեորգի 12- ի գահակալության տարիներին: 1800 թ. Գեորգին գրում էր Գ. Ճավճավաձեին. «к нам прибыл человек с письмом из Адербейжана от айсоров, живущих в Урмии, в Хойской провинции, которые единогласно просят переселить их в Грузинское царство. Всех их 15 тысяч семейств. Народ этот еще в царствование блаженной памяти родителя моего просил его принять к себе, но мы тогда не имели времени привести желание их в исполнение, посему ты должен довести теперь до сведения высоч. двора и похлопотать как только можешь, тем более, что настоящия обстоятельства нам благоприятствуют привести в исполнение это

хорошее дело безпрепятственно и не обижая соседей. Присланный айсорами человек до сих пор остается здесь в ожидании высоч. соизволения по этому делу. За сим всем. пусть прикажут находящемуся здесь русскому войску, чтобы оно сопровождало бы нас. Если же всего войска нельзя послать с нами, то пусть прикажут, чтобы хотя половина всей пехоты пошла бы с нами принять упомянутыя семейства айсоров. Надеемся, что, судя по теперешним обстоятельствам, переселение их к нам может совершиться в порядке и с пользой для нас, - народы эти суть греки, айсоры и армяне. Доложи моему всем. государю и покровителю, что это дело принесет небольшому моему царству некоторую пользу. Ты дольен постоянно ходотайствовать о всепомогательном войске, чтобы оно получило повеление следовать за нами туда, где это потребуется». . Цагарели, Грамоты..., т. II, вып. I, док. N 164).

[96]        Բավարար չափով փաստարկված չէ վրաց պատմագիտության մեջ արտահայտված այն դրույթը, թե Սիմեոն Երեւանցին եւ հայազգի առեւտրա - արհեստավորական խավը կարող էր մասնակցություն ունենալ 1765 թվականին Հերակլի դեմ Պաատա արքայազնի դավադրությանը, որով եւ պայմանավորված պիտի լիներ իբր Հերակլի եւ Սիմեոն Երեւանցու միջեւ ստեղծված սառնությունը: ( l. tuxaSvili. ruseTi da sazogadoebriv - politikuri moZraoba aRmosavleT saqarTveloSi. XVIII saukunis meore naxevarSi. Tb., 1983, gv. 107-121). Սիմեոն Երեւանցու Յիշատակարանում այդ իրադարձությունների մասին առկա գրառումները ոչ միայն հիմք չեն տալիս նման եզրակացության, այլեւ վկայում են կաթողիկոսի հստակ դիրքորոշումը՝ ի պաշտպանություն Հերակլի իշխանության: ( Տե՛ս Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Գ. Սիմէոն Երեւանցու Յիշատակարանը, էջ 364, 378-380: Տե՛ս նաեւ А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин. Ер., 1989, с. 199-202): Սիմեոն Երեւանցու եւ Հերակլ 2- րդի միջեւ տարաձայնություններ հարուցող հիմնական խնդիրներից էր վերջինիս կողմից Գանձակի Շահվերդի խանի ու Իսրայել կաթողիկոսի հորդորանքին տեղի տալը, որը ի վերջո շտկվեց Սիմեոնի կողմից իր տեղապահին Թիֆլիս առաքելուց հետո: ( Տե՛ս Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Գ. Սիմէոն Երեւանցու Յիշատակարանը, էջ 435-441, 451, 470-471 եւ այլն ): Այդ ամենով հանդերձ ուշագրավ է, որ Հերակլի դեմ դավադրությունները իր կեսդարյա թագավորության ժամանակ կազմակերպվել են նրա կողմից Երեւան արշավելու տարիներին՝ 1765 եւ 1779 թվականներին:

[97]        Այդ մասին ուղղակի վկայություն է թողել նաեւ Ղուկաս Կարնեցին: Պատասխանելով Հովսեփ Արղությանի առաջարկին՝ Սիմէոն Երեւանցու « Պարտավճար »- ի անավարտ տպագրությունը Ռուսաստանում շարունակելու վերաբերյալ, նա գրում է. « Տպագրատուն ըստ մերում լեզուի գոյ եւ յայլ տեղիս. թէ յայնս տպեալ եւ թէ յայդր, զի՞նչ է զանազանութիւն: Սակայն որպէս էր ջանք լուսահոգւոյն, նոյնպէս եւ մեր ամենեցուն այն է ջանք եւ դիտումն, զի ի սրբոյ Աթոռոյս ելցէ այսպիսի ինչ, առ ի գովեստ եւ ի բարձրութիւն սմին՝ եւ անուան լուսահոգւոյն, որ զտպագրատունս զայս հաստատեաց. զայսու որպէ՞ս զանց արարեալ յայլ տեղիս արկցուք: Նոյնպէս եւ վասն թղթատանն եւ թերակատար մնացեալ գործոցն իմա, զի ամենայն ինչ յաջողելոց է Աստուծով եւ յառաջանալոց, եթէ տացէ մեզ Աստուած զժամանակ եւ զխաղաղ կեանս » ( Դիւան հայոց պատմութեան, Դ, էջ 270):

[98]        1763 թ. մարտ ամսին կազմված մի վիճակագրություն հետաքրքիր պարզաբանումներ է տալիս Վրաստանում քրիստոնեության այն ժամանակվա վիճակի մասին: Ըստ դրա, Ալավերդիում ( բնագրում՝ Ahavardi ) եւ Թելավում ( Կախեթ ) կար երեք Բարսեղյան վանական, որոնք գաղտնի կաթոլիկներ էին, 29 աշխարհիկ կաթոլիկ եւ մոտ 1000 " հույն " ( ուղղափառներ ) ու հայեր: Վրաստանում սփռված ապրում էր 680 կաթոլիկ հայ, 39 կաթոլիկ " հույն " ( ուղղափառ վրացիներ ) եւ որպես գաղտնի կաթոլիկներ՝ 2 հայ քահանա, ինչպես նաեւ երկու ծեսերին պատկանող 500 աշխարհական: Դրա հետ միասին կար 722 լուսավորչական հայ ( միաբնակներ ): Թբիլիսիի հայերի թվում հաշվվում էին 1 եպիսկոպոս, 4 վանական, 41 քահանա, մոտ 28000 հավատացյալ՝ 13 եկեղեցիներով: Ուղղափառ վրացիների թվում՝ 1 արքեպիսկոպոս՝ Անտիոքի նախկին պատրիարքական տեղապահի ( Vikar ) հետնորդը, 10 վանական, 24 ծխական քահանա եւ մոտ 10 000 աշխարհական իրենց 2 եկեղեցիով: Գորիում կար 130 կաթոլիկ հայ, 32 միանգամայն աղքատացած կաթոլիկ վրացին եւ մի գաղտնի վրացի կաթոլիկ քահանա: Շինդի գյուղակում ( Գորիի մոտ ) ապրում էր մոտ 104 կաթոլիկ հայ, իսկ ամրոցում՝ 5 կաթոլիկ վրացի՝ քարոզիչ Թոմաս Վալեշվիլու հետ միասին: Գորիում եւ Գորիի մերձակայքում ապրում էին ազգությամբ հայ 1 ավագ քահանա, մեկ վանական ( վարդապետ ) եւ 4000 աշխարհական՝ երկու եկեղեցիով, ազգությամբ վրացի՝ 1 արքեպիսկոպոս, 2 վանական, 6 քահանա եւ 1200 հավատացյալ: Երկու ծեսերի կաթոլիկների փոքրիկ խմբեր էին բնակվում Քութայիսիում, Բաթումիում եւ Էսքիսոգունում [ ՞ ]: Միանգամայն այլ էր Ախալցխայի պատկերը, որտեղ թուրքական փաշայի ենթակայության ներքո գործնականում հավատի ազատություն էր տիրում: Այստեղ կային ընդհանուր առմամբ 7754 կաթոլիկ եւ 13 հայ քահանա, սակայն միայն 150 կաթոլիկ վրացի՝ իրենց ծեսին պատկանող մեկ քահանայի հետ միասին: Հայերը ապրում էին 15 " համայնքներով ", դրան գումարվում էին 1500 ոչ կաթոլիկ հայ փախստական ( վերաբնակիչներ ) ՝ 5 քահանայի հետ միասին եւ 180 օտար հույն - վրացի՝ 3 քահանայի հետ միասին: Վիքար Լեոնարդո դա Վիտերբոյի կողքին կանգնած էին 10 պատեր, տեղաբնակ Ալումնան եւ մեկ ուրիշ քարոզիչ ( հա՞յ ), որին միաժամանակ ներկայացնող 2 պրեֆեկտ, 2 պատեր եւ 1 աշխարհիկ եղբայր: Գանձակի խանությունում դեռ ապրում էին 2 կապուցին հայր եւ 6 աշխարհական եղբայր միայն 10 կաթոլիկների հետ միասին: Ժամանակավորապես այնտեղ ապրող խալդերը [ ասորիներ ] այդ թիվը բարձրացնում էին 114 ի: Դրանից բացի Գանձակի մոտ գտնվող մի գյուղում ապրում էր մի հայ եպիսկոպոս, որը համարվում էր կաթոլիկ: Բաժանված [ ՞ ] հայերը ունեին մեկ եպիսկոպոս, 20 քահանա եւ 800 հավատացյալ: Դրան գումարվում էին 20 նեստորականներ:   Ընդհանուր գործածական լեզուն, չնայած հայկական տարրի գերակայությանը, վրացերենն էր, սակայն թուրքերենը հասկանալի էր ամենուրեք: ( Ambrosius Eszer. Missionen im Halbrund der L ä nder zwischen Swarzen Meer, Kaspisee und Persischem Golf: Krim, Kaukasien, Georgien und Persien. - Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Memoria rerum, Vol. II, 1700-1815, Herder, Rom-Freiburg-Wien, 1973, 439-440).

            Շինդիսի գյուղի մասին ուշագրավ տեղեկություն կա Ղուկաս Կարնեցու նամակներից մեկում, որով հավաստվում է գյուղի էջմիածնապատկան լինելու փաստը . « Թուղթ օրհնութեան եւ շնորհակալութեան սրբազան վեհն առ Շինտիս գիւղի մովրով պարոն Զաքարիա բեչյն գրեաց, որ ի ներկայումս ի ջանալն հախպաթցւոց զնոյն գիւղն թեմ ինքեանց, այլ գոլով այնր բնականապէս վիճակ Սրբոյ Աթոռոյս, սա եւս ջատագովութիւնս էր արարեալ եւ օգնեալ մերայնոցն, որք կրկին հաստատեալ էին զայն գիւղն վիճակ Սրբոյ Աթոռոյս » ( Դիվան հայոց պատմության, Նոր շարք, գիրք առաջին, էջ 277): Ուշագրավ է նաեւ Ղուկաս կաթողիկոսի 1782 թ. մայիսին Հերակլ 2- րդին գրած նամակը, որտեղ « գրէ եւ զշնորհակալութիւն... առ ոտն արկանելոյ զախթարմայ հերձուածօղսն եւ վասն տալոյ նորապէս զդատակնիք, զի եւս առաւել ընկճեսցին եւ դարձցին վերստին ի մերս ուղղափառ դաւանութիւն » ( նույն տեղում, էջ 295):

[99]        Այդ առումով ուշագրավ է հետեւյալ ստացականը, որ վկայություն է նաեւ բնակչությունից հարկահավաքության շուրջ հակամարտությունների մասին. « Զօրութիւն գրոյս այս է, որ ես Գալուստ վարդապետս, որ էի փոխանորդ Կարմիր վանից սուրբ Աստուածածնին, սպասաւոր Յակոբ վարդապետին ի թվին ՌՄԼԶ (1787)- ին յարքունական պէրաթիւ եւ ֆէրմնանիւ եւ /// վարդապետի կոնդակաւն եկաք ի բնական թէմս մեր ի յօրհնեալ քաղաքն յԱխըցխայ վասն առաջնորդական արդեանց, եւ ի մեր գալն մեր բարեբաղտ իշխանքն սորին սիրով ընկալեալ զմեզ եւ զոր ինչ ի Յօհաննէս վարդապէտէն, որ ի Ղօշավանքն մնացեալ հէսապ երեք ամեան ետուն մեզ, վասնորոյ եւ մեք, ի միամտութիւն սոցին, զայս Թուղթս կնքեալ տուաք ի ձեռս նոցա, զի թէ ի սուրբ Էջմիածնէ եւ թէ ի Ղօշավանից առաջնորդէն զայս երեք ամեան արդիւնքն թալապ առնեն՝ մեք լիցիմք պատասխանատու եւ սոքա՝ անպարտք, վասնորոյ եւ իմով կնքօվս հաստատեմ ի ներքոյ, զի տեսողաց հաճոյ լիցի բաւել: Գրեցաւ ի մայիսի յելն »: ( Վրաստանի ԳԱ Ձեռագրերի ինստիտուտ, ձեռ. Q-1459, էջ 301): Կարինի Կարմիր վանքի առաջնորդությունը Յակոբ վարդապետը ստացել էր ֆերմանով, եւ նրա կաթոլիկամետ գործունեության մասին Թիֆլիսից Ղուկաս կաթողիկոսին ահազանգել էր նաեւ Թիֆլիսի առաջնորդ կարգված Կարապետ վարդապետը, որին գրված նամակում կաթողիկոսը խոստանում էր, թե « մեք գրելոց եմք զբանս խրատականս առ Յակոբ պետն եւ զնա զգուշացուցանելոց եմք առ ի բաց կալ ի թիւր արարմանցն » ( Դիվան հայոց պատմության. Նոր շարք, գիրք առաջին, էջ 257):

[100]      Кавказ и Византия , вып. 3, Ер., 1982, с. 240-241. Այս իրադարձությունների մասին հմմտ. Ambrosius Eszer, S. 442-443.

[101]      Սիմեոն Երեւանցի, Ջամբռ, Վաղարշապատ, 1873, էջ 71:

[102]      Դիւան հայոց պատմութեան. Գիրք Գ. էջ 244-251: Միքայել Չամչյանց, Հայոց պատմություն, հ. Գ, Եր., 1984, էջ 874-875: Առավել ակտիվ ընդդիմություն է արձանագրվել հատկապես Կ. Պոլսում Սիմեոն Երեւանցու կողմից առաջադրված կաթողիկոսական ներկայացուցիչներ ունենալու շուրջ:

            Այդ պաշտոնի կարեւորությունն ու անհրաժեշտությունը գիտակցվել է նաեւ հետագայում՝ Սիմեոն Երեւանցու մահից հետո: Դեռեւս Ղուկաս կաթողիկոսի կենդանության ժամանակ՝ 1799 թ. դեկտեմբերի 1- ին, Պետերբուրգից Կ. Պոլսի նորընտիր Դանիել պատրիարքին գրած նամակում Հովսեփ Արղությանը ընդգծում էր. « Մեր երանելի սուրբ հօրն կամքն էր ունելն եւ վէքիլ ի քաղաքիդ, որոյ վասն եւ ուրախ էր ի վերայ Զաքարիա բեչյ յաջորդմանն, բայց ըստ յուսոյն ոչ եգիտ զնմանէ զհանգիստ մտաց իւրոց, այլ այժմ ես աներկբայ եմ, որ հոգի եղբայրդ իմ թէպէտ զոք ոչ ընտրեսցես յատկապէս ի վէքիլութիւն, սակայն ըստ յուսույն ծնողին մերոյ դու ինքդ ընդ պատրիարքական անուանդ եւ զնոյն պարտաւորութիւն կատարել հարազատ որդիութեամբ, լցուցանող եղիցիս սուրբ կամաց նորա, այս է՝ զգործն նորին պատկանեալ քաղաքիդ ոչ իբրեւ պատրիարք միայն, այլ իբրեւ նուիրակ եւ կամ վէքիլ, եւ որ առաւելն է՝ իբրեւ որդի հարազատ յանձին կրել զայն աշխատանս եւ լցուցանել ի յօգուտ եւ ի պարծանս սրբոյ Աթոռոյն մերոյ եւ զհոգի հօրն մերոյ եւ Հայրապէտի, ուրախ առնել եւ զիս ընդ նմին պարտաւորել » ( ՄՄ, ԿԴ, թղթ. 9, վավ. 165):

[103]      Դիւան հայոց պատմութեան. Գիրք Գ. էջ 320:

[104]      Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք ԺԱ, Սիմէոն կաթողիկոսի Յիշատակարանը. Մասն Գ (1777-1779), էջ 6-7, 38, 51, 55, 361-363, 494: Թուանկչիները կարեւոր դեր էին կատարում նաեւ Ղուկաս կաթողիկոսի գահակալության տարիներին, իսկ 1804 թվականին դեպի Վրաստան փոխադրման ժամանակ Էջմիածնի բնակչությանը ուղեկցում էին նաեւ Էջմիածնի թուանկչիները , ընդ որում, այդտեղ արձանագրված է ոչ միայն դահպաշի ( տասնապետ ), այլեւ յուզբաշի ( հարյուրապետ ): ՄՄ, ձեռ. 4501, էջ 1170- ում խոսվում է « գեանջեցի Սարգիս անուամբ այր ոմն, եղբայր մեր գրագիր Յակոբ վարդապետին եւ երբեմն թֆանկճութիւն արարեալ աստ... » (1788 թ. ): Ղուկաս կաթողիկոսը 1791 թ. նոյեմբերի 27- ի նամակում պատասխանում է մելիք Աբովի երկու նամակներին, « որք խնդրեալ էր զինչս Յարութիւն եւ Բաղտասար թուանկչոց ( որք գնացեալ էին, անդ վախճանեալ էին ), որոյ թէ ահա ըստ խնդրոյդ ժողովեալ ետուք... »: ՄՄ, ձեռ. 4481, թ. 205 բ (1787 թ. ): Թուանկչիների մասին տե՛ս նաեւ նույն տեղում էջ 176 բ, 177 ա եւ այլն: Էջմիածնի Ելից մատյանում նշված է. « Ղահրամանի տղայ Պուտաղ բէկին ետուք ԵՌ (5000) դիան, եասաուլ Շահվելուն եւ Ղուլալու տաճկին ետու ԲՌ (2000), մինչ եկեալ էին Այ Դամուրի գրովն, թէ մեզ մարդ տուր գնամք Մաստարայ եղեալ ռահաթքն քոչացնեմք, որ ոչ ետուք. ի սեպտ. Ե (5) 1785 թ. »: ՄՄ, ԿԴ, թղթ. 7, վավ. 1, էջ 53 ա:

[105]      « Խանն Բ (2) եասաուլ էր յղեալ եւ թուղթ էր գրեալ, թէ Քօլանեցւոց վերայ պիտի ղօշուն ուղարկեմ, դու եւս օգնութիւն արայ՝ զօրք տուր: Թուղթ բերող եասաուլաց ետուք ԲՌ (2000) դիան [=3 ղուռուշ ], ի յօգոստոս 8. մարդ ոչ ետուք »: ՄՄ, ԿԴ, 7/1, թ. 60 բ:

[106]      Դիւան հայոց պատմութեան, Գ, էջ 494:

[107]      ՄՄ, ձեռ. 4501, էջ 1051-1052: Դիվան հայոց պատմության, Նոր շարք, Գիրք առաջին, Ղուկաս Կարնեցի, հատոր Բ, 17861792, Աշխատասիրությամբ Վարդան Գրիգորյանի, Երեւան, 2003, էջ 135: Ղուկաս կաթողիկոսի այդ որակումը պատահական չէր: 1786 թ. փետրվարին Հնդկաստան ուղարկած նամակներից մեկում Ղուկասը գրում է, թե « այսկողմունքս ի վրդովմանց ոչ զերծանին... Եւ յայս նախանցեալ տարւոջն եւս ի յօգոստոսի ամսեանն մինչ զգրեանսն հոգացաք Հնդկաց երկրին եւ զայլ պատրաստութիւն տեսաք, զի զնոր նուիրակ առաքեսցուք, յանկարծակի վրդովեցաւ երկիրս, քանզի բազմութիւնք լեզկեաց գազանաբարոյից, յարուցեալք ի վերայ Վրացտանու, զբազում աւերս եւ զարիւնահեղութիւնս արարին անդ, եւ համբաւ ել, թէ գալոց են զերկիրս մեր եւ զսուրբ Աթոռս եւս կողոպտել: Վասնորոյ եւ մեք ըստ հարկեցման արքային վրաց եւ երկրիս մերոյ իշխողին, հանդերձ ծանրութեամբք, միաբանիւք եւ ժողովրդովք գնացաք ի յԵրեւան, թողլով ի Սուրբ Աթոռոջս զսակաւ միաբանս եւ զքանի հարիւր զինուորս ի պահպանութիւն » ( Դիվան հայոց պատմության, Նոր շարք, Գիրք առաջին, հատոր Բ, էջ 124):

[108]      Ամենայն հավանականությամբ վանքի անվտանգության ապահովման համար էին կարգված այն վրացի « թուֆանկչիները », որոնց « տօնլուխ » վճարելու մասին տեղեկություն է պահպանվել Ալեքսանդր Բ Բյուզանդացի կաթողիկոսի (1753-1755) կողմից Էջմիածնում իր օծումից քիչ անց՝ 1754 թ. մարտի վերջին, կազմված « Ելից - մտից » մատյանում կատարած գրանցումների շարքում (" վասն թուֆանկճոց, որք են վրացիք, ետու... ԺԲ հազար "): Ըստ գրանցումների հերթականության, վճարումները կատարվել են 1754 թ. ապրիլի 23- ին , հուլիսի 4- ին, նոյեմբերի սկզբին եւ դեկտեմբերին ( տե՛ս ՄՄ, ձեռ. 2931, թ. 8 ա ): Ուղղակի վկայություն չունենք, թե ե՞րբ են կարգված եղել այդ « թուանկչիները » եւ ինչքա՞ն ժամանակ են մնացել Էջմիածնում, սակայն ելնելով այն հանգամանքից, որ ընտրվելով կաթողիկոս, Ալեքսանդր Բ - ը Կ. Պոլսից ճանապարհվել էր 1753 թ. հոկտեմբերի 14- ին եւ Էջմիածին էր հասել 1754 թ. մարտի 2- ն, իսկ արդեն քիչ անց մահտեսի Հունանի միջոցով կատարել էր վճարում, ապա կարելի է ենթադրել, որ վրացի զինվորները եղել են Էջմիածնում մինչեւ իր ժամանելը:

[109]      Էջմիածնի հետ հարաբերություններում առավել անկաշկանդ վերաբերմունք էր պահանջում Սիմեոն Երեւանցին նաեւ Թբիլիսիի մելիք Ավետիքից եւ նախատում նրան՝ իր պատճառաբանությունների համար. « դու եւս եթէ զբնական կարգն պահեսցես, արքայն քեզ զի՞նչ է ասելոց »: Սիմեոն Երեւանցին նույն նամակում պահանջում է այլեւս « չառնել այնպէս եւ հարազատ լինիլ Սրբոյ Աթոռոյս »: Նամակում ուշագրավ է ոչ միայն Սիմեոն Երեւանցու կողմից մելիք Ավետիքին ուղղված նախատինքը՝ Հայոց կաթողիկոսին ուղղած իր նամակը վրացերեն գրելու համար, այլեւ համառոտագրման մեջ եղած նշումը այն մասին, թե « Քանզի եւ օգուտ իսկ էր սմա գանգատելն մեր Արքային զինքենէ », այսինքն՝ մելիք Ավետիքից Հայոց կաթողիկոսի դժգոհությունը Վրաց արքայի մոտ կարող էր բարձրացնել մելիքի վարկանիշը: ( ՄՄ, ձեռ. 4479, թ. 194-195): Այդ ամենը անշուշտ, վկայություն են Հայոց կաթողիկոսի եւ Վրաց արքայի միջեւ ոչ միանշանակ հարաբերությունների մասին:

[110]      Армяно-русские отношения (сб. док. ), IV, с. 105.

[111]      Армяно-русские отношения (сб. док. ), IV, с. 106. Հովհաննես Լազարյանին գրած նամակում Սիմեոն Երեւանցին կրկին նշում է. « Արդ զայսոսիկ երկուս խնդիրս, զորս գրեցի ընդ միւս փուսուլային, ում եւ կամիցիս ըստ պատշաճաւորութեան եթէ յայտնիցես, չէ այնքան հոգ: Բայց զերրորդս զայս, որ գրեմ ահա, ոչ է յայտնելի եւ յայլոց բերան ձգելի, այլ միայն քում խոհեմութեանդ իբր խօստովանութիւն եւ ի պատշաճ ժամու յայտնիլ առանձին, որ կամեցող է եւ կարօղ ի գլուխ բերել » ( Նույն տեղում, էջ 109):

[112]      А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, Ер., 1989, с. 111.

[113]      Նույն տեղում, էջ 110:

[114]      Նույն տեղում, էջ 111:

[115]      Армяно-русские отношения (сб. док. ), IV, с. 101.

[116]      Հովսեփ Էմինը « Ինքնակենսագրության » մեջ հիշատակում է Հերակլին ուղղած Սիմեոն Երեւանցու նամակը, որտեղ պահանջվում էր հեռացնել Էմինին, սակայն Էմինը նշում է նաեւ, թե Սիմեոնը Հերակլին անվանել է « Հայաստանի ու Վրաստանի թագավոր » ( L. A. J. E., p. 221. А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, с. 139): Իրականում Սիմեոն Երեւանցու նամակի մեջ ( Տե՛ս Армяно-русские отношения..., сб. док., IV, с. 60-62) նման արտահայտություն չկա:

[117]      А. Р. Иоаннисян. Иосиф Эмин, Ер., 1989, с. 154:

[118]      Армяно-русские отношения (сб. док. ), IV, с. 86-93. Ուշագրավ է, որ Մովսես Սարաֆյանի կարծիքով "главныя наши люди, как то мелики и патриарх из армянскаго народа к лекарю склоннее и приветливее, нежели к российскому оказывать себя благодарными имеют" ( նույն տեղում, էջ 87):

[119]      Գնահատելով ստեղծված իրադրությունը, Հերակլ Երկրորդը 1775 մայիսի 30- ին նամակով դիմում է ռուսական բանակի Կովկասյան զորամասի հրամանատար Ի. Ֆ. Մեդեմին, առաջարկելով արքունիքում քննարկել եւ ձեռնամուխ լինել արշավելու դեպի Այսրկովկաս: Հերակլը հրավիրելով ռուսական բանակին դեպի Այսրկովկաս, գտնում էր, որ ողջ Դաղստանը եւ Նոր Շեմախին հեշտությամբ գրավելուց հետո «и мы, находящиеся в этой стороне все християне, готовы будем с таким намерением, как вам угодно... Сверх же сего, которые от Гиляни сюда персицкой и махометанской народ находится, кои друг от друга притеснены, по большей части все радостно вас встречать будут, и что вы им изволите приказать с покорностию примут, а о христианских и говорить уже нечего. Все по благости божией, как вы прикажите, приедут... сей совет мой в вышеписанных пунктах изьясняю в. пр. для тех только мест, кои не имеют никакова хозяина, да и сами просят... »: Армяно-русские отношения, IV, с. 118-119:

[120]      Ըստ Պ. Գ. Բուտկովի ներկայացման, Հերակլը պայմանագիրը կնքել էր Թուրքիայի նախաձեռնությամբ ու խնդրանքով եւ Քերիմ խանի միջնորդական պարտադրանքով. "султан турецкий... просил векиля Персии Керим-хана обуздать Грузинов. Царь Ираклий, по повелению векиля, заключил с Турками мир и получил от султана в подарок шубу, лошадь с убором и саблю" . Г. Бутков, Материалы для Новой истории Кавказа с 1722 по 1803 года. Часть I, СПб, 1869, с. 289).

[121]      О. П. Маркова. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII веке. Москва, 1966, с. 155. l. tuxaSvili. Նշվ. աշխ., էջ 97: Հերակլի կողմից սուլթանին գրած նամակի եւ Միրզա Գուրգենի բանավոր հաղորդումների սղագրությունը մեջբերում է թուրք պատմաբան Ջեւդեթ փաշան: Հայերեն թարգմանությունը տես. « Թուրքական աղբյուրները Հայաստանի, հայերի եւ Անդրկովկասի մյուս ժողովուրդների մասին », հ. Ա, կազմեց Ա. Խ. Սաֆրաստյան, Եր., 1961, էջ 229 - 231:

[122]      saqarTvelos istoriis narkvevebi, t. IV, gv. 681. “1776г. Царь Ираклий пожаловал казенному дворянину Ениколопову должность мунши двора своего со всеми ея доходами и лашкарноба по кочующим народам; кроме того, при вывозе жителей на войну, он должен был сделать росписание и составить список”. Д. Пурцеладзе. Грузинские дворянские гуджары..., с. 24. 1784 թ. Երեւանի խանի մոտ Միրզա Գուրգենին ճանապարհելու մասին Հերակլի հուլիսի 6- ին Ստ. Բուրնաշեւին գրած նամակում ասվում է. “Прежде сего Ереванской хан Куламали-хан и брат его, по причине их безумства и худова поступке, Буниятали султан и двоюродный брат его, именем Каландар-бег, как их убили, и как Ереванский народ выбрал ханом Магмет хана и письмом утвердили и сие письмо к нам прислали, то сие сообщили вашему высокородию. После мы нашего вернаго человека Мирза Гургину отправили к Магмет хану и послали платие к нему и письмо; приехавши там Мирза Гургин пред ним сам Магмет хан и Ереванские знатные люди присягали на нашей верности”, ЦГАДА, ф. 23, 1784 г., д. 13, ч. 9, л. 332.

[123]      1776 թ. դեկտեմբերի 14- ին Անդրեյ Ստախիեւը Կ. Պոլսից գրում էր կայսրուհուն. "1-го числа сего декабря приехал сюда в Константинополь из Тифлиса грузинскаго владелца Гераклия посланник ачикбашской уроженец из благородных христиан называемой Георгий, как предъявляют- с уверением о преданности онаго владельца к Порте и что он с семью другими своими соседними ханами, - не токмо никакой связи с Керим ханом не имеют, но и противны его подвигам противу Порты. Оной посланник прислан сюда с данным ему от Акалицкаго губернатора Сулейман паши провожатым. Собственная его свита состоит в семи грузинских христианах, да притом восем человек турок при провожатом. 5-го числа он имел аудиенцию у визиря в зимних покоях, а не в тех, где принимаются других иностранных держав министры, и не был посажен. При окончании аудиенции надета на него карсачья шуба, а на двух из его свиты обыкновенныя кафтаны, после же оной провожен был в кабинет визирскаго кегаи, где наедине с визирским партикулярным секретарем долго упражнен был положением на бумагу своих предложений. Султану, - уверяют, не будет он представлен". (АВПР, ф. СРТ, оп. 89/8, 1776, д. 477, л. 3, подлинник). Ա. Ստախիեւը 1777 թ. հունվարի 20- ին գրում էր կայսրուհուն. "Грузинскаго владельца Гераклия посланник сего дни отсюда в свой возвратной путь пустился, ему подарено от Порты тысяча червонцов золотом, а к его государю послана соболья шуба, сабля с каменьями и богатой конной убор" (АВПР, ф. СРТ, оп. 89/8, 1777, д. 494, л. 19, подлинник). 1776 թվականին կատարած արտակարգ ծախսերի մասին ֆինանսական հաշվետվության մեջ Անդրեյ Ստախիեւը գրում է. «Астраханскому армянину Вартану, посыланному в Эрзерум и в Грузию с бывшим здесь грузинским посланником,... заплачено 300 левок» (АВПР, ф. СРТ, оп. 89/8, 1779, д. 535, л. 48. подлинник): Անհավանական չէ, որ վրաց - թուրքական գաղտնի պայմանագրի մասին Ռուսաստանը տեղեկացված լիներ հենց հիշյալ Վարդանի միջոցով:

[124]      iakob rainegsi. mogzauroba saqarTveloSi. germanulidan Targmna, Sesavali da saZieblebi daurTo gia gelaSvilma. Tb., 2002, gv. 910.

[125]      Армяно-русские отношения..., IV, с. 123.

[126]      Նույն տեղում:

[127]      АВПР, ф. СРП, оп. 77/6, 1776-1784, д. 481, л. 120 Միրզա Գուրգեն Ենիկոլոպյանի հետ Էրզրումում հանդիպել եւ զրուցել է հայազգի Եսայի Արտեմեւը: Միրզաբեկ Վահանովի տեղեկությունների սկզբնաղբյուրը այս դեպքում հենց Եսայի Արտեմեւի հաղորդումներն են:

[128]      saqarTvelos istoriis narkvevebi, t. IV, gv. 680.

[129]      Սուլթանի կողմից պայմանագրի ստորագրումն ու վավերացումը տեղի ունեցավ 1775 թ. հունվարի 13- ին, իսկ պայմանագրի կնքման մասին Եկատերինա կայսրուհու հրովարտակը հրապարակվեց 1775 թ. մարտի 19- ին: Պայմանագրի կնքման առթիվ տոնախմբությունները հետաձգելու եւ միայն նույն թվականի ամռանը կատարելը պայմանավորված էր Պուգաչեւի ապստամբության ճնշման հետ կապված խնդիրներով: Հուլիսի 2- ին Դնեստր գետի վրա հատուկ կառուցված նավի վրա տեղի ունեցավ դեսպանների փոխանակությունը, որից հետո նորանշանակ դեսպան Ռեպնինը մնաց Կ. Պոլսում մինչեւ 1776 թ. փետրվարի 12- ին Ստախիեւի կողմից փոխարինումը: Նույն թվականներին է վերագրվում նաեւ հայազգի Մուրադջա դ ' Օսօնի կողմից « Օսմանյան խալիֆայության » տեսության ստեղծումով թուրքերին մեծ ծառայություն մատուցելու փաստը: Е. И. Дружинина. Кючук-Кайнарджийский мир 1774 года (его подготовка и заключение), М., 1955, с. 316-323.

[130]      saqarTvelos istoriis narkvevebi, t. IV, gv. 681.

[131]      Նույն տեղում:

[132]      Давид царевич Грузинский. Краткая история Грузии, с. 52.

[133]      iese baraTaSvilis cxovreba anderZi. teqsti gamasca SesavliT, SeniSvnebiT, leqsikoniTa da saZieblebiT avTandil ioselianma, Tb., 1950, gv. 87-88.

[134]      Գարեգին Հովսեփյան, Նյութեր եւ ուսումնասիրություններ հայ արվեստի պատմության, հատոր Բ, Երեւան, 1987, էջ 295: Այդ երկը տպագրված է նաեւ « Արարատ »- ի 1901 թ. մարտ եւ մայիս - հունիս թվահամարներում « Մայր Աթոռի դիւանից » խորագրի ներքո:

[135]      saqarTvelos istoriis narkvevebi, IV, gv. 681-684.

[136]      Գարեգին Հովսեփյան, Նյութեր եւ ուսումնասիրություններ..., էջ 295, տպված է՝ Գշաւ:

[137]      Տպված է՝ Քրիստ:

[138]      Գարեգին Հովսեփյան, Նյութեր եւ ուսումնասիրություններ..., էջ 296:

[139]      Հայկական սկզբնաղբյուրները արձանագրել են Արարատյան դաշտից միայն հայ բնակչության բռնագաղթը, սակայն այլ աղբյուրներ վկայում են բռնագաղթվածների մեջ նաեւ թուրք եւ պարսիկ բնակչության առկայություն: Այսպես, 1780 թ մարտի 6(17)- ին Կ. Պոլսից ռուսական արքունիք առաքված զեկուցագրում Ա. Ստախիեւը հաղորդում էր. "По письму, полученному на сих днях из Гори в Грузии от одного католицкаго миссионера, там пребывающаго, писанному 30-го ноября прошлаго 1779 г., грузинский владелец Гераклий, опустоша всю Эриванскую провинцию, при возвращении своем увез с собою оттуда около 10000 семей турецких, персидских и армянских". "Присоединение Крыма к России", т. III, СПб, 1887, с. 546.

[140]      Հովհան Ոսկերչյանի հուշերը տե՛ս « Կռունկ Հայոց աշխարհի », 1862, էջ 279. "Жизнь Артемия Араратского". Л., 1980, с. 22-24, 204-205.. g. maisuraZe. QqarTveli da somexi xalxebis urTierToba, gv. 276-277. Հովհան Ոսկերչյանի վկայությամբ, Հերակլ 2- րդը Արարատյան դաշտից փոխադրել էր հայկական այն գյուղերի բնակչությանը, որոնք խույս էին տվել եւ ապաստանել Բայազետում: Այդ փաստի հիման վրա Գ. Մայսուրաձեն ենթադրում է, թե մնացած գյուղերի հայ բնակչությունը պատրաստակամ էր ընդունելու վրաց տիրապետությունը, ուստի քանի որ երեւանի խանության նկատմամբ իր ունեցած մտադրությունների առումով նրանք վտանգ չէին ներկայացնում, ապա Հերակլը նրանց նկատմամբ բռնությունների չդիմեց եւ թողեց իրենց բնակավայրերում՝ տեղափոխելով միայն ոչ վստահելի հատվածին ( տե՛ս նույն տեղում, էջ 278-279):

[141]      Давид царевич Грузинский. Краткая история Грузии, с. 52. Պողոս Արաբյանը 1784 թ. հունվարին գրած նամակում հաղորդում է ոչ միայն հարկի չափը, այլեւ գանձման ձեւը: Պարզվում է, որ ոչ թե խանը որոշակի գումար էր ուղարկում Հերակլին, այլ Հերակլը իր պարտատերերին ուղարկում էր Երեւան՝ գումարը խանից վերցնելու համար: Նման ձեւով է վարվել նաեւ Պողոս Արաբյանի հետ վրացական նոր տպարանի ստեղծման դիմաց պայմանագրով նախատեսված գումարը ստանալու նպատակով: Բերում ենք այդ ուշագրավ վկայությունը. « Ըստ մեծի մասին 4000 թիւմեն, որ կանէ 120 քէսէ ստակ տարին այս Երեւանայ խանս տալոց է քրիստոսազօր արքային եւ 120 քէսէի չափ թէ երթ եւ եկօղ վրացոց, թէ տէտօփալին 18 քէսէն եւ թէ ընծայ քրիստոսազօրին լինելոց է, որ տարին կանէ 240 քէսէ ստակ. 120 ին նաղտ եւ 120 ին ընծայ լինելոց է: Լաքին քրիստոսազօրն իւր պարտատեարց պէրաթ կու տայ, որ կու գան Երեւանայ կառնուն 120 քէսէիցն, զորս քրիստոսազօրին միւտախիլն է Երեւանայ եւ պարտքն, այսինքն պերաթտարներուն կու լինի պազի 150 քէսէ եւ կամ 180 քէսէ՝ տարին գիտէ: Զօռօվ եղօղն կու գայ՝ կառնու, եւ այն, որ խեղճն է եւ տէր չունի՝ չի կարէր առնուլ, կամ կու մնայ միւս տարուանին, կամ թէ չէ՝ զատ կու տայ փողին տեղն մրտայով... Ասենք թէ, այժմ շատն առնուեցաւ, քիչն՝ մնաց, կու մնայ միւս տարուան այս ժամանակին, այն եւս Աստուած գիտէ:... Այժմ այնպիսի պէրաթտարք կան, որ երկու տարի է չեն կարէր առնուլ իւրեանց պէրաթի փողն, զէրէ 220 քէսէիցն պակաս որ մնայ, ինչ որ պակաս մնայ, այն պակասէն առնելոց է, թէ լրացաւ 120 քէսէն՝ պարտի կամայ ակամայ սպասել միւս տարուան... Ահա 2 տարի եւ կէս է, որ 40 թիւմէնի պէրաթ ուղարկեալ է սրբազանին [ իմա՝ Ղուկաս կաթողիկոսին - Պ. Չ. ] պարոնն [ իմա՝ Հերակլը - Պ. Չ. ], դեռ մէկ փարայ առած չէ սրբազանն » ( Վենետիկ - Ս. Ղազար, Մխիթարյան միաբանություն, ձեռ. թիվ 2690, թ. 46 բ ):

[142]      Գարեգին Հովսեփյան, Նյութեր եւ ուսումնասիրություններ..., էջ 296:

[143]      Գարեգին Հովսեփյան, Նյութեր եւ ուսումնասիրություններ..., էջ 297:

[144]      Գարեգին Հովսեփյան, Նյութեր եւ ուսումնասիրություններ..., էջ 296:

[145]      « Կռունկ Հայոց աշխարհի », 1862, էջ 279:

[146]      Թյուրիմացություն է Երեւանի բերդը գրավելու մասին Ա. Ճեիշվիլու պնդումը. « վրացիները գրավեցին Երեւանը, ավերեցին » ( a. WeiSvili. erevnis xanebis, gv. 7 ):

[147]      « Կռունկ Հայոց աշխարհի », 1862, էջ 280:

[148]      Լեո, Երկերի ժողովածու, հ. 3, գիրք Բ, Եր., 1973, էջ 328:

[149]      Արցախի մելիքներին ուղղած իր նամակում, զգաստության կոչ անելով նրանց, Սիմեոն Երեւանցին գրում էր. «... գրեցի քանիցս անգամ ձեզ, թէ բաւական է, ի բաց կացէք յայդ խռովարկու եւ ընդդէմ կամացն Աստուծոյ եւ ներհակ օրինաց եւ հաւատոյ երկուութեանցն: Դուք ոչ լսէք եւ ոչ ի միտ առնուք... Այդպես ինքնահաճութեամբ եւ ընդ միմեանս անկանելով զթագաւորութիւնն հայոց բարձիք, զաշխարհս հայոց աւիրեցիք եւ մատնեցայք այլազգեաց գերի եւ մեկ քանի մէլիք, որք մնացեալ էք՝ միմեանց արեան սպասէք, այսու ոչ բաւականանայք, այլ զկարգ հայրապետական եւս ծաղր արարեալ՝ այլազգեաց կոխան առնէք եւ զնոսա եւս յարուցանէք՝ ի վերա միմեանց պարծելով: ( Լուսանցքում՝ Աստուած որպէ՞ս ողորմի այդպէս ազգի ): Դուք մէլիք էք, աշխարհի գործոց տէր, ձեզ զի՞նչ փոյթ է, թէ այս լինի կաթողիկոս կամ՝ այն »: ( ՄՄ, կաթ. դիվան, թղթ. 241, վավ. 210: Հմմտ. ՄՄ, ձեռ. 2911, թ. 154 ա ):

[150]      Տե՛ս « Կռունկ հայոց աշխարհի », Թիֆլիս, 1863, էջ 278-281. Ի լրումն եւ կամ ի տարբերություն Հովհան Ոսկերչյանի հաղորդումների, Յարութիւն Խալֆայան ժամանակագրի մատուցմամբ « Ի սոյն թուին [1779] յուլիս 6- ին արքայն Վրաց Հերակլ եկն ի վերայ Երեւանայ քաղաքին քառասուն հազար զօրօք եւ շատ աւերութիւն արար. երկիրն բոլոր քանդեաց եւ այրեաց, վերջ հարիւր յիսուն գեօղ քշեալ տարաւ, երեսուն հազար ոգիս եւ հարիւր հազար տավարս համարով, որ տասանորդն իւր էր տասն հազար տավար եւ ինքն յանկարծ ի մարդկանէ վերացեալ գնաց Թիֆլիզ » ( Դիւան հայոց պատմութեան, Ժ, Թիֆլիս, 1912, էջ 145-146: Հմմտ. Մանր ժամանակագրություններ XIII - XVIII դդ., հ. II, Կազմեց Վ. Ա. Հակոբյան, Երեւան, 1956, էջ 494): Բռնագաղթեցված բնակչության մի մասը վերադարձվեց Երեւանի խանի եւ Հերակլի միջեւ 1781 թ. վերջերին կնքված հաշտության պայմանագրով: Ըստ Ղուկաս կաթողիկոսի. « Ի վերադառնալ Երեւանու երկրիս իշխողի որդւոյն Ղուլամալի խան կոչեցելոյ, որ յղեցեալ էր ի հօրէն ի Թիֆլիզ առ Հերակլ արքայն վասն հաշտութեան, եւ ի խնդրել եւ բերել զաստի վարեալ ժողովուրդսն, զոր երկու ամաւ յառաջ վարեալ էր նա: Զորս եւ հայցեալ վերադարձոյց եւս ըստ մեծի մասին յիշեալ Ղուլամալի խանն, ընդ նմա եկն եւ Իվանէ Մուխրանբէկն առ խանն մեր ի հաւաստութիւն հաշտութեանն, որոյ ձեռամբն եւ յորդորմամբն իսկ էր եղեալ դարձումն վարեցելոցն ի հայրենիսս իւրեանց » ( Դիվան հայոց պատմության, Նոր շարք, Առաջին գիրք, Ղուկաս Կարնեցի, հատոր Ա, էջ 281): Ղուկաս կաթողիկոսը հատուկ շնորհակալական նամակ է հղել Հերակլին « յաղագս վերադարձուցանելոյ նորին զաստի վարեալ ժողովուրդսն ի հայրենիս իւրեանց » ( Նույն տեղում, էջ 290-291): Ըստ Հովհան Ոսկերչյանի հաղորդման, Հերակլը տեսնելով, թե « ամենեքեան փութացեալք ելանեն, հրամայէ առօրին զկամուրջ քաղաքին , որ փայտայարկ է՝ քակել, զի նորոգեսցի, որպեսզի եւ այնուիկ արգելցէ զփութալ ժողովրդեանն, բայց նոքա, որք տաղտկացեալ էին ի Վրաց աշխարհէն, որ սպառէր զնոսա եւ վասն ճարտարացուցանելոցն զինքեանս յանիրաւի, ոչ ինչ զանգիտեալ ի Կուրայ գետոյն՝ անցին զնա եւ խառնեցան ի բանակն, որք ընդ կամուրջն էին անցեալք, եւ գնացին յԵրեւան՝ հազիւ թէ ի յերից մասանց զմին, եւ այն եւս՝ մուրացկանաց աստիճանի: Բայց զժողովուրդն Քեալակարխու, զՂուրդուղուլու եւ Գեօկ - քիլիսայի ոչ եթող Հերակլ գնալ, որք եւ կացին եւ մնացին ի Վրացտուն մինչեւ ցայսօր՝ ըստ կարգի շինականաց, զի ոչ ոք ի մնացելոցն յայնցանէ կարաց յառաջել եւ երեւիլ ի կարգի արանց, թէեւ ի 25 յամս միջոցի կան ոմանք, որք բնակեալ են ի Հաւլաբարն քաղաքին » տե՛ս « Կռունկ Հայոց աշխարհին », Գ տարի, թիվ Դ, 1862, էջ 280-281:

[151]      Քերիմ խանի մահվան ժամանակը նշվում է նաեւ մարտի 2- ը. տե՛ս z. SaraSeniZe, irani XVIII saukunis meore naxevarSi, Tb., 1970, gv. 90.

[152]      saqarTvelos istoriis narkvevebi, IV, gv. 682. О. П. Маркова. Феодальная реакция на прогрессивню политику единодержавия в Грузии (выступление князя Александра Грузинского. 1766-1783гг. ). - " kavkasiis xalxTa istoriis sakiTxebi ", Tb., 1966, gv. 373.

[153]      Բաքարի որդի Ալեքսանդրի ժամանումը արձանագրել է նաեւ հայազգի Հովհան Խոջա Տեր - Օհանյանը վրացերենով շարադրած իր ժամանակագրություն - Օրագրության մեջ. «1779 wels 11 enkenisTves. baqaris Svilis aleqsandres mosvla Tqves imereTs, parseTidan rom gamoipara » ( literaturuli matiane, w. 3-4, gv. 431. k. kekeliZe, qarT. lit. ist., t. II, Tb., 1958, gv. 664). GS. LlomsaZe. gviani Suasaukuneebis saqarTvelos istoriidan. axalcixuri qronikebi, Tb., 1979, gv. 158

[154]      Присоединение Крыма к России, т. III, СПб, 1887, с. 463.

[155]      Ղեւոնդ Տայեան. Մայր դիւան Մխիթարեանց Վենետկոյ ի ս. Ղազար (1707-1773), Վենետիկ, 1930, էջ 354.

[156]      АВПР, ф. СРТ, оп. 89/8, 1782, д. 601, л. 50, копия.

[157]      saqarTvelos istoriis narkvevebi, IV, gv. 683.

[158]      saqarTvelos istoriis narkvevebi, IV, gv. 682. Ն. Բերձենիշվիլու եզրակացությամբ, Ռուսաստանին շփոթության էին մատնել Այսրկովկասում Հերակլ 2- րդի քայլերը եւ նա բոլոր միջոցներով փորձում էր ստիպել Հերակլին փոխելու իր քաղաքականության ուղղությունը ու կասեցնել Այսրկովկասում Վրաստանի դիրքերի ամրապնդումը: Այդ նպատակով էր,
որ խանգարվեց չերքեզական վերաբնակիչների տեղափոխումը Վրաստան, Ալեքսանդր Ամիլախվարիի ազատ արձակումը, Բաքար արքայազնի որդու՝ Ալեքսանդրի, հայտնվելը Ֆաթ - Ալի խանի մոտ եւ վերջինիս թշնամական կեցվածքը Հերակլ 2 րդի նկատմամբ եւ այլն ( n. berZeniSvili. saqarTvelos istoriis sakiTxebi. Tb., 1967, wigni IV, gv. 169).

[159]      Լեո. Երկերի ժողովածու. հ. 3, մասն 2, Եր., 1973, էջ 340-341: А. Р. Иоаннисян. Россия..., Ер., 1990, с. 19-20. Армяно-русские отношения..., (сб. док. ), IV, с. 151-152.

[160]      М. Г. Нерсисян. А. В. Суворов и русско-армянские отношения в 1770-1780-х годах, Ер., 1981, с. 56. Армяно-русские отношения..., IV, с. 154-155.

[161] Армяно-русские отношения..., IV, с. 161.

[162]      1781 թ. դեկտեմբերի 30- ին ընդունվեց նրան տեղափոխելու մասին կառավարության որոշումը . Г. Нерсисян. А. В. Суворов и русско-армянские отношения..., с. 75).

[163]      Н. Дубровин. История войны и владычества русских на Кавказе, т. II, с. 26. А. Р. Иоаннисян. Россия и армянское освободительное движение в 80-х годах XVIII столетия, с. 28-72. П. А. Сейранян. Карабах и Россия. Страницы истории, М.,  1997, с. 69-71.

[164]      ՄՄ, ձեռ. 4496, թ. 167:

[165]      Նույն տեղում, էջ 168: Հ. Արղությանի նամակից մի քանի օր անց, մայիսի 19- ին, Գ. Ա. Պոտյոմկինը գրում է Եկատերինա 2- րդին. «Доктора Рейнегса нахожу я по делам его много ветренным, хотя и усердным. Прикажу выманить его на линию, а дела его примет посланной в Грузию полк. Бурнашов» (Армяно-русские отношения..., IV, с. 241).

[166]      Давид царевич Грузинский. Краткая история Грузии, с. 52.

[167]      " georgievskis traqtati ". gamokvleva, dokumentebi, fotopirebi v. maWaraZisa, Tb., 1983, gv. 10-24. Ըստ Հ. Արղությանի, պայմանագրի կնքմանը Հերակլ 2- րդին համոզելու մեջ մեծ է եղել իր դերակատարումը, սակայն պայմանագրի կնքումից հետո Ռուսաստանի կողմից իր ծառայությունները չեն գնահատվել. « զոր ինչ ես եմ արարեալ յայս կողմունս ամս երկուս, տասն եանարալ ունիցէր թագուհին, չէին կարօղ առնել » (Армяно-русские отношения..., IV, с. 324).

[168]      Ա. Ն. Սուրգուլաձե, Գեորգիեւսկի պայմանագիրը եւ նրա առաջադիմական նշանակությունը, - ՊԲՀ, 1983, թիվ 2-3, էջ 13-20: Պայմանագրի հետ մեծ հույսեր արթնացան նաեւ հայազգի գործիչների մոտ: Պայմանագրի կնքման առիթով Հերակլ 2- րդը ռուսական կողմին ներկայացնում է Այսրկովկասի քաղաքական ու զինական իրավիճակի մասին նոր տեղեկանք, որտեղ խոսվում է նաեւ հայ զինվորական ուժի մասին. «Шушинский хан Ибреим, кроме армян, имеет своих 3000, большая часть армян его не слушают. Есть еще у шушинского хана армян, называемых Сисиан, Капан и Зангезур до 3000 человек войска. Армян под владением пяти меликов будет до 6000 человек войска». ЦГАДА, Госархив, ф. 23, д. 13, ч. 3/2, л. 328.

[169]      Դեռեւս մինչ Գեորգիեւյան պայմանագրի ստորագրումը ռուսական կողմը, տեղեկանալով Դերբենտի Ֆեթ - Ալի խանի կողմից դեպի Արցախ ձեռնարկված արշավանքի մասին, 1783 թ. փետրվարի 20- ին գրված Պ. Ս. Պոտյոմկինի նամակով նրան զգուշացնում էր, թե «дабы благоволили вы не касаться не токмо пределов царя Ираклия, яко зависимаго от покровительства всеавгустейшей российской императрицы, но и не касались бы ни однаго армянина, яко христианской закон проповедующих» տե՛ս «Армяно-русские отношения» (сб. док. ), IV, с. 221. 1784 թ. մայիսի 18- ին Պ. Ս. Պոտյոմկինին գրած նամակում Ստ. Բուրնաշեւը տեղեկացնում էր, թե “В последнее раззорение в Карабаге лезгинами, армяне ничего не потеряли. У одного только Мелика Мекиртума, отогнано 700 лошадей, во удовлетворение Ибраим хан подарил ему сто кобылицы и двух жеребцов и для преисмотру два двора мужиков во владение. О совете меликов между собою обнадежил его высочество разведать стороною”. ЦГАДА, ф. 23, 1784г., д. 13, ч. 8, л. 85.

[170]      ЦГАДА, Госархив, ф. 23, д. 13, часть 3/2, л. 339.

[171]      Նույն տեղում:

[172]      Վենետիկ - Ս. Ղազար, ձեռ. 2690, թ. 36 ա:

[173]      АВПР, ф. СРТ, оп. 89/8, 1783, д. 613, л. 79. Копия.

[174]      АВПР, ф. СРТ, оп. 89/8, 1783, д. 620, л. 41.

[175]      Պ. Ս. Պոտյոմկինին գրած նամակում Ստեփան Դավթյանը 1784 մարտի 21- ին հաղորդում էր. « Ըստ գրեցելոյ տեառն իմոյ Յովսէփայ պերճիմաստ արհիեպիսկոպոսին, մէկ կարսեցի նախածանօթ եւ բանագէտ Գասպար անուն մարդ յղեցի մինչեւ ի Պոնտոս, մարտի ԺԷ - ն եկն եւ պատմեաց այսպէս: Հաճալի փաշայն անդ է՝ ներսին Մեծագոյն Մեծն [ իմա՝ սուլթանը - Պ. Չ. ] խնդրեալ էր, ասէ, թէ եկ ունիմ ընդ քեզ հարկաւոր խորհուրդ, այլ նա ոչ գնաց՝ ասելով, թէ բոլոր տերութիւնդ որ եթէ ինձ տալոյ լինիս, ոչ կարեմ գալ, զոր ինչ հրամանդ է՝ գրով ծանո՝ ծառայելոց եմ: Եւ ի բոլոր երկիրս նոցին ոչ ուրէք գոն խումբ զօրաց ի պատրաստի մինչեւ ի դուռն մեծին Պօլսոյ, միայն զամրոցսն պնդէն յեզր եղեալ երկրեաց եւ զռոճիկսն ոչ թողուն անցանիլ առ սահմանակիցսն իւրեանց, այս է նոցին պատրաստութիւնն, թէպէտ ինքեանք Ա - ն տասնով ասեն ». (ЦГАДА, ф. 23, д. 13, ч. VII, л. 370):

[176]      Իբրահիմ խանը ուղարկեց Հազրաթ - կուլի բեկին Հերակլի մոտ, որպեսզի բացատրություններ պահանջի Ռուսաստանի ներկայացուցչից եւ Հերակլից Ռայնեգսի կողմից Մելիք Ադամին գրած նամակի կապակցությամբ, որտեղ, ըստ Իբրահիմ խանի մեկնաբանության, ակնարկ է եղել իրեն՝ Իբրահիմին, իշխանությունից զրկելու մասին: Իբրահիմը դեսպանի միջոցով հարցնում էր Հերակլին, որ եթե Ռուսաստանից ժամանած մեկ անձը նպատակադրվել է իրեն զրկել իշխանությունից, ապա ի՞նչ հույսեր կարող է ինքը փայփայել, եթե ժամանի մի ամբողջ բանակ: Իբրահիմը դիվանագիտորեն հայտարարել է, թե ինքը հետեւելու է Հերակլի խորհուրդներին, իսկ Հերակլը պատասխանել է դեսպանին եւ Բուրնաշեւին, թե ինքը տեղյակ չէ դոկտոր Ռայնեգսի նամակից: Նման պայմաններում, ըստ Բուրնաշեւի հաղորդման, Հերակլը պահանջել է արագացնել ռուսական գումարտակների եւ թեթեւ զորքերի Վրաստան ժամանումը ЦГАДА, Госархив, ф. 23, д. 13, часть 3/2, л. 339.

[177]      saistorio moambe, 23-24, Tb., 1970, gv. 50-51.

[178]      Վ. Ռ. Գրիգորյան. Երեւանի խանությունը XVIII դարի վերջում, էջ 114-136:

[179]      Давид царевич Грузинский.. Նշվ. աշխ., էջ 53. "Тогда произошел в Ганже бунт; народ выгнал из города грузинскаго и Шушинскаго правителей, и поставил над собою ханом Раима - меньшаго сына ганжинскаго хана Шахверди. Царь Ираклий послал войско к Ганже, которым взят был оной город и ханом поставлен брат Раим хана - Джават хан" ( Նույն տեղում ): 1780- ական թթ. վերջերին վրացական բանակը Գանձակից վերադարձնում է շամշադինցիներին, իսկ Արցախից մահմեդականները կրկին վերադառնում են Վրաստան՝ Աղա Մահմադ խանի արշավանքից խույս տալու համար ( Նույն տեղում, էջ 54, 56):

[180]      g. maisuraZe. QqarTveli da somexi xalxebis urTierToba, gv. 282.

[181]      g. maisuraZe. QqarTveli da somexi xalxebis urTierToba, gv. 282.

[182]      Հայ - ռուսական դաշնագրի նախագծերի մասին հանգամանորեն տե՛ս Թ. Ավդալբեկյան, Հայագիտական հետազոտություններ, Եր., 1969: Լեո, Երկերի ժովովածու, հ. Գ, մասն Բ, Եր., 1973, էջ 333-337: Աս. Մնացականյան, 18- րդ դարում գրված հայ - ռուսական դաշնագրային երկու նախագծերի գնահատման հարցի շուրջ, - Բանբեր Մատենադարանի, թիվ 4, Եր., 1958, էջ 139-160: А. Р. Иоаннисян. Россия и армянское осв. движение, с. 158-161.. Վ. Դիլոյան, Լազարյանների..., էջ 175-176: H. Dj. Siruni, Le Role des Armeniens de l'Inde dans le Mouvement d'emansipation du peuple Armenien (En marge d'un document découvert à Botosani). -"Studia et Acta Orientalia", V-VI, Bucarest, 1967, p. 319-336. Армяно - русские отношения, IV, с. 275-278., IV, ր. 275-278.

[183]      Նման լուրեր պտտվում էին նաեւ Կ. Պոլսում. «в городе занимаются разговорами, что с стороны царя Ираклия, при помощи Шагин-Гиреевых войск (под коим именем разумеются Российские) синятся сильные нападении на Тебризскую и Ериванскую провинции и что Порта для убезлечения с той стороны своих границ и для приласкания кочующих там курдов, послала ко многим из начальников по два бунчура» АВПР, ф. СРТ, оп. 89/8, 1783, д. 620, л. 26.

[184]      “Если высочайший двор соблаговолит, дабы армяне имели царя, и оные же будут требовать, то легко можно сделать... ”(см. О. П. Маркова. Россия, Закавказье и международные отношения..., с. 174).

[185]      Հետազոտողներից ոմանք Հերակլի քաղաքականության նման շրջադարձը վերագրում են 1787 թ. ռուսական զորամասի Վրաստանից ետ կանչվելու փաստից հետո ընկած ժամանակաշրջանին ( g. maisuraZe. Նշվ. աշխ.., էջ 282-283. ):

[186]      P. Tchobanian. Ani et son mythe (XIIIe-XIXe si ռ cles). - Ani: capitale de l'Arménie en I'an mil: Paris, 2001, p. 277-281

[187]      Армяно-русские отношения (сб. док. ), IV, с. 321.

[188]      А. Р. Иоаннисян. Россия..., с. 166-167.

[189]      Армяно-русские отношения (сб. док. ), IV, с. 339.

[190]      Армяно-русские отношения (сб. док. ), IV, с. 339.

[191]      Армяно-русские отношения (сб. док. ), IV, с. 343.

[192]      Նշելի է, որ դեռեւս 1785-86 թթ. հայկական կողմը հույսեր էր փայփայում հայ - ռուսական դաշնագրի ստորագրման վերաբերյալ: 1785 թ. փետրվարի 17- ին Գ. Ա. Պոտյոմկինին ուղղած գրությամբ Ստեփան Դավթյանը խնդրում էր թույլ տալ իրեն Հովսեփ Արղությանի հետ մեկնելու Էջմիածին, որից հետո Ռուսաստան կժամանի լիազոր նոր անձ «с сочиненным трактатом в пользу нашу и в угодность вашей светлости с согласия всех гайканцев и патриаршеским утверждением печати» . Р. Иоаннисян. Россия... , с. 170; Армяно-русские отношения..., IV, с. 330):

[193]      1787 թ. օգոստոսի 6-