Մ. Նալբանդեանի աշխատանքների համաբարբառը և յաճախային բառարանը

եր. 119)։ § 28. " Եւ պահէր Եսաւ {ո՛խս} Յակովբայ վասն օրհնութեանցն զոր օրհնեաց

ընկերությունը համաձայնի օժանդակել ինձ, {ո՛հ}, այն ժամանակ այլ բան է, եւ ես խոսք եմ

ս, Մեծ մայր. - թոռները հարց արին. " {Ո՛հ} զաւակներս, գիտէի Գեղեցկութեան իմ գինը

նքում. - Թոռներն արեցին հարցմունք: " {Ո՛հ} զաւակներս, այդ մասն է Կին մարդերի վիճա

նստելով ծանրանում են սրտիս վերայ: {Ո՛հ}, ահա երեսուն նոր տարիք անցուցել եմ ես

ինակի առաջարկութեամբ եւ գնաց Էջմիածին: {Ո՛հ}, ինչքա՛ն նիւթեր մեր ժամանակից պատմութե

յդպիսի դիպուածում ո՞ր կողմից է վտանգը: {Ո՛հ}, մեք երբէք վախենալու չէինք այդ վտանգից

ւիթների ազդեցութիւնը մեր ազգի վերայ... {Ո՛հ}, օրերով, ամիսներով եւ տարիներով ողբալ

Կամիս գրուիլ այս օրից: {Ո՛հ}, փշոտ է ճանապարհդ, Քեզ շատ փորձանք կը

անս աղբիւրն է մեր արտասուելի ազգը: {Ո՛հ}, որքան թշուառութիւնք, որ մինը միւսի ք

ռից յուսալու իրաւունք ստանայինք: {Ո՛հ}, դեռ շատ ժամանակ հարկաւո՛ր է, որ պարզ

կառս կառս, եւ ճեպեն: Ի Փարի՜զ, {ո՛հ}, ի Փարի՜զ, Յազատութեանն յորորան

Միւս անգամ այլ չերեւեց " - {Ո՛հ}, իմ դստրիկ, հանգիստ կացիր, Դա

Որ զրկուեցաւ իւր տեղից ": - {Ո՛հ}, դստրիկս, հանգիստ կացիր, Կեղծա

իւս անգամ այլ չերեւեց ": - {Ո՛հ}, սիրական, խաղաղ մնա՛, Բռնակալի

որս կողմը բակ բռնել է ": - {Ո՛հ}, իմ դստրիկ, աղօ՛թք արա, Դա ծերո

շտ մեծատունքը: ԼՈՒՍԻՆ {Ո՛հ}, լուսին, լուսին, արդէն քանի՜ դար

տասւում է իւր բաղդի վերայ: {Ո՛հ}, պայծառ լուսին, դու պայծառ լուսին,

": - Չկամիմ: " {Ո՛հ}, պարոն, Ես կարծեցի, դու որպէս ա

Որով գետինը փորում էր անդադար. {Ո՛հ}, թէեւ այնքան գեղեցիկ էր իմ աչքին,

ր, - թոռները հարց արին: " {Ո՛հ} զաւակներս, գիտէի Գեղեցկութեան իմ

ոռներն արեցին հարցմունք: " {Ո՛հ}, զաւակներս, այդ մասն է Կին մարդ

Ձեզանից յետոյ ծանրացան նոքա, {Ո՛հ}, անիծում եմ ես այս օրերը:

, Ազատութիւն իտալեան: {Ո՛հ}, իմ սիրտը կտրատւում է Տեսանելով

Ո՜ւր մեր տիկնայք փափկասուն: {Ո՛հ}... արտասուք ինձ խեղդում են, Այ

ա՞ն դու զինուոր Կամիս գրուիլ այս օրից: {Ո՛հ}, փշոտ է ճանապարհդ, Քեզ շատ փորձանք կը

եւ պոռնկութեամբ ապականուած մի ձեռք: {Ո՛հ}, ինչ սարսափելի վիհ կայ այն անցած օրերի

է դաւանաբանութեան, թեւ առին ու թռան, {ո՛հ}, ո՛հ, Հիւսիսափայլը բողոքականութիւն է

անաբանութեան, թեւ առին ու թռան, ո՛հ, {ո՛հ}, Հիւսիսափայլը բողոքականութիւն է խնդրու

այժմ նոցայ համար բողոքել է մարգարէն. " {Ո՛հ} հովիւք, որք զանձինս արածէք եւ ոչ զխաշի

վսքին իւր սպառնացած քննութիւնը սկսանէ ( {ո՛հ}, ի՜նչ սարսափ մեր համար), Հիւսիսափայլ

իմ վերայ... երկիր, կուլ տուր ինձ, {ո՛հ}, մի օգնութիւն, սիրտս այրւում է...

րդէն ամենալաւ աղբիւրն էր մխիթարութեան: {Ո՛հ}, արեւը շատ անգամ դեռեւս պիտի մտանէ Հայ

Ղեւտացին հանդիպեալ զանց արարին, աւա՜ղ {ո՛հ}... "։ Այդ տիրացուն էր, որ տաղե

ղ ունենալ: - Ի՛նչ պատճառով: - {Ո՛հ}, շատ խո՛ր է դորա պատճառը, եւ որքան խո

ատները կլաւիշներին եւ սկսեց երգել. {Ո՛հ}, լոկ երազ էր, մի խռովէք ինձ, Իմ

ցոյց տուեց երկինք ժանտին այն: {Ո՛հ}, մի այլ անգամ, ինչպէ՜ս փրկեց նա Ա

մ է Նախախնամութիւնը իմ ընտանիքը: - {Ո՛հ}, սխալւում էք, պարոն. այդ, նախախնամո

ր պատանու նուաստ երկասիրութիւն ": {Ո՛հ}, երանի՜ թէ մեր ամէն պատանիքը այդպէս լի

ում է նորան աշխարհի երեսին մահ լինիլը: {Ո՛հ}, եթէ կրօնը ազդէր բարոյականութեան վրայ

եզու չէ՞, որով գրում ես այս տողերը "։ {Ո՛հ}, եթէ սա լինէր հասարակաց ազգի, ո՛չ սա

ի պէս, ես " յափսիթերս եմ թաթոդնում "։ {Ո՛հ}, եթէ դու, եւ ով դու որ գուցէ մի պարոն

կի հիշատակարանք կարող են համարվել: {Ո՛ղջ} եղիք: Ձեր բարեկամ Մ. Նալբանդյան

իրաւունքը ձեռք բերելու քամակից: - {Ո՛ղջ} լինիս, - պատասխանեցի ես, - եթէ կարելի

է մեր կողմերը եւ գնալու Էջմիածին: {Ո՛ղջ} եղիր ամենայն յաջողութեամբ, ամենակալ Տէ

իշ ոչի՛նչ գրելիք, սպասում եմ նամակիդ: {Ո՛ղջ} եղիր: Քո Ս. Շահբէգ ": Ա

սաց պատգամաբերին. " Քրիստոսի շնորհելով {ո՛ղջ} եղիր, եւ այրն ոչինչ թեթեւ եթէ ես, չեմ

նս գրեալ էի, եւ եթէ ձերդ եղբայրութիւնն {ո՛չ} ստացեալ իցէ զայն, յայնժամ ըստ այսմ գրո

եցեալ ընդ Բարսեղ քահանային զգրութիւն եւ {ո՛չ} իսկ զծանօթութիւն: Վասն որոյ ամենախ

տեղել զիս իւրովք սնոտի ծեքաբանութեամբ. {ո՛չ} այլ զոք ես զԲարսեղ քահանայն միայն գիտե

եցան այդօրինակ անկանոն գրութիւնքն, եւ {ո՛չ} զայլ ոք, վասն զի եթէ չէր ինքն հեղինակ

պանդեանն էր եւ. թէ Ուստայեանն նա զի եւ {ո՛չ} անգամ ճանաչէր իսկ զնա՝ անհրաժեշտ հարկի

ւնդ ի քննել առ ի զգրողն ածել ի յայտ եւ {ո՛չ} նորանոր ճարտասանութեամբ անասելի հեգնութ

ճարտասանութեամբ անասելի հեգնութեամբ որ {ո՛չ} է վայել կոչման իւրոյ եւ աստիճանի գրել

որոյ ամենախոնարհաբար խնդրեմ յատէնէ այտի {ո՛չ} միայն առաքմամբ պատճէնի պատասխանւոյ Բարս

ՊԵՏ ԱԼԹՈՒՆԵԱՆՑ, Ողորմած տէ՛ր Ինչ {ո՛չ} երկմտիմ, թէ, եթէ ի խնդրել փութացայց ի

ոռն եւ զոմանս ի հանգամանաց իմոց, որովք {ո՛չ} մարթանամ ես կատարել զհրաման վիճակային ա

ուսանել ի նոյն Մկրտչէն Սիմոնեան: Բայց {ո՛չ} կարեմ ասել, թէ նորին վեհափառութիւնն գի

ափառ եկեղեցւոյ Հայոց եւ զանարգանս, որք {ո՛չ} մի անգամ վիժէին ի բերանոյ նորին ի վերայ

րժեալ նորա ի թշնամութիւն ընդ իս, քանզի {ո՛չ} ոք էր այլ ոք ի մերոց հոգեւորական եղբարց

ին աղանդ եւ խաբեբայութիւն ի հրապարակի, {ո՛չ} մի անգամ հասոյց զիւր բողոք ( որպէս ինքն

գադրութեան, յեօթնեկի երկիցս թէ երիցս, {ո՛չ} կարեմ ստուգիւ ի միտ բերել, այց ելանէի

ւգիւ ի միտ բերել, այց ելանէի նմա: Այլ {ո՛չ} բաւականացեալ եւ այն, միացեալ ընդ միում

ահանային, որով նա ցուցանէ, թէ նա ինքն {ո՛չ} կարէ հաւաստել, թէ ես գրեալ իցեմ նմա զգ

իւն եւ ծանօթութիւն զդրութենէ գործոյն եւ {ո՛չ} առաւել, քան զայս հետամուտ եղեալ այնմ:

ն, որոց գլխաւորն է աղքատութիւն իմ, որ {ո՛չ} ներէ ինձ չուել աստի ի Քիշինեւայ յԷջմիած

, քանզի չունէի ընդ նմա զգրագրութիւն եւ {ո՛չ} զհարկաւորութիւն, զի զի՞նչ օգուտ կարէր

ա ինքնին աստանդական դեգերէր յԱթոռն, եւ {ո՛չ} կարեն զայդ ի վերայ իմ հաստատել ըստ արդա

ասակի, յորժամ օրէնքն տէրութեան տակաւին {ո՛չ} դատապարտէր զիս եւ վասն քրէական յանցաւոր

բանս նոյն Հոգեւոր կառավարութեանն յաղագս {ո՛չ} ի գործ գնելոյ զճշմարտութիւն՝ յանձնելով

նոդի սրբոյ Էջմիածնի, այլ՝ դրութիւն իմ {ո՛չ} ամենեւին: Քանզի՝ աւուրք իմ անցանեն եւ

սրբութեան ծայրագոյն պատրիարքին վասն իմ {ո՛չ} առցէ զիւր վախճանական լրումն: 6 Գործ

զանցութեանց, համարձակիմ ակս ունիլ, թէ {ո՛չ} զանց առնուք զխնդրով իմով, եւ թէ երջանկ

ս Ձերով մշտնջենական խնամարկութեամբ, որ {ո՛չ} միայն յիս, այլեւ ի բազումս ի մերայնոց

րմինների նման տեսնվում է հաջորդի մեջ եւ {ո՛չ} թե յուրյան իսկ ծերության հասակի հավիտեն

, ես եւս ոչինչ բանից խապեր չիմ, ինձմեն {ո՛չ} բան հարցնող կա եւ ո՛չ ծան տվող. ասենք

ապեր չիմ, ինձմեն ո՛չ բան հարցնող կա եւ {ո՛չ} ծան տվող. ասենք թե ծան տալ չեն կարող,

սրբազանը, բայց Ավետիքը չգիտեմ կուգա թե {ո՛չ}: Այստեղ ամեն բերանից լսվում է խաղաղ

նովը: Սիրական եղբայր, նամակ չգրելս {ո՛չ} թե մի սիրտ ցավելու բան ունեի, քավ լիցի

ւ այս րոպես դեռ Մոսկով չեն եկած Սիբիրից {ո՛չ} ձեր եղբայրը, եւ ո՛չ Հակոբ Մաթեւոսյանը

վ չեն եկած Սիբիրից ո՛չ ձեր եղբայրը, եւ {ո՛չ} Հակոբ Մաթեւոսյանը: Տեր Մովսեսը ստաց

ացաւ զմեզ նաւաբեկել։ Վեհափառ Տէ՜ր, {ո՛չ} հայեցեալ ի տխուր հանգամանս ազգի մերոյ,

ղութեամբ Մեծի Քահանայապետիդ: Այո, {ո՛չ} ոք ի կաթողիկոսաց մերոյ վիճակեցաւ այսպիս

չ առաջարկողքը գիտեն բանի զորությունը եւ {ո՛չ} այդ առաջարկության ընդունելիքը. դորա հա

նելով զիս եթէ ամենայն հանգամանք գործոյն {ո՛չ} լիցին յայտնի կառավարութեանն Անգլիոյ, ե

յլ թէ յանուն որո՞յ իցէ թուղթն այն եւ առ {ո՛չ} գտանի այժմ, զայդ չկարեմ գիտել, իսկ գո

ոցի, որ գրեա՛ թէ առաջինն է ի Կալկաթա, {ո՛չ} ըստ գեղեցկութեան, այլ վասն վաճառական գ

ի թէ կառուցեալ իցէն ամօք իբր հնչիւք եւ {ո՛չ} եօթանասնիւք, յառաջ քան զայս: Արժող

ւելոց, պահանջող լինի ի վանաց: Միթէ {ո՛չ} ի զարմանալիս թուիցի տեսարանս. վանքն Ամ

լոր սրտե ցանկանում եմ նրան հաջողություն {ո՛չ} միայն քննությունների, այլեւ գիտության

ր, գերազանցորեն կամայական աղբյուրներ. {ո՛չ} մեկից, ո՛չ էլ մյուսից դուք չեք օգտվում

որեն կամայական աղբյուրներ. ո՛չ մեկից, {ո՛չ} էլ մյուսից դուք չեք օգտվում, քաղաքային

ճշմարտությունը խեղաթյուրելու նպատակով, {ո՛չ}, այլ անտեղյակ լինելուց, ու, թերեւս,

համարձակ կարելի է անվանել կենդանի մահ, {ո՛չ} ավելի: Սիրելի եղբայր, հարցրու Անա

կ դպրոցին, որն իր հերթին չի արդարանում {ո՛չ} թե միայն բժշկության, այլեւ հանրամարդկա

աներին: Այդ եւս հալածանք է, բայց գոնե {ո՛չ} արյունահեղ: Հրեաներն արժանի են ամեն տե

յուն, միայն թե Շլոսսերն ուղարկեցեք ինձ {ո՛չ} թե աշխարհի ստեղծագործությունից, այլ հռ

ռայժմ կարդալու բան ունեմ. եւ ես գրքերը {ո՛չ} թե սոսկ կարդում եմ, այլ ուսումնասիրում

խոստովանում եմ, որ նա ինձ վախեցնում է {ո՛չ} միայն ծավալով, այլեւ տեսակարար կշռով.

նպայման կխաբվի, բայց ինձ չեն մոլորեցնի {ո՛չ} որեւէ Բարտոլդ, ո՛չ ինքը միսիան, որն ա

ց ինձ չեն մոլորեցնի ո՛չ որեւէ Բարտոլդ, {ո՛չ} ինքը միսիան, որն աշխատում է նույն սկզբ

կաթոլիկ հայերին հալածում, որ Դռան շահը {ո՛չ} թե կաթոլիկ հայերին հալածելու, այլ կաթո

լ է: Քո ուղարկած ոտանավորները գրված են {ո՛չ} թե որեւէ գավառական բարբառով, այս բառի

ատել, քան հիմա, երբ չեմ լսում հայերեն {ո՛չ} մի բառ, ո՛չ մի արտահայտություն, եւ լե

մա, երբ չեմ լսում հայերեն ո՛չ մի բառ, {ո՛չ} մի արտահայտություն, եւ լեզվի մասին դատ

գործածել նոր, վայրի, չմշակված ձեւը. {ո՛չ} թե նրա համար, որ առաջինը վատ է կամ այլ

տվյալ մտքի համար որեւէ ձեւ, ապա այստեղ {ո՛չ} մի արխիվ չի օգնի, սխալ է այն ուղղությո

ինեմ, եթե գտնեմ գեթ ամենափոքր արձագանք {ո՛չ} թե հօգուտ իմ աշխատանքի՝ այս բառի նեղ մ

որ ինձ, իսկապես, ոչինչ հարկավոր չէ - {ո՛չ} նյութական, ո՛չ էլ բարոյական վարձատրութ

ս, ոչինչ հարկավոր չէ - ո՛չ նյութական, {ո՛չ} էլ բարոյական վարձատրություն, բայց ես ի

որ առանց դրան վավերագիրն ուժ կունենար, {ո՛չ}, այլ իբրեւ նմուշ, թե ինչ ոգով են վարե

ծ է եւ մենք այսուհետեւ պահանջ չունինք, {ո՛չ}. այլ նա ասում է միայն, որ ստորագրող պ

ամախոսականով կատարելու այդ վավերագիրը: {Ո՛չ}: Պարզ է, որ նրանք չէին կարող կատարել

քագլխի պաշտոնական նախագահությամբ, բայց {ո՛չ} երբեք ինքնակամ եւ հասարակությունից անկա

արացի քննությունը հսկայական օգուտ կբերի {ո՛չ} միայն նյութական, այլեւ բարոյական տեսակ

ավունքներով: Ոչ ոք ոչ ոքից չի խլում {ո՛չ} ազնվականությունը, ո՛չ աստիճանը, ո՛չ է

ոչ ոքից չի խլում ո՛չ ազնվականությունը, {ո՛չ} աստիճանը, ո՛չ էլ հարստությունը, բայց

մ ո՛չ ազնվականությունը, ո՛չ աստիճանը, {ո՛չ} էլ հարստությունը, բայց խնդիրն այն է,

եւ ես այն կբերեմ, երբ գամ, իսկ առայժմ {ո՛չ} քեզ, ո՛չ ինձ այն հարկավոր չէ: Սերո

կբերեմ, երբ գամ, իսկ առայժմ ո՛չ քեզ, {ո՛չ} ինձ այն հարկավոր չէ: Սերովբե եղբայր

միայն պիտոյ է ինձ այսքան ասել քեզ, որ {ո՛չ} դու եւ ո՛չ քո գիշերասէր դարանամուտ ընկե

յ է ինձ այսքան ասել քեզ, որ ո՛չ դու եւ {ո՛չ} քո գիշերասէր դարանամուտ ընկերքը չեն կար

ւած լինէր սատանայական կանոնների վերայ։ {Ո՛չ}, ո՛չ, վաճառականութիւնը սուրբ բան է,

նէր սատանայական կանոնների վերայ։ Ո՛չ, {ո՛չ}, վաճառականութիւնը սուրբ բան է, պիտոյ

ճարել են իւրեանց արծաթի կարողութիւնը։ {Ո՛չ}, սխալւում ես. շատ անգամ արիւնի գին է

աների համար: Ես, ծանօթութիւն չունելով {ո՛չ} Պ. Հրատարակողի եւ ո՛չ Պ. Նալբանդեանցի

թութիւն չունելով ո՛չ Պ. Հրատարակողի եւ {ո՛չ} Պ. Նալբանդեանցի հետ, որ, ինչպէս տեսա

րդեօք ստանո՞ւմ էք դուք այդ լրագիրը, թէ {ո՛չ}, բայց եթէ չէք ստանում, մի կորուստ չու

այց, չնայելով այս բոլոր բաների վերայ, {ո՛չ} մի տեղում չենք տեսանում մի բան, որ սեփ

թէ միայն չկամի հատուցանել իւր պարտքը, {ո՛չ}, հերիք չէ այդ, այլեւ մի մեծ գումար եւ

ք ու բանականութիւն է տուել, մեք քո հետ {ո՛չ} երեխայ ենք եւ ո՛չ խելացնոր պառաւ, որ ա

է տուել, մեք քո հետ ո՛չ երեխայ ենք եւ {ո՛չ} խելացնոր պառաւ, որ ամօթ չլինէր հաւատալ

թեցին Ղրիմից դէպի Դօն գետի ափը՝ Ազովից {ո՛չ} շատ հեռի, եւ նոքա, քաղաք շինելով, ան

կամ ձիւնհալը, այնուամենայնիւ, դեռեւս {ո՛չ} մինը քաղաքի գլուխ ընտրուած պարոններից հ

ցնում էր իւր կատարելի գործը, այսինքն՝ {ո՛չ} թէ իրողապէս ուշացնում էր, այլ, հանդար

ւն: Հարստութի՞ւն չկայ այդ քաղաքի մէջ։ {Ո՛չ}, որովհետեւ Նախիջեւանի ժողովուրդը, համ

րու մէջ մի բան յառաջացած կը լինէ՞ր, թէ {ո՛չ}: Բայց այսպիսի հոգաբարձութիւնք ես բոլոր

ես բոլորովին անտես արած եմ տեսանում եւ {ո՛չ} միայն այսչափ, այլեւ մինչեւ այսօր դեռեւ

ր իւր ձեռքից. նա մինչեւ այժմ չգիտէ իւր {ո՛չ} հարստութիւնը եւ ո՛չ աղքատութիւնը, ո՛չ

նչեւ այժմ չգիտէ իւր ո՛չ հարստութիւնը եւ {ո՛չ} աղքատութիւնը, ո՛չ արդիւնքը եւ ո՛չ ծախք

ո՛չ հարստութիւնը եւ ո՛չ աղքատութիւնը, {ո՛չ} արդիւնքը եւ ո՛չ ծախքը, որովհետեւ չկայ

ը եւ ո՛չ աղքատութիւնը, ո՛չ արդիւնքը եւ {ո՛չ} ծախքը, որովհետեւ չկայ միաբան գործակցու

ի, այդ տեսակ ստախօս գրքերը եւ լրագիրքը {ո՛չ} թէ միայն ընդունելութիւն գտանելու չէին ա

րձութեամբ ոչ եթէ գիտութեան կաթն, այլեւ {ո՛չ} մի բաժակ լոկ ջուր խմած չլինելով: Պ

ա բուն հայագէտ ասած մարդերից չեմ՝ կրած {ո՛չ} իրաւացի եւ ո՛չ անիրաւ նախատինք։ Գուցէ

ասած մարդերից չեմ՝ կրած ո՛չ իրաւացի եւ {ո՛չ} անիրաւ նախատինք։ Գուցէ այդ եւս Մասեաց

ցի յօդուածի պատճառով, դորանից յառաջ եւ {ո՛չ} մի տող բան տպած ու հրապարակած չունէի,

հքի երկուշաբթին. օրի կանաչը եւ կարմիրը {ո՛չ} ոք չէ տեսել մինչեւ այժմ: Եթէ իմ մասին

գտանւում է միօրինակ տխրութեան մէջ: Ինձ {ո՛չ} մի բան չէ կարող ուրախութիւն պատճառել,

, որովհետեւ ես եւս չհասկացա. պատճառ, {ո՛չ} մի անբաղդութիւն չէր պատահել, որ ինձ վի

արակիչ ազդեցութիւն ժողովրդի վերայ: {Ո՛չ} մի կին չերեւեցաւ բեմի վերայ։ Այս ասելո

նի լեզուով խաղարկութիւններ, մանաւանդ, {ո՛չ} մի տեղ այնպէս յարմար չէ հայկական թէատրո

մի Վռամշապուհ. մեր հարուստ իշխաններէն {ո՛չ} մինը Վռամշապուհ դառնալ չի ուզեր, բայց

ամեն իրենց եղած գրաւոր բամբասանքներին, {ո՛չ} որպէս վիճաբանասէր կամ խռովայոյզ ոգւով,

անօթ մարդ է գտել, քամիներ է փչում: Դա {ո՛չ} մի ժամանակ որդի չէ մուսուլման ծնողների

նքը հետեւանք է քաղաքական գաղափարների եւ {ո՛չ} բուն կրօնական խորհրդով: Ովի՞ն է խաբում

որսի հետ, որի մասին հաւատացած էր, թէ {ո՛չ} մի կերպով չէր կարող ձեռքից դուրս գալ,

ս, որ կէս դար յառաջ չենք ծնած, ապա թէ {ո՛չ}, գուցէ դուք եւս ընկնէիք ֆրանսիական էնց

ովում էր դրացի ազգերի խաղաղութիւնը: Նա {ո՛չ} եթէ յաղթութիւն կամի ստանալ ձեր վերայ,

վ, որ արգելեմ ձեր գրութիւնը։ Ամենեւին {ո՛չ}, դուք կարող էք գրել իմ մասին ում կամիք

ոյց կը բարձրանայ մի այլ աշխարհում, ուր {ո՛չ} դուք, ո՛չ մինը եւ ո՛չ միւսը կարող չէին

րանայ մի այլ աշխարհում, ուր ո՛չ դուք, {ո՛չ} մինը եւ ո՛չ միւսը կարող չէին փակել խօսո

աշխարհում, ուր ո՛չ դուք, ո՛չ մինը եւ {ո՛չ} միւսը կարող չէին փակել խօսողի բերանը,

յ, տեսանում եմ, որ քեզանից օգուտ չկայ {ո՛չ} Մօհամմեդին, ո՛չ Ալիուն եւ ո՛չ նաեւ Այի

որ քեզանից օգուտ չկայ ո՛չ Մօհամմեդին, {ո՛չ} Ալիուն եւ ո՛չ նաեւ Այիշա-Ֆաթիմային։ Ան

ուտ չկայ ո՛չ Մօհամմեդին, ո՛չ Ալիուն եւ {ո՛չ} նաեւ Այիշա-Ֆաթիմային։ Անհետացի՛ր իմ աշ

՞ ես, ինչ ես, որ գուշակում ես: - {Ո՛չ}, ես մարգարէ չեմ եւ իմ ապագայի մասին գո

շաբաթները վազում էին ջրի պէս, բայց եւ {ո՛չ} մի խօսք այն բաների համար, որոնց մասին

մասին բարոյապէս։ Մեք պատասխանում ենք՝ {ո՛չ}: Նոքա դեռ նոր աշխարհ բերած մանուկը

լինելով, այժմէն իսկ կորած էին Հայերը։ {Ո՛չ}, նոքա կորած չեն, այլ միայն գտանւում ե

էս կարող են հիմնուիլ այդ դպրոցքը, մինչ {ո՛չ} արծաթագլուխ կայ եւ ո՛չ վարժապետք: Այս

դ դպրոցքը, մինչ ո՛չ արծաթագլուխ կայ եւ {ո՛չ} վարժապետք: Այս եւս մի ահաւոր խնդիր է,

ող եմ: Առանց դատողութեան չեմ ընդունում {ո՛չ} Քանթը եւ ո՛չ Հեգելը. նախ, որ իմ մտածո

դատողութեան չեմ ընդունում ո՛չ Քանթը եւ {ո՛չ} Հեգելը. նախ, որ իմ մտածութիւնքը եւ խո

է քեզ հասարակաց ազգի սեպհականութիւնը: {Ո՛չ} նա իրաւունք ունէր վաճառելու եւ ո՛չ դու

նը: Ո՛չ նա իրաւունք ունէր վաճառելու եւ {ո՛չ} դու իրաւունք ունէիր գնելու. նա՛ գող է

եւիցէ կառավարչական ոյժով կամ արգելքով, {ո՛չ}, նա լաւ գիտէ, որ սոքա անհնարին բաներ

նա թողեց երկիրը եւ գնաց քաղաք, այնտեղ {ո՛չ} հողը կայ եւ ո՛չ նիւթը. նա տարաւ իւր հե

եւ գնաց քաղաք, այնտեղ ո՛չ հողը կայ եւ {ո՛չ} նիւթը. նա տարաւ իւր հետ միմիայն աշխատո

ն մերկացնել նորան: Ի՛նչ է մեր խնդիրը: {Ո՛չ} Ամերիկայի պատերազմը, ո՛չ Անգլիոյ սեպհա

մեր խնդիրը: Ո՛չ Ամերիկայի պատերազմը, {ո՛չ} Անգլիոյ սեպհականութեան օրէնքը, ո՛չ օդա

ը, ո՛չ Անգլիոյ սեպհականութեան օրէնքը, {ո՛չ} օդային ազատութիւնը, ո՛չ Ռուսսիոյ ներկա

ւթեան օրէնքը, ո՛չ օդային ազատութիւնը, {ո՛չ} Ռուսսիոյ ներկայ վիճակը, ո՛չ մինը եւ ո՛

տութիւնը, ո՛չ Ռուսսիոյ ներկայ վիճակը, {ո՛չ} մինը եւ ո՛չ միւսը: Ի՞նչ է ուրեմն: Մեր

՛չ Ռուսսիոյ ներկայ վիճակը, ո՛չ մինը եւ {ո՛չ} միւսը: Ի՞նչ է ուրեմն: Մեր խնդիրը...

աստուած ապրանքի վերայ աւելի ծանր հարկ, {ո՛չ} երկրագործութիւն, ո՛չ ճանապարհ, ո՛չ հա

աւելի ծանր հարկ, ո՛չ երկրագործութիւն, {ո՛չ} ճանապարհ, ո՛չ հաղորդակցութիւն, ո՛չ գի

, ո՛չ երկրագործութիւն, ո՛չ ճանապարհ, {ո՛չ} հաղորդակցութիւն, ո՛չ գիտութիւն եւ ո՛չ

, ո՛չ ճանապարհ, ո՛չ հաղորդակցութիւն, {ո՛չ} գիտութիւն եւ ո՛չ արուեստ: Տէրութեան կա

ո՛չ հաղորդակցութիւն, ո՛չ գիտութիւն եւ {ո՛չ} արուեստ: Տէրութեան կառավարիչքը իւրեանց

օրուայ մէջ այնքան անգամ փոխւում է, որ {ո՛չ} առնողը գիտէ նորա րոպէական արժէքը, եւ ո

չ առնողը գիտէ նորա րոպէական արժէքը, եւ {ո՛չ} տուողը, վաճառականութիւն առնել մի տեղու

, օտարի ապրանքը ուղարկէ Եւրոպա։ Ազգին {ո՛չ} շահ կայ եւ ո՛չ վնաս, որպէս նաեւ ո՛չ ազ

ը ուղարկէ Եւրոպա։ Ազգին ո՛չ շահ կայ եւ {ո՛չ} վնաս, որպէս նաեւ ո՛չ ազգային վաճառական

ին ո՛չ շահ կայ եւ ո՛չ վնաս, որպէս նաեւ {ո՛չ} ազգային վաճառականութիւն. վաճառականը թե

կիսամեռ, բայց մինչեւ այժմ չերեւեցաւ եւ {ո՛չ} մի ընկերութիւն, որ պարապէր երկրագործու

Եւրոպայից: Նորա կախարդական թովչութիւնը {ո՛չ} նորա աշխարհագրական անունի մէջ է եւ ո՛չ

ո՛չ նորա աշխարհագրական անունի մէջ է եւ {ո՛չ} նորա կլիմայի մէջ: Նորա գործունէութիւնն

անարատ: Ո՛ւր թողունք այն բերքերը, որ {ո՛չ} արուեստը եւ ո՛չ գիտութիւնը կարող են յառ

ողունք այն բերքերը, որ ո՛չ արուեստը եւ {ո՛չ} գիտութիւնը կարող են յառաջ բերել Եւրոպիո

ղաքակրթելու համար: Անձնական շահը չէ՛, {ո՛չ}, քա՛ւ լիցի, մարդկութեան սէրն է, որ ս

է 250 լիբրէի, եւ կառավարութենից աւելի {ո՛չ} ո՛ք իրաւունք ունի շինականից գնելու, նո

կարող նոցանից ամեն մինին պատասխան տալ. {ո՛չ} թէ ասելիք չունինք, այլ, որովհետեւ շատ

: - Ի՞նչ է մնում այն մարդերին, որ {ո՛չ} միստիկ են եւ ո՛չ բռնակալ: Ի՞նչ է մնում

նում այն մարդերին, որ ո՛չ միստիկ են եւ {ո՛չ} բռնակալ: Ի՞նչ է մնում մեզ: " Քար

երգութեանց մէջ բաւական յաջողեցան նոքա. {ո՛չ} միայն գովում ենք, այլ եւ աղօթում ենք ն

պատահելով մի վարդավառ ընդունելութեան, {ո՛չ} միայն ամենայն ջանք եւ աշխատութիւն գործ

բանում, եւ այժմեան լուսաւորեալ ազգերից {ո՛չ} մինը չէ հասել իւր լուսաւորութեան ներկայ

իցն, ուրեմն եթէ պահանջեսցեն ինչ եւ ձրի {ո՛չ} թաղեսցեն զդին իմ եւ կամ զդին ներքոյ յիշ

եթէ նոյն մուդաթի մապլաղն եւ իւր մուդաթն {ո՛չ} բաւականասցի զայն ՚ի գնել, մուդաթի վեր

հա խոստանամ առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան, {ո՛չ} եւս իշխել այսուհետեւ ի վերայ յիշեալ տան

եր թփի վրայ ճոխ, Եւ շուշանը գարնայնի. {Ո՛չ} կենդանեաց խայտուն խումբք Ո՛չ սոխակի երգ

գարնայնի. Ո՛չ կենդանեաց խայտուն խումբք {Ո՛չ} սոխակի երգն անուշ, Որով ամենքն են հրճւ

դատում եւ խօսում, Մինչ Ադամը քնի մէջ ` {Ո՛չ} զգում էր, ո՛չ լսում: Բ....

մ, Մինչ Ադամը քնի մէջ ` Ո՛չ զգում էր, {ո՛չ} լսում: Բ.........

իմք, այլ՝ սպաս արարեալ ճշմարտութեան՝ {ո՛չ} երբեք զանձինս ունիմք առ որ չեմք, եւ ո՛

՛չ երբեք զանձինս ունիմք առ որ չեմք, եւ {ո՛չ} երբեք: Ընդե՞ր իսկ բնաւ եւ մաղթանք

կամ զՇիլլերի լրբին թեկն ածել, որոց եւ {ո՛չ} իսկ համբակացդ անլուայից ստգիւտ թերեւս ի

եմն քաւիլ յայդպիսեաց՝ թուի մեզ, թէ եւ {ո՛չ} իւիք ինչ գթեցաք: Շա՛տ իսկ իցէ մեզ

չի: Ո՞չ գաս ի հարաւոյ {Ո՛չ} սուրբդ ի Փառան լեռնէ. Մարգարէն զ

կուսին Անուն ի լուսի՜ն: Է. {Ո՛Չ} ՀԱՆԻՑ ԱՐՏԱՔՍ Ի բուրաստան ծաղկոցիս

ղեդի աղու "... Նա դարձեալ, թէ - {Ո՛չ} գիտեմ զքեզ: " Ո՛չ զսիրոյ քաջ զեր

դարձեալ, թէ - Ո՛չ գիտեմ զքեզ: " {Ո՛չ} զսիրոյ քաջ զերգի՞չ վսեմ ": - Չիմա

մ իսկ, այր դու, զոր ասես: " Եւ {ո՛չ} ժմտիս - այո՛, տեսանեմ "... Յակ

եզ ընձեռէ բնութիւն, Այլ ո՞ ի կալ {ո՛չ} կասու, Ո՞ զթեփ ո՛չ ընկենու: Մնա

Այլ ո՞ ի կալ ո՛չ կասու, Ո՞ զթեփ {ո՛չ} ընկենու: Մնան միշտ բնութեան Տուրք մշա

յնմ երկինք են վկայ՝ Սերովբէն ինչ {ո՛չ} ստէր: " Մխիթարեա՛ց, տէ՛ր Ադամ,

, Շուշան յիւր ոճ գարնայնի: {Ո՛չ} զկենդանեաց խայտ երամ, Ո՛չ սոխակի

: Ո՛չ զկենդանեաց խայտ երամ, {Ո՛չ} սոխակին զերգ անոյշ, Յօր համօրէն

աքի՞ Բնաւ մարդոյս բնութիւն: {Ո՛չ} վայրաքարշ ինչ կրից Զսիրտ եդից ի թ

Իսկ ընդե՞ր բնաւ ժպտիս, Ուխտեմ ես {ո՛չ} ՝ յուխտ խարդախ: " Փարգա՜ստ, տէ՛

Այլ նա տակաւ խոր ի քուն Եւ {ո՛չ} լսէ, ո՛չ զգայ: Բ • •

նա տակաւ խոր ի քուն Եւ ո՛չ լսէ, {ո՛չ} զգայ: Բ • • • • • • •

որա կալաւ ձեռաց Սկիզբն գոլոյ, եւ {ո՛չ} ինչ Գտցի ուխտիս դիմակաց ":

օրէն "... - Իսկ Ադա՞մ. - " Ինչ {ո՛չ} կասէր. Էր երբեմն զի համբոյր

ւթիւն եւ հայեացք փիլիսոփայութեան դարուս {ո՛չ} անկանին ՚ի մի կէտ ընդ հայեացս հոգեւորաց

ի եւ աւելորդ իմն է դաստիարակութիւն, որ {ո՛չ} բղխի ի ներկայ փիլիսոփայութենէ դարուս,

ի ներկայ փիլիսոփայութենէ դարուս, եւ որ {ո՛չ} զօրէ կենդանացուցանել զմեռեալն, այն ինչ

դիեցուցանել նկրտեալ: Ժամանակն սրաթեւ, {ո՛չ} ընդ վայր ինչ թռչի ընդ գլխով ազգաց, եւ

հալածեն զմեզ, ի վերջէ զազգն ամբողջ ինչ {ո՛չ} խղճահարին կորուսանել, առ ՚ի գիւտ բարեկ

, եւ բողոքեսցէ իսկ, եւ մեք զմերովսանն {ո՛չ} վերջասցուք ի գիր անցուցեալ աւանդել յետն

ացոյց զմեծագումար դրամոց պարտապանն. եւ {ո՛չ} այսչափ միայն, այլեւ բարերար ոք զնա հռչ

ա հռչակեալ: Մանրամասնութիւնք գործոյս, {ո՛չ} անագան հասցեն առ Ձեզ ՚ի ձեռն բողոքանաց

ճոխութեանց: ՚Ի հրատարակել զմատենիկն, {ո՛չ} դիպայ ես ՚ի Ռուսիա, հիւանդութեան աղագա

վերծանութիւն՝ արկանել ընդ քննութեամբ: {Ո՛չ} յայն միտս զի վրէժխնդիր եղէց նմա, քա՛ւ

անձանց չէ՛ այն, թե Որդին չէ՛ Հայր, եւ {ո՛չ} Հոգին Որդի եւ ոչ Հոգին սուրբ Հայր կամ Ո

րէն ելանէ ": Ո՛չինչ առնու յՈրդւոյ, եւ {ո՛չ} յառաջ գայ յՈրդւոյ, որով Այվազովսքին ըս

ար ", սխալի յոյժ. զի այսոքիկ ամեն այն {ո՛չ} ցուցանեն զմշտնջենաւոր ծագումն կամ առաքո

մարեսցի բղխել կամ յառաջագայել յՈրդւոյ, {ո՛չ} ապաքէն եւ առաքեալք տային զհոգին, ո՞չ զ

Զժամանակաւոր առաքումն Հոգւոյն յՈրդւոյ՝ {ո՛չ} ճանաչէ մերս եկեղեցի, որպէս զյատկացուցի

թե " անհնա՜ր է ". առ այս պատճառս տալով {ո՛չ} զխանգարումն հասկացողութեան զյատկութեանց

պարհի ": Ուրեմն, եթէ կանոնադրութիւն " {ո՛չ} յաւելուլ ՚ի հանգանակն զբառս, որք մուծա

նքն ալ ատենով չկայի՞ն ", պատասխանէ. " {ո՛չ} " ասկէ վեց եօթը հազար կամ շատ շատ միլիո

պատասխանել առ առաջարկեալ հարցմունս, եւ {ո՛չ} բնաւ տարակուսել: Ըստ աստուածաբանութեան

քայութեան փառացը հասա՞ն ": Պատասխանի " {ո՛չ}, այլ գոգ Աբրահամու ըսուած տեղը արգելեա

փառացը հասցնէ զիրենք ": Նախ՝ զի հոգիք {ո՛չ} մեռանին. զսոյն, թո՛ղ զայլ ամենայն վկա

ջինն է՝ զի տուեալ լինի հոգւոց: Եթէ եւ {ո՛չ} խոստովանի Այվազովսքին զհոգիս գոլ մահացո

Այվազովսքին ՚ի քաւարանն պապական, զոր, {ո՛չ} ընդունի Արեւելեան եկեղեցին, որոշակի խո

նել որպէս իրողութիւն արդէն կատարեալս եւ {ո՛չ} դեռ կատարելիս յետ մահու Քրիստոսի կամ ՚ի

որեալ մի բնութիւն " ցուցանէ մէկին, եթէ {ո՛չ} խոստովանի մերս եկեղեցի զմի բնութիւն ի Ք

ւն ի Քրիստոս ըստ շփոթմանն Եւտիքեայ, եւ {ո՛չ} զերկուս բաժանեալս եւ անլծորդս ըստ Նեստո

րս մեր զկրկին բնութենէ ՚ի Քրիստոս, այն {ո՛չ} է ի մուծանել ի խոստուանութիւն եկեղեցւոյ

ւ Կոստանդնուպօլսոյ, իսկ զայլսն ամենայն {ո՛չ} ընդունի: Եւ յայտ է թէ ՚ի վերասաց ժողով

եայցս եկեղեցի, թէ եւ բաց յերից ժողովոց {ո՛չ} ճանաչէ զայլսն ընդհանրականս, սակայն ընդ

ն խնդրոյն, որ էր վերանորոգութիւն, եթէ {ո՛չ} Հռովմէական եկեղեցւոյն, գէ՛թ Վատիկանին

յլն: Ունել Պետրոսի զաթոռն Հռովմայ ցարդ {ո՛չ} հաստատի. այլ թէ Պետրոս զառաջինն քարոզե

րս յարքայութիւն եւ զո՛րս ՚ի դժոխս, ինչ {ո՛չ} յաւելու, եթէ հոգիքդ այդոքիկ ընդունին ը

վերայ գիտակցութեան սրտի եւ Հոգւոյ, եւ {ո՛չ} ՚ի սնոտի եւ յամուլ ծիսակատարութիւնս կու

ր չէ հիմնեալ ի վերայ գիտակցութեան, զոր {ո՛չ} ընդունի հոգին, մաքուր խղճմտանօք, այլ

եմն վարդապետն տիեզերաց: Քրիստոնէութիւն {ո՛չ} շատանայ լոկով եւ եթ նշանօք. նա պահանջէ

ւլ ծիսից եւ արտաքին արարողութեանց. որք {ո՛չ} եթէ ջեռուցանեն զհոգին, այլ սառն մեքենա

գի ճանաչել զԱստուած եւ երկիրպագանել նմա {ո՛չ} ի լերինս Սամարիոյ եւ ո՛չ յԵրուսաղէմ միա

կիրպագանել նմա ո՛չ ի լերինս Սամարիոյ եւ {ո՛չ} յԵրուսաղէմ միայն, այլ ընդ ամենայն տեղի

եւ արարողութիւնք չուժեն փրկել զմեզ, եւ {ո՛չ} իսկ նշանն, որով կնքեմք զդէմս ի դատապար

մեծապէս, եթե զմտաւ ածէ, թէ ազգ Հայոց {ո՛չ} լսէ եւ ո՛չ տեսանէ, եւ մանաւանդ սխալի,

եթե զմտաւ ածէ, թէ ազգ Հայոց ո՛չ լսէ եւ {ո՛չ} տեսանէ, եւ մանաւանդ սխալի, եթէ ՚ի թմր

եւ աչք, որք տեսանել տեսանեն զամենայն. {ո՛չ} միայն չխաբին ՚ի դիմակս, այլ եւ զխորհու

խօսեցեալ զտասնաբանեայ պատգամաց, աղճատէ {ո՛չ} միայն զհամարսն, այլ եւ զանց արարեալ գլ

ընդունիմք եւ պաշտեմք իսկ զկարգդ, թէեւ {ո՛չ} նովին նեղսրտութեամբ, որպէս փարիսեցիքն

ս չի՛ք խտիր: Պատուիրանք քրիստոնէութեան {ո՛չ} թուլանան վասն որոց սպասահարկեն Աստուածա

կուրացուցանէին զժողովուրդն, բռնացեալ, {ո՛չ} միայն ի վերայ կամաց եւ ցանկութեանց ազգի

ւռ մերժեմք, եւ զհակառակն պնդեալ, ի՛նչ {ո՛չ} սայթաքիմք յանմոլար պողոտայէն, եթէ յաւե

ն վասն մեր Աստծոյ, այնպիսին վերջանայ, {ո՛չ} միայն յառաջնորդութենէ, այլ եւ ի քրիստո

լցի զխորհուրդ դրոշմ ին, այնուամենայնիւ {ո՛չ} զրկի ՚ի Հոգւոյն, զոր ընկալա ի ձեռն մկր

ի մարմին իւր, եւ զգինին յարիւն իւր ": {Ո՛չ} այսպէս: Խորհուրդով պատարագին, նուիրմա

իասէրն Իսրայէլ, ընդ ձեռն Դաւթի, եթէ " {ո՛չ} ուտեմ զմիս զուարակաց քոց, եւ զարիւն նո

րակաց քոց, եւ զարիւն նոխազաց քոց ըմպեմ {ո՛չ} ". եւ բանիւս " զա՛յս արարէք առ իմոյ յի

այս է արիւն իմ ": Զխորհուրդ պատարագին {ո՛չ} բնաւ կացոյց Քրիստոս, որպէս զգործարան ի

ւմն եւ զնստիլ նորա ընդ աջմէ Հօր, յորմէ {ո՛չ} երբէք մեկնեցաւ: Ունայնանայ խորհուրդ պա

ն: Մարմին հոգով եւ Աստուածութեամբ լինի {ո՛չ} մարմին, այլ ուրոյն անձնաւորութիւն, բե

ետէ, թէ գոյափոխութիւն հացին եւ գինւոյն {ո՛չ} լինի ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի, այլ

ին, եւ մատակարարութիւն միայն մարմնոյ՝ {ո՛չ} լրացուցանէ զխորհուրդ պատարագին կամ՝ հա

սմանէ, որպէս կանխեցաք ասացաք, մարմինն {ո՛չ} լինի միայն լոկ մարմնին, եթէ ունի յինքե

՚ի նոսա զներկայութիւն Աստուածութեան եւ {ո՛չ} զներկայութիւն մարդկային բանական հոգւոյն

ւթեան կամ ՚ի դպրութեան, եւ ի կեանս մեր {ո՛չ} սակաւ քան զԱյվազովսքին, գրեալ եւ տպեալ

դպիսիս խօսել ՚ի կաճառի խելագարաց, այլ {ո՛չ} երբէք ի լոյս հրապարակին՝ Զվերոգրե

ընդ փոյթ ձեռն ի գործ լիցի Տերութիւնդ, {ո՛չ} միայն Այվազովսքւոյ պատուէր տալ պատկառ կ

նս այսմիկ պատրաստ եմք եւ զանձինս դնել: {Ո՛չ} կամիմք վերջանալ ՚ի հայութենէ, եւ պակաս

կրօնի մերոյ: Սերունդ եմք քաջաց, որոց {ո՛չ} ձանձրանան պարանոցք, ՚ի բթացուցանել զսո

ց գիշերէի յողբ ու ՚ի լաց։ Զիս Հայաստան {ո՛չ} ծանեաւ մինչ պետութեան լայնէր փոր,

չ յարեւ կայտռան զօրէն հէգ մանկան, {Ո՛չ} ճանաչեն զիս բնաւ թէ եւ եղէց յաւիտեան։

նալի այլ արեւուն ոսկետեսիլ կարապետ, Որ {ո՛չ} մասամբ լուսոյ արփւոյն լուսաւորի փայլածո

ւսաւորի փայլածու Եւ ստուերաւ հողագնտոյս {ո՛չ} մատնէ զլոյսն ՚ի կորուստ։ Հայաստանին ար

են զանուն քաջաց հայկածընին զաւակաց, Թէ {ո՛չ} Լեւոն զսըգոյդ քուրձ մերկեաց սրով երկսայ

նքներուն, վաղն կըլլաս փրօդեստան. {Ո՛չ} պաս գիտնաս եւ ո՛չ ուտիք, ո՛չ հաւատքով

լլաս փրօդեստան. Ո՛չ պաս գիտնաս եւ {ո՛չ} ուտիք, ո՛չ հաւատքով՝ աղօթել, Ո՛

ան. Ո՛չ պաս գիտնաս եւ ո՛չ ուտիք, {ո՛չ} հաւատքով՝ աղօթել, Ո՛չ մեղքդ լալ

՛չ ուտիք, ո՛չ հաւատքով՝ աղօթել, {Ո՛չ} մեղքդ լալ ջերմ արցունքով, ո՛չ Աստուծոյ

լ, Ո՛չ մեղքդ լալ ջերմ արցունքով, {ո՛չ} Աստուծոյ տուն մտնել։ Ճեպըդ նայէ թ

ի վանդակ։ Զի՞նչ որ ուսումն {ո՛չ} ընձեռէ ո՜վ դու ժպիրհ ցնդաբան, Զո՞

Նիւթ ժանգահար, որ ըստ ինքեան զիւր {ո՛չ} պահէ մաքրութիւն, Զիա՞րդ կարէ անախ

ոծով-սուգով՝ չկայ ծաղիկ անթառամ. {Ո՛չ} ոք չասի, թէ սիրտ ունիմ՝ ` ինձ գրաւած

ունիմ՝ ` ինձ գրաւած իբրու գանձ. {Ո՛չ} ոք չասի, թէ աշխարքումս՝ ես հարուստ եմ

աշտումը Կը վազէ արագ, ինչպէս եղջերու, {Ո՛չ} ոք չէ կարող նորա հակառակ Ի զուր փորձ փո

սի Աթոռը Ցած է դրած ուրիշներից եւ {ո՛չ} առաջին, Թուրը ձեռիս, կտրիճի պէս

Աշխարհքումս նա չի տեսել {Ո՛չ} նեղութիւն եւ ո՛չ ցաւ, Նորա օրը,

քումս նա չի տեսել Ո՛չ նեղութիւն եւ {ո՛չ} ցաւ, Նորա օրը, տարիները Ին

, Թոփերս բաց կը թողնեմ, Թէ {ո՛չ} բեսսայմաղանա ` Եթիմի պէս վեր կ՚ըն

Ну, ведь, ես ոչինչ չգիտեմ ` {Ո՛չ} լաւ, ո՛չ վատ, ո՛չ մէկ բան։ Մտած

едь, ես ոչինչ չգիտեմ ` Ո՛չ լաւ, {ո՛չ} վատ, ո՛չ մէկ բան։ Մտածում եմ. ե

չինչ չգիտեմ ` Ո՛չ լաւ, ո՛չ վատ, {ո՛չ} մէկ բան։ Մտածում եմ. եթէ նա

գլիացին շատ վաղուց: Բայց, {ո՛չ} որպէս մարդ սպանող չարագործ, Այլ

յց տե՛ս, դու ձայն չհանես. Ապա թէ {ո՛չ}, ահա սուրս... ինձ պատուէր Sուե

հերետիկոս ես արդէն. Չես հաւատում {ո՛չ} պապին, ո՛չ Աստուծուն, Քեզ մահի մ

արդէն. Չես հաւատում ո՛չ պապին, {ո՛չ} Աստուծուն, Քեզ մահի մէջ չկայ զանա

, լեղի Իւր սափորից, ինձ բաժին: Բայց {ո՛չ} երբեք պիտ՚ սողամ Ոտքիդ տակում, ինչպէս

. Ժ. ՌՈՒՍՍՈՅԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ Քեզ {ո՛չ} երբեք, Ժան-Ժակ Ռուսսօ, Պիտի մոռ

օթի սուրբ ջուր, որ բերան բանանք։ {Ո՛չ}, թէ չենք ուզում հողից հող կորչիլ,

ս առ երես պատահել անամօթ վատութեան: Եւ {ո՛չ} անգամ վշտացանք եւ ո՛չ անգամ վիրաւորուեց

օթ վատութեան: Եւ ո՛չ անգամ վշտացանք եւ {ո՛չ} անգամ վիրաւորուեցանք այդ յարձակմունքներ

անձին վերայ, փոխանակ մեր գաղափարների, {ո՛չ} երբեք կարողացան, եւ ո՛չ նաեւ մի մազի չ

գաղափարների, ո՛չ երբեք կարողացան, եւ {ո՛չ} նաեւ մի մազի չափ, խոտորեցնել մեզ մեր ո

նելով վաղուց, անունից երկիւղ չունինք, {ո՛չ} Ռուսսօյի եւ ոչ Վօլթեռի, այո՛, պարտակա

լինելու թէութեամբ: Քա՛ւ լիցի մեզ. {ո՛չ} երբեք: Պարտաւորուածը քահանայ ճանաչելով

կեղեցին ազգինն է. հրաշալի լօգիկա: {Ո՛չ} երբեք, ո՛չ բնաւ: Մինչ իսպառ բողոքե

նն է. հրաշալի լօգիկա: Ո՛չ երբեք, {ո՛չ} բնաւ: Մինչ իսպառ բողոքելով, մինչեւ

ամայի, հայկական եկեղեցիք, իսկ հայ եւ {ո՛չ} մի հատ, ի՞նչ եղան, ո՞ւր գնացին: Հ

րէ կամ րոպէական վաղանցուկ կրքի ծնունդ, {ո՛չ}, ո՛չ: Այժմ եւ մինչեւ մեր գերեզմանի ափ

րոպէական վաղանցուկ կրքի ծնունդ, ո՛չ, {ո՛չ}: Այժմ եւ մինչեւ մեր գերեզմանի ափը վյրե

ծ ունենալ ժողովրդի սրտի եւ հոգու հետ եւ {ո՛չ} նորա ականջի հետ, որ ինքն ըստ ինքեան առ

առաւել բարձր եւ հիմնաւոր կրթութիւն, եւ {ո՛չ} բարձր եւ վերին կրթութիւն մի, որպիսի եւ

ւմների հրահանգութիւնքը։ Յանկարծ, մինչ {ո՛չ} Դպրոցներ, ո՛չ Ճեմարան եւ ո՛չ Համալսարա

ւթիւնքը։ Յանկարծ, մինչ ո՛չ Դպրոցներ, {ո՛չ} Ճեմարան եւ ո՛չ Համալսարան ունէինք, թար

րծ, մինչ ո՛չ Դպրոցներ, ո՛չ Ճեմարան եւ {ո՛չ} Համալսարան ունէինք, թարգմանել եւ տպել

ը յայտնել, այլ այլապէս շատերը կան, եւ {ո՛չ} միայն շատ կան, այլ կարելի է ասել, թէ

ելի էր եւ աւելի վեր բարձրանալ։ Իսկ մեք {ո՛չ} եթէ օրինաւոր պատուանդան, այլ եւ առանց

ո՛ղ են կատարուիլ, իսկ արթնութեան մէջ՝ {ո՛չ} երբէք։ Քանի որ մեր մատենագրական գո

ւսումնականքն են պարտական գործ կատարել։ {Ո՛չ}, ազգային խօսքի տնտեսութեան մէջ ամենայն

լուսաւրող ժամանակի, ոչ այլ ինչ է, եթէ {ո՛չ} անձնախաբէութիւն։ Կնքելով իմ խօսակց

հալած իւղի տեղ, Ազգը ունի կարողութիւն {ո՛չ} թէ միայն ճանաչել այս խարդախութիւնը, որ

նալու համարձակություն չկար մյուսներին: {Ո՛չ}, այսօր գիտությունը աննախանձաբար եւ անկ

ոյական լուսավորության չէ կարող պահպանել {ո՛չ} յուր լեզուն, ո՛չ յուր եկեղեցին եւ ո՛չ

յան չէ կարող պահպանել ո՛չ յուր լեզուն, {ո՛չ} յուր եկեղեցին եւ ո՛չ յուր ազգությունը,

ո՛չ յուր լեզուն, ո՛չ յուր եկեղեցին եւ {ո՛չ} յուր ազգությունը, այլ պիտո է մի տխուր

դ, եթէ սորան, որ իւր օրումը չէր տեսած {ո՛չ} սիրամարգ եւ ո՛չ արագիլ, չարամիտ մարդիկ

որ իւր օրումը չէր տեսած ո՛չ սիրամարգ եւ {ո՛չ} արագիլ, չարամիտ մարդիկ, ցոյց տալով մի

սկացողութեանը համեմատ։ Այդպէս չէ. {ո՛չ} ամենայն ընթերցող մարդ ազգի մէջ ունի այն

վհետեւ մատենագրութիւնը այլ բան չէ, եթէ {ո՛չ} բանականութեան արձանագրութիւն։ Մատենագր

ցել ժողովրդական լեզուին։ Իսկ թէ երբեմն {ո՛չ} հայաբար, այլ եւրոպէաբար բացատրել է իւր

նորան օտար թուին դոքա, որովհետեւ Հայը {ո՛չ} գաղափարներին է տեղեակ եւ ո՛չ եւս ձեւերի

հետեւ Հայը ո՛չ գաղափարներին է տեղեակ եւ {ո՛չ} եւս ձեւերին. Այսինքն՝ դեռեւս չգիտէ նա

էջ մեղաւոր է միայն ազգի անկրթութիւնը եւ {ո՛չ} հեղինակը, որ արդարեւ ունենալով իւր մէջ

ռած նոյն իսկ ազգային լեզուի աղբիւրից եւ {ո՛չ} Թուրքից եւ Թաթարից, ինչպէս ըստ մեծի մա

ւթեան աղէտքի մեջ մեզ անտես էին առնում: {Ո՛չ}. նեղութեանը մեծահոգութեամբ պէտք է յաղթ

դական թափառելուց յետոյ, տեսանելով, որ {ո՛չ} մի տեղից լուսոյ նշոյլ չէ ծագում իմ վերա

յայն ասպարէզ արձանացայց անվեհեր. {Ո՛չ} երկէայց ես, թէպէտ հարցի ինձ ի դիմի ողջ

էպէտ հարցի ինձ ի դիմի ողջ աշխարհ, {Ո՛չ} յուսաբեկ եղէց երբէք, թէպէտ անկեայց ի դ

յն իւրեանց սուտ փառքի վերայ են մտածել, {ո՛չ} թէ ազգի բախտաւորութեան, միայն իւրեանց

եան, միայն իւրեանց օգուտն են խնդրել եւ {ո՛չ} թէ ազգի: Հաւատացէ՛ք, կարեկցաբար

լ են պապի քահանաներից: Նոցանից եւ {ո՛չ} մինը իւր պարտականութիւնը չէր ճանաչում.

տիրոջ պէս շատ ժլատ մարդ է. նորա դռանը {ո՛չ} մի մուրիկ հացի երես չէ կարող տեսանել (

տ անգամ քաղցած են քնում). նորա երեսից {ո՛չ} մի մարդ կարող չէ հիւր գնալ կարդինալի մօ

է գնում: Սորա պատճառն եւս այն էր, որ {ո՛չ} հոգատարքը, ո՛չ գործավարը, ո՛չ խորհրդա

պատճառն եւս այն էր, որ ո՛չ հոգատարքը, {ո՛չ} գործավարը, ո՛չ խորհրդականը, ո՛չ գլխաւ

էր, որ ո՛չ հոգատարքը, ո՛չ գործավարը, {ո՛չ} խորհրդականը, ո՛չ գլխաւոր պաշտօնատարներ

րքը, ո՛չ գործավարը, ո՛չ խորհրդականը, {ո՛չ} գլխաւոր պաշտօնատարները եւ ո՛չ վերակացու

րդականը, ո՛չ գլխաւոր պաշտօնատարները եւ {ո՛չ} վերակացուի օգնականները լուսաւոր կամ թէ

թէեւ ոչ այնքան երկարօրէն, բայց գոնէ եւ {ո՛չ} այնքան կարճառօտ, որ ձեր հարցասիրութիւն

նմիտները: Քահանայապետը վախճանեցաւ, թէ {ո՛չ}, այն նենգաւոր հոգին իսկոյն սրեց իւր լե

անակից դու ինքդ կ՚ասես. " թէ այդ մարդը {ո՛չ} թէ գործարան, այլեւ դահճանոց տանելու ար

ւ կը հասկացնէր, այս նորանից էր, որ նա {ո՛չ} մի բանի կանոնաւոր տեղեակ չէր: Սորայ բո

Մնացին հոգատարքը, ասաց նա զայրանալով, {ո՛չ} հոգատարք, այլ հոգիատարք: Սոքա էին այն

կը լինիք սորա անունը պատմութեան մէջ թէ {ո՛չ}. սա մի անգամ գտանուել էր ապառաժ Լիգուր

ու համար ռամիկ ժողովրդի աչքում: Ապա թէ {ո՛չ}, նա այնպիսի մարդ չէր, որ կարողանար գո

պատճառով, անհասկանալի բան է: Ասես թէ {ո՛չ}, սա չէր կարող ոչ առաջինի եւ ոչ երկրորդ

ճառով: Բայց սա ուշադիր էր իւր օգտին եւ {ո՛չ} թէ հասարակաց: Եւ թէ դա ինչպիսի՛

ովհետեւ գործարանը իւրեանց ձեռք առնլով, {ո՛չ} այլ ինչ չեն մտածել, բայց միայն ժողովու

ց ծածուկ է: Կարդինալի քրմական պատգամից {ո՛չ} մի հատուցումն չստանալով, վերադառնում ե

ասեն, թէ չի՛ք կախարդութիւն, կամ, թէ {ո՛չ} գոն դեւք, զայնպիսիսն նզովէ մեծ տրամաբա

ութիւնքը մեծ մեծ պարծանքով գրեց)։ Եւ {ո՛չ} բնաւ որպէս մի սխալուած մարդ մերժուեցաւ

քննողը հասկանայ, եթէ կարող է. ապա թէ {ո՛չ}, թող լռէ՛։ Արդ, դո՛ւ, Տէ՛ր, քա՛

ելով Սիւնեաց աշխարհում, տարիր քո տունը {ո՛չ} որպէս մի տան պատկանաւորներից, կամ սպաս

, կամ սպասաւորներից մի աղքատ մարդ, եւ {ո՛չ} որպէս քեզանից օտար, կամ մի ուրիշի ծառա

մոլ նախանձին, մահի մատնեցին Նորան, եւ {ո՛չ} արդարների, այլ՝ անիծուա՛ծ մահի, որպ

Սո՛ւրբը հայհոյէ, նորա մեղքը չթողուի՛, {ո՛չ} այս եւ ո՛չ գալու աշխարհում ", բայց ար

հոյէ, նորա մեղքը չթողուի՛, ո՛չ այս եւ {ո՛չ} գալու աշխարհում ", բայց արհամարհողներ

տքի մէջ, բայց, այս խօսքո՛վ է միայն եւ {ո՛չ} գործով. պա՛տճառ, մարմնի պարկեշտութեամ

Աստուած ասացին մարգարէքը։ Իսկ ես, որ {ո՛չ} հրեշտակ եմ եւ ո՛չ վարդապետ, երբէք էլ ս

գարէքը։ Իսկ ես, որ ո՛չ հրեշտակ եմ եւ {ո՛չ} վարդապետ, երբէք էլ սորա կամ նորա կամքը

մ եղած, որ մի իշխանութեան գործ գտնեմ, {ո՛չ} երբէ՛ք. Պատճառ, ինձ ատելու համար ( կ

բ, թեթեւ բանի հետ չեմ կարող փոխել, եւ {ո՛չ} մի հոգեւոր եւ յաւիտենական գանձ անպէտ եւ

նգամ եւ մէկ դրամ վրաս անցուցած չեմ, եւ {ո՛չ} իմ պէտքերի համար ում եւ իցէ տուած, եւ

ը, խօսքը դադարեցաւ եւ արգելուեցաւ, եւ {ո՛չ} թէ ասողից, քա՛ւ լիցի, " որովհետեւ շնո

րածը ստացաւ, որի փափաքելի ոսկերքը մենք {ո՛չ}, այլ ուրիշները արժանի եղան ընդունելու

ուրիշ շատերի մասին, որոնք վախճանեցան՝ {ո՛չ} օրհնելու համար բանալով իրենց բերանը։

ծ Վահանը յանձնել էր երանելի Փարպեցուն, {ո՛չ} աւելի եւ ո՛չ պակաս, է նոյն այն Ս. Կաթ

նել էր երանելի Փարպեցուն, ո՛չ աւելի եւ {ո՛չ} պակաս, է նոյն այն Ս. Կաթուղիկէ եկեղեց

նակներ, Կաթողիկէ, բա՛յց Էջմիածին՝ եւ {ո՛չ} մէկը։ Մեր խնդրից դուրս է ցոյց տալ, թէ

, յիշելով իր կահ կարասիքը եւ կազմածը, {ո՛չ} Սուրբ Կաթողիկէ եկեղեցուն, այլ վանքին վ

եցին Ս. Լուսաւորչի ձեռքով հիմնուեցաւ, {ո՛չ} որպէս այժմեան հասկացողութեամբ վանք կամ

ը վերաբերւում է Ս. Կաթուղիկէ եկեղեցուն {ո՛չ}, այլ վանքին, այսինքն՝ կրօնաւորների բ

առանց խղճի մտաց կեցցեն " ( եր. 37)։ {Ո՛չ} միայն Պաւղոսի թղթերում, այլ բովանդակ ն

ամենայն եկեղեցեաց։ Ո՞ հիւանդանայ, եւ {ո՛չ} ես հիւանդանամ, ո՞ գայթակղի, եւ ո՛չ ես

եւ ո՛չ ես հիւանդանամ, ո՞ գայթակղի, եւ {ո՛չ} ես տապանամ։ Եթէ պարծել ինչ պա՛րտիցէ,

ստոսի գիտէ՛ որ է օրհնեալ յաւիտեանս, զի {ո՛չ} սըտեմ։ 'Ի Դամասկոս ազգապետն Արետա՛յ ար

րդու միտքը գալիս է, կարելի է ասել. էլ {ո՛չ} քննութիւն եւ ո՛չ ապացոյց։ Մենք ոչ միայ

է, կարելի է ասել. էլ ո՛չ քննութիւն եւ {ո՛չ} ապացոյց։ Մենք ոչ միայն չենք մեղադրում

ահամուռ մերժում ենք։ Ղազար Փարպեցին {ո՛չ} գործակից է եղել Ս. Գրքի թարգմանութեան

ործակից է եղել Ս. Գրքի թարգմանութեան, {ո՛չ} աշակերտ է եղել Մեծ Թարգմանչաց, ո՛չ ուս

ն, ո՛չ աշակերտ է եղել Մեծ Թարգմանչաց, {ո՛չ} ուսել է նոցա դպրոցում " ինչ ինչ 'ի տղայ

տանին զխաղակիցն ազգակցին իւրոյ սիրով եւ {ո՛չ} զլացաւ 'ի նմանէ զլուսաբեր զիւր վարդապետ

է ճշմարիտը, որ Փարպեցին Մեծ Թարգմանչաց {ո՛չ} աշակերտ է եղել եւ ո՛չ նոցա հրամանով Յու

ին Մեծ Թարգմանչաց ո՛չ աշակերտ է եղել եւ {ո՛չ} նոցա հրամանով Յունաստան գնացել. թո՛ղ ա

մ Արշաւիր Կամսարականի երկրորդ որդուն եւ {ո՛չ} մէկ անգամ՝ Հրատ։ Երկրորդ՝ Փարպեցի

իս եւ գտել յաշխարհին յայնմ ածէր 'ի տուն {ո՛չ} իբրեւ զաղքատ զոք 'ի կազմածէն եւ 'ի մանկ

տեալ են 'ի Քրիստոս "։ Մեզ թւում է, թէ {ո՛չ} անխորհրդաբար ասում է Փարպեցին այս խօսքը

չեանի աղբիւրը այդ խօսքն է լինում, որին {ո՛չ} տասնաւոր, այլ հարիւրաւոր ապացոյցներ պա

աթուղիկեայց անունով յիշուած վկայութիւնը {ո՛չ} միայն Կաթուղիկեայց թղթերում, այլ եւ բո

պարտէզը։ Այսքանը գիտենք, որ պ. Էմինը {ո՛չ} մի կերպով չէ կարող ապացուցանել, եւ հաւ

է երբեմն այս ձեւը, բայց զգուշալի է եւ {ո՛չ} բնաւ հետեւելի։ § 75. " Պահեա՛ զիս

գրել է Սուրբ Յովհան Մանդակունին։ Եւ {ո՛չ} միայն այս, այլ մեզ թւում է, թէ նաեւ լ

ործականի վրայ, ինչպէս՝ կատարելագործվել։ {Ո՛չ} առաջինը եւ ո՛չ երկրորդը տալիս են նոր լե

ինչպէս՝ կատարելագործվել։ Ո՛չ առաջինը եւ {ո՛չ} երկրորդը տալիս են նոր լեզուում կրաւորակ

ասին իւր տուն, որովհետեւ այն տխուր օրը {ո՛չ} ոք մեզանից չէր կամենում բաժանուիլ իւր ը

ացել էր դէպի մի այլ աշխարհ, ուր չկային {ո՛չ} ախտ, ո՛չ ցաւ, ո՛չ ծանրութիւն եւ ո՛չ վ

պի մի այլ աշխարհ, ուր չկային ո՛չ ախտ, {ո՛չ} ցաւ, ո՛չ ծանրութիւն եւ ո՛չ վիշտ, ուր

աշխարհ, ուր չկային ո՛չ ախտ, ո՛չ ցաւ, {ո՛չ} ծանրութիւն եւ ո՛չ վիշտ, ուր մի հիւրընկ

ն ո՛չ ախտ, ո՛չ ցաւ, ո՛չ ծանրութիւն եւ {ո՛չ} վիշտ, ուր մի հիւրընկալ ծերունի տանուտէ

ոչ քո ազնիւ եւ առաքինի ունակութիւնքը, {ո՛չ} այն րոպէները, որոնց միջոցին բաժանորդ է

ն. պատճառ, այդ բոլորի մէջ եւս չկայ եւ {ո՛չ} մի հատ ծանր եւ ամուր մտածութիւն:

նձ, Ձեր մռայլութիւն. որ սորանից արժան {ո՛չ} ո՛ք չէ կարող վերանորոգել ինչպէս պատշաճ

բութիւնք ես բարձրացրել: - Չկայ եւ {ո՛չ} մի օրինաւոր բան, բացի հնդկական ապստամբ

եւ անհոգութենից...: - Ամենեւին {ո՛չ}, մռայլագոյն սատանայ. Ձեր խաւար տէրութ

էին, փողոցները լցուած էին դիակներով, {ո՛չ} ոք չգիտէր, թէ ի՞նչ խորհուրդ ունի գործը

եւս չեմ հասկանում, - ասաց դեւը, - եւ {ո՛չ} ոք չէ կարող հասկանալ, բայց այս պայմանը

ի ապստամբութիւն կամ խռովութիւն, ապա թէ {ո՛չ}, ես քեզ... Quos ego.... ինչպէս

ւնէութիւն եւ գրգռելուց յետոյ չեն թողում {ո՛չ} հաց ուտել, ո՛չ ննջել եւ ո՛չ գործ կատար

ռելուց յետոյ չեն թողում ո՛չ հաց ուտել, {ո՛չ} ննջել եւ ո՛չ գործ կատարել, ինչ որ մտքո

չեն թողում ո՛չ հաց ուտել, ո՛չ ննջել եւ {ո՛չ} գործ կատարել, ինչ որ մտքումը դրել էր:

սակցութիւնը ունէր մի իրական խորհուրդ եւ {ո՛չ} գաղափարական միայն: - Պարզ եւ կենդա

, որ ինձ եւս կամիք խելքից հանել.... {Ո՛չ}, այդպէս չէ: Ես քեզ հրամայում եմ իմ աս

դարձեա՞լ խօսում ես այդ լեզուով: - {Ո՛չ} ապաքէն համոզեցայք Դուք ինքնին։ -

ն։ - Ես թոյլ տուեցի միայն գրել եւ {ո՛չ} խօսել: Այս է ահա պատճառը, որ խելա

կոյս չկայ, որ կը բողոքէ ընդդէմ իմ, թէ {ո՛չ}, տէր սատանայ, դուք թէեւ այսպիսի անկար

հայր Գերծեալ զմօրուսն ծնօտի: {Ո՛չ} զիւր զդաժան գէթ հոգի Ետ յողջակէզ դ

սիրահարուել էի նորա վերայ, այնպէս, որ {ո՛չ} ցերեկս ցերեկ էր, ո՛չ գիշերս գիշեր: Եթ

րայ, այնպէս, որ ո՛չ ցերեկս ցերեկ էր, {ո՛չ} գիշերս գիշեր: Եթէ միայն մնում էի տանս

եքենաբար պատասխանում էի մի անորոշ բան, {ո՛չ} ստորասական եւ ո՛չ բացասական, այն խորհր

ւմ էի մի անորոշ բան, ո՛չ ստորասական եւ {ո՛չ} բացասական, այն խորհրդով, որ դիմացս կա

ւնոյն է, երկու դիպուածում եւս մահ, եւ {ո՛չ} ոք մինչեւ այժմ չէ տեսել, մարդու մեռանե

կիզբը յայտնի չէ. չէ պիտոյ որոնել նորան {ո՛չ} Յունաց, ո՛չ Եգիպտացոց, ոչ Հնդկացոց եւ

չէ. չէ պիտոյ որոնել նորան ո՛չ Յունաց, {ո՛չ} Եգիպտացոց, ոչ Հնդկացոց եւ ո՛չ Չինէացոց

Յունաց, ո՛չ Եգիպտացոց, ոչ Հնդկացոց եւ {ո՛չ} Չինէացոց մէջ. այս իմաստուն ազգերը չեն

սող եւ վատաբանող: Միթէ՛ կարելի է այս, {ո՛չ} ապաքէն Մարկոսը եւ Կիրակոսը քրիստոնեայք

լ եւրոպական այժմեան լուսաւորութեան, եւ {ո՛չ} այն լուսաւորութիւն ասուած խաւարին, որո

րէնքը, ոչ պահք է իմանում, ոչ մատաղը, {ո՛չ} քաւութիւն, ո՛չ թողութիւն: Եթէ մի փոքր

է իմանում, ոչ մատաղը, ո՛չ քաւութիւն, {ո՛չ} թողութիւն: Եթէ մի փոքր մեղադրես այդպիս

, գեղեցկանիստ բակի վերայ. ոչի՛նչ, եւ {ո՛չ} ոք... Այնտեղ ապրում էր միայն անշունչ

րբելով: - Շատ բարի. բայց եկեղեցին {ո՛չ} հոգեւոր կառավարութեանն է եւ ոչ առաջնորդ

ունի նա " Տէ՛ր կեցո "-ի նօտերը, ապա թէ {ո՛չ}, խնդրած կը լինէի ածել այդ եւս, ըստ որ

կայ, թէ տուն գնաս ի՛նչ պիտոյ է առնես, {ո՛չ} ապաքէն ժամանակ է, որ անցուցանում ենք,

րուած, ապա, կարո՛ղ էին կատարուիլ, թէ {ո՛չ}: Այն գերբնական տեսարանքը, որ ո՛չ եղած

, թէ ո՛չ: Այն գերբնական տեսարանքը, որ {ո՛չ} եղած են, ո՛չ կան եւ ո՛չ եւս լինելու են

գերբնական տեսարանքը, որ ո՛չ եղած են, {ո՛չ} կան եւ ո՛չ եւս լինելու են, բայց համաձա

տեսարանքը, որ ո՛չ եղած են, ո՛չ կան եւ {ո՛չ} եւս լինելու են, բայց համաձա՛յն էին նոք

րոցից, ուր դրել էր նորանց նոցա հայրը, {ո՛չ} այն դիտաւորութեամբ, որ բան ուսանէին (

ը մրոտ ճանապարհներով, որ ես... բայց {ո՛չ}. ես չկամիմ բնաւին ունենալ որեւիցէ յարա

այս մարդկային ազնիւ զգացողութիւնը, եթէ {ո՛չ} իւր գործի ճակատը զարդարելով մի այդպիսի

նք է, բայց այստեղ խօսքը իրի վերայ է եւ {ո՛չ} նորա ձեւի: - Ի՞նչ առնես, որ դու իր

րի օրէնքից, շատ անգամ բռնացնում են մեզ {ո՛չ} թէ միմեանց վերայ, այլեւ նոյնիսկ բնութե

րա կուսական սիրտը զարկում էր մի րոպէում {ո՛չ} առաւել, քան թէ ութսունհինգ անգամ:

նց ամուսինների առաջեւ համարւում էին եթէ {ո՛չ} բոլորովին, գոնէ՛ մի բարակ կերպով, ստր

եմ այնպէս առնէիք, որ այո՛ լինէր քան թէ {ո՛չ}. պատճառ, ամենայն մարդ իւր հաշիւը ունի

է լինի, եւ այն այնպիսի ժամանակ, մինչ {ո՛չ} փոխել կարելի էր, ո՛չ վաճառել եւ ո՛չ դո

սի ժամանակ, մինչ ո՛չ փոխել կարելի էր, {ո՛չ} վաճառել եւ ո՛չ դուրս ձգել: Մինչդեռ

նչ ո՛չ փոխել կարելի էր, ո՛չ վաճառել եւ {ո՛չ} դուրս ձգել: Մինչդեռ Մանուշակը այս մ

աւորապէս ընդունում եմ, իսկ ընդհանրապէս {ո՛չ}: Մի՞թէ քո կարծիքներով ամենայն մարդ որ

ասաց Շահումեանցը, - ես պատւում եմ քեզ. {ո՛չ} թէ իբրեւ տան տէր, այլ իբրեւ ինձանից առ

Չկային այնուհետեւ մէջտեղումը ոչ ձոր, {ո՛չ} պառաւներ, ո՛չ խարուկ, ո՛չ պտուկ եւ ո՛

ետեւ մէջտեղումը ոչ ձոր, ո՛չ պառաւներ, {ո՛չ} խարուկ, ո՛չ պտուկ եւ ո՛չ կատու: Ան

մը ոչ ձոր, ո՛չ պառաւներ, ո՛չ խարուկ, {ո՛չ} պտուկ եւ ո՛չ կատու: Անձրեւը կտրած է

՛չ պառաւներ, ո՛չ խարուկ, ո՛չ պտուկ եւ {ո՛չ} կատու: Անձրեւը կտրած էր բոլորովին,

ասութեան. վասն որոյ սիրտը դադար չունէր {ո՛չ} թէ այն մասին, որ շուտով կամենում էր ամ

րամասն այդ մատանու պատմութիւնը, ապա թէ {ո՛չ}... Վերջին խօսքը ասելու ժամանակ Վա

այլն, այլ հրամայում է. նա կարծում է, {ո՛չ} եթէ միայն իւր ամուսնուն, որդուն, մերձ

եան ժամանակին. շատ տարիներ եմ ասում եւ {ո՛չ} թուականը իսկապէս, այն պատճառով, որ չգ

պահանջէր, մէք եւս այնքան չհեռացնէինք, {ո՛չ} այս կը լինէր եւ ո՛չ այն, եւ ամենայն ին

յնքան չհեռացնէինք, ո՛չ այս կը լինէր եւ {ո՛չ} այն, եւ ամենայն ինչ կ՚անցանէր խաղաղութ

, լաց ես լինում, ի՛նչ պատճառով: - {Ո՛չ}, մայրիկ, ասեղով ծակեցի ձեռքս, նորա հ

մ են ամպերի բազմութիւնը: - Ամենեւին {ո՛չ}, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - ես շա

կ՚առնենք, - ասաց Թիւթիւնճի-Օղլուն, - եւ {ո՛չ} գալոց տարու օգոստոսին, այլ այս տարի:

պէս պատրաստ սպասում էիք: - Ամենեւին {ո՛չ}, - պատասխանեց քահանան, - մէք մկրտութիւն

ում եւս, իւր հայրենասէր որդիների համար {ո՛չ} հաց ունէր եւ ո՛չ պատիւ. ամենայն մարդ մ

րենասէր որդիների համար ո՛չ հաց ունէր եւ {ո՛չ} պատիւ. ամենայն մարդ մտածում էր առանձնա

այն պիտոյ է հասկանալ նորան։ Մեղաւոր չէ {ո՛չ} Մխիթարը եւ ո՛չ նորա յաջորդքը, այլ միայ

կանալ նորան։ Մեղաւոր չէ ո՛չ Մխիթարը եւ {ո՛չ} նորա յաջորդքը, այլ միայն արժանի մեր խո

ջի դնելով, յինքն յանկոյց զՀռովմ. բայց {ո՛չ} կամեցաւ ունիլ տեղի 'ի Հռովմ, զի մի պար

նչ խնդրեցաւ 'ի վանաց 'ի գալ հարկին, եւ {ո՛չ} լսելի եղեւ բացարձակ։ Էր, էր եւ արտաքի

իթարեանց ընդ Քօլլեճեանս, եւ սակայն այս {ո՛չ} հայի առ խնդիր ինչ եւ կամ հետեւողութիւն

դատել եւ ուղղել։ Ի վերայ այսր ամենայնի {ո՛չ} ուրանամ զուսումնասիրութիւն իւրեանց եւ մ

լ նոցա զուսումնարան ազգային, որոյ նման {ո՛չ} ուրէք երեւի յազգի մերում, եւ թէ բազում

մեր խօսքը միայն լինելութեան վերայ է եւ {ո՛չ} այսպէս կամ այլպէս լինելութեան վերայ։ Ե

ին կարող այլապէս տեսանել եւ քննել, եթէ {ո՛չ} հայելի օրինակով, որ թէեւ հազարաւոր տար

Մեր խօսքը այստեղ ընդհանուրի վերայ է եւ {ո՛չ} մի քանի մասնաւորի, որովհետեւ մարդկեղէն

չել Աստուածը եւ նորան երկրպագութիւն տալ {ո՛չ} թէ միայն Սամարիայի սարի վերայ կամ Երուս

ի վերայ, թէ ոչխարքը հովուի համար են եւ {ո՛չ} հովիւը՝ ոչխարի համար։ Հեռացնելով ժողո

բաթ յետոյ առանձին ժողովով վճռել էր, որ {ո՛չ} թէ միայն քահանայք անկին լինին այնուհետե

ով մի իմանալի եւ հոգեւոր Չինաստան, ուր {ո՛չ} ոք եւ ո՛չինչ օտարական չէր կարող ներս մտ

ք տեսեր ենք դժբաղդութեամբ վանքին մէջ որ {ո՛չ} միայն վարուք ճիզվիթ էին, այլեւ ճիզվիթ

ն նորոգութեան, որովհետեւ նա չէր ստացել {ո՛չ} այն դաստիարակութիւնը եւ ո՛չ ունեցել էր

չէր ստացել ո՛չ այն դաստիարակութիւնը եւ {ո՛չ} ունեցել էր ճանապարհ՝ ուսումնասիրելու հ

յսինքն՝ ուսումնականների համար, ապա թէ {ո՛չ}, ամբողջ ազգի համար։ Քառասուն Մխիթար ե

որան ամենայն ստոյգ լուսաւորութենից։ Եւ {ո՛չ} միայն Մխիթարեանք, որ շատ ցած են իւրեան

Ես զայն գիր յանձն էի արարեալ դատաստանի {ո՛չ} այսր եւ ոչ այնր, այլ սրբոյ եկեղեցւոյ զ

ցէ իմ հակառակ, եթէ յիմ կոյս եւս չիցէ, {ո՛չ} երկնչիմ, զի ես նորա եմ որդի, նա իմ մա

նա 'ի մայրենի իրաւանց իմ տէր է, յորմէ {ո՛չ} դադարիմ խնդրել ո՛չ թշնամեացս վրէժ, այլ

անց իմ տէր է, յորմէ ո՛չ դադարիմ խնդրել {ո՛չ} թշնամեացս վրէժ, այլ զդատաստան արդար մի

ք մինչեւ ջնջեսցուք զԱբբայեանսն, այլ թէ {ո՛չ} ննջեսցուք մինչեւ ոչ տեսցուք զխաղաղութիւ

ք եւ այլն եւ այլն։ Այսմ յանդիմանութեան {ո՛չ} կարելով տանել. - պու նէ՞- ասեն, - ջնջես

եր մանաւանդ Արեւելեայք, մտօք զօրաւոր, {ո՛չ} իրաւունս գիտեն եւ ո՛չ զիմաստութիւն ճանա

, մտօք զօրաւոր, ո՛չ իրաւունս գիտեն եւ {ո՛չ} զիմաստութիւն ճանաչեն, զի չեն ուսեալ,

ոյ, ուրեմն անմոլար էջ յայնժամ, ապա թէ {ո՛չ} անհարազատ գտանէր, դու զի ասես։ " Ոչ ք

չն ախորժես, ծանր լսել եւ ոչ ընդունիս, {ո՛չ} յայս նիւթ միայն, այլեւ յայլս։ Չեւ

աշակերտք։ Մեք կը պատասխանենք, եւ ոչ մի։ {Ո՛չ} թէ միայն չունի ազգը աշխարհական դպրոց տղ

նծայեալ ի Մոսկվա, յամի 1853: Ուստի եւ {ո՛չ} պէտք ինչ ծանօթաբանութեան զառնէն՝ որոյ

նել հեղինակին զլիաբերան գոհաբանութիւն, {ո՛չ} թէ անհատք ոմանք սահմանաւոր թուով յամբող

ց] տեսութիւնս եւ [բեղմնաւորի գաղափարս, {ո՛չ} [ապաքէն] ամենօրեայ փորձն ինքնին ախոյեան

ի բերանոյ սակաւուց], եւ այն վասն է՞ր. {ո՛չ} վասն բեղմնաւոր մտացն եւ լուսաւոր տեսութ

նախօս ոճոյն՝ գրելոյն: Զաւակն հայկական {ո՛չ} կարելով այլ եւս գնալ զճանապարհ մոլախոտե

ան ի միտ առեալ իմաստնապէս զգրուածս սորա {ո՛չ} խիլայէր մեծաւ յարգութեամբ զարժանաւորութ

ուք ապա զկարծիսդ իբր հաւանական, ապա թե {ո՛չ} զմերն յառաջ խաղացուցանեմք զընթացս բանից

ն Հելլենական ըստ ժամանակին], թերեւս եւ {ո՛չ} առանց գիտակցութեան, զի առ ասիականս որպ

ստուածապաշտութեան ունել խորհրդաբար, եւ {ո՛չ} հասկանալի ամենայն ում եք, որով հանդիսա

լի հեղինակքդ այդոքիկ ցայս վայր ժամանակի {ո՛չ} մարթացեալ ճանաչել զլուսափայլ ճշմարտութի

աչար, վասն զի աւերած բնականին եւ հնոյն {ո՛չ} կարէր սատար լինել կենդանութեան եւ նորոգ

ըստ աշխարհաց: Լեզու չէ՛ր այլ ինչ՝ եթէ {ո՛չ} գործարան եւ հնար՝ որով բաւական էր մտած

ացից՝ ո՛չինչ. մեռեալն լատինաբանութիւն {ո՛չ} եւս բաւելով նորանոր հանգամանաց եւ որպիս

ելոնեան խառնակութիւն ի խելապատակս հայոց {ո՛չ} գովեմք մեք, այլ ամենեւին հաւան եմք նոց

նդանութիւն մանկտոյն. մեք ի քննին մտեալ {ո՛չ} մի անգամ, գտանեմք ի նոսա պատմական ծանօ

րուածոյն իբրու ընդ մի օղ շարեալ, առ եւ {ո՛չ} մի հեղինակ գտանեմք, թո՛ղ զոմանս ի նոցա

եպհական լինել բովանդակ մարդկութեան, եւ {ո՛չ} իբրեւ խորհուրդ կամ գաղտնիք՝ յոր նուիրե

տղաբեր գործեսցէ զանդաստան մտաց՝ [մինչ] {ո՛չ} հասկանալ եւ տառապի [միայն] ընդ [աւելորդ

եւ վասն ո՞րոց. այժմեան ազգին հայոց որ {ո՛չ} հասկանայ զայդպիսիս, զորս թէպէտ եւ հասկ

դն, թող զբռնութիւն գազանական, այլ զէն {ո՛չ} ունի: Եղկելի՛ ճշմարտութիւն]:: Ոչ

քննեալ եւ մաղեալ իցէ զհինն դպրութիւն, {ո՛չ} տեսանէ ակներեւ զայս անհիմն եւ սուտ դատո

ցւոցն մատենագրութիւնք ի մերումս դարու. {ո՛չ} եւ ո՛չ կարեմք նոյնպէս համեմատել զմերս հ

ատենագրութիւնք ի մերումս դարու. ո՛չ եւ {ո՛չ} կարեմք նոյնպէս համեմատել զմերս հին դպրո

աստանօր, թէ պատուելի իմաստունք մեր դեռ {ո՛չ} կարեն հասկանալ՝ թէ ասացեալն Ազգ չէ այլ

անալ՝ թէ ասացեալն Ազգ չէ այլ ինչ, եթէ {ո՛չ} լեզու, առանց որոյ չէ մարթ լինել ազգի.

ռ ի լուսաւորութենէ, եւ թէ հինն լեզու՝ {ո՛չ} կարելով լինել նմա առաջնորդ ի լուսաւորու

հետեւեցուցանեն, թէ կործանի ազգն, եթէ {ո՛չ} թարթափեսցի առ նսեմ լուսով հնոյն մատենագ

նոցա առեալ հարցցուք զնոսա, թէ վասն է՞ր {ո՛չ} կործանեցան ազինք Եւրոպիոյ, կամուրջ հաս

րգութիւն ( Божественная комедия) գրեաց {ո՛չ} ի լեզու լատին, այլ ի հասարակաց հասկանա

մարեն զայս ամենայն յանուրջս անցեալ, եւ {ո՛չ} կամին զգալ, թէ որ ինչ ընդ եւրոպացիս էա

ցս քրիստոնէութեան աւանդեցին ազգին, եթէ {ո՛չ} ըստ այսմ կանոնի, գէթ այլապես, որչափ զ

անօրէից եւ ի մենարանս աբեղայից: Այո՛, {ո՛չ} շատ յառաջ քան զայս տպագրեաց ի Մոսկվա Մս

ւմն հայկազանց հիմնեալ հաստատիւր յայնժամ {ո՛չ} ի վերայ բանից եւ քարոզութեանց այլոց, ա

լեզուն՝ աղաչեմք ասել, եթէ զգայութիւն {ո՛չ} թելադրէ նմա անդէն առ նմին զխօսելիսն, ե

թեամբ հաստատելոյ զասացեալսն ցայս վայը, {ո՛չ} աւելորդ համարիմք քերել հարեւանցի զպատմո

ռն հրեշտակին կանխաւ առ նա առաքելոյ: Եւ {ո՛չ} կամեցեալ ձեռնունայն ի Հայս ելանել թափու

ռ ի կատարել զգործն, այլ եւ ի սմանէ ինչ {ո՛չ} օգտեալ ինքնին հանճարեղ մտացն առաջնորդու

օրինակ. " Եւ տեսանէ ( սուրբն Մեսրոպ) {ո՛չ} ի քուն երազ եւ ո՛չ յարթնութեան տեսիլ,

նէ ( սուրբն Մեսրոպ) ո՛չ ի քուն երազ եւ {ո՛չ} յարթնութեան տեսիլ, այլ ի սրտին գործարա

ձեան վերջք գծին կուտեալ ունէր քարն: Եւ {ո՛չ} միայն երեւութացաւ, այլ եւ հանգամանք ամ

նի Յունաց. այլ հանդիպեալ ատելութեան եւ {ո՛չ} ընդունելութեան ի վերակացուաց աշխարհին՝

այկաբանութեան մասին անզուգական, եւ ինչ {ո՛չ} մեղանչեմք եւ ո՛չ ըստ չափ ինչ զանցանեմք

ին անզուգական, եւ ինչ ո՛չ մեղանչեմք եւ {ո՛չ} ըստ չափ ինչ զանցանեմք՝ եթէ կոչել զսա հ

առողջ եւ կենդանի հայեցողութիւնք, առ եւ {ո՛չ} մի ընկերակիցս նորին գտանեմք: Յատկո

թարութեան հանդիպել հոգւոյ. եւ յիրաւի՝ {ո՛չ} իսկ վրիպէաք ի յուսոյ, եթէ աբեղենին գոր

կ վրիպէաք ի յուսոյ, եթէ աբեղենին գործք {ո՛չ} կսկծեցուցան էին զսիրտ մեր: Այլ եթէ յոս

դարս եւ լեզուին աղճատել ապացուցանի եթէ {ո՛չ} ի մէջ բերցուք զայլս պատմագրութեամբ Առաք

սանի զառաջինն է Կոստանդնուպօլիս, այլ՝ {ո՛չ} հաւանեալ ընդ այն Յակոբայ Կաթողիկոսի, հ

եանն վերաբերելոց, քանզի առ նմա գտանեմք {ո՛չ} միայն զմասնաւոր ինչ ստութիւն, այլ ի բո

ըստ քմաց նկարագրէ որպէս ինքն կամի, այլ {ո՛չ} որպէս իսկութիւն գործոյն ցուցանէ: Թո՛ղ

նալ զօրեմք: Այլ ի վերայ այսր ամ ենայնի {ո՛չ} եթէ միայն անօգուտ էր, այլ եւ հարկաւոր

է գերապատիւ Ստեփանոս վարդապետ Նազարեանց {ո՛չ} անարժան համարեսցի զայս գործ իւրումն աշխ

ի վերայ նորա, հանգամանաց աշխարհի, եւ {ո՛չ} իբրեւ ի վեր գերաշխարհիկ իմն էակի. այլ

ին դարուց տեսութեամբ, եւ կամ իբրեւ այր {ո՛չ} ուսումնասէր եւ ցանկացող լոկ ուսման եւ ո

չ ուսումնասէր եւ ցանկացող լոկ ուսման եւ {ո՛չ} իբրեւ ինքնացեալ ուսումնական, չկարաց ան

թէ պատուելի հարք Մխիթարեանք ինքեանք իսկ {ո՛չ} տեսանեն զանպատեհութիւն գործոյս, եւ թէ

ոց, զա՛յսմանէ է բովանդակ ճառս: Այո՛, {ո՛չ} պակասին եւ առ մեզ նախապաշարեալ անձինք,

այլ ազգն մեր ըստ ժամանակին ազդեցութեան {ո՛չ} ճանաչէ զտարազ զգեստու հնոցն, յորոց սակ

ուաց հինն հայախօսութեան յիշեալ հեղինակն {ո՛չ} երբէք կորուսանէ զիւր արժանաւորութիւն եւ

երբէք կորուսանէ զիւր արժանաւորութիւն եւ {ո՛չ} նսեմացուցանեն... անուան նորա մատենագ

ախոտեալ յերեքտասան դարուց հետէ: Թող զի {ո՛չ} երբէք կարող էին զմտաւ անգամ ածել այդպիս

եւ սնուցանել առ պտղաբեր գործելոյ, եթէ {ո՛չ} խօսիլ ընդ ազգին լեզուաւ՝ որոյ ուսանելո

տ Հայկական առակին ի [կոկիւսոն] հայոց եւ {ո՛չ} առ երես նետեալ զսքեմ աբեղայութեան՝ աղա

ութենէ առ անձնապահութեան եւ եթ... զի {ո՛չ} կարաց դատել, թէ չէր արժան զպակասեալս յ

եալ իմաստնոյն Հայոց տուեալ զպատասխանիսն {ո՛չ} անարժան համարեմք զնոյն կրկնել աստանօր,

եսին եւ այժմ համարեա՛ թէ անհետացել են, {ո՛չ} մինը չ'ստացաւ պատմութեան մէջ այն ասպարէ

նողքը թէպէտեւ երեւելի մարդիկ էին, բայց {ո՛չ} հարուստ։ Իգնատիոսը իւր տասն տարեկան հա

ւթեան մէջ էր, ընտրէ՞ այս ասպարէզը, թէ {ո՛չ}, յանկարծ երեւեցաւ նորան Աստուածամայրը

րկնքի տակ. նորա օտարութիւնը ժողոված էր {ո՛չ} թէ մի բնակութեան յարկի մէջ, այլ կապոյտ

շալի գիրք է, որին չեն կարող ընդդիմանալ {ո՛չ} մանկութիւնը, ո՛չ աշխարհայնութիւնը, ո՛

չեն կարող ընդդիմանալ ո՛չ մանկութիւնը, {ո՛չ} աշխարհայնութիւնը, ո՛չ հարստութիւնը եւ

՛չ մանկութիւնը, ո՛չ աշխարհայնութիւնը, {ո՛չ} հարստութիւնը եւ ո՛չ մինչեւ անգամ հպարտ

աշխարհայնութիւնը, ո՛չ հարստութիւնը եւ {ո՛չ} մինչեւ անգամ հպարտ անհաւատութիւնը։ Արդ

անուրը եւ պահանջում է դէպի իւր Աստուածը {ո՛չ} թէ մանկական սէր եւ խոնարհութիւն, այլ ս

քարոզելու համար։ Այս բանը այն միջոցին {ո՛չ} ոք չ'հասկացաւ։ Լօյոլայից յետոյ միւս նե

ին, թէ տեսանում էին իւրեանց առաջեւումը {ո՛չ} թէ մի հասարակ մարդ, այլ Աստուծոյ մարգա

ց կարծիքով շատ ցած ճանաչուած գործը, եւ {ո՛չ} վախենալ շատ բարձր պաշտօններից։ Այո՛,

քար։ Ճշմարիտը խօսելով եթէ ասենք, նա, {ո՛չ} այն է եւ ո՛չ այն. նորա հռչակուած սրբու

ը խօսելով եթէ ասենք, նա, ո՛չ այն է եւ {ո՛չ} այն. նորա հռչակուած սրբութիւնը ո՛չ այլ

եւ ո՛չ այն. նորա հռչակուած սրբութիւնը {ո՛չ} այլ ինչ էր, եթէ ո՛չ կամակոր մոլակրօնու

չակուած սրբութիւնը ո՛չ այլ ինչ էր, եթէ {ո՛չ} կամակոր մոլակրօնութիւն։ Նա իբրեւ Սպանի

րի ուխտը կատարւում էր հրապարակով, բայց {ո՛չ} հանդէսով։ Նոցա խոստմունքը այս էին՝ ող

ր Յիսուսեանքը։ Բայց այսուամենայնիւ {ո՛չ} թէ միայն օտարների, այլ եւ ինքեանց Յիսո

երից, գաւառականքը պարտական էին յայտնել {ո՛չ} թէ միայն այն բաների մասին, որ անմիջաբա

անափակւում եւ ո՛չինչ արգելք չէր նորան, {ո՛չ} տեղը, ո՛չ ազգութիւնը եւ ո՛չ մինչեւ անգ

եւ ո՛չինչ արգելք չէր նորան, ո՛չ տեղը, {ո՛չ} ազգութիւնը եւ ո՛չ մինչեւ անգամ հաւատը։

էր նորան, ո՛չ տեղը, ո՛չ ազգութիւնը եւ {ո՛չ} մինչեւ անգամ հաւատը։ Տանենք այժմ մ

us introducat duaestiones, այսինքն՝ " {Ո՛չ} ոք չէ պիտոյ յառաջ բերէ նոր խնդիրներ "։

եծ մարդ իւր մտքովը եւ բանականութենովը, {ո՛չ} երբէք։ Կարգը համարեա՛ թէ կրկնում է իւր

կոնդակներով, որ ամենեւին չէին մտածում {ո՛չ} առաքելութեանց, ո՛չ Պապի եւ ո՛չ մինչեւ

ենեւին չէին մտածում ո՛չ առաքելութեանց, {ո՛չ} Պապի եւ ո՛չ մինչեւ անգամ Քրիստոնէութեան

մտածում ո՛չ առաքելութեանց, ո՛չ Պապի եւ {ո՛չ} մինչեւ անգամ Քրիստոնէութեան վերայ, այլ

պացուցանելու համար, թէ Քրիստոնէութիւնը {ո՛չ} Հնդկաստանում, ո՛չ Ամերիկայում եւ ո՛չ Ա

, թէ Քրիստոնէութիւնը ո՛չ Հնդկաստանում, {ո՛չ} Ամերիկայում եւ ո՛չ Աֆրիկայում կարո՛ղ էր

ը ո՛չ Հնդկաստանում, ո՛չ Ամերիկայում եւ {ո՛չ} Աֆրիկայում կարո՛ղ էր հաստատուիլ՝ առանց

թիւնը Աւետարանական քրիստոնէութիւն չէր, {ո՛չ} առաքեալների եւ եկեղեցու առաջին վարդապետ

առաջին վարդապետների քրիստոնէութիւն, եւ {ո՛չ} մինչեւ անգամ Պապական Քրիստոնէութիւն։ Յ

թեան եւ փոքր մնաց, որ ջնջէին Արեւելքից {ո՛չ} թէ միայն Պապականութիւնը, այլ եւ Քրիստո

՝ ձեռքերում բռնած ունենալով կովի պոչ։ {Ո՛չ} ոք բարեպաշտ Հնդկացիներից չէր ուտում կով

պատարագի ժամանակ պահում էին առ հասարակ {ո՛չ} թէ Պապական, այլ Հնդկական արարողութիւն

վ, որ արհամարհում էր ստրուկները, բայց {ո՛չ} մինը այս սուրբ քարոզիչներից, տեսանելով

աջեւ հոգեւոր հանդէս կատարելու ժամանակ։ {Ո՛չ} ոք այն սուրբ քարոզիչներից չ'հերքեց ստրո

սրբում էր ազատութիւնը եւ հաւասարութիւնը {ո՛չ} միայն Հռովմէական Քաղաքացիների, այլ եւ

մուտք ստացաւ Կայսրի մօտ, որ չունէր եւ {ո՛չ} մի չինացի, դաստիարակ դարձաւ Կայսերական

ութիւնքը Յիսուսեանների մասին, ասաց. " {Ո՛չ} ոք չի հաւատայ այն մարդերին, որ կամենու

անի դուռի մօտ պահապանք էին կանգնած, եւ {ո՛չ} ոք, մինչեւ անգամ եւ իւր մարդիկը, չէին

ութիւն իւրեանց ուխտերին համաձայն, բայց {ո՛չ} բոլորովին կատարեալ, այլ այս պայմանով,

ապացուցանէ, թէ ինքը կատարեց այս գործը {ո՛չ} եթէ Պապից երկիւղ կրելով։ " Paris vaut

ր այնքան երկար ժամանակ զբաղեցուցել էր, {ո՛չ} թէ միայն Ֆրանսիան, այլ եւ բոլոր Եւրոպա

որան. եւ այս սրբակաց ծերութեան ժամանակ {ո՛չ} ոք չէր կարող ճանաչել երբեմն մեծ թագաւոր

եմ առնել այժմ։ Եթէ դուք խաբեցիք ինձ, {ո՛չ} ես, այլ դուք պիտոյ է պատասխան տաք Աստո

րից մինը, իւր կեանքի վերջին օրերումը, {ո՛չ} թէ միայն օտարացաւ ժողովրդից, այլ եւ ատ

Ֆրանսիայի Արքունեաց հետ, ներգործում էր {ո՛չ} միայն Ֆրանսիայի վերայ, այլ եւ ամբողջ Ե

նորանց առանց Գեներալի հրամանին, ուրեմն {ո՛չ} թէ ամբողջ Կարգը, այլ վերեւումը յիշած ն

թող լինի այնպէս, ինչպէս որ է, ապա թէ {ո՛չ} թող չ'լինի ")։ Պարլամենտի ցանկութիւնը

դառնում այս ընկերութեանը, դադարում էր {ո՛չ} թէ միայն քաղաքացի լինելուց, այլ եւ մար

նքների մէջ զտանում ենք միայն այո՛, կամ {ո՛չ}. երրորդը չկայ: Չմոռանան այս խօսքը այն

նորա վերայ արդարադատութեան փայլակները, {ո՛չ} միայն ժամանակաւոր կերպով քահանայութիւնը

ւորութեանը, իսկ արդ, ո՛վ է եկեղեցին, {ո՛չ} ապաքէն հաւատացեալների բազմութիւնը անխտի

որպէս անդամ հայկական ազգի եւ եկեղեցու, {ո՛չ} միայն համաձայն եմ Մեղուի վճռին, այլ աւ

սը եւս պիտոյ է հրամանակատար լինէր. եթէ {ո՛չ}, նոյն ուղտը նորա դրանը կը չոքէր. միեւ

ականների մտրակին չէինք արժանանում. եթէ {ո՛չ}, այդ եւս կը լինէր ինձ համար մէկ աւելի

դուք ինքներդ օգնութիւն հասուցանէք, եթէ {ո՛չ}, ինձ եւս գերի կը վարեն դէպի Մասեաց յաղ

ծականութիւն, չէ կարող քննել, ուստի եւ {ո՛չ} քրքրել, այլ միայն արժանի լինել, որ դո

, որ թէեւ մեզ հասկանալի այլ ընդհանուրին {ո՛չ}, մնացել են առանց բացատրութեան, թէեւ շ

ան է, որ Գարեգնի ողբի պէս կը լինի, որ {ո՛չ} բարով պիտի ասէր։ Եթէ ստոյգ ասենք,

այնտեղ հալվելով եւ քիմիաբար ( ֆիզիկաբար {ո՛չ} ) միանալով պիտի դուրս գան ոչ որպէս թլպա

ի ծեղի չափ թող շնորհակալ լինին, ինձնից {ո՛չ}, այլ պ. Պռօշեանցից, որի գործը պատճառ

կացնել, թէ բծախնդրութիւն է մեր արածը, {ո՛չ} այլ մենք այդ բոլորի վրայ թէ խօսում ենք

րի տակ հինգ տարի ընկճված էինք մենք էլ։ {Ո՛չ}. այդ տակաւին խորհուրդ ունէր եւ սկզբուն

նաւ հանդէս չունի։ Երկրորդ, ոյ-ը ու-ից {ո՛չ} միայն աւելի հասկանալի չէ, այլ շուտով ա

ն, կարդացած րոպէին, չէ կարող հասկանալ {ո՛չ} հին լեզուի եւ ո՛չ օտարից առնված բառերը

ն, չէ կարող հասկանալ ո՛չ հին լեզուի եւ {ո՛չ} օտարից առնված բառերը. այստեղ ո՛չ ժողով

ւի եւ ո՛չ օտարից առնված բառերը. այստեղ {ո՛չ} ժողովուրդն է մեղաւոր, ո՛չ հեղինակը։ Ի

երը. այստեղ ո՛չ ժողովուրդն է մեղաւոր, {ո՛չ} հեղինակը։ Ինչ անէ ժողովուրդը, որ չգիտ

ութը կամ ինը տարեկանը: Եւ այդ հասակում {ո՛չ} կազմուածքի բնական աճելութիւնը, ո՛չ իմա

ում ո՛չ կազմուածքի բնական աճելութիւնը, {ո՛չ} իմացականի եւ զգայականի ախտերը կարող էին

իր գործունէութեան վրայ: Էապէս, Տիրանի {ո՛չ} թըլիսմը, այլ դաւաճանութիւնքը քանդում ե

մատից եւ տան ծածքը պատերից խլող մրրիկ, {ո՛չ}, այլ այնպիսի խաղաղ երեւոյթք, որ չեն պ

եսական գաղափար, մնային մարդու գլխում, {ո՛չ}. նոքա շատ անգամ մարմին են առնում Շիւայ

էլ ոչինչ չմնաց, այս չէ, այն չէ: {Ո՛չ}, մնաց եւ մեր կարծիքով աւելի հաւանականը

լուսին եւ զաստեղս զորս նա հաստատեաց ", {ո՛չ}. հերիք չէ այս, այլեւ արգելում է, որ

այ է, թէեւ, այո՛, Ցիմմերմանի ֆիզիկան {ո՛չ} բնաւ անօգուտ է եւ ուսանողներին: Հ

ա ուրեմն պիտի լոյս գործ դնեն: Խաւարը, {ո՛չ} ինքն իրեն կը փարատուի եւ ոչ խաւարով կամ

առի մէջ օտար ձեւ, օտար ոճ, կամ, բնաւ {ո՛չ}, այլ նորա յառաջաբանի լեզուն: Եւ հեղին

խօսքերը ասելով խունկ ենք ծխում ազգին, {ո՛չ}. միայն ճշմարտութիւնն ենք խոստովանում:

ամէն բանն էլ փողով ա, գեղըցուն էլ ունի {ո՛չ}. մերն ա որ մէջտեղը փչանում ա: Մարդս մ

հեղեղից առաջ մնացած գաղափարների քարոզ: {Ո՛չ} գիրք, ո՛չ կարդացող. դպրոց էլ հարկաւոր

ջ մնացած գաղափարների քարոզ: Ո՛չ գիրք, {ո՛չ} կարդացող. դպրոց էլ հարկաւոր չէ: Թո՛ղ

մարտութեան ջրի ընթացքի հանդէպը, ապա թէ {ո՛չ}, ամենեւին հակառակելու տեղիք չկար այն բ

ցկութիւնը իրաւունք չէ։ Աշխարհիս երեսին {ո՛չ} դրական գեղեցիկ կայ եւ ո՛չ դրական գեղեցկ

խարհիս երեսին ո՛չ դրական գեղեցիկ կայ եւ {ո՛չ} դրական գեղեցկութիւն. ամեն բան կախւում

ս Լաբրադօրի Էսկիմոսների մէջ, որովհետեւ {ո՛չ} Փարիզեան տարազաւորը իր շորերով կարող էր

կարող էր ապրիլ արջային շրջանակի տակ եւ {ո՛չ} Լուկուլլոսը իր կերակուրներով՝ նոր Գրեն

ութիւնը, կամ նորի դրական տգեղութիւնը, {ո՛չ}, այլ միայն թոյլ տալով, եւ թոյլ տալուց

, թէ չէ, թէեւ այն ժամանակ Իսրայէլը էլ {ո՛չ} ամպ էր տեսնում, ո՛չ սիւնը, ո՛չ Եհովայ

ամանակ Իսրայէլը էլ ո՛չ ամպ էր տեսնում, {ո՛չ} սիւնը, ո՛չ Եհովայի կրակն ու բոցը, ո՛չ

էլը էլ ո՛չ ամպ էր տեսնում, ո՛չ սիւնը, {ո՛չ} Եհովայի կրակն ու բոցը, ո՛չ Մովսէս կար

ո՛չ սիւնը, ո՛չ Եհովայի կրակն ու բոցը, {ո՛չ} Մովսէս կար եւ ո՛չ Եղիա։ Ի՛նչ է պատճառը

ովայի կրակն ու բոցը, ո՛չ Մովսէս կար եւ {ո՛չ} Եղիա։ Ի՛նչ է պատճառը, որ Եգիպտոսից դո

ւ, մինչեւ ո՞ւր հասնում է իր նմանների ( {ո՛չ} մունջերի) կարողութիւնքը եւ ձգտողութիւն

է նորա տեսութիւնը՝ ապացուցէք. բայց եւ {ո՛չ} այդ դիպուածում իրաւունք ունիք դատապարտե

իճան աստիճան թողուին իրենց կերպարանքը, {ո՛չ}, բարոյական խնդիրը չքանում է ական թօթափ

"։ Ո՛հ, եթէ սա լինէր հասարակաց ազգի, {ո՛չ} սա, այլ երկու աստիճան տակաւին սորանից

յին լոկ իրենց շրջապատի վերաբերութեամբ։ {Ո՛չ}, մշակութիւնը պիտի լինէր աւելի ազատ, ա

գին ճշմարտութեան, որ ի Հօրէն ելանէ ": {Ո՛չինչ} առնու յՈրդւոյ, եւ ո՛չ յառաջ գայ յՈրդւո

այո՛ զներելի եւ զփոշետեսակ մեղս, զորմէ {ո՛չինչ} խօսեցեալ Այվազովսքւոյ, գուցէ համարի ի

ան ", ըստ իրին հրատարակէ զմատեան ինչ, {ո՛չինչ} նուազ քան " զվարժութիւն հոգեւոր պաշտեալ

յց ի՞նչ օգուտ կարո՛ղ էր քաղել դորանից։ {Ո՛չինչ}, եւ Աստուած վկայ է, ո՛չինչ։ Մարդկայի

դորանից։ Ո՛չինչ, եւ Աստուած վկայ է, {ո՛չինչ} ։ Մարդկային մարմինը երբէք չէ կարող սնան

ործակատար գտանուի. միմիայն հեղինակները {ո՛չինչ} չեն կարո՛ղ առնել։ Դնենք, թէ գրեցին շա

ալի եւ հոգեւոր Չինաստան, ուր ո՛չ ոք եւ {ո՛չինչ} օտարական չէր կարող ներս մտանել, ունի ի

առք Եւրոպիոյ՝ Հռովմէականս անուանեալք. {ո՛չինչ}, եւ կրկին անգամ ասացից՝ ո՛չինչ. մեռե

եալք. ո՛չինչ, եւ կրկին անգամ ասացից՝ {ո՛չինչ}. մեռեալն լատինաբանութիւն ո՛չ եւս բաւել

ոզել փողոցներում եւ հրապարակներում։ Նա {ո՛չինչ} չ'գիտէր. ուսել էր ո՛վ գիտէ ինչ Աստուած

ի առանձին սենեակի մէջ ( conclavium) եւ {ո՛չինչ} կերակուր չէին ընդունում, բացի լոկ հացի

ճառ, ոչինչ բանով չէր սահմանափակւում եւ {ո՛չինչ} արգելք չէր նորան, ո՛չ տեղը, ո՛չ ազգու

նքի մէջ եղողներին օգնական գտանուիլ, թէ {ո՛չինչ} ազգ չի կորչի, եթէ նորա լեզուն պատշաճաւ

յն ինչ նովաւ եղեւ եւ առանց նորա եղեւ եւ {ո՛չինչ} որ ինչ եղեւն. նովաւ կեանք էր "։ "

ն եւ կարող կլինի գիտակցաբար հասկանալ թե {ո՛վ} էր յուր բարեկամը եւ ո՛վ էր թշնամին:

բար հասկանալ թե ո՛վ էր յուր բարեկամը եւ {ո՛վ} էր թշնամին: Մեսսինայի դղյակը դեռեւս

մ ժամանակի: Այլ թէ մտացածինդ այդ նամակ {ո՛վ} իցէ գրեալ, զինչ բովանդակութիւն նամակին

մ ժամանակի, այլ թէ մտացածինդ այդ նամակ {ո՛վ} իցէ գրեալ եւ ոյք բողոքաւորք զայնմանէ,

չէ վաւերական: Առ այս ասեմ ցնա- եւ {ո՛վ} ասաց ձեզ, թէ կտակ իցէ երկրորդն, այդ լ

կորուսելոյ զշաղկապ միաբանութեան, բայց {ո՛վ} արդեօք կարիցէ խաբիլ ի տեսանել ի թուղթս

ն եմ ասում, եւ սուտ չկայ խօսածիս մէջ. {ո՛վ} կարող է արգելուլ ճշմարտութեան ճանապարհը

քեզ, որ այդպիսի գործերով ես պարապում. {ո՛վ} գիտէ, որքա՛ն խեղճ Հայ պատանիք անբաղդաց

եւ թուք ու մուր արձակուեն նոցա վերայ։ {Ո՛վ} Պարոններ, ազգը այս տեսակ կրթութիւն չի

լինի, որովհետեւ, առանց իւր անունը եւ {ո՛վ} լինելը ծառայիս յայտնելու, հրամայել էր

եւ ոչինչ հնար չկայ դուրս գնալու: - {Ո՛վ} գիտէ՝ դարձեալ ինչ բանով ես պարապած. դ

շատ հարկաւոր գործը, խելքիդ աղ առնեմ. {ո՛վ} մարդ, տարիքդ քառասունից անցել են, քո

, ինչ է, մեր տղա՛յ, եւ եթէ բարկացար, {ո՛վ} է վախենում քեզանից, ես դեռ երազս պիտի

ելու էր դէպի ջլային ( feb. nervosa): {Ո՛վ} կարող է երաշխաւոր լինել, որ մի փոքր սո

չ կամին, առնեն "՝ առանց մտածելու, թէ {ո՛վ} են այդ կամեցողքը եւ առնողքը, ո՞չ ապաքէ

ձութիւն էր ցոյց տուել մեր ազգին ": {Ո՛վ} Նախախնամութիւն, եթէ, արդարեւ, այսպէս

ութենից յառաջ աստուածաբանութեան վերայ: {Ո՛վ} է ասել նորան, որ, կրթութիւն ստանալով

բերանին, աչքս՝ դուռը, նստած եմ, թէ {ո՛վ} արդեօք շնորհ կը բերէ իմ մօտ կամ ո՛ր բար

, պիտի լսես մեզ ": " Չկամիմ լսել, եւ {ո՛վ} դրել է ձեզ հոգաբարձու իմ վերայ. մի՞թէ

լով, որ բանամ նորան: Երբ բացեցի, {ո՛վ} խայտառակութեանս, գտայ կապոցի մէջ հին ե

ւմ էք բարոյականութեան ընդդէմը... - {Ո՛վ} է ասել ձեզ, թէ մեք քարոզում ենք ընդդէմ

րես դատարկ մնաց Յիշատակարանումս: - {Ո՛վ} Յիշատակարան՝ դու իմ առաջին եւ վերջին մ

, պարզուելու չեն երբէք՝ իմանալով, թէ {ո՛վ} որքան գետին կամ կալուածք ընծայել է այս

աք մեր արիւնը ծծելէն... Ձեզ ասեմ, {ո՛վ} համախոհք եւ գիշատիչքդ Հայկեան սեռին, ա

նալով, կարող ենք եւ փոքրը կորուստնել: {Ո՛վ} է մեզանից ճանապարհ ընկնողը սարից սար եւ

ւ հերոսը գտանւում է թատրոնաբեմի վերայ։ {Ո՛վ} կը համարձակուի բերան բանալ. խոստովանիմ

ի խոստովանութիւնը: Եւ եթէ պատահի մեզ, {ո՛վ} գիտէ, ճանապարհորդութեամբ կամ այլ զանազ

Բողոք բողոքի քամակից, որի՞ ընդդէմ, {ո՛վ} ինչ կարող է առնել: Ժողովքներով վճռուեց

րէն, իսկ ինքը պիտի վաճառէ Թիւրքիոյ մէջ {ո՛վ} գիտէ, թէ ինչ կերպ կամ ինչ դրամով: Սոր

րաշխաւոր է: - Կառավարութի՞ւնը... {Ո՛վ} է կառավարութիւնը, ազգը չէ՞: - Չ

ոզութիւնը անուանէն նիւթականութիւն, կամ {ո՛վ} գիտէ, դեռեւս ինչ ութիւն: Մեք չեն

ի զառաջին դատաւորն իւրաքանչիւր ժամանակի {ո՛վ} եւ իցէ, որ եւ աստ յիշեալ երեք պարոնքն

րում թաքթաքուր Շտապում են երկուսով... {Ո՛վ} աչք, պահ մի եղիր կո՜յր: " Ո՞վ կը պատ

եղաւ սերովբէն. " Արդ շտապիր նաւարկել, {Ո՛վ} տէր Ադամ, հմտօրէն, Զի սրտերին առագաստ

ԻՑԻՍ, ՔՈ՛ՅՐ Սիրտ քո օտա՛ր լիցի, {ո՛վ} կոյս, Ընդ վայրայօն պչրանաց,

Եւ պաշտէր բագնօք: Իսկ զքեզ, {ո՛վ} կոյս, Շուշան դեռաբոյս, Ի

Կուսից ամոթլեաց: " Հիմէ՜ն, {ո՛վ} դու կո՛յս, Եւ պահեա՜լ անխախտ,

ի առ փառասիրութեան, ՚ի հարցանելն, եթէ {ո՛վ} իցէ մեծ, եւ այլն: Ունել Պետրոսի զաթոռ

պատգամ երկնային: Այլ դու, {ո՛վ} մարդ, այս աշխարհքում բեռնաւորուած յոյս

, աղքատ մարդ է անպաշտպան։ Ահա թէ {ո՛վ} այց կ՚երթայ մեր սիրելւոյ դամբանին,

զոհեր ` կեր կամ զգեստ, պատարագ: {Ո՛վ} խնամող եւ հաստիչ աջ, ո՜վ երկնային կառա

նց ճռվըղով Կ՚օրհնեն քո գալը, {Ո՛վ} երկնից դեսպան, Դու ես մեր կեանքի

. Կամ ունի՞ս դու ուրեւիցէ, {Ո՛վ} են արդեօք ազգակիցքդ: Հայ մ

րժելի: Բայց այս երազ էր... {ո՛վ} գիտէ, գուցէ այս երեկոյիս, Դարձեա

ճերմակցրո՛ւ քո ջրերով ": - {Ո՛վ} իմ չքնաղ, ասա՛, լսեմ, ով ես դու.

եմ նորան դարձեալ ասելով. Ասա՛, {ո՛վ} ես եւ կամ ուստի՛ ես եկած, Է՞ր տախ

, իմ սիրական, ասա՛ ինձ, Ասա՛, {ո՛վ} ես եւ կամ ուստի՛ դու եկար, Կամ այ

ասա՛, Ո՞վ է փորող օրիորդը եւ դու {ո՛վ}. Ինչո՛ւ այդպէս գիշատում էք իմ սիր

ս խօսքս ունինք բերանում: " {Ո՛վ} Հայր, ո՛վ դու Հայր, որ երկնքումն ես,

ինք բերանում: " Ո՛վ Հայր, {ո՛վ} դու Հայր, որ երկնքումն ես, Խնայ

Քո պատմած թշուառութիւնք անհամար. {Ո՛վ} հոգաց, ո՛վ վազեց լսել ազգի հռնչիւն,

ուառութիւնք անհամար. Ո՛վ հոգաց, {ո՛վ} վազեց լսել ազգի հռնչիւն, Ո՛վ ներ

ց, ո՛վ վազեց լսել ազգի հռնչիւն, {Ո՛վ} ներկայ նորա մօտ, երբ փչում էր նա հոգին

օտ, երբ փչում էր նա հոգին: {Ո՛վ} սրբեց նեղուածի արտասուք աչքերից,

սրբեց նեղուածի արտասուք աչքերից, {Ո՛վ} ողբաց, բողոքեց, երբ խլեցին հաց որբից

զարմացած, Ասելով " մեծ է փառքդ, {ո՛վ} Աստուա՛ծ... " Եւ ահա տեսայ մի մար

ակով սատանայ խարդախ։ Ասեց. {ո՛վ} Գիրսաս, ծառայ հաւատար, Չկամիմ թո

յս անօրէնութիւնների ընդդէմ բողոքելուց, {ո՛վ} պիտի համարձակի բռնանալ մեր ազատ խղճմտան

ութիւնը կորուստի անդունդը գլորելու: {Ո՛վ} հայոց ազգը իւր շահաստացութեան եւ պատուա

տապարտել նորան որպէս կրօնադրուժ: Եւ {ո՛վ} է այս դատապարտողը, որ արդէն երկու անգա

Այվազովսքին ինչի՞ համար ընդունեց: - {Ո՛վ} է այդ հարցանողը: ( Պր. Այվազովսքին

րայ յանցանք գնելը զրպարտութիւն է: - {Ո՛վ} է այդ հետախոյզը: ( Պ. Այվազովսքին

փոխուել է աշխարհը։ Ճշմարիտ է, եւ {ո՛վ} կարող էր ուրանալ, մեր Ազգի մէջ կան շատ

ւսիսային ամերիկեան դաշնակցութիւնը: {Ո՛վ} չէ տեսնում, որ անգլիական սահմանադրութի

: Իհարկէ, ով որ չէ ուսել թէ ի՛նչ է եւ {ո՛վ} է Վոլթէռը եւ միայն անունն է լսել եւ ճան

ւն եւ ազատ իրաւունքի բռնաբարութիւն: Եւ {ո՛վ} կարող է գործ դնել այղ հնարը: Եւ այն,

нное начало), որ կայ Ռուսիոյ մէջ բայց {ո՛վ} գիտէ թէ երբ կարող են զարթել Անգլիոյ եւ

ը նա բաց արեց, եւ ինձ հարցրեց այսպէս: {Ո՛վ} ես դու, անծանօթ բարեկամ, որտեղի՞ց ես

գիտենայի ձեր տրտմութեան պատճառը, եւ թէ {ո՛վ} էիք դուք: Եթէ կարելի է, պատմի՛ր, աղա

, որ նոյնութեամբ դնում եմ այստեղ: {Ո՛վ} դու անմահ պատմութիւն, ասաց նա, եւ դաս

է իւր ասպարէզը աշխարհիս հրապարակի մէջ: {Ո՛վ} պարծանք ճշմարտութեան մի մարդ, որ սօրայ

արմինը մահուան օթեւանի մէջ չամփոփուած: {Ո՛վ} դժոխային կիրք: Դիցո՛ւք թէ նա կարծում է

յն զարմանալի մարդու՝ Եղիայի գովութիւնը {ո՛վ} արդեօք բերնով կարող է պատմել, որ մարմն

ջ "։ Եւ իսկո՛յն, սորա քամակից, թէ " {ո՛վ} որ պոռնի՛կ է, կամ պի՛ղծ, կամ ագա՛հ,

ց գրուածոց մէ՛ջ անգամ կարդում են, թէ " {ո՛վ} որ Հոգին Սո՛ւրբը հայհոյէ, նորա մեղքը չ

տապել իսկոյն թողութիւն կը ստանայ։ Բայց {ո՛վ} որ յիմար կոյսերի ձեւո՛վ կամենայ ազատու

մ. " Ինձ մօտ եկէ՛ք, ամեն հոգնածներ եւ {ո՛վ} որ ծանր բեռներ ունի, եւ ես կը հանգստաց

ամբ ուղարկեցին մեզ վերը դրուած գրքերը, {ո՛վ} ինչ ունէր։ Մի քանիսը այդ գրքերից, ինչ

անը։ § 8. Այս Համազասպ Մամիկոնեանի {ո՛վ} լինելը մեզ չէ ասում Պատմութիւնը, ուստի

. Ա., եր. 540)։ Մէկը հարցնէ, թէ, {ո՛վ} վարդապետ, ո՛վ է վիզդ չաթու ձգել, որ ա

0)։ Մէկը հարցնէ, թէ, ո՛վ վարդապետ, {ո՛վ} է վիզդ չաթու ձգել, որ առաջ Վռամշապուհի

անով Յունաստան գնացել. թո՛ղ այսուհետեւ {ո՛վ} ինչ կամի, խօսի։ § 19. Այս Կամսարա

ում, թէ որ ասում է՝ " ծառայք նորա "։ {Ո՛վ} է այս նան, կամ որի՛ ծառայքն են, որ ու

յս հարցասիրութեան արժանի տեղեկութիւնը։ {Ո՛վ} է արդեօք նորան պատմում, թէ Փարպեցին,

, թէ մարդո՞ւ անուն է, թէ տեղի, եւ թէ {ո՛վ} էր այդ մարդը, կամ ո՛ւր՝ տեղը։ Մենք ա

էփի եւ Սուրբ Սահակ Ռշտունեաց եպիսկոպոսի {ո՛վ} եւ ինչ լինելը, յարում է. " Իսկ այլքս

սի վճռական խօսքը լսելու համար։ Բայց {ո՛վ} վատաբաղդութեան ազգիս. կաթողիկոսը ժաման

ւարճալի առածները. պատմում էինք միմեանց {ո՛վ} ինչ գիտէր նորա վարքից, մի խօսքով՝ բոլ

իւն, ուր դարձեալ կանո՛ն գրեցի չճանաչել {ո՛վ} է թագաւորը եւ ո՛վ է ժողովուրդը: Այս բա

կանո՛ն գրեցի չճանաչել ո՛վ է թագաւորը եւ {ո՛վ} է ժողովուրդը: Այս բանի հետեւանքից կարե

այլագոյն տէր, նա առաւել ճիշտ գիտէ, թէ {ո՛վ} կայ դժոխքումը. պատճառ, նա իւր ամբողջ

է քո գրեանքը ինձ ժառանգութիւն չմնային, {ո՛վ} գիտէ, ո՛վ կարող է երաշխաւոր լինել, գո

ը ինձ ժառանգութիւն չմնային, ո՛վ գիտէ, {ո՛վ} կարող է երաշխաւոր լինել, գուցէ ես եւս

ելայ պարսպի վերայ, կամելով տեսանել թէ {ո՛վ} էր այն, եւ ահա ոչ ոք չկար... բայց.

պտուկի մէջ, եւ հարցանէի նորանից, նորա {ո՛վ} եւ ինչ լինելը: - Քեզ արդէն յայտնի

ի ունի, մարդը խօսում է եւ այլն: Նախ, {ո՛վ} է տեսել այդ հոգին, մարդու վիզը որ կտրե

սուն եւ հինգն է, նա պիտոյ է համաձայնի․ {ո՛վ} չգիտէ, որ ամսի քառասուն եւ հինգը չէ կա

սը: - Սատանան գիտէ նորա խորհուրդը․ {ո՛վ} գիտէ, թէ ինչ օձեր նստած կան նորա փորու

նուրդը եւ կարելի եղաւ քննել նորան... {Ո՛վ}, բաղդիս, գործողութիւնը յաջողուել էր ա

վկայէ ": Այնուհետեւ մի ամբողջ տարի {ո՛վ} էր եկեղեցու մօտ եկողը, ո՛վ էր հաշիւ հա

ամբողջ տարի ո՛վ էր եկեղեցու մօտ եկողը, {ո՛վ} էր հաշիւ հարցնողը: Տարեգլխին, նոյն քա

ստների մասին: Նոքա ինչո՛վ մեղաւոր են, {ո՛վ} կրթեց ու դաստիարակեց նորանց, եւ նոքա ի

ան է, որովհետեւ մեք նորա մէջ ենք... {Ո՛վ} բաբելոնեան խառնակութեանս մտքերի. բայց

ւ մի անախորժութեան անլուծանելի մակարդ: {Ո՛վ} ճանապարհից հանեց իմ դուստրը, եթէ ոչ նա

նապարհից հանեց իմ դուստրը, եթէ ոչ նա. {ո՛վ} սովորեցուց նորան... ա՛հ, մտածելը ան

ոնի ուշադրութիւնը դէպի այն կողմը: -{Ո՛վ} է այդտեղ, - գոռաց պ. Յովնաթանեանցը բի

մ ամսական ծառայութեան վարձը: - Քեզ {ո՛վ} է կարգել հինգ մանէթ թոշակ. քո պէս ծառա

անը... ինչ յիմար մտածութիւնք. Կոմսը {ո՛վ} է, որ Յովնաթանեանցը երկիւղ կրէ նորանից

նչ կ՚անցանէր խաղաղութեամբ, բայց այժմ, {ո՛վ} գիտէ, գուցէ... - Ինչ գուցէ, ի՞ն

ական օրհնութիւնը: - Ի՞նչ ես ասում, {ո՛վ} մա՛րդ: - Ճշմարիտ, եւ ես ինքս զարմա

եան բնական իրաւունքը։ Եւ ճշմարիտ. {ո՛վ} մեզանից բողոքելու չէր, եթէ մի բարբարոս

լ. ով որ ականջ ունի լսելու, թող լսէ, {ո՛վ} որ հասկանալու գործարան ունի խելապատակու

րայ հասարակութեան մերոյ։ Զի՞ կայ ձեր, {ո՛վ} դուք, եւ հասարակութեան մերոյ, յիս ձգե

այլն "։ Եթէ սուրբ ժողովն յիմ կոյս է, {ո՛վ} իցէ իմ հակառակ, եթէ յիմ կոյս եւս չիցէ

ն։ Աւասիկ ես պատրաստեալ եմ նահատակիլ, {ո՛վ} է ոսոխ իմ, ելցէ ընդդէմ. բայց քանզի իս

ր. զի կուրացաւ տուն իւր։ Զի՞ կուրացար {ո՛վ} դու, բարձրացո՛ եւ դու զտուն քո, զի թո

ակներում։ Նա ո՛չինչ չ'գիտէր. ուսել էր {ո՛վ} գիտէ ինչ Աստուածաբանութիւն, բայց խօսու

ն տիկինի տան մէջ, չ'իմացան իսկոյն, թէ {ո՛վ} վիրաւորեց թագաւորը։ Ինքը՝ Հենրիկոսը,

նուիրելու արժանաւորութեանը, իսկ արդ, {ո՛վ} է եկեղեցին, ո՛չ ապաքէն հաւատացեալների

թէ այդ ինչ ասելու բան է, որ ասում ես, {ո՛վ} չգիտէ։ Թէ ամենքը պարտակա՛ն են գիտենալ

ով կամ գործերով ցոյց են տալիս մեզ իրենց {ո՛վ} եւ ի՛նչ լինելը: Մեծ տարբերութիւն կայ տ

եցուցել պառաւներին, որ պատմեն ինձ, թէ {ո՛վ} է այս Նորինը կամ Նազարէթը, բայց ոչինչ

աւանդութիւն է այդ. աշտարակցոց կարծիքով {ո՛վ} է կամ ի՛նչ է այդ Նուրինը. ցաւում ենք,

բուն աստուծու ձեռքից: Ամէն հրաշք, որ {ո՛վ} եւ իցէ կարող էր մտածել, շատ ստո՛ր, շա

ատճառով չէ՞: " Անի քաղաքը անիծուած է. {ո՛վ} որ այնտեղ բնակուի, նոյնպէս կ՚անիծուի "

այդ խաւար դարերի գանձանակը իր լուման: {Ո՛վ} չգիտէ Էջմիածնի " Լուսաւորչու " ասուած ք

աշխատութիւնը: Հարկաւոր էր հոգի փրկել. {ո՛վ} կարող էր մեղադրել: Ակնթարթի մէջ զլւում

աւունք ունի այժմեան հայը այսպէս խօսել. {ո՛վ} հաւան չէ, գնա՛յ գերեզմանները փնտրէ 4.

ոքականութեան եւ անհաւատութեան օրօրոցը: {Ո՛վ} գիտէ, թէ ինչպէ՞ս անուշ է գալիս այս բաց

ումի եւ Կապիտոլիոնի աւերակների տակ։ {Ո՛վ} չգիտէ Բենվենուտտօ Չելլինու հոյակապ նստո

, նոյնքան եւ էլ աւելի երեսի վրայ ձգած։ {Ո՛վ} է մեղաւորը։ Անտարակոյս, ես, որ ասում

նում է բանը եւ էլ պատճառ չէ թողում, որ {ո՛վեւիցէ} համարէ նորան Հայոց կաթողիկոս։ Բացի սոր

նքը դէպի նա. ի հարկէ հասկանում ես, թէ {ո՛վի} մասին խօսում եմ, չկամիմ եւ նորա անունը

ղում հիմնավորապես չի ուսումնասիրել, թե {ո՛վքեր} են հայ բողոքականները եւ որ գլխավորն է,

յ էր գիրք շարադրել կամ օրագիր տպել: Եւ {ո՛վքեր} են կռուողքը, չկարծես հասարակ մարդիկ,

ը։ Բացի սոցանից, մենք չգիտենք, թէ {ո՛վքեր} էին նորան ուսում տալիս Աշուշայի տանը,

ւր մեջ: Իսկ եթե հայկական տպագրությունը {ո՛ր} աստիճանի մաքրության հասցուցինք, այդ իհ

որ հնար չունեի շարունակել. ի՞նչ անեի, {ո՛ր} քարին տայի գլուխս, մտածիր ինքդ ու հետո

առաջարկվում է հարյուրին տասն պրոցենտ, {ո՛ր} հարյուրից պիտի ստանան: Բոլոր կայքերի ա

քում, ո՛րքան է բոլորի արժողությունը եւ {ո՛ր} ճանապարհով հեշտ է կամ ո՛րքա՞ն ժամանակի

ն անարգությունը: Տեսե՛ք, թե մինչեւ {ո՛ր} աստիճան կատաղության հասանում է եսականու

ռուփիս: Գումարդ այդ տոմսակ է, չգիտեմ {ո՛ր} ընկերութեան ( акция), որ այժմ ՚ի պատճ

ս դեռեւս կմնամ այստեղ: Բայց վերադարձիս {ո՛ր} ճանապարհով կդառնամ Ռուսիա՝ Պոլսի՞ վերա

եռագիր, միայն չկարողացան ինձ ասել, թե {ո՛ր} դարին է վերաբերում. թերեւս այդ մասին խ

նձ համար այժմ կարեւորություն չունի, թե {ո՛ր} բարբառով ավելի նրբագեղ են խոսում, այսի

իտէք, թէ այսպիսի մի խուլ տեղում մինչեւ {ո՛ր} աստիճան զգալի է գեղեցիկ ձայների կարօտու

ով Պ. Իսահակեանցը ինքն չէ իմանում կշռի {ո՛ր} թաթի վերայ դնէ իւր ծանրութեան քարը: Այ

առավարութեան ղեկը ձեռքերնին ունին: {Ո՛ր} իշխանը քանի մի վաստակասէր հոգեւորական ի

թէ ո՛վ արդեօք շնորհ կը բերէ իմ մօտ կամ {ո՛ր} բարեկամս կը շտապէ մխիթարել ինձ իւր նամա

են, իսկ ես՝ միայն, ժամանակը՝ փոքր. {ո՛ր} մինին գրես: Դարձեալ Աստուած կեանք տայ

ձեր անխելութիւնը՝ նայելով, թէ մինչեւ {ո՛ր} աստիճան յիմար եւ բարբարոսական են ձեր պա

բէն վախճանած էր արդէն: Եւ չգիտենք, թէ {ո՛ր} առաջնորդին է վերաբերում, որ ընդդիմութի

ւ համար, արդարեւ վկայում է, թէ մինչեւ {ո՛ր} աստիճան աշխատում է նա ծաղկեցնել հայկակա

րձ չառնում, այլեւ պարտակա՞ն մնամ, այս {ո՛ր} աշխարհի կամ ինչ կրօնից թոյլ տրուած գործ

արծեցեալ երջանկութիւնը եւս խանգարելու: {Ո՛ր} է այն ընտանիքը կամ, աւելի լաւ, այն մա

խղճմտանքի առաջեւ՝ մտածելով, թէ մինչեւ {ո՛ր} աստիճան աւերանքի եւ բարոյական զեղխութեա

ն ունի իւր ծուխի ցուցակը, նա գիտէ, թէ {ո՛ր} գերդաստանի մէջ քանի զաւակ կայ, եւ եթէ

երի ստոյգ թիւը ներկայումս, եւ թէ որքան {ո՛ր} աշխարհում բնակւում է: Ես չգիտեմ՝ ինչ

թէ ինչ է պիտի օգնէ այս խնդրի լուծմանը, {ո՛ր} ուսումնականը մեր մէջ վիճակուած է այնպիս

անիս համար: §3. Մեզ գրում են, թէ {ո՛ր} զանցառութեան պատճառով չմերժեցինք լուրեր

այթ, խորամանկ քաղաքական խորհրդով: {Ո՛ր} մինը կարդաս. " Հայոց հոգեւորականութիւն

ն Ներսէս Երրորդի ժամանակակից անցքերին: {Ո՛ր} Հայը, որ փոքրիշատէ կարդալ գրել գիտէր,

ախատինքը, մարդավաճառ ստրկութիւնը: Այն {ո՛ր} սիրտն է, որ համակրութիւն չունի դէպի հի

իկայի այս դիւցազնական անձնազոհութիւնը, {ո՛ր} խղճմտանքն է, որ հաշտ կարող է մնալ Հարա

յս տեսակ ազատութեան անհնարաւորութիւնը: {Ո՛ր} երթայ 23 միլիոն ժողովուրդ, անհող եւ ան

Անօթք, որք պահեն զազգութիւն {ո՛ր} եւ է ազգի, երեք թուին ի փիլիսոփայութեա

ւն ընդհանրական եկեղեցւոյն Քրիստոսի, եւ {ո՛ր} է այս եկեղեցի, բաժանեալ ի բուն եկեղեցւ

մանկտւոյն այնու գրով, յարակցելով, թե {ո՛ր} եւ է գիրք կամ մատեան, որ ունի աւանդել

եւ խոստովանութիւն նորա. ձեռն մխել յայն {ո՛ր} եւ է մտօք, առ մեզ համարի սպանանել զազգ

Հոգու համար ուսում պէտք չէ, {Ո՛ր} սուրբերը ուսեալ էին. Կրօնի ծէսեր

Ես մօտեցայ եւ ասում եմ նազելով, {Ո՛ր} տեղից ես եկած այստեղ եւ ինչո՛ւ,

են յուրաքանչյուր մարդու, հասարակության {ո՛ր} դասին էլ որ նա պատկանելիս լինի. գիտնակ

է ինչ օրինակ է եղել մեր ձեռքում, եւ թէ {ո՛ր} տպագրութեան երեսներն ենք ցոյց տալիս։

պագրութեան տարին, միտքն էր պահում, թէ {ո՛ր} գրքում, որքան երես կայ. բայց այդ երես

յտեայ առանցքի վերայ, ցոյց է տալիս, թէ {ո՛ր} կողմից փչում էր քամին: Երեւակայել

եւ ու ոճը եւ վերահասու եղիր, որտե՛ղ եւ {ո՛ր} ազգ խօսում է մի այնպիսի լեզուով, որ ժա

հրդով, - հարց արեցին բարեկամքը: - {Ո՛ր} տեղում կարելի է խայտառակել մի այդպիսի մ

տուած ազատէ, - ասաց Շաքարեանցը: - {Ո՛ր} անզգամը խելացնոր չէ. եթէ մի մարդ նորա

՞նչ ես խօսում: - Ի՞նչ պիտի խօսեմ, {ո՛ր} դպրոցի աշակերտը տեսար, որ ազգը սիրէր ո

նչ գործնական օգուտ ունի հոգին ուսումից․ {ո՛ր} սուրբերը ուսեալ էին: Մարգարէքը հովիւ չ

Թմրեցաւ մնաց, աթոռի վերայ: {Ո՛ր} մինը յիշեմ. ես տեսայ դարձեալ, Մին

վերայ: Եթէ ինձանից հարցանէին, թէ {ո՛ր} բանից մանաւանդ զզւում եմ աշխարհի երեսին

ունի՛ հասարակաց իմ հետ, կամ ինչպէ՛ս եւ {ո՛ր} չափով ունի, այդ եթէ դուք ուրանաք, քաղ

ալ, - հարցրեց Թիւթիւնճի-օղլու տիկինը, - {ո՛ր} կողմ... Աստուած յաջողէ: - Տիկի՛ն

, բայց մեր հանգուցեալ հայրը չգիտէր, թէ {ո՛ր} մատանին էր այն. պատճառ, երկու հատ էին

խոստովանող ես դու, ես կ'ասեմ քեզ, թէ {ո՛ր} աստիճանի կամ ի՛նչ դրութեան մէջ էր քո բա

այս ճառի առաջին գլխումը, թէ " ասա՛ ինձ {ո՛ր} կրօնի խոստովանող ես դու, ես կ'ասեմ քեզ

խոստովանող ես դու, ես կ'ասեմ քեզ, թէ {ո՛ր} աստիճանի կամ ի՛նչ վիճակի մէջ էր քո բանա

ւմ ենք պատմութիւնից, թէ ի՛նչ վիճակի եւ {ո՛ր} աստիճանի մէջ էր Եւրոպացոց լուսաւորութիւ

ով վարձուած մշակներ։ Ահա թէ մինչեւ {ո՛ր} աստիճան սխալուել էր Մխիթարը իւր հաշւում

քահանայական կարգը, ձեռնադրուել քահանայ {ո՛ր} եպիսկոպոսից եւ կամենան։ Իգնատիոսի աշակ

բռնաւորական գաղափար ունինք։ Բռնութիւնը {ո՛ր} դիմակի կամ ինչ շպարի տակ եւս ծածկվի, ա

անալ, ում հարցնենք, որ մեզ չասէ, կամ {ո՛ր} բառարանը չէ կարող լուծել մեր տարակոյսը

ի բարձումից. տէրտէրը շատ էլ բարկացաւ, {ո՛ր} մինին ասես... մինը չի, տասը չի..

իշտ վատաբաղդութիւն կը համարեմ ինձ, եթէ {ո՛րեւիցէ} գնով խլուած էր իմ ազատութիւնը: Մեր կրօ

ռը կամ Նախիջեւան մնալու. արդխ նայինք, {ո՛րը} ավելի շուտով կհրամային, բայց Խրիմը ինձ

րդ չէ իմանում, թէ ո՞րի քամակից գնայ եւ {ո՛րը} ցոյց տայ: Մենք կ՚աշխատենք մի քանի բան

աշալի գործերի համար քեզ հաց չեն տալիս, {ո՛րը} կարող է քո պէտքերին ծառայել, Բենվենուտ

գետնահարկ ( поземельная повинность) թե {ո՛րչափ} ինչ իցէ հարկդ այդ ցարդ ոչինչ գիտեմ: Ո

ւր ազգի լուսաւորութեան աւազան: Բայց թէ {ո՛րչափ} յաջողեցաւ նոցա իրագործել իւրեանց գաղափա

վարագուրելու խօսել ճշմարտութիւնը, բայց {ո՛րչափ} խօսք եւ զրոյց կը բարձրանայ մի այլ աշխար

. " Եթէ զտանուտէրն Բէեղզեբուղ կոչեցին. {ո՛րչափ} եւս առաւել զընտանիս նորա " ( Մատթ., գ

եամբքն, զորս ի մէջ բերէ Խորենացին, թէ {ո՛րպես} Մար Իբաս առաքեալ ի Վաղարշակայ արքայէ Հա

րդապետաց նոցա. եւ յետ բազում դիպուածոց {ո՛րպէս} եկն 'ի միտս ժողովել զաշակերտս եւ ուսուց

այն Վահան գիրք է ջատագովութիւն Հայոց եւ {ո՛րպէս} լինիցի այս. ( պու նէ՞ փեհրիս եւ այլն)

անցեալն եւ զներկայն, ուստի եւ ապագայքն {ո՛րպէս} որդիք ի հօրէ բնաւորեալ են յառաջանալ:

ի փոքր ճաշակ տալ մեր ընթերցողներին, թէ {ո՛րպիսի} բան էր Պ. Խուդաբաշեւի գիրքը: Մեր

Վաղուց արդէն հասկացել էր Մխիթարը, թէ {ո՛րպիսի} ցած դրութեան մէջ էր իւր ազգը իմացական մ

ժողովրդի աչքում լինում են վարսաւիրայք, {ո՛րտեղ} է մնում բժիշկը, շատ մեծ յարգ ու արժանա

երես առ երես կանգնած էի Շամիլի առաջեւ, {ո՛րտեղ} մնացել էր իմ սառնարիւն դատողութիւնը, ա

Քեզ քաջ յայտնի լինելով, թէ մինչեւ {ո՛րտեղ} տարածւում էր հեղինակի գիտութիւնը ոչ միա

ելու լինի ազգին, իմանան հոգացողքը, թէ {ո՛րտեղ} ինչ էր պակաս կամ աւելորդ։ Տեղագրութիւն

այ մարդ, Հայ ազգ, ասա՛, արդեօք {Ո՛րտեղ} է քո հայրենիքդ. Կամ ունի՞ս դու ո

, ասա՛, ու՞ր է տունդ, Հայ մարդ, {ո՛րտեղ} քո կենտրոնդ, Ունի՞ս մի բան քեզ ս

տես Պ. Բէգզադէի ազգաբանութիւնը: - {Ո՛րտեղից} պիտի իմանամ: - Լսի՛ր ուրեմն, Բէգզ

տութեան համակարգութիւնը մերժենք, մարդը {ո՛րտեղից} ուսանի ուղիղ հասկանալ, եւ ամէն բան նոր

ողությունը եւ ո՛ր ճանապարհով հեշտ է կամ {ո՛րքա՞ն} ժամանակի մեջ գլուխ գալու գործ է այդ բան

կամ Ավետիքին գրիլ տվեք, եւ մեք փողն, {ո՛րքան} է նե, անպատճառ առաջի փոշտով կխրկինք ձե

ղաքը չէ կարող գուշակել եւ սահմանել, թե {ո՛րքան} ժամանակ հարկավոր էր մնալ Հնդկաստան, ու

ել է այն օրից, ո՛ւր է, ովի՛ ձեռքում, {ո՛րքան} է բոլորի արժողությունը եւ ո՛ր ճանապարհո

ծանրակշիռ եւ մեծախորհուրդ բանի վերայ՝ {ո՛րքան} ծանր դատապարտութեան արժանի էին այն ծնող

ր կարելի էր միլիոնաւոր փեթակներ պահել, {ո՛րքան} պարապ եւ ամայի թողած դաշտեր, որոնց վեր

որանից ուղիղ կրօն չկայ աշխարհի երեսին: {Ո՛րքան} վէճ ունեցել եմ կրօնի մասին, ո՛րքան բան

ն: Ո՛րքան վէճ ունեցել եմ կրօնի մասին, {ո՛րքան} բան գրել եմ այդ առարկայի վերայ, բայց ե

: Վաճառականութեան մէջ շահը եւ օգուտը, {ո՛րքան} ընթացք եւս կատարէ, ո՛րքան զանազան շրջա

եւ օգուտը, ո՛րքան ընթացք եւս կատարէ, {ո՛րքան} զանազան շրջաններ առնու, ի վերջոյ, էակ

րկնքումը փայլում ես պայծառ, Բայց {ո՛րքան} ստեպ լուսաւորում ես Ուրախ դէմքի տե

կայ չես միայն լոկ արտասուքի. Դու {ո՛րքան} յաճախ քո խաւար գահից Տեսող ես լինո

լուռ զարհուրանքի: Քո ճառագայթով {ո՛րքան} փայլել է Պողպատեայ սուրը ծխուած ա

աղացող պատանի է։ Մենք չգիտենք, թէ {ո՛րքան} ժամանակ տեւեց Փարպեցու, Վահանի սննդակց

ազգակցի խաղակից։ Մենք չգիտենք, թէ {ո՛րքան} ժամանակ մնաց Փարպեցին Աղանին աշակերտ եւ

սրբագրութիւնից. եւ պատճառը այս է, թէ {ո՛րքան} պ. Էմինը իրաւունք ունի գէթ շաղկապի վրա

յց մեր խոհական եւ մտածող Հայ սրտի համար {ո՛րքան} պիտոյ է ծանրանայ այս պատմութեան տրտում

րութիւնը, որից անշուշտ երեւում էր, թէ {ո՛րքան} ապահով էր նորա ապագան, ընկերութեան կառ

, որ խոստովանում էին այդ կրօնը։ Թէ {ո՛րքան} մեծախորհուրդ բան է կրօնը ընդհանրապէս,

այսչափ խօսելով, կամէինք ցոյց տալ, թէ {ո՛րքան} անհրաժեշտ է կրօնը մարդու համար։ Այո՛,

մ է այսպէս. այս խորհուրդը մեծ է, բայց {ո՛րքան} մեծ, այնքան եւ կորստական մարդկութեան հ

ի՜նչպէս գեղեցիկ են, ի՜նչպէս կատարեալ, {ո՛րքան} ներդաշնակութիւն կայ, ո՛րքան զուգապատշա

կատարեալ, ո՛րքան ներդաշնակութիւն կայ, {ո՛րքան} զուգապատշաճութիւն, ո՛րքան շնորհք, ինչ

ութիւն կայ, ո՛րքան զուգապատշաճութիւն, {ո՛րքան} շնորհք, ինչ ճարտարութիւն, խելքդ ինչ է

բանայ զբերան մեր առաջի ամենեցուն, այս {ո՛ւխտ} է, որ ստիպէ զմեզ անպատրուակ խօսիլ Ձեզ

պատճառով չենք կարող որոշակի դատել, թէ {ո՛ւմ} պատկանում են այդ անկատարութիւնքը՝ հեղի

, ամեն ուրիշից լաւ կարող էր իմանալ, թէ {ո՛ւմ} աշակերտ է ինքը, ապա ուրեմն առանց այլ ե

ընթերցողը պիտի դժուարանար հասկանալ, թէ {ո՛ւմ} է վերաբերում, մարգարէի՞ն, թէ աղաղակին

կը բերէի, խօսքս կշտին կտրուկ կ՚ըլներ, {ո՛ւմ} տունն ուզէի կը քանդէի, ումն ուզէի կը շ

ուք օրհնել ինձ մի նամակով, իմանաք, թե {ո՛ւր} եւ ի՛նչպես պիտո էր մակագրել: Եթե Ձեր հ

կատարել եւ ոչ գիտե, թե ի՛նչ ասել է կամ {ո՛ւր} է Կալկաթա: Մենք հատուկ խնդրում ենք Ձեզ

իմանա, թե ի՛նչ բան մնացել է այն օրից, {ո՛ւր} է, ովի՛ ձեռքում, ո՛րքան է բոլորի արժո

ւփիս: Այլ չերեւի ինչ ՚ի գործոցն եթէ {ո՛ւր} վախճանեցաւ այրն այն բարեպաշտ եւ յորո՞ց

հանգուցեալն ոչ յիշէ, թէ կտակակատար իւր {ո՛ւր} բնակի, ՚ի Բատավիա՞, եթէ՞ զի Հնդիկս,

ամենաերջանիկ րոպէներից մինը: Բայց {ո՛ւր} էին այս մտածութիւնքը այն ժամանակ, երբ

մ, ուրիշի աշխատութեամբ էր օրինակուած, {ո՛ւր} մնաց, որ հեղինակի եւ Սուրբ Սահակի մէջ

, որ անհրաժեշտ է ապրուստի համար: {Ո՛ւր} գնայ այժմ այն վաճառականը, ի՛նչ գործէ:

սական վիճակի մէջ անձեռնամերձ, անարատ: {Ո՛ւր} թողունք այն բերքերը, որ ո՛չ արուեստը ե

եան, ինչպէս թշնամի ենք բռնակալութեան, {ո՛ւր} կամ ինչ կերպով, որ յայտնուի: Գիտենք,

դառն աղքատութեամբ կնքում է իւր կեանքը, {ո՛ւր} մնացին նորա ժառանգները: - Բայց,

ը, որքանի՛ հասանում է բոլորի գումարը, {ո՛ւր} եւ որի՛ ձեռքում գտնւում են ներկայումս:

աւելի մեծ մասը, որ մնաց Լեհաստանում, {ո՛ւր} է, իւրեան եպիսկոպոսներով եւ քահանաներո

այումս, ի՛նչ ճանապարհ է մեր գնացածը եւ {ո՛ւր} է դորայ ելքը: Սոքա են ահա խնդիրքը,

7-18 տարեկան։ Այսպէս լինելով բանը՝ {ո՛ւր} կը մնայ Վարդանի ասելը, թէ Փարպեցին գոր

. Ժողովից յետոյ եղաւ՝ 433 թուականին։ {Ո՛ւր} կը մնայ Փարպեցուն նոցա աշակերտ եղած լին

քանի բան նոցա դպրոցում ուսել էր ասելը։ {Ո՛ւր} կը մնայ պ. Էմինի կարծիքը, թէ Փարպեցին

կիւղապէս " եւ այլն ( եր. 221-22)։ {Ո՛ւր} էին գնում Վահանը, Ս. Յովհան Մանդակուն

ռում։ Անշուշտ պ. Էմինին յայտնի է, թէ {ո՛ւր} էին Սիւնիք եւ ո՛ւր Անձեւացիք. ուրիշ ամ

Էմինին յայտնի է, թէ ո՛ւր էին Սիւնիք եւ {ո՛ւր} Անձեւացիք. ուրիշ ամենը թողած, նոցա մօ

թէ տեղի, եւ թէ ո՛վ էր այդ մարդը, կամ {ո՛ւր} ՝ տեղը։ Մենք այսքանը գիտենք, որ Փարպե

ի պատրիարքները, որպէս եւ Հռովմի Պապը. {ո՛ւր} մնաց, որ Յովհաննէս Աւետարանիչը լոկ երէ

էր ստացել նորա բուրդից եւ կաթից, եւ թէ {ո՛ւր}, կամ ի՛նչ բանի համար ծախք էր արել:

երով քարոզ ունէի այդ մասին ասելու... {ո՛ւր} էր այն երանութիւնը, որ հնար լինէր սրտի

արներ պատրաստելու պարտականութիւնք: {Ո՛ւր} մնացին նորա նախկին պարոնը կամ ընկերակից

մի անմեղ հայեացք ձգել անցաւորի վերայ: {Ո՛ւր} թողունք այն մեծախորհուրդ հոգացողութիւնը

րս ", որպէս լոկ քրիստոնեայ եղբօր հետ: {Ո՛ւր} մնաց նորա քահանայութիւնը: Պօղոսի

եղ տասնումի տարեկան աղջիկը դեռ տղայ է, {ո՛ւր} մնայ ութը կամ ինը տարեկանը: Եւ այդ հաս

թիւնքը։ Նա չգիտէ թէ ի՞նչ տեղից եկաւ եւ {ո՛ւր} է գնում։ ( Թէեւ այս բանը եւ շատ ուրիշն

50 լիբրէի, եւ կառավարութենից աւելի ո՛չ {ո՛ք} իրաւունք ունի շինականից գնելու, նոյնպէ

ի նաեւ մի ամենաչնչին հանգամանքի վրայ ոչ {ո՛ք} իրաւունք ունի առանց ապացուցի բերան բանա

Ձեր մռայլութիւն. որ սորանից արժան ո՛չ {ո՛ք} չէ կարող վերանորոգել ինչպէս պատշաճ էր

դորա մէջ կարող եմ գտանել իմ ցաւի ճարը: {Ո՜հ}, թէեւ շատ արտասուք թափեցի՝ բաժանուելո

արմաջում են, եւ իրական ճշմարտութիւնը, {ո՜հ}, շատ մերկ է: Եւ աւելորդ է պատասխան տա

բ. Ի շաղ կրծոց նորա պասուք՝ {Ո՜հ}, բժշկի ի մի ումպ: Անդ եւ թակոյկք

, Յարտավազկին ի վէտ խաղալ՝ {Ո՜հ}, յիշեա՛ զիս, յիշեա՜ զիս: ԺԲ.

զի՞նչ հարսն, իսկ զի՞նչ քոյր. " {Ո՜հ}, ցնցէին մկանունք, Եւ խլրտէր եւ

Անցաք գնացիք, այլ չէք դառնալու. {Ո՜հ} դուք երջանիկ, ո՜հ անհոգ օրեր, Ըն

չէք դառնալու. Ո՜հ դուք երջանիկ, {ո՜հ} անհոգ օրեր, Ընդունակ միայն ուրախա

րի մէջ կ՚ուղարկենք նորան մի օրինակ: {Ո՜հ}, ի՛նչ ցաւալի պաշտօններ, ի՜նչ տխուր առ

ցէ մինչեւ այս տարու վերջը հրատարակուի: {Ո՜հ}, ինչ պատմութիւն... Աւելի դիւրին պի

ւել, որոնց գործակիցները սատահակք էին: {Ո՜հ} տարաբախտ Հռոմ, ասաց նա, ընդհատելով իմ

դի գերեզման... Այսպիսի մի մարդ, {ո՜հ}, ցաւելի ճշմարտութիւն, յարգ ունի խաժամ

ղջիկների երիտասարդ մարդերի հետ խօսելը: {Ո՜հ}, ե՞րբ պէտք է վերանայ այս կեղտը, որ մի

ը հրաժարուիմ նորա դստեր ամուսնութենից. {ո՜հ}, ինչպէս լաւ կը լինէր իմ բանը, եթէ այժ

սի աչքին եւ օխտը ձիու մուննաթ անելուն, {ո՜հ}, դորա ընդդէմ շատ բան կայ ասելիք, որ թ

ացին, Բարոյական Հերքուլէս, {Ո՜ղջ} մարդկութեան խտտած հոգին Իջնում է

ազարի դիմաց. Երբ մեր վատութեամբ՝ {ո՜ղջ} կորուսել ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։

սացին, թէ ինձ հարկաւոր է այլ ճար... " {Ո՜չ}, ո՜չ ", - աղաղակում եմ ես: " Դու չգի

, թէ ինձ հարկաւոր է այլ ճար... " Ո՜չ, {ո՜չ} ", - աղաղակում եմ ես: " Դու չգիտես,

սակ լատինադաւանի, կոչեն զնա վարժապետ: {Ո՜վ} յիմարութիւն ազգիս Հայոց. կանխաբանութիւ

ղեցին - ուրեմն եւ ի նոցանէ բղխի Հոգին: {Ո՜վ} հայհոյութեանս: Զժամանակաւոր առաքումն Հ

ոքիկ ամենայն սխալանք իցեն տպագրութեան: {Ո՜վ} ծիծաղելի արդարաբանութիւնս: Սխալանք տպա

Զի՞նչ որ ուսումն ո՛չ ընձեռէ {ո՜վ} դու ժպիրհ ցնդաբան, Զո՞յր զկուրացե

օղով տխրութեան։ ԱՍՏՈՒԱԾ {Ո՜վ} երկնային խաղաղութիւն, որ մեր խելքով չե

տարագ: Ո՛վ խնամող եւ հաստիչ աջ, {ո՜վ} երկնային կառավար, Ո՞վ է հաշուել

իւր տիտայական փիլիսոփայութեամբ: Եւ {ո՜վ} է այն մարդը, որ պիտի փակէ մեր բերանը ա

ի Մարիամը գեղեցիկ աղջիկ է եւ վարժուած, {ո՜վ} գիտէ... Յանկարծ, այս միջոցին,

անք եւ կիրառութիւն յընկերական կենցաղս: {Ո՜վ} տղայամիտ դատողութեանդ, եւ ո՞վ ի լուսաւ

հող իրենց ոտքի, Ու մենք մեզ կոխող {ո՜տքը} լիզում ենք, Հիմի է՞լ խօսենք։

մ է, ինչպէ՜ս է նորա անունը... - {Ո՜ր} մարդը, - կրկնեցին բարեկամքը միաբերան:

անձանց պարտաւորեալ են միշտ զնոսա Ձեզ, {ո՜րչափ} զիս զնեղեալս յիմում անմեղութեան: Ի Ձէն

մարտութիւնք հանդէս է բերում կրիտիկայն, {ո՜րքան} անտես արած իրողութիւնք, որ մի հեղինակ

ր։ Թո՛ղ նորա ուրիշ արժանաւորութիւնքը։ {Ո՜րքան} սաստիկ է խաւարի բռնակալութիւնը, ո՞րքան

ինձ, յիշի՜ր ինձ: ԺԲ. ԿՈՒԿՈՒՐԻԿՈ՜Ւ {Ո՜Ւ} Ո՜Ւ... " Կուտ, կուտ, կուտ, կուտ,

, յիշի՜ր ինձ: ԺԲ. ԿՈՒԿՈՒՐԻԿՈ՜Ւ Ո՜Ւ {Ո՜Ւ}... " Կուտ, կուտ, կուտ, կուտ, կու

մեր ազգում. Բայց մեր կանայք... {ո՜ւր} Եղիշէ, Ո՜ւր մեր տիկնայք փափկասուն

Բայց մեր կանայք... ո՜ւր Եղիշէ, {Ո՜ւր} մեր տիկնայք փափկասուն: Ո՛հ

րայ, երկիրը դրախտ եղած կը լինէր. բայց {ո՜ւր} է: Նոյնպէս Բագրատ աղան ( եր. 139

ել էք, կ՚ուզի ուղիղ մի քառորդ։ - {Ո՜ւֆ}, ժամանակ է վեր կենալ՝ ուղորդ։

ործս քեզ մի թաւշեայ վերայնոց... - {Ո՞հ}, եղբայր, ճշմարիտ է ասածդ հազարի մասին

րութեան մայր եւ դայակ էիր հանդիսանում. {ո՞հ}, այժմ աշակերտ եւս չես կոչւում: Ուրեմն

վարժապետը հրամայեց ասելով. որդի, դու {ո՞յ} քահանայ չես լինելու, էնդուր համար, որ

ւցութիւն մերոյս ուղղութեան կարծեաց, թէ {ո՞յր} աղագս ի բառնիլ ի միջոյ թարգմանչաց եւ նո

աստիճան թեթեւութեան, համարի ներելիս: {Ո՞յք} են այդոքիկ եւ զիա՛րդ որոշեն աստիճանքդ,

ստ այլոց պոռնկանոց"։ Ցանկալի էր իմանալ՝ {ո՞յք} են այդ "այլքը", որ հնոցը պոռնկանոց են հ

եալ զբուն երգս ի ծերունւոյն Խորնոյ, եւ {ո՞յք} էին արդեօք ժխտողք երգոցս եւ հրաժարողք ի

ան, - շաքար ու ղանդի նման, Իմ նանն ինձ {ո՞նց} ա պահել, - ծալած գիւլբանդի նման, Կանգն

, առնուիք ՚ի գագաթ զօծումն սրբութեան, {ո՞չ} վայրկենակից նմին զգեցայք եւ զայդ պարտակ

բանալու որակութիւնը: Այս ի՞նչ բան է. {ո՞չ} ապաքէն այդ ծառը ունէր իւր մէջ պտուղ բեր

ջ պտուղ բերելու ընդունակ գործարանները, {ո՞չ} ապաքէն ոչինչ բան աւերուած ու պակասած չէ

ւած օրիորդքը հայհոյելու էին քո անունը, {ո՞չ} ապաքէն ամեն մինը նոցանից երախտագիտական

բանի համար պահում ես դու այդ շանթերը, {ո՞չ} ապաքէն չարագործ մարդիկ պատժելու համար:

, թէ ո՛վ են այդ կամեցողքը եւ առնողքը, {ո՞չ} ապաքէն իւր նման անդամք հասարակութեան:

նը եւ նպատակը, եթէ ոչ իմ խօսքերից, եւ {ո՞չ} ապաքէն այդ իմ խօսքերից բաղկանում էր իմ

վնասէ ինձ, գլուխը քարը, թո՛ղ վնասէ. {ո՞չ} ապաքէն միանգամ պիտի մեռանիմ, գոնէ մինչ

մ է առանց մի չար հետեւանքի նորա համար։ {Ո՞չ} ապաքէն ձեր ոյժը եւ զօրութիւնը, որի մաս

տիճանի թուլութեամբ եւ ոչնչութեամբ: {Ո՞չ} ապաքէն մեր աշխարհի կառավարութեան մէջ գտ

իւն առնելով, հատուցել է արժանի վարձը: {Ո՞չ} ապաքէն առաւել, քան թէ թեթեւամիտ է նա,

ր իւր պարոնից։ Ինչ ազատութիւն էր այս, {ո՞չ} ապաքէն եւ առաջ նոյնն էր գործում, միայն

, եթէ նա տեսնէ իւր մշակութեան պտուղը, {ո՞չ} ապաքէն կրկնապատիկ կը սկսի ցանել, կրկնա

ատիկ կը սկսի ցանել, կրկնապատիկ հնձել: {Ո՞չ} ապաքէն դաշտերը կը մշակուին եւ ժողովուրդ

արդը, պատասխանում ենք մեք: Վաճառականը {ո՞չ} ապաքէն դրամ է տալիս իւր վաճառելի ապրանք

ր վաճառելի ապրանքը ձեռք բերելու համար: {Ո՞չ} ապաքէն ունի մի քանի փարայ, որի շրջանառ

ւ նորա ընտանիքը: Կարողութեան տէր մարդը {ո՞չ} ապաքէն իւր արծաթը դնում է սեղանաւորի մօ

հարստանալ՝ առանց քսանի շահին դպչելու: {Ո՞չ} ապաքէն, եթէ մեզնից մինը իւր ունեցածից

աղթանք՝ մի՛ որոց աչս ունիցին տեսանելով {ո՞չ} զդոյն գուշակիցեն, անդէն իսկ ի վերծանու

ի փորձոյ՝ զպատասխանին ճահեցուցանեմք. {ո՞չ} բազումք իցեն, քան եթէ սակաւք, զի առ ծ

Հաց եւ գինի Քեզ մատչի: {Ո՞չ} գաս ի հարաւոյ Ո՛չ սուրբդ ի Փառան

ոք այր Ընդ բոխասեր առապար, {Ո՞չ} զսատանն օ՜ն ի բաց, Եւ ռահ հորդեալ

ի մարդոյն մուրճ Յարդարի կամուրջ: {Ո՞չ} հրեշտակն ցցասաց Պատկա՛ռ այդմ օրինա

՞յս Բնաւ ունիս դու զմարդն: {Ո՞չ} տիեզերք գործ ձեռաց Էին հաստեալ,

ր եդայ, Կան առաջի իմ աչաց. {Ո՞չ} ինքնին իսկ Եհովայ Զօր հանապազ ի դ

, Իսկ թէ որպէ՞ս կամ զիա՞րդ, {Ո՞չ} ուսուցանէ քեզ Գիր. Թէ չիցէ քո լու

Ընդ բարս ձեր անկայուն Ասել ինչ {ո՞չ} ունէի ": Այսպէս վերսաստէ Ադամ՝

, ո՛չ ապաքէն եւ առաքեալք տային զհոգին, {ո՞չ} զնոյն տայ այսօր քահանայութիւն եւ եկեղեց

յն եւ տայ ի դպրոցս յուսումն մանկտւոյն. {ո՞չ} ապաքէն այս գործ Այվազովսքւոյ ինքնին դատ

ում ենք, այո՛, Ովքե՞ր են դոքա, {ո՞չ} երդուեալ ծառայ, Որ օտար լուծին մն

կ., գլ. Ե, համ. 33)։ § 35. " {Ո՞չ} բարւոք ասեմք, եթէ Սամարացի ես դու, եւ

ւոնի " ( Ելք., գլ. Է, համ. 1)։ " {Ո՞չ} յօրէնս ձեր գրեալ է. ես ասացի թէ աստուա

րդ ուղարկելուս պատճառով: Օրհնած հոգի, {ո՞չ} ապաքէն տոմսակումս գրել էի հրաւիրելուս պ

եսել այդ հոգին, մարդու վիզը որ կտրես, {ո՞չ} ապաքէն այնպէս մեռանում է, ինչպէս այն ս

բնակուելով անխելների եւ տգէտների հետ, {ո՞չ} ապաքէն պարտական էր գոնէ՛ պատշաճի ընդդէմ

ն չէ, ո՞ր ապաքէն դու ես դորա արարիչը, {ո՞չ} ապաքէն էգուց փութերով կարող ես ստանալ․

նչպէս է, որ առանց մկնդեղի ստացուել է: {Ո՞չ} ապաքէն ուրիշ անգամ, սոյն իսկ նիւթերով

սփոխանը ի՛նչ է. ովի՛ երեսփոխանն է նա. {ո՞չ} ապաքէն ժողովրդի եկեղեցու մէջ, ժողովրդի

ռու եղայ իմ ծառայական պարտականութեանը: {Ո՞չ} ապաքէն դուք ինքներդ գովեցիք ինձ, մինչ

պէս է ասացեալ "։ ( Նեմանի). Ասեմ ցնա-{ո՞չ} ասացի քեզ, թէ զոր ոչն ախորժես, ծանր լ

մ էին առ ժամանակ այդ վէրքը օտարի աչքից։ {Ո՞չ} ապաքէն մի փոքր ժամանակից, դոյն այդ վէրք

ի՝ ցանկ երկնային զօրացն էր քաղաքակից. {ո՞չ} ապաքէն ի տեղւոջէ ի տեղի աբեղեանդ Հայոց

տեղի աբեղեանդ Հայոց հալածական արարին: {Ո՞չ} զԼուսաւորիչն եւ զտգիտահալած զգրեանն նոր

լով ասել թէ առ ի լուսաւորութի՞ւն ազգի. {ո՞չ} ապաքէն հալածանօք վախճանեցուցաք զփիլիսոփ

տ թերեւս ընդ ոսկերս եդեալ արկաք ի գետ, {ո՞չ} ապաքէն զՂազար մ երկ ողորմելի ի վանացն ա

ՆՈՒԵՐ) Միթէ որ ննջիցէն այլ {ո՞չ} եւս յաւելուցու յառնել... Սաղմոս

պատմութիւնը, Մխիթարեանց տպած գրքերովը {ո՞չ}, այլ բուն աղբիւրներից եւ վերլուծական ո

ր իր բոլոր ջանքը գործ է դրել հեղինակը, {ո՞չ} միայն մաքուր խղճմտանքով, այլ եւ շատ լա

ան միտք չիմ անիլ, միմիայն կմտածեմ, թե {ո՞վ} գիտնա Սերոբն Պալչոքին թաղման օրը ինչպես

ախիջեւան, ասացեք ի՞նչ անեմ ես այդտեղ, {ո՞վ} է ինձ հաց ու ջուր տվողը հավիտյանս հավիտ

կգրես, բայց կիսակատար, չես գրիլ, թե {ո՞վ} է ծան տվողը կամ հարցմունք անողը, որ ես

գրությանը, այդ աշխատությունը պիտի մնար {ո՞վ} գիտե որքան տարի եւ իմ այնքան տարվա ջանք

աստիճանի: Չգիտեմ, թե կաթողիկոսի մասին {ո՞վ} ձեզանից ընտրվեցավ դեպուտատ: Ժամ առ

ւմ: Միթե՞ նա մատնացույց կանի Վերսալը: {Ո՞վ} գիտե, մյուսներին նա հազիվ թե մատնանշի

ես ոչ մի կերպ հավատալ չեմ կարող, բայց {ո՞վ} գիտե ղրանց ինտիմ գործերը. թերեւս Անանի

է արդեն, ինչ մենք պատերազմ ենք մղում: {Ո՞վ} գիտե, գուցե այդ գործի ժամն արդեն հասել

գեկան եւ յաւիտենական երջանկութիւն: {Ո՞վ} չէ ցանկանում վայելել այս երանութիւնը,

հանգիստ նստել ես տանդ: - Է՛հ, քեզ {ո՞վ} է ասել, որ այսպիսի անախորժ եղանակում ո

նում են, ասես թէ եթովպացի ես դառնում: {Ո՞վ} է թքում քո հարստութեան վերայ եւ ապացուց

հայրը. - հանդէս եկ եւ համար տուր ինձ, {ո՞վ} է այդ մարդը, եւ ի՞նչ ես գրել դորա ճակա

ազգի եւ հասարակութեան անունով, ուրեմն {ո՞վ} է հասարակութիւնը, ո՞վ է ազգը: Դորա հա

անունով, ուրեմն ո՞վ է հասարակութիւնը, {ո՞վ} է ազգը: Դորա հակառակ ամեն մի բարոյական

ր, ի՞նչ է շինում երկնքումը: - Քեզ {ո՞վ} է ասել, որ նա երկնքումն է, նա մեզանից

գլուխս չափեցին իւրեանց աչքերով: - {Ո՞վ} ես դու, - հարց արեց Շամիլը բաւական քաղ

ն վաճառած, թէ ծովը ձգած, միեւնոյն է: {Ո՞վ} մի կոպէկ կը տայ այժմ նորա մուրհակներին

տ ֆերմեր, հետեւաբար եւ շատ ժողովուրդ: {Ո՞վ} չգիտէ հողի մեծ պաշտօնը նաեւ մինիստրերի

ջ բերած արդիւնքը վայելում է նորա տէրը: {Ո՞վ} է նորա տէրը: Վաճառականը կամ գործարանատ

ճառականութիւնը կը լրացնէ պակասը: {Ո՞վ} արգելառիթ է Հայոց ժողովրդին, որ նա չբն

կառնու: Բայց խնդիրը այստեղ է, թէ {ո՞վ} տայ երկրագործին այն դրամը, որ հարկաւոր

ով... Ո՛վ աչք, պահ մի եղիր կո՜յր: " {Ո՞վ} կը պատմի սիրոյ ձօն Բերողների մասին այդ

, հազար ողջոյն տիրաւանդ ": Իսկ նա ` " {Ո՞վ} ես, բնաւ քեզ չեմ ճանաչում ": " Ես նա

յլն է հնչում "... Նա դարձեալ, թէ ` " {Ո՞վ} ես, քեզ չեմ ճանաչում ": " 0՜, չըգիտ

Մեզ է ընծայում բնութիւնը մայր, Բայց {ո՞վ} չի կալսում կալի մէջ արդեօք, Թեփը չի գ

: " Ձուերըս բոլոր գողացան ինձնից, Էլ {ո՞վ} ինձ կը տայ որդիներ, աւա՜ղ, Մինչեւ ամ

դու միթէ Ցոլքն այն կրել կրծքիդ տակ. Եւ {ո՞վ} պէտք է քեզ հոգար, Ո՞ւր էակն այն ընդուն

ու բնութիւնն, Ո՞ւմ կը մնայ մարտադաշտ, {Ո՞վ} կը տանի յաղթութիւն, - Կար ժամանակ ` այս

կրծքով. Բնութիւնն ինչո՞վ է շարժւում, {Ո՞վ} է նրա հեղինակ, Յիմարութիւն չէ՞ ստոյգ Կ

՞նչ շարժի բնութիւն, Զի՞նչ օրէնք, {ո՞վ} հեղինակ, Չիցէ՞ ձոյլ յիմարութիւն

յինքենէ անուանեալ ծայրագոյն վարդապետ ( {ո՞վ} ետ զիշխանութիւնը, եւ ո՞ւր կատարեցաւ կա

նդէ՞ր ապա անուան ՚ի պատարագ կամ նուէր. {ո՞վ} պատարագի եւ ո՞ւմ նուիրի, եւ զի՞նչ պատ

ը Չափուի նորա տակառով. Շարան {ո՞վ} է, Ֆոյլը ի՞նչ է Մէկ խօսքով իմ առա

տէից Նա երկու... բերել էր։ {Ո՞վ} կարող է սահման դնել Կեանքի այս երջ

Իմացի՛ր, ջերմեռանդ իւր ձեռքովը {Ո՞վ} քեզ այստեղ բերել է, Տխրեցաւ՞ նա

Պարում են տօնի շքեղ զգեստով. Ապա {ո՞վ} է գիշերը, որ երբեմն սրտադող Վազու

արդէն մեռած է։ Այն եկողը չգիտէ, {ո՞վ} է պառկած այն տեղը, Որի՞ ոսկերքն ե

աստիչ աջ, ո՜վ երկնային կառավար, {Ո՞վ} է հաշուել, քանի՞ արդեօք քո առաջից անցա

, Հնչեմ քնարս որպէ՞ս. Ինձ {ո՞վ} կը տայ նոր զօրութիւն, Եթէ դարձեա

մ-րամ մարդիկ կ'երթան այնտեղ, Բայց {ո՞վ} տեսաւ նորանցից Այն անտառների թագո

ելի, գոնէ՛ դու ինձ գթա՛, ասա՛, {Ո՞վ} է փորող օրիորդը եւ դու ո՛վ. Ինչո՛

իսկ ես կրտսեր հարազատ... " - Բայց {ո՞վ} էք դուք, - ես հարց արի գոռալով:

նե՞րը. Բարոյական մարդկութեան {Ո՞վ} շօշափեց բազկերակը, Գրեց ֆիզիոլոգ

ը Դառնում է ճիշտ գիտութիւն. {Ո՞վ} է դորա հեղինակը - Բո՜քլ, անմահ ան

ջ, ուր աւելի հնար կար լուսաւորութեան: {Ո՞վ} հանեց այն ազգակործան կռիւները, Մեղո՞ւն

րժանութիւնը ինչպէ՞ս էր ճանաչել ": - {Ո՞վ} է այդ քննիչը: ( Պ. Այվազովսքին պատ

ու կանոնը ի՞նչ պատճառով է տպւում: - {Ո՞վ} է այդ իրաւաբանը: ( Պ. Այվազովսքին

ն մեծ մասը այսպիսի բաներից է բաղկացած։ {Ո՞վ} է դոցա կարդացողը եւ հասկացողը, եւ ո՞ւր

Բայց՝ ի՞նչ խորհրդով, օգուտը ի՞նչ է, {ո՞վ} է կարդացողը կամ հասկացողը, նա չէ մտածո

նախ եւ յառաջ պատմի՛ր ինձ, աղաչեմ, թէ {ո՞վ} եւ ինչպիսի՞ մարդ էր այն կարդինալը, որ

ր գործերին որպէս մի օգնութիւն։ Բայց {ո՞վ} արդեօք անհաւատներից, չասե՛նք՝ քրիստոն

խօսում են անարժան բաներ։ Պա՛տճառ, {ո՞վ} արդեօք երկայնամիտ եւ բարկութիւն չունեցո

ձայն տուեց դժոխքի տէրը ուրախ հոգով, - {ո՞վ} այդպէս անխղճաբար վիրաւորեց քեզ: -

իլ. նոքա չեն հասկանում ով է թշնամին եւ {ո՞վ} է բարեկամը, որի՞ վերայ յարձակուին եւ ո

լով գինի պատրաստել բաւակա՜ն մեծ բան է։ {Ո՞վ} է աշխատութեան չափողը նորա արժանաւորութե

րապած էր նա. եւ թէ այդպէս եւս չլինէր, {ո՞վ} գիտէ, կարելի է, որ մայրը, որոնելով ա

եզ չի վայելում, Մանուշակ. վայ գլխիս, {ո՞վ} էր տեսել, որ աղջիկը մօր հետ իւր հարսան

մեք երկուսս եւս միմեանցից պակաս չենք, {ո՞վ} է տուել մեզ քաղաքավարութիւն, ծնողքս մի

ցրեց, թէ ո՞ր տեղից նամակի եմ սպասում, {ո՞վ} ունիմ Մոսկուայի մէջ. սիրտս նեղացաւ, ա

ա հասակը, աչքերը... Հագուստը: - {Ո՞վ} էր պատմել, - հարցրեցի ես: - Ամենայն

մօտի մարդիկը չէին նկատում այս բանը: {Ո՞վ} կար, որ նկատէր: Հայրը Շահումեանցի հետ

լեացն՝ առանց եւ դոյզն բացառութեան, եւ {ո՞վ} արդեօք կարիցէ [կորզել] յընկերութենէ ազգ

թագաւորութեանն ի տանէն Արշակունեաց. " {Ո՞վ} այսուհետեւ զմերս յարգեսցէ զուսումն, ո՞

՞վ այսուհետեւ զմերս յարգեսցէ զուսումն, {ո՞վ} ուրախասցի ընդ յառաջադիմութիւնն աշակերտի

ախասցի ընդ յառաջադիմութիւնն աշակերտիս. {ո՞վ} զհայրական բարբառեսցի զուարճութիւն, մաս

առաւել քան զայս չիք պաշտօն լեզուի, եւ {ո՞վ} այդքան վստահ մինչեւ նոր օրինակ տրամաբան

ան, եւ ասասցեն մաքուր խղճմ ըտանօք, թէ {ո՞վ} ոք [ի հայկականս ընկերութենէ] կարէ զայն

ացողք, այնքան գերազանց համարիցի բանն. {ո՞վ} պատմեաց դոցա, թէ [զասացեալն գիտութիւն

ենցաղս: Ո՜վ տղայամիտ դատողութեանդ, եւ {ո՞վ} ի լուսաւորեալ հայոց՝ որոյ քննեալ եւ մա

օգուտ սեփական ազգի], թողին [գործելոյ, {ո՞վ} ամօթոյ ազգիս, օտարազնեայց ոմանց, Բազը

ւիրական տաճարի հնոյն հայախօսութեան, եւ {ո՞վ} արդեօք յերկուանալ իւրում ոչ խղճահարեսցի

յլս՝ ծնունդս լատինականին: Իսկ միւսն, {ո՞վ} հիւանդութեանս մտաց, ցայն վայր յետնեալ

ագործեալք յաշխարհի պարունակէին ի նոսա: {Ո՞վ} համարձակի ժպրհիլ, ասել թէ չէր պիտոյ զս

ւմ էին Քրիստոնէական հաւատի հոգին, բայց {ո՞վ} էր Պապական կոնդակների ականջ դնողը, թէպ

ի պահապանքը չ'հարցրեցին Իգնատիոսից, թէ {ո՞վ} է, ո՞ր տեղից է գալիս կամ ո՞ւր է գնում

ն, մնում էր անլուծանելի առեղծուած, թէ {ո՞վ} ո՞ր Կարգին է պատկանում։ Յայտնի էր միայ

, Ալֆոնս Սալմերօն եւ Էմմանուէլ Սպա։ Եւ {ո՞վ} կարող էր մտածել. նոքա ընդդէմ դուրս եկա

արդ դարձար եւ խալֆայ եղար, գնաց: {Ո՞վ} իմ մխիթարիչ, արդարադատ յիշատակարան, ա

տաճկերէն է գրել դորայ հեղինակը, կամ թէ {ո՞վ} է այդ ազնիւ հեղինակը, մեզ յայտնի չէ.

տեղակ հնգապատիկ հաւաքում ա ու բերում. {ո՞վ} գիտի թէ ընչանք կրում ա, որ մովրովը գնա

ն են ներկում, իսկ երկրորդովը մատները: {Ո՞վ} քարոզեց ժողովրդին թողուլ այդ վնասակար բ

ժողովրդին թողուլ այդ վնասակար բաները, {ո՞վ} փոյթ տարաւ ոչխարի առողջութեան եւ ապահով

լած քար ա. Ես քեզ թաքուն սիրեցի, բա՛ս {ո՞վ} արաւ աշկարայ, Իմ եարն ինձ եար պըտի, -

նցը խառնափնդորում է եւ չէ յայտնում, թէ {ո՞վի} ում հետ խօսելու վերայ է իմ կասկածը, եւ

ցը Մի այլ վառ աստղ պակասեց. {Ո՞վի} աստղիկն էր որ ընկաւ, Բան հարցանող

հմունքով գնուած, առանց հասկանալու, թէ {ո՞վի} պատկերներն էին, այլ իրրեւ սովորական զա

ութիւն էր այս խեղճ Մանուշակի համար, եւ {ո՞վի} համար ատելի չէր լինելու, եթէ մեզանից մ

նց ուխտին, այսուամենայնիւ չգիտէին, թէ {ո՞վին} էին տալիս այդ խոստմունքը, այստեղ եւս չ

պահեմ, շատ զզուած էր այս բանից, բայց {ո՞վին} ասէ. եթէ մի խօսք եւս ասել էր Թիւթիւնճի

։ Ֆրանսիայն շփոթութեան մէջ էր, թէ {ո՞վին} ընտրէ թագաւոր։ Բօրդոսի Պարլամենտը կամե

րձակուեն ազգի վերայ։ Յառաջուց ասացէք՝ {ո՞վքեր} են այդ մարդիկը, որ անարգում էին ազգը ե

օրագրի տարեվերջումը պետք է հրատարակենք {ո՞ր} քաղաքից որքա՞ն մարդ ստորագրվածը, այնտե

Հյուսիսափայլից " մի կոպեկ չստանամ, այդ {ո՞ր} գրքի մեջ գրված է: Եվ ո՞ր մարդը, որ չո

չստանամ, այդ ո՞ր գրքի մեջ գրված է: Եվ {ո՞ր} մարդը, որ չուներ բնակություն, կերակու

տան ի սիրտս մեր լցեալս արեամբ: Եւ {ո՞ր} ընդարմացեալ սիրտ, ո՞ր սալացեալ խիղճ կ

արեամբ: Եւ ո՞ր ընդարմացեալ սիրտ, {ո՞ր} սալացեալ խիղճ կարիցէ արդեօք աչք բացօք

ինն է ուժ հաղորդում ամբողջ մեխանիզմին: {Ո՞ր} սաքսը կամ նորմանը, կամ բրետոնը միջին դ

. Մայիսի 1: Մտածում եմ, թէ մինչեւ {ո՞ր} աստիճան ողբալի էր կասկածամիտ մարդերի դր

կանում՝ Պ. Իսահակեանց, թէ Հայոց ազգը {ո՞ր} տեղում ունի գիտութեան եւ յառաջադիմութեա

ձեզանից, որ յայտնէք նոյնպէս, թէ դուք {ո՞ր} ժամանակից սկսանում էք ձեր տարեգրութիւնը

եմ իմաստասիրել, թէ անկրթութիւնը մինչեւ {ո՞ր} աստիճան մոլորեցնում է մի մարդ: Դիցուք

ապարհդ բաց է, պասպորտ տուողդ պատրաստ, {ո՞ր} օրիդ ես սպասում, ի՞նչ ես փտրում Րեդուտ

նապարհի վերայ եւ բերեցին այստեղ: - {Ո՞ր} տեղից, ո՞ւր էիր գնում: - Գալիս էի

ից։ Մինը հարցանէ, թէ Հայոց պատմութեան {ո՞ր} խնդիրը պիտի պարզէր այդ բուրգերի մակագիր

աւելի վտանգաւոր, եւ այդպիսի դիպուածում {ո՞ր} կողմից է վտանգը: Ո՛հ, մեք երբէք վախեն

րցանենք Պ. Խուդաբաշեւից, թէ Խորենացու {ո՞ր} բանը իրաւունք է տուել նորան, որ նա Խոր

իւր: Ի՛նչ հարկաւոր է տան վերայ խօսիլ, {ո՞ր} բանը այսպէս չէ: Այսքան տարի ապրել եմ ե

կի կը մնաս: Կարո՞ղ ես բռնի կարել տալ: {Ո՞ր} մինը ասեմ, դերձակը եւս նոյն երգն է երգ

ասար, ազատ իրաւունքը: Եւ մինչեւ {ո՞ր} աստիճան, մինչեւ ո՞ւր. մինչեւ ամօթ համ

ւմ հոգալ, խնամել Զքեզ, ընդունակ {ո՞ր} էակն Զկայծականցդ ժողովել Զամ

ան, ելողութեան Հոգւոյն եւ յՈրդւոյ: Եւ {ո՞ր} անհրաժեշտ հարկ ստիպէր զԱյվազովսքին, զա

հարցումն, երես 52, երեւի. " ուրեմն, {ո՞ր} եկեղեցին է ճշմարիտ եկեղեցի Քրիստոսի ".

Ո՞ւր բուսար կամ ո՞ւր ծաղկեցար, {Ո՞ր} բլուրների կամ ո՞ր հովտի Դու զարդ

ո՞ւր ծաղկեցար, Ո՞ր բլուրների կամ {ո՞ր} հովտի Դու զարդ եղար գեղեցկութեան

եծ մեծ է բրդում, Հողս գլխիդ, ձեր {ո՞ր} գործի Համար այդպէս էք խօսում:

թիւն ունին դաւանաբանական խնդիրների: {Ո՞ր} աշխարհի մէջ տեսուած է, որ եկեղեցականը

մոտ նստած, միշտ ծարավի գտանվիլ: {Ո՞ր} հայը կարող է այսուհետեւ մտածել, թե նա

բաւական վերին եւ ուսումնական ոճով։ Եւ {ո՞ր} փոքր ի շատէ հասկացող ու զգացող Հայը կար

ոցայ խարդախութեններին: Ճշմարիտն ասա՛, {ո՞ր} կողմն է արդար, եւ որը՞ դատապարտելի: Ե

թող թէ եւ մի ուրիշի մօտ բերնից հանել. {ո՞ր} անմիտը, ո՞ր տգէտը, ո՞ր Հրէան, ո՞ր այ

ուրիշի մօտ բերնից հանել. ո՞ր անմիտը, {ո՞ր} տգէտը, ո՞ր Հրէան, ո՞ր այլաղանդը։ Եւ

բերնից հանել. ո՞ր անմիտը, ո՞ր տգէտը, {ո՞ր} Հրէան, ո՞ր այլաղանդը։ Եւ Ղազա՞րն էր ա

. ո՞ր անմիտը, ո՞ր տգէտը, ո՞ր Հրէան, {ո՞ր} այլաղանդը։ Եւ Ղազա՞րն էր այդ քարոզում

ստուծու բարկութիւնը իջեցնելուն համար։ {Ո՞ր} բանի պատուհասի համար, Տիրոջ ժողովրդից

եղաւո՛ր եմ. բայց մեղքը մե՛ղք չէ ասել, {ո՞ր} արհամարհոտ եւ ամբարիշտ հոգին կարող է մտ

էի ", որովհետեւ մտածում էին, " թէ իմ {ո՞ր} արուեստի համար դո՛ւ, Տէ՛ր, պահպանելով

բերենք եւ քե՛զ մատուցանենք։ Արդեօք {ո՞ր} տգէտի, թո՛ղ թէ փոքր ինչ ուսումնականի,

., Պատմ., եր. 180)։ Թէ առ հասարակ {ո՞ր} աստիճանի յարգութեամբ եւ քաղաքավարութեամ

կը տարաւ իւր հետ հին լեզուն: - Եւ {ո՞ր} յայսմհետէ այն բարբառ իցէ, յոյս արժան է

ուծուիլ: " Ապա հաւատով խոստովանիմը {ո՞ր} օրի համար է, յիմա՛ր, Նարեկացու սքանչե

ունի այդ հրէշի պատկերը իմ պտուկի մէջ, {ո՞ր} սատանան ձգել է նորան այդտեղ, եւ միթէ՞

Բարո՛վ, բարո՛վ, պ. Մանթուխեանց. այս {ո՞ր} քամին փչեց քեզ մեր մօտ, այս րոպէիս խօս

որանից, քո համար մի զարմանալի բան չէ, {ո՞ր} ապաքէն դու ես դորա արարիչը, ո՞չ ապաքէն

եսակ ապացոյցներ պահանջել, հարցրեց, թէ {ո՞ր} տեղից նամակի եմ սպասում, ո՞վ ունիմ Մոս

լով նորա կրօնի որպիսութեանը։ Ասա ինձ՝ {ո՞ր} կրօնի խոստովանող ես դու, ես կ'ասեմ քեզ

նայ տեսանել պապականութեան գործերը։ {Ո՞ր} գործերը. մի՞թէ պապերը անվայել գործեր է

որ բարձր աղաղակում է՝ " անսխալ եմ ", {ո՞ր} խելապատակումը ուղեղ ունեցող մարդը ճշմար

րտութիւնը։ Ասացինք նոյնպէս, թէ մինչեւ {ո՞ր} աստիճան բարձիթողի արած էր մայրենի լեզու

կաւաթիւ գիտակս [ոմանս] նոյն լեզուի, եւ {ո՞ր} հայ առեալ ի ձեռի " զԽորենացւոյն, զԵղիշ

ա զնշխարս հնութեանց առաջնոց Հայկազանց: {Ո՞ր} անձն բանական ի միտ առեալ իմաստնապէս զգր

արժանի բիւր շնորհակալեաց առ ի մէնջ, զի {ո՞ր} այն իցէ առաւելագոյն շնորհ, քան ճանապար

ն ընկերական կենցաղս: Զարմանամք, թէ {ո՞ր} ուշաբարձութեամբ մոռացեալ է....

ւ մահ առաջի ըստ կորովաբան Նարեկացւոյն. {ո՞ր} ապա հնար էր եւ այն միակ, որ կարէր կակղ

էր արդեն ստացեալ ընդ կաթին ի դայեկէն եւ {ո՞ր} Հայ հրաժարեսցի ի գրասիրութենէ եւ յուսու

պատրաստ, ասացին հնամոլքդ այդոքիկ. թէ {ո՞ր} լեզու անդստին ի նորոգման է իւրմէ յայտնե

ական թօթափել՝ լրացեալ կատարելութեամբ, {ո՞ր} լեզու զառաջինն ոչ կակազեաց, տակաւ առ տ

նքը չ'հարցրեցին Իգնատիոսից, թէ ո՞վ է, {ո՞ր} տեղից է գալիս կամ ո՞ւր է գնում, եւ այս

անք։ Նոցա դեռ յայտնի չէր, թէ ի՞նչ կամ {ո՞ր} աստիճանակարգի մէջ պիտոյ է մնային. պատճ

մնում էր անլուծանելի առեղծուած, թէ ո՞վ {ո՞ր} Կարգին է պատկանում։ Յայտնի էր միայն,

 Դնում եմ այս կարգով, թէ Յիսուսեանք, {ո՞ր} թուականում ո՞ր աշխարհքից հալածուեցան։

ս կարգով, թէ Յիսուսեանք, ո՞ր թուականում {ո՞ր} աշխարհքից հալածուեցան։

տի աշխատէր քերել այդ բոլորը: Թէ մինչեւ {ո՞ր} ժամանակ պարապել են հայք որսորդութեամբ.

քաշում, Վայկո՛ւն, - ասում է Սօսը, - էդ {ո՞ր} գեղումը չի մասրաֆ ըլնիլ. մի մովրով ( կ

ի վրայ եւ այսպէս է խօսում, " Էդ տերեւը {ո՞ր} ծառիցն ա, էն կարմիր կորզաւոր թթենուցը

ը, որպէսզի ազատօրէն եւ ինքը իրեն աճէ, {ո՞ր} ուշաբարձութեամբ կարող էինք քարոզել, որ

անը, ինչ որ անցել է մեր լեզուի գլխից, {ո՞ր} ազգի լեզուի գլխից չէ անցել։ Հաւաքել այ

ան տրամաբանութիւնը կարելի՞ է պահանջել։ {Ո՞ր} խիղճն է, որ պիտի ներէ, ո՞ր ձեռքն է,

պահանջել։ Ո՞ր խիղճն է, որ պիտի ներէ, {ո՞ր} ձեռքն է, որ պիտի բարձրանայ մի գաւազան

ազգային անձնաւորութեան վերաբերութեամբ։ {Ո՞ր} դիակը դաշտումը վեր ընկնի, որ կենդանիք

ւթիւնը եւ չարութիւնը անասելի է: Ես քեզ {ո՞րը} պատմեմ: Այս բոլորը դու կարող ես լիովին

։ Թէպէտեւ չգիտենք, թէ այս երկուքից {ո՞րը} կամենում է հասկացնել պ. Էմինը, բայց ա

ը տարբեր ձեւերով է գործ ածվում այնտեղ, {ո՞րը} նոցանից ընդունէ որպէս հետեւելի օրինակ։

է գեղեցիկը, թէ երկրորդը, այլ այն, թէ {ո՞րը} սոցանից հանրական է Արարատեան լեզուին եւ

կան է Արարատեան լեզուին եւ թէ կարդացողը {ո՞րը} պիտի ընդունի՝ ճիւղեր, ճիւղե՞րի, թէ՞

ակների կենդանութիւնը ապահովելու համար։ {Ո՞րը} աւելի շուտ կարող է մեզ կշտացնել, մեր ա

քը աւելի վերաբերւում են այն խնդրին, թէ {ո՞րը} պիտի նախընտիր համարենք՝ հի՛ն, թէ՛ նոր

ցնում է, թէ ո՞ւր էին տանում իւրեան կամ {ո՞րի} տուն, պատասխանում են, թէ փոյթ չէ նորա

ջ անկատարութիւնք կան, հարցնում ենք. " {ո՞րի} գործն է կատարեալ ": Այսօր Միլտոնը եւ Շ

եամբ, այնպէս, որ մարդ չէ իմանում, թէ {ո՞րի} քամակից գնայ եւ ո՛րը ցոյց տայ: Մենք կ՚

կկարոդանար կանդիդատի քննություն բռնել: {Ո՞րն} է այժմ նրա ապագա հեռանկարը: Ի՞նչ, նա

. ինչ յիմար բաներ ես ասում, Էֆիմերդէս {ո՞րն} է... - Նոր նոր հաւեր են դուրս եկել

պատճառն ես հարցանում ինձանից, պատճառը {ո՞րն} է: Ապրանքը իմը չէ՞, երէկ վաճառում էի

եղ, ուրեմն, որոնենք փրկութեան հնարը, {ո՞րն} է այս ցաւերից ազատուելու ճանապարհը, որ

կը նայէր, որ տեսանէ, թէ ծառայողներից {ո՞րն} է ցուցանում առաւել ջերմեռանդ մեծարանք դ

ներից, որ բոլորովին նման էին միմեանց, {ո՞րն} էր արդեօք, որ կրում էր իւր վերայ այդ ս

աղը ": Քեարամի եւ Աշըգ-Կարիբի խաղերը: {Ո՞րն} է լաւ, ո՞րն է վատ ` դորա վրայ չէ խնդիր

մի եւ Աշըգ-Կարիբի խաղերը: Ո՞րն է լաւ, {ո՞րն} է վատ ` դորա վրայ չէ խնդիրը, երեւոյթը

ից, հայոց մանուկի հանդէսը կամ ասպարէզը {ո՞րն} էր արդեօք իւր հին լեզուն հանդէս հանելու

լցուցանել զպակասութիւնս նորոյ լեզուին: {Ո՞րով} հիմամբ մարթ է մտածել՝ որպէս թէ առաջի կ

, հրահանգիկս, կամ՝ ճառիկս ինչ եւ վասն {ո՞րոց}. այժմեան ազգին հայոց որ ո՛չ հասկանայ զ

անը տէ՛րն էի, Բէեղզեբո՛ւղ անուանեցին, {ո՞րչափ} եւս առաւել ձե՛զ եւ իմ մօտ մարդոցը պիտի

էր, աղօթքի էր կարօտում եւ աղաչում էր, {ո՞րչափ} եւս առաւել մենք՝ շատ տկարութիւններով պ

իր ազգակցութիւնը։ Եթէ ազգակից լինէր, {ո՞րչափ} եւս առաւել պիտի ասէր՝ " ըստ այդմ մասին

մ հինգերորդ դարու՝ սխալին յոյժ, եւ թէ {ո՞րչափ} հակառակ էին ընթացք սոցա ընթացից թարգման

ը, եւ թէ աղբիւրը պիղծ էր մեր աչքումը, {ո՞րչափ} եւս այն ջուրը, որ նորանից բղխում էր։

ց եւ զօրինակ թղթոյ երեսփոխանութեան, թէ {ո՞րպէս} իցէ արժան գրել զթուղթն: Այլ ես եկից

իբրեւ ի վեր գերաշխարհիկ իմն էակի. այլ {ո՞րպէս} կարիցեմք թողուլ անբասիր զկրօնամոլ եւ զա

ակաւ ժամանակաց ինքնին զփորձ առնուցու թէ {ո՞րպէս} աղջկունք նոցա օր ըստ օրէ սնանին եւ ուռճ

յ, որոց չունէի ինչ պէտս, որ եւ չգիտեմ {ո՞րպիսի} կերպիւ մատուցեալ ի նորին վեհափառութեան

թեանց եւ մերոյս Հայկական մանկտւոյ վիճակ {ո՞րպիսի}. ասասցէ՛ որ գոնեայ ժամ մի եւ եթ նուիրե

ուաց եւ չէր ձեռնհաս քննել եւ ճանաչել թէ {ո՞րպիսի} ահարկու կերպարանափոխութեամբ կազմեցան ի

է սիրում նա այդ գինին: " Տե՛ս, թէ {ո՞րտեղ} է հասել աշխարհիս բանը. պարտականը ոչ թէ

իայն կը պատասխանէին մեզ այդ պարոնները, {ո՞րտեղ} է տեսնուած, որ մի սառած մարդ ջերմացնել

որհրդով առնում եմ ես այդ բաները: - {Ո՞րտեղից} պիտի իմանամ: - Քեզ քաջ յայտնի է ի

վանքը եւ դրել է այնտեղ դպրոցի մէջ: Թէ {ո՞րքան} ժամանակ յարատեւել է այդ դպրոցը, չկայ ա

ի լոյս աղօտալոյս մտաց պատմութեան, ապա {ո՞րքան} աւելի եւ առատաձեռն նիւթ մատակարարեսցի մ

որան կը տամ ողորմութիւն. Բայց թէ {ո՞րքան}, կամ ի՞նչ չափով, Այդ քո գործ չէ

, թէ հազարաւոր տարիներով քնելուց յետոյ {ո՞րքան} աշխատութիւն պիտի մեր Ազգին Հայկական խօս

կայի ձեռքով ազդեցութիւն ունէ՞ր, կամ թէ {ո՞րքան} ազդեցութիւն ունէր նոյն իսկ քննութեան տա

դէ՛մ յանդիման՝ Քասաղի առուի վրայ։ Թէ {ո՞րքան} երկայնւում էր տակաւին այդ պարիսպը դէպի

ի եւ ժրաջան աշակերտ։ Նա լաւ գիտէր, թէ {ո՞րքան} մեծ եւ ծանրակշիռ է իւր կոչումը՝, բժիշ

ծ են կատարել, քանի՞ ուսումնարանք ունին, {ո՞րքան} վարժապետք ու աշակերտք։ Մեք կը պատասխանե

Ո՜րքան սաստիկ է խաւարի բռնակալութիւնը, {ո՞րքան} հեռու է տակաւին մարդը այն աստիճանից, ո

խիստ անհաշտ Խենթ հրամանն ու բնութիւնն, {Ո՞ւմ} կը մնայ մարտադաշտ, Ո՞վ կը տանի յաղթութ

Յանձին տանել զցոլմունս. Եւ {ո՞ւմ} հոգալ, խնամել Զքեզ, ընդունակ ո՞

. Ո՞ ելցէ յաղթ ի մարտէն Եւ {ո՞ւմ} տեղի ճակատուն. Էր երբեմն այս խնդի

՚ի պատարագ կամ նուէր. ո՞վ պատարագի եւ {ո՞ւմ} նուիրի, եւ զի՞նչ պատճառ անարիւն զոհիս

Որ ծածկած է աչքերից: Եւ {ո՞ւմ} արդեօք նա իւր սիրտը Գրաւ տուեց աս

եկար, Կամ այդ փոսը դու փորում ես {ո՞ւմ} համար: - Իմ հարցմունքին պա

, է՜, մե՛ր տղայ, Տե՛ս, հետն էլ {ո՞ւմ} քաշ տալիս ". - Աստուա՜ծ, ճի՛շտ Ս

յլաղանդը։ Եւ Ղազա՞րն էր այդ քարոզում. {ո՞ւմ} կամ ո՞ւր եւ կամ ե՞րբ։ Ղազա՞րը, որ տգէ

. 55)։ Մենք չենք հասկանում միայն, թէ {ո՞ւմ} է վերաբերում նորա դերանունը։ Իսկ թէ

.. իսկ որդիքս, որդիքս. ի՛նչ առնեմ, {ո՞ւմ} ասեմ, իմ երեսի կեղտը պիտի որ ես ինքս ծ

նութեան՝ առաջի Հայկական մանկտւոյն: Եւ {ո՞ւմ} արդեօք [մրցանակ անվանելի յաղթութեան] ի

ի յառաջընթացն լինի նորախօսութեան), թէ {ո՞ւմ} ումէք ի հայոց հասկանալի է հեղինակութիւն

անքս, միայն երբ հարցուցի, " Խալֆա՛յ, {ո՞ւմ} էր հրամայում ", ճիպոտն եղաւ պատասխանը

ում է ընդհանուր եւ անփոփոխ կանոնի տակ. {ո՞ւր} եւ լիներ սա, ե՞րբ եւ լիներ՝ միշտ միօր

պատանեկությունը եւ երիտասարդությունը, {ո՞ւր} է նորա հիշատակարանքը. այն զարհուրելի փ

նտեղ, բան մնացե՞լ է, ովի՞ ձեռքում կամ {ո՞ւր} եւ ի՞նչ են արել տարեկան եկամուտքը կամ մ

կան շրջանում գիշերներ էինք լուսացնում. {ո՞ւր} են այժմ մեր անատոմա-պաթոլոգիական եւ ֆիզ

րի մասին, ինչի մասին, որ մոռացել էի: {Ո՞ւր} է այժմ Սադա Դավիդովիչը: Երբ ես Ռուսաստ

ի այդ՝ ինչո՞ւ նա լավ է, իսկ սա՝ ոչ: {Ո՞ւր} է այն բացարձակ չափանիշը, որ կարող է պա

այդ 64. 000 ռ. նորից վճարելու չէ, իսկ {ո՞ւր} է այդ գումարը: Երկրորդ, յոթ տարի տեւո

արած քո դիմումի մասին: Ասա՛, խնդրեմ, {ո՞ւր} է քո գլուխը: Դու ինձ հարկադրեցիր բողոք

տանեբար վարւում եմ ձեր հետ), ե՞րբ կամ {ո՞ւր} տեսաք, որ հայրենասէրքը ազգի վէրքերի վե

րդ էր ինձ սիրում. Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն, Իմ սպիտակ ձեռք

գիշերներ... Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

պասեց ինձ երկար: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

հետ քնքշութեամբ: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

նքով պսակուելով: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

էեւ էր ներկայ... Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

եմ պարզ, մեկին: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

մ էր կուռքը: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

ուած է հրամայել: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտակ ձեռք

- Իմ շանթե՛րը, - գոռում է Արամազդը, - {ո՞ւր} են իմ շանթերը: Աթենասը շնորհալի կե

՛ս Նախախնամութեան գործերը. անցեալ տարի {ո՞ւր} էր, այժմ ուր, Հնդկաստանում՝ աշխարհի

մէջ, հարց արեցի Պ. Իսահակեանցին, թէ {ո՞ւր} էր այդ տունը, որին պատասխանում է նա,

յ եւ բերեցին այստեղ: - Ո՞ր տեղից, {ո՞ւր} էիր գնում: - Գալիս էի Ռուսսիայից՝

երանելի եւ սուրբ Կաթողիկոսները ե՞րբ եւ {ո՞ւր} ցոյց են տուել անձնական օգտի կամ փառասիր

ծ տալ նոցա, մշակը պիտի սովամահ մեռնի. {ո՞ւր} գնայ եւ ի՞նչ գործէ. իսկ ֆերմերքը, իւր

ր ժողովուրդը չէ տեսնում նորա երեսը, եւ {ո՞ւր} են այն ոսկիքը: Մի՞թէ տէրութեանց մօտ:

նդխտական գաւազանը եւ գնում է... - {Ո՞ւր} բարով: - Պօլիս, Տրապիզոն, եւ այ

կամ ինչպէ՞ս պիտի դարմանէ իւր ընտանիքը, {ո՞ւր} կը մնայ վերհամբարձ հասկացողութեանց եւ բ

արապում էր այն նուիրական գործով: {Ո՞ւր} արդեօք կարող են անվաճառ մնալ եւ վնաս տա

այս հիմքը. լուսաւորութի՞ւն տարածելով: {Ո՞ւր} են մեր հնարքը, որ կարողանայինք գործ դն

: Եւ մինչեւ ո՞ր աստիճան, մինչեւ {ո՞ւր}. մինչեւ ամօթ համարել իւրեան ձեռք պարզե

օ՛ք կը կորչէր Անդորրութիւնը հոգուդ: Եւ {ո՞ւր} դու կը թափէիր Բորբ կայծերը նրա բարկ, Կ

կրծքիդ տակ. Եւ ո՞վ պէտք է քեզ հոգար, {Ո՞ւր} էակն այն ընդունակ, Որ ժողովել կարենար

ոյ միշտ հերքեցին զգլխաւորութիւն պապին: {Ո՞ւր} թողցուք զայն, զի մին ի պապից Հռովմայ,

56. Հարց. - " Մեռնելէն ետեւ մեր հոգին {ո՞ւր} կերթայ ": Պատասխանի - " Քրիստոսի Տեառն

յն վարդապետ ( ո՞վ ետ զիշխանութիւնը, եւ {ո՞ւր} կատարեցաւ կարգն) զօտարոտի գաղափարս ՚ի

յր ակամբք, քան զկուրացեալն մտօք, {Ո՞ւր} քո ապա ոսկւոյ անուն, ո՞ւր արծաթին, ո՜

մտօք, Ո՞ւր քո ապա ոսկւոյ անուն, {ո՞ւր} արծաթին, ո՜ դու կոյր, Յոր դանդաչ

Ասա՛ ինձ, ոստ Պալեստինեան, {Ո՞ւր} բուսար կամ ո՞ւր ծաղկեցար, Ո՞ր բլ

ոստ Պալեստինեան, Ո՞ւր բուսար կամ {ո՞ւր} ծաղկեցար, Ո՞ր բլուրների կամ ո՞ր

Դու մոռնալով քո ցաւեր Կասես. {ո՞ւր} են, ե՞րբ անցան: Այս խօսքեր

ին Ասաց հոգուն. իմ ընկե՛ր, {Ո՞ւր} է քո մեծ խոստմունքը, Ո՞ւր նկարած

, Ո՞ւր է քո մեծ խոստմունքը, {Ո՞ւր} նկարած քո պատկեր: " Յուսա՛յ, յու

րում. Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն, Իմ սպիտա

. Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտ

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտ

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտա

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտա

. Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտա

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտ

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտա

: Ես ապրել լաւ գիտէի. {Ո՞ւր} ես, իմ ջերմ մանկութիւն. Իմ սպիտ

ներ, Վասակի զարմ ուրացող, {Ո՞ւր} էք նամաղուլ բէհսաբներ Անում, որպէ

սա։ " Ասա՛, հաճի Կարապետ, {Ո՞ւր} են կիտուել այդ յիմարք, Ուզում են

մբ, քարոզութեամբ, ընկերութիւններո՞վ, {ո՞ւր} են ապա այդ բաները, ուրեմն ինչո՞վ...

ք, իսկ հայ եւ ո՛չ մի հատ, ի՞նչ եղան, {ո՞ւր} գնացին: Հոգեւորականութիւնը իւր տղայ

Ո՞վ է դոցա կարդացողը եւ հասկացողը, եւ {ո՞ւր} է այդ գրքերի հանդէսը։ Այո՛, եթէ ունեց

կայի՞ն արդեօք լինելութեան պատճառները, {ո՞ւր} են Ազգային դպրոցները, ո՞ւր են Ազգի իշխ

ատճառները, ո՞ւր են Ազգային դպրոցները, {ո՞ւր} են Ազգի իշխանների այս մասին հոգաբարձութ

, որտեղի՞ց ես գալիս, ի՞նչ պատճառով եւ {ո՞ւր} ես գնում: Ա՜խ, ասացի ես նորան, ազնիւ

եւ աշխատում էր կորցնել։ Բայց, էլ {ո՞ւր} եմ խօսում արարածների միմեանց ունեցած նա

։ Եւ Ղազա՞րն էր այդ քարոզում. ո՞ւմ կամ {ո՞ւր} եւ կամ ե՞րբ։ Ղազա՞րը, որ տգէ՜տ է գրոց

արդիկ, ինչի՞ էք ունայն տեղը աշխատում, {ո՞ւր} էք այդ շոգ կրակում կենում եւ յիմարաբար

, որ քա՛ջ հովուի աներկիւղութիւն է։ {Ո՞ւր} է արդար ուսուցչի հոգողութիւնը, ո՞ւր է

Ո՞ւր է արդար ուսուցչի հոգողութիւնը, {ո՞ւր} է արդար հայրապետի Քրիստոսին նմանելը։ Ա

։ Իսկ դա նորա հակառակն է աղաղակում. " {Ո՞ւր} ես գալիս, չե՛մ ուզում, համարձակութիւն

նամու վրայ նորա ընդդէմ զինուեցան՝ " էլ {ո՞ւր} է գալիս միւս թարգմանն էլ " ասելով։ Եւ

ակում եւ ոչ հնոց. եւ Զամբրին Քազբու հետ {ո՞ւր} է մտնում հնոցը. յայտնի է, թէ իր սենեակը

ծամել էր, իսկոյն թթուեցաւ նորա երեսը. {Ո՞ւր} է Անասնագլուխը, - գոռաց նա բարկացած:

նձ միայն երեք ապստամբութիւնների մասին, {ո՞ւր} մնացին միւսերը: Մի փոքր յառաջ պարծենու

ր հասարակութեանը․ այսպէս լինելով բանը, {ո՞ւր} կը մնան ձեր պահանջողութիւնքը եւ խօսքերը

գալիս քաղաքից, դայեկը հարցնում է, թէ {ո՞ւր} էին տանում իւրեան կամ ո՞րի տուն, պատաս

րները անպէտ էին։ Ուրեմն ի՞նչ կերպով եւ {ո՞ւր} պիտոյ է որոնէին իւրեանց վշտի եւ ցաւի դա

նամւոյ ընդ դէմ զինեցան՝ ասելով. " Ահա {ո՞ւր} գայ միւս թարգմանն ": Եւ օրհնելոյն ի հե

է Լազարեանք միա՞կ կազմեն զազգն ողջոյն, {ո՞ւր} է հոգաբարձութիւն ազգի, ո՞ւր իցեն սիրող

ն ողջոյն, ո՞ւր է հոգաբարձութիւն ազգի, {ո՞ւր} իցեն սիրողք լուսաւորութեան, է՞ր վասն ա

ոսից, թէ ո՞վ է, ո՞ր տեղից է գալիս կամ {ո՞ւր} է գնում, եւ այս կերպով նա կարողացաւ ազ

ջրից՝ գոռալով դէպի նա. " Ա՛յ անբաղդ, {ո՞ւր} ես գնում, չե՞ս տեսանում Աստուծոյ պատու

ը, կամ դուրս գնան մեր եկեղեցուց: {Ո՞ւր} գնան, Հռովմէակա՞ն դառնան, բողոքակա՞ն

երին, դիմում էին անկման: Բայց թէ {ո՞ւր} էին գնում այդ փողերը եւ ինչի՞ վրայ գործ

առը պիտի առնունք որպէս ճար ու դեղ, է՛լ {ո՞ւր} ենք խօսում կրթութեան եւ լուսաւորութեան

ամբ դարձեալ պիտի մեկնուի այդ կրակը, էլ {ո՞ւր} Լուսաւորիչը թողած գնանք մի սուրբ Հելմոս

բարի բնութեան գոգում կատարելու, մինչեւ {ո՞ւր} հասնում է իր նմանների ( ո՛չ մունջերի)

է, չգիտենք)։ Բարոյական խնդի՞ր... {Ո՞ւր} է դորա աղբիւրը, միթէ դո՞ւրս է դա մարդկ

, աչքդ լոյս, ես էլ դորա քամակիցն եմ. {ո՞ւր} է։ " Ուրեմն մեր ազգը անլեզո՞ւ է "։ Դո

ովհաննէս քահանայից եւ գրագրաց Եղիա եւ 1-{ոապիոն} դպրաց եւ այլոց հոգեւորականաց, խնդրեաց

կճելով, որ ընդ հուր եւ ընդ ջուր անցեալ {ոգեսպառ} դնի ընդ հայրագութ հոգողութեամբ Մեծի Քահ

է կամ ընդունել զիս եւ վերահաստատել ի հ[{ոգեւոր]} կոչման եւ կամ վերադարձուցանել առ իս զվ

կեցից եւ յապայն, թէ Ձեր գերազանցութիւն {ոգեւորեալ} ազգասիրական զգացողութեամբ՝ գտայք ասպնջ

ճանաչւում էր բարեկարգ եւ ճշմարտութեամբ {ոգեւորեալ} մի ուսումնարան: Քանի որ այդ քաղաքի

անճարոյ: Գրականութիւնն ողջոյն ի ժամուս {ոգեւորեալ} գտանի անսուրբ ազդեցութեամբ. նա շնչէ զօ

ումն մարդիկ, եւ չէ համոզում նորանց իւր {ոգեւորեալ} սրբութենովը. նա լաւ գիտէր, որ այդպիսի

ւ մառախլապատ ամպերը, յետ է քարշում իւր {ոգեւորիչ} ճառագայթքը այդ աշխարհի վերայից՝ երբեմն

ւմ է ազգութիւնը: Նախիջեւանի կեանքը {ոգեւորուած} է առհասարակ ասիական բնաւորութեամբ: Ընկ

սնեւհինգերորդը դուրս էր գալիս պալատից՝ {ոգեւորուած} միմիայն այդ խորհրդական ճրագի լուսով...

, կտրուած բաժանուած հասարակաց մարմնից, {ոգեւորուած} դժոխային եսականութեամբ, բռնաբարեցին ու

՞ ընկերութեան բարեկեցութեան: Եթէ սիրով {ոգեւորուած} այդ ընկերութեան իւրաքանչիւր անգամը չէ ն

նապէս ընկերութեանը վնասակար: Սիրով {ոգեւորուած} ընկերութիւնը, սիրուց ստեղծուելով հնար

վարքից, մի խօսքով՝ բոլոր ընկերութիւնը {ոգեւորուած} էր նորա քաղցր եւ բարի յիշատակովը։ Ա

ծագել, որ ընդդէմ էին մեր ուրախութեամբ {ոգեւորուած} ընկերութեան ուղղութեանը: Պատահում են մ

տ անգամ ասում էր, եթէ Թիւթիւնճի-օղլուն {ոգեւորուած} խոստանում էր մի աւելորդ հալաւ կարել իւր

անրէզի անապատականը, Քրիստոսի գերեզմանի {ոգեւորուած} ուխտաւորը ուսանում է երեխաների հետ միաս

m interstitia observanda)։ Այս կերպով {ոգեւորուած} մարդը դառնում է մի մեքենայ, որ հառաչու

բացի մեր յիշած թեթեւ անկատարութիւններից {ոգեւորուած} է մի բնական արժանաւորութեամբ, այնպէս,

, այնքան ուրախացել էր, որ մինչեւ անգամ {ոգեւորուել} էր... Բայց զարմանում ենք, թէ ինչպէս "

տիրացուն էր, որ տաղերի մասին խօսելուց {ոգեւորուելով} ցոյց էր տալիս անմարդացած փողոցի պատերին

էիր: Պ. Շաքարեանցը այնպիսի անկեղծ {ոգեւորութեամբ} խօսեց այս բաները, որ պ. Մարկոսը շարժո

այց խօսում էր այնպիսի հաւատով, այնպիսի {ոգեւորութեամբ}, որ ժողովուրդը խուռն բազմութենով հաւաք

նքեան նորա բնաւորութիւնը, այլ մնաց այն {ոգեւորութեամբ}, որով դուրս էր եկել Լօյոլայի " Հոգեւոր

տքերի պտուղքն են միմիայն։ Լօյոլա, {ոգեւորութեան} ամենայն աստիճաններից անցանելով, կարգի

logia) ուսանելու գիրք կամ, լաւ ասել, {ոգեւորութեան} եւ սրբութեան մի խորհրդական նշան։ Լօյոլ

ազատութեան աղբիւրը։ Նա, փոխանակ ազատ {ոգեւորութեան}, տալիս է ուրիշներին միմիայն ձեւի եւ կա

Իգնատիոսի մէջ նորա առաջուայ աշխուժի եւ {ոգեւորութեան} մինչեւ անգամ եւ հետքը. զանազան հոգսերը

, որ գրել էր Իգնատիոսը, երեւում են դեռ {ոգեւորութեան} նշմարանք, կանոնադրութեան մէջ՝ ամենայն

անաւանդ Փարիզի Արքեպիսկոպոսը մի առանձին {ոգեւորութենով} ջարդեց Լայենէզի կարծիքները օրինաւոր եւ

ղանթը։ Նա իւր մանկութեան ժամանակ գիտէր {ոգեւորութիւն}, բայց, կազմելով մի անսահման իշխանութի

սաւիէն, Րոդրիգէզը եւ Բոբադիլիան ունէին {ոգեւորութիւն}, որ նոյնպէս հոգի էր տալիս Մանրէզեան ան

ութեան համար: Կար ժամանակ, երբ մարդիկ {ոգեւորւում} էին վանքերով եւ հոգեւոր ասպետութեններով

առոյգ զաւակները թշնամին վանելու համար, {ոգեւորւում} է յաղթութեամբք, տաղեր է երգում, եւ գո

: Անցան այն ժամանակները, երբ մարդիկ {ոգեւորւում} էին վերացական եւ միստիկական բաներով, ա

ից, մինչ բոլորի խելքերը դառնում էին եւ {ոգեւորւում} էին Երուսաղէմի ազատութեամբ, կամ այս եւ

եալ ի վէմ գիտակցութեան եւ ուր ղեկավար է {ոգի} անախտ եւ մաքուր, երկինք հասանեն ի թիկո

սակս հայեցեալ մանաւանդ ՚ի պաշտպանողական {ոգի} վերոյգրեալ երկուց անդամոց առ վնասապարտս

ութեան: Նորա մէջ նոյնպէս խմորւում է մի {ոգի}, եւ այսօր երկու երեք միմեանց հակառակ տ

անուկը կրկնում է այսօր մեր հետ: " {Ոգի}, մարմին եւ ոսկերք ոչ ունի ", - ասում է

կորուստ։ Հայաստանին արդ մանկտւոյ առոյգ {ոգի} զուարթուն Յօդս ճախրէ լուսագանգուր յիմաս

է աստուածային Նոր զօրութիւն, նոր {ոգի}, Թռցրու ինձ շուտ Սակոյլնիկ,

Ցանցառ միստիկի բաժնածը ` Մարմին, {ոգի}, մի օղով: " Ոգին մարմնին է համեմ

ի մոռանայ աշխարհ. Անմահ ես դու, {ոգի} արգոյ, Թէեւ հազար սահի դար:

կրկին բաց արաւ. " Անունս է {Ոգի} հայասէր մարդկան. Ծնունդ եմ միակ ս

- ատելութիւն կամ յափշտակութիւն. ես-ին {ոգի}, որ ամէն ուրիշ զոհում է իր գոյութեան:

դեւերի բազմութեան միջից դուրս պրծաւ մի {ոգի}, միջակ հասակով, բաւական լիքը, որ հագ

եւը կը ճանաչէր նորա դէմքից, թէ՛ սա չար {ոգի} էր խռովութեան, ապստամբութեան եւ յեղափո

թիւնը գրած է թղթի վերայ, - կցորդեց չար-{ոգի} ծրագրապետը: - Ինչպէ՞ս կը բարեհաճի Ձեր

րդա՛, - ասաց սատանան դառնալով դէպի չար {ոգի} օրագրապետը, - բայց կրկնի՛ր եւ այն, ին

կարծած լինէր մի գերբնական բան... Մի {ոգի}... Մեզիմեն աղէկ... ։ Բայց այդ ս

. եւ սակայն գոլով 'ի նոյն զանգուածոյ եւ {ոգի} ազգասիրութեան որ էր բնական 'ի նոսա, եւ

տեղւոյ որպէս եւ յայսմ ժամանակի եւս նոյն {ոգի} երեւի 'ի նոսա 'ի նոյնպիսի դիպուածս, իս

եամբ Վահանայ Մամիկոնէի իւրոյ պաշտպանի: {Ոգի} հեղինակիս անվեհեր եւ գրուածք սորա ամենա

զՀայաստան հրապուրէր ի կրօնս մոգութեան: {Ոգի} հեղինակիս զուարթ, պայծառ եւ հեզ, գրու

եւ անազգասիրութեան միայն. ի նմա բնակի {ոգի} ինչ ոչ աստուածային, որ միջնորմ արկանէ

լը-դերէն, առհասարակ դատապարտուած իբրեւ {ոգիաբանի}, զարհուրելի տեղ, այս գիշեր առաւել զար

ողը մի փոքր ծանօթութիւն ունենան այսպիսի {ոգիաբնակ} տեղերի մասին, որոնցով շատ առատ է Նախիջ

եւ եթ սենեակ եւ զկերակուր ( առանց իրիք {ոգիաւոր} ըմպելեաց) վճարեալ յաւուր զմի ֆունտ ստե

լուացուիլ, զբօսնուլ, ճանապարհորդել, {ոգիաւոր} դեղանիւթերից հեռի մնալ եւ այլն, եւ այլ

անասուններից գերազանցութիւնը, խմում է {ոգիաւոր} հեղանիւթք, երբեմն 300 եւ երբեմն աւելի

, մյուս կողմից եւ նույնինքյան դպրության {ոգին} եւ ուղղությունը որքան կարելի է շինենք ժ

ց, քան զայլոցն, յորս բռնաբարի ազգային {ոգին} յօտարութիւն: Զգործն եկեղեցական դրա

մ՝ քնար, ցոյց է տալիս բանաստեղծութեան {ոգին}, իսկ միւսի գլխի վերայ հրեղէն լեզու եւ

: Այստեղ դարձեալ երեւում է բռնակալական {ոգին}, այստեղ դարձեալ կոպիտ կերպով նշանւում

` Մարմին, ոգի, մի օղով: " {Ոգին} մարմնին է համեմատ, Արդիւնք բնութ

թեան է մարմին ": Բնութեան դարձաւ {ոգին} հնազանդ, Հողս միստիկի գլխին:

րհք արարչի Հարազատ պարգեւ հայազգի {ոգին} ։ Գերեզմանական լռութիւն խորի

զարյանցի՝ նոր հայկական ամսագրի ղեկավար {ոգին}: Ռուսերեն թարգմանությամբ ես ձեզ կհաղոր

կարելի կարգաւորապէս ուսանել պատմութեան {ոգին}, մինչեւ նորա մասնաւոր երեւոյթքը չհաւաք

ումը, մինչդեռ մովսիսական կրօնից եսական {ոգին} բխում է ամէն մի քայլափոխում: Ուրեմ

յն ժամանակ այդ վարդապետութեան տիրապետող {ոգին}, ընկերութիւնը բարւոքեմ ասած տեղը անարդ

կոսի եւ Կիրակոսի որդիքը, հաւասարութեան {ոգին} արդարադատութեան ձեռքով երկու մարդ էլ ջո

ր ունէին կենալու, բայց, հաւասարութեան {ոգին} ունքը շինեմ ասելով աչքն էլ հանեց - երկո

տի չատէ, յափշտակութիւն չյղանայ, ես-ին {ոգին} սանձէ միմիայն արտաքին աշխարհից - հասնել

ւմ, այո՛, ըստ երեւոյթին հաւասարութեան {ոգին} բռնաբարւում է, երբ յանցանքը ներւում է

կան ոգով վարակուած ընկերութեան մէջ նոյն {ոգին} յանցանք է գործում, նոյն ոգին դարձեալ պ

մէջ նոյն ոգին յանցանք է գործում, նոյն {ոգին} դարձեալ պատմում է յանցանքը: Սորա արդիւ

կեանքից ունի իր մէջ եւ օտար ազգի կեանքի {ոգին}, որ ընդունելով որպէս նախագաղափար, հետ

իսի խեղճ վիճակի մէջ իրողապէս, գերմանիկ {ոգին} իր ելքը աշխատեցաւ փնտրել անպտուղ իդէալն

հանգիստ չէ տալիս Հեգելին: Շարժողութեան {ոգին} մտաւ նաեւ Անգլիայ, որ անհողդողդ պահպան

արժանաւորութեան ուրացողութիւնը էին նորա {ոգին}: Ի՛նչ տեղ էր Գերմանիան, երբ մարդկ

տքում եւ սրտում արդէն վերջացած է, նորա {ոգին} էլ բան չունի այս գործի հետ։ Բայց երբ բ

ճշմարիտ է, որ պ. Պռօշեանցի գերութեան {ոգին} բուն հայկական է եւ կատարելապէս ազատ այն

լինելով։ Ստոյգ է, որ շատ անգամ լեզուի {ոգին} պահանջում է այդ վերջաւորութիւնքը գրել ն

տքում եւ սրտում արդէն վերջացած է, նորա {ոգին} էլ բան չունի այս գործի հետ, բայց երբ բ

մէջ բերել ( եր. 100), ուր հայ պառաւի {ոգին} եւ սիրտը ամէն հարազատութեամբ թափել է հե

այն զարհուրելի ժամում. այն հինգ տմարդի {ոգիների} չարեացակամութիւնը ի՛նչ կարող էր վնասել

էր պ. Շաքարեանցի գլուխը, նա սիրում է {ոգիների} եւ փերիների հետ խօսակից լինել միշտ․ նոց

ախոռը եւ մօտենալ նորան, որովհետեւ չար {ոգիների} ազդելուց կարելի էր խեղանալ իսկոյն կամ ա

ւթիւթեան խորհուրդը այն էր, որ անմաքուր {ոգիների} միջնորդութեամբ կանչէի իմ գեղեցկութեան գ

թէ ամենայն բան կարելի էր յառաջացնել չար {ոգիների} գործակցութեամբ: Միշտ պարապում է խեղ եւ

ելով, այժմ վհկական արարողութեամբ, չար {ոգիների} - փերիների գործակցութեամբ պիտի տեսաներ

ան էլ տրամադրուած է կախարդութեան եւ չար {ոգիների} հաւատալու, ինչպէ՞ս բանի վերջը- կատաստր

դութեան եւ կախարդների գործակցութեան չար {ոգիների} հետ, այնքան վախենում էին այդ կախարդ ան

իճակում, բայց դարձյալ վերջին ուժերս եւ {ոգիներս} գործ դնելով, դիմացանք: Հասա այստեղ,

իով հայր մեղայիւ զաշխատողս, զներքեւեալ {ոգիս} Աստուծոյ ծառայից ծառայ զՄանթուխէանց:

Չեն մեռած հայեր, Կան արդուն {ոգիք}. Միւս անգամ հողմդ Խըփէ դրօշ

ւնենար, ո՛չ, այլ իբրեւ նմուշ, թե ինչ {ոգով} են վարել ամբողջ գործը: Իսկ ինչ վերաբեր

է առհասարակ ռամիկը, Տե՛ս, ի՞նչ {ոգով} կոծում է նա Նիկողայոսի մահը. " Մ

ովսէսը թողնում Է, որ մարդը ախտանայ այս {ոգով}. յղանայ յափշտակութիւն, ատելութիւն եւ

երութիւնը ապահովելու համար: Եսական {ոգով} վարակուած ընկերութեան մէջ նոյն ոգին յան

բարի ժամու չի ծնվել. իսկ Անանիան, չար {ոգու} նման, հենց պատրաստ է այդ օրը նրանց մոտ

ահայացորեն վերաբերվելով լեզվի ընդհանուր {ոգու} հետ: Միանգամայն հասկանալով, որ յուրաք

արդիւնք, որպէս յիշատակարան գերմանական {ոգու} կերպարանագործութեան պատմութեան մէջ, եւ

" Հրէական ( մովսիսական) օրէնսդրութեան {ոգու} մէջ, Հեգելի կարծիքով, ցոլանում է Քանթ

ողութեանը խորունկ խորհրդի մէջ: Հրէական {ոգու} մէջ - սորանով մտածում է նա ( Հեգելը) հ

են գալիս դարձեալ այն մովսիսական եսական {ոգու} ազդելուց, որպէս թէ այն ժամանակ է երեւո

դանի պատմութեան եւ նորա մէջ շրջան առնող {ոգու} ուժը, ամէն ուսումնական կուսակցութիւննե

պէս զինեց իրեն, որ զօրաւոր խօսքերով իր {ոգու} եւ անվախութեան եւ կերպարանքի պատկերը այ

ոյակապ տարեգրութեանց՝ թէ՛ իր անախտակիր {ոգու} եւ թէ՛ ճարտարութեան մասին։ Եւ մեզ թւու

այս կամ այն պատճառով եւ ոչ թէ ժողովրդի {ոգու} կամ հանճարի ստեղծած։ Մեր առաջին հոլովո

եւ եւ այն տեղի հայերը միմեանց հետ ունին {ոգու} բնական ազգակցութիւն, քան թէ նստի բառ ա

իչ շատ ընկնում է այդ օտար լեզուի, օտար {ոգու} ազդեցութեան տակ. Հայը հազար տարի ընկած

ատեան աշխարհի եւ տեղ-տեղ էլ ամբողջ ազգի {ոգու} եւ ձեւի հետ: Օրինակի համար գնում ենք ա

նում հասկանալ, որ չնայած մեր խաղաղասեր {ոգուն}, մեր կամքի հակառակ, հարկադրում են մեզ

իվ փաստ է: Ճիշտ է, հնազանդվելով լեզվի {ոգուն}, դրանցից մի քանիսը մենք անգիտակցաբար գ

եան մէջ անհնարին խեղճ էին եւ հայ լեզուի {ոգուն} եւ տրամաբանութեան բնաւ իսկ տեղեկութիւն

վ գործ էին դնում մի ձեւ բուն հին լեզուի {ոգուն} հաւատարիմ մնալով, " Հիւսիսափայլը " գե

միջոց էին թարգմանում հին ու նոր լեզուի {ոգուն} ընդդէմ, երբ մենք, հայկական ոգուն հաւա

զուի ոգուն ընդդէմ, երբ մենք, հայկական {ոգուն} հաւատարիմ մնալով, նոյն բառերը թարգմանո

նչ մենք, հարազատ մնալով մայրենի լեզուի {ոգուն}, գրում էինք կամ " ես ընդունում եմ ձեր

պէս թարգմանւում էին հաղորդել, հայկական {ոգուն} ընդդէմ բաղդասելով, ինչպէս լուր հաղորդե

, եւ երբ մենք, հաւատարիմ մնալով լեզուի {ոգուն}, չէինք գործ ածում այս օտար ձեւը, այլ

ն կրաւորականապէս պիտի ներգործէ ժամանակի {ոգուն} համեմատ, այստեղ անցածի խրատը հազիւ թէ

'երեւային թուրք կառավարութեան ընդհանուր {ոգուն}: Ինքնըստինքեան հասկանալի է, որ

յ հեղինակը ստրկանում է ոչ թէ հին լեզուի {ոգուն} եւ տրամաբանութեան, որի տակ հինգ տարի ը

գրածը, եթէ հաւատարիմ մնանք նոր լեզուի {ոգուն} բաղդասութեան եւ օրէնքներին։ Առանձին առ

րելի առաջ տանել՝ ստրկանալով հին լեզուի {ոգուն} կամ ազդեցութեան, որովհետեւ նոր լեզուով

պատիժ չէ՞ կրում, եւ այս հաւասարութեան {ոգուց} բխած ըստ երեւոյթին արդարութեանը հրապարա

միջից առնու իր չունեցածը, որ հայ ազգի {ոգուց} առաջացած լինելով, աւելի հեշտ կարող է մ

ստված մեր հետ է։ Ձեզ միշտ հարգող եւ {ոգվով} մեծարող անխարդախ բարեկամ խ. ծ.

էլ չէ. հույս ունիմ, որ դուն ալ նույն {ոգվույն} կհետեւիս եւ օր առաջ այս գործը վերջանալո

ան, որպէսզի նոքին շարժեալ յազգասիրական {ոգւոյ} դէմ դիցեն չուել 'ի Հնդիկս եւ, յանուն ա

ոց ժամանակին եւ զնշխարս անգամ [հայկական {ոգւոյ}, յար եւ նման] անցանեն եւ դարք գոգցես ի

մատենագրութիւն ամենեւին խորթ ի հայկական {ոգւոյ} քանի՛ վնաս լուսաւորութեան մերայնոցն: Ա

ն, ո՛չ որպէս վիճաբանասէր կամ խռովայոյզ {ոգւով}, այլ իրենց փաստերը յառաջ բերէին արդարա

տումարը։ Երանելի Մաշտոցը, անախտակիր {ոգւով} քննելով այս բաները, զղջացաւ իր գործի վե

կի, որպէս ազգն Հայոց որք յօժարամիտ էին {ոգւով} ազգասիրութեան եւ իւրեանց բնական ձգմամբն

չ փառք ի տասա՞նց եւ ի քսանի՞ց նմանապիսի {ոգւով} ախտացելոց, որոց դիւրին էր միշտ ժխտել օ

նկալին միայնակեցութիւն, Հոգւով կամելով {ոգւոց} Հօրն՝ լինել պարակից, եւ յետ վեց ամաց

ություն: Այդ Պենելոպեի ձեւն է, երբ նա {Ոդիսեւսի} վերադարձին էր սպասում: Նամակ գրիր տուն

թող չվհատեցնեն նորանց, մենք ոչ թէ չենք {ոզում}, որ շատանան մեր հեղինակքը, այլ, դորա

Մակարիչի, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Մ[{ոիսէյ]} Զ[ախարիչի] հետ. առաջիկայ տեսութիւնը ն

ա հեռանկարը: Ի՞նչ, նա դեռ Մար[իա] Նիկ[{ոլաեւնայի]} մոտ է ապրում, թե եղբոր, ինչպես ասում

ալ եւ կամի իմ հետ պատերազմ բանալ, եկայ {Ոլիմպոս}: Դուք լսում էիք այն միջոցին Աստղկի հաճ

րովայնի իւր ծնունդք։ Նոր տեսարան՝ նոր {ոլիմպոս} ՚ի քեզ Մասիս երեւի, Մի՛ այլ Պարնաս իւր

ետոյ ինքս ինձ գտայ յունական աստուածների {Ոլիմպոսի} վերայ: Մի փոքր ժամանակից յետոյ լսում ե

րբ ազդեցութեամբ. նա շնչէ զօդ դիւական. {Ոլիմպոսն} յունական տապալեալ է հիմն ի վեր, կործան

ւթիւն։ Եթէ նոր լեզուն չունի հին լեզուի {ոլորուն} ոճերը, եթէ չէ կարելի նորում միմեանց քա

եմ, դու ոչ միայն օձի փուշ, մասթոդոնի {ոլոքն} էլ կը մարսես... Մենք մեր կողմի

անչում է, Հանել իւր վրէժ, քէն ու {ոխ}: Մեր հայրենիք շղթաներով

, գետինն անցան. էլ այնուհետեւ սկսեցին {ոխակալութիւն} յղանալ եւ նախանձ ծնանել։ Իսկ երբ դոցան

նորա վերայ, դուրս ցայտեց իւր սրտի միջի {ոխակալութիւնները}, որ ունէր տարեւոր ժամանակով նորա դէմ:

Ես կ՚ընդունիմ կամակար, Թէ բախտ անգութ {ոխերիմ} Մատռուակէ թոյն, լեղի Իւր սափորից, ինձ

ւել են արդէն, - երբ կը խայտառակուին մեր {ոխերիմ} թշնամիքը, եւ արդարութիւնը կ՚առնու իւր

ոռանալի կացուցանեն իմ տրտմութիւնս: Մեր {ոխերիմ} թշնամիքը քամեցին մեր վերայ իւրեանց դառն

էր միայն իմ վերջին մխիթարութիւնը: Մեր {ոխերիմ} թշնամիքը գտան միջոց նորան եւս իմ գրկից

: Այժմ մնացել եմ միայնակ, նախատինք իմ {ոխերիմ} թշնամիների բերանում. այն մարդիկն եւս,

աւ չարին, մեքենայ դառնալով մարդկութեան {ոխերիմ} թշնամիներին. կարդինալի սխալմունքը, եւ

ամբ գործարանում ու պահելու համար, ամեն {ոխերիմ} թշնամի էր նախկին վերակացուին, եւ որին

նոցա, սոցա եւս բաղդը, մարդկութեան այն {ոխերիմ} թշնամին, սկսեց դարձեալ յաջողել։ Թաթար

անուէլ]ից եւս Սահակին, Սամ[արսկի] պանդ[{ոկ]} 22/3 Նազարեանցին Սրբազանին Բրիւսէլ

Նազարեանցին Սահակին, Սամ[արսկի] պանդ[{ոկ]} Դրուցքոյին, Լոնդ[ոն] [Ֆրանկֆուրտից

Յունիս] 9/21 Սահակին, Սամ[արսկի] պանդ[{ոկ]} Սարգիսին Փարիզից Յուլիս 4-ին Նազ

շատա[կարան] Սահակին, Սամ[արսկի] պանդ[{ոկ]} Վարսովիուց Յուլիս 7/19 Մարկոսեանց

շրթնալից, Արտահոսման քաղցըր ժամին ` {Ոհ}, յիշի՜ր ինձ, յիշի՜ր ինձ: ԺԲ. ԿՈՒԿ

, Քարը մոմո՛վ տեսանել։ {Ոհ}, Մեսրո՛բ, ների՛ր դու ինձ՝ Իբրեւ

" Մեղուին ", 4 պատկ[եր], 300 երկու տ[{ող]} 54 Խաֆաֆ[եանցին], պատ[կերի] եւ 2 տո

ազգը վատաբանելը եւ ազգի վերայ կոծելը եւ {ողբ} կատարելը անօգուտ էք համարում ազգին։ Իբ

մանապէս մեք անարժան ենք համարում կանացի {ողբ} ու կոծը, որ յառաջանում են մեծ մասով յո

ապացուցանելու համար, թէ Խորենացու այդ {ողբ} գրելը պտուղ չէր մի րոպէական նեղսրտութեա

ւշութեամբ քնելով նորա վերայ մահճի մէջ: {Ողբ}, լաց, աղաղակ, բայց այդ բոլորը չէին կ

ւ մինչ, բնականաբար կտրւում են, եւ ահա {ողբ}, աղաղակ, տառապանք, սով եւ մահ: Վաճա

, ահա այս երկու տարի է, որ " Երեմիայի {ողբ} " են կարդում իւրեանց գլխին, իսկ Ասիան

նս տեսանելով ինձ, մի անպատմելի սուգ եւ {ողբ} բարձրացրեց իմ անակնկալ դրութեան վերայ,

րբոյս ականաւոր են. " Յիսուս Որդի ", " {Ողբ} Եդեսիոյ ", ի պատճառս աւերման քաղաքին ի

եկ նորանով զբաղուած է հոգիս: Ցաւի՛ր եւ {ողբա} ՛ այդ ազգը, աղաչի՛ր գթած Աստուածը նորա

անը, որ այսպիսի հնարների էր կարօտում։ {Ողբա՜լի} հնար ճշմարտութիւն ապացուցանելու։ Բ

ւ ցնծայ. Իսկ խարամանի՞ն. - {Ողբա՜յ} ցաւագին: Թ. ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ԻՄ

գայնոց եւ ատելի իսկ, եւ ինձ մնաց միայն {ողբալ} զթշուառութիւն եկեղեցեաց վիճակիս, որոց

յ ի տիպ զայն մուծանել՝ այլ զի զանցեալն {ողբալ} առանց ամենայն ի ներկայումս գործունէութե

ցերեկ մտածում եմ ձեր բոլորի վերա եւ մեր {ողբալի} ազգի խեղճ վիճակի վերա: Աստված տար, որ

, որ դղյակի մեջ փակված զորքի վիճակը շատ {ողբալի} է եւ բարոյապես եւ նյութապես: Տառապում

1: Մտածում եմ, թէ մինչեւ ո՞ր աստիճան {ողբալի} էր կասկածամիտ մարդերի դրութիւնը. այդ բ

եւամտութեան պտուղը. Աստուա՛ծ իմ, ի՛նչ {ողբալի} մարդիկ կան աշխարհիս երեսին: Գ. Մի

լ է երեսուն կամ քառասուն հայկական բառ: {Ողբալի} եւ արտասուելի բան, այն երիտասարդ մարդի

րժ եւ վշտացուցիչ բաների, բայց մանաւանդ {ողբալի} է մի այդպիսի պաշտօնէի վիճակը մեր ազգի մ

ում են իւրեանց անձը մի բանի կարգում մեր {ողբալի} ազգի մէջ, եւ եթէ մեր ազգը կամ գոնէ նոր

աների վկայ են եղել իմ հետ միասին, ի՜նչ {ողբալի} եւ արտասուելի գործերի ականատես, որ գոր

ի մէջ: Բայց ի՞նչ յուսահատութիւն, ի՞նչ {ողբալի} բան, երբ Ազուչենան զգաստանալով տեսանու

ղորմելի բուսականի կեանքը: Այդ ի՛նչ {ողբալի} եւ տխուր աշխարհ է. մի՞թէ Նախախնամութիւ

ողորմելի բնակութեան մէջ, իմ կոմսութեան {ողբալի} աւերակների վերայ: Այդ տունը, ուր այժմ

շկինակով սրբելով արտասուքը, փոխուած եւ {ողբալի} ձայնով յառաջ տարաւ իւր պատմութիւնը.

անտարակոյս, պիտի յիշէ իւր վհատական եւ {ողբալի} դրութիւնը Նախիջեւանի մէջ, ուր գտանւում

էր նա: Մեք գիտէինք, որ մի այդպիսի {ողբալի} վիճակում գրել է Սկայորդին իւր վսեմական

: Յանձն արարեալ զմեզ եւ զճակատագիր {ողբալի} ազգի մերոյ ՚ի խնամս Վեհաստիճան Հայրապետ

մեցողը կարօտ օտարների շնորհին։ Այս {ողբալի} բանի պատճառը պարզ տեսանելի է ամենայն մա

են մեր ողջոյնը: Եթէ իմ այսօրինակ {ողբալի} դրութեան մէջ մի հինօրեայ երախտագէտ բարե

ր արբանեակները, որի օրինակները եւ սոցա {ողբալի} հետեւանքը միշտ անպակաս է ազգի աչքից։

ի ջնջուիլը: Ահա՛, քուրիկ, մատանու {ողբալի} պատմութիւնը. ահա այս պատճառով խնդրում

փիլիսոփայի սահմանքը։ Տխո՛ւր տեսարան, {ողբալի} դրութիւն, որի մէջ մեր սիրական Հայոց ազ

ը ապացուցանում են մի ուրիշ բան։ Այդ մի {ողբալի} բան է՝ նոցա կամակոր եւ ֆանատիկոս պապակ

դապետանում էին երազներում։ Մի հատ է այս {ողբալի} բանի պատճառը՝ կոյր եւ կամակոր տգիտութիւ

ջի ապացոյցք յաղթողք՝ պատճառք բանաւոր. {ողբալի} ճշմարտութիւն, գաւազանաեւ ապացուցեալ,

բնական ընթացքը: Թէ այսպէս եւ թէ այնպէս {ողբալի} բան: Երեւի թէ մողնեցոց վիճակից լ

ի դրսումը մեզ տեղիք է տալիս ենթադրել մի {ողբալի} աղքատութիւն, որից չէ փրկել գաղթականութ

մարդերին, որոնք այնուամենայնիւ իւրեանց {ողբալի} տգիտութենովը համարձակւում են բերան առնո

վրէպ համբուրել ունիմ զմահ, - ասաց զայս {ողբալին} Հայաստան եւ իսկոյն լռեաց՝ քամելով յաչա

արազ զգեստու, զեղանակ մտածութեան եւ որ {ողբալին} է եւ չար քան զամենայն, զայլ ոճ խօսից.

յերը ունին աւելի հիմնաւոր եւ խորհրդաւոր {ողբալիք}, թո՛ղ դպրոցների չլինելը կամ լինելութեա

ես իմ ներկայությամբ. տեր Գեորգի շլյափը {ողբալով} կեցած է Դյուլյուի մոտ, բերող չլինելով

յ Երեմիայ մարգարէին նմանող մի մարդ, որ {ողբալով} ասէր. " Երանի՜ թէ գլուխս ջուր լինէր եւ

նից անտառի եւ գիշերի առանձնութեան մէջ՝ {ողբալու} իւր թշուառութիւնը, գիշերին, ծառերին ե

. Ո՛հ, օրերով, ամիսներով եւ տարիներով {ողբալու} նիւթ: Մեք մի առանձին յօդուածով մաս

՛ք, այս մեր Հայոց աբեղայքը արտասուքի, {ողբալու} եւ շատ սուգի արժանի չե՞ն, երբ հանում ե

սեալ ի ժամանակաց իմ աստանոյն Խորնոյ՝ " {Ողբամ} զքեզ, Հայոց աշխարհ ", ի ժամանակաց Շնո

արպեցու ձեռքով դրուած նախդիր։ " Եւ {ողբայ} Դաւիթ զողբս զայս 'ի վերայ Սաւուղայ եւ '

րք նախ քան զտեսութիւնն աստուածաբանք ", {ողբայր} երանելի փիլիսոփոսն Մովսէս, որոյ եւ ընդ

իրակոսեան Յարութիւնեանց, որպէս միաձայն {ողբան} բովանդակ մերազնեայք ՚ի Կալկաթայ, երթեա

ի բանից նորա. ուսումնական եւ ուսանողն {ողբան} զանձինս գիտակցութեամբ հոգւոյ, տեսանել

կոյթը: Լսեց ազնիւ, թնդաց սիրտը, {ողբաց} արքայի մահը, Վաճառականն ուշաթափա

ց նեղուածի արտասուք աչքերից, Ո՛վ {ողբաց}, բողոքեց, երբ խլեցին հաց որբից:

աւ, այն ժամանակ սա պատռեց իր շորերը եւ {ողբաց} նորա մահը։ Փարպեցին, իր Թղթում բերելո

րը իւր խօսքը, քոյրը մի գազանական լացով {ողբաց} իւր ամուսնու մահը, եւ նզովեց հօր ոսկեր

աշխարհ ", ի ժամանակաց Շնորհալւոյն՝ " {Ողբացէ՛ք}, եկեղեցիք " եւ այլն, յորս, լսին գէթ

արանում ծառայող բոլոր արժանաւոր անձինքը {ողբացին} վերակացուի հեռանալը եւ իւրեանց ազգի անբ

յ: [Բայց այդ անցքերը] Խաղացողքը այդ [{ողբեր[գութեան]} ] եղերերգութեան, յայտնի բանէ համեմատաբ

ականջին " Պօրտիչիու համր կամ Ֆենելլա " {ողբերգութեան} գեղեցիկ ներածութիւնը, որ Օբեռ երեւելի

ը ածեց իմ համար Պորտիչիու Համը անունով {ողբերգութեան} գեղեցիկ ներածութիւնը: Ես չգիտէի, որ ո

րցանել ինձանից, թէ ի՞նչ բան է Տրովատոր {ողբերգութիւնը}, որի մասին կարդացել էր մի լրագրում, թ

գրած նամակից, որ ես շատ սիրում եմ այդ {ողբերգութիւնը}, վասնորոյ մեծ ուրախութեամբ պատասխանեցի

մբ պատասխանեցի Գուլի-Շամամային, թէ այդ {ողբերգութիւնը} Պ. Վերդի երաժշտի բոլոր երաժշտական գործ

լսւում են օդի մէջ հարստահարուած մարդերի {ողբերը} եւ հառաչանքը, նոյն միջոցին եւ օդը հնչե

չլինելու հաւասար վիճակը նիւթ լինի նոցա {ողբերին} եւ լացին: Թո՛ղ աշխատին դպրոց շինել, ա

յց ձեր խօսքին՝ մէջ էք բերում Խորենացու {ողբը} Հայոց ազգի վերայ եւ ասում էք, թէ այդ չ

եւ ասում էք, թէ այդ չորս հազար տարուայ {ողբը} ոչինչ արդիւնք յառաջացուցած չէ եւ այլն։

նգամանքը բռնի խլել էին նորա բերանից այդ {ողբը} ։ Առաջինը՝ Պարո՛ն, Խորենացին անկարօտ

նքը բռնի խլել են Խորենացու բերանից նորա {ողբը} ", կցորդել էի, թէ ամենայն արդարութեամ

ջեցելու տունի տեսածի պէս սկսանում է իւր {ողբը}, այնպէս եւ դուք մեքենաբար խօսում էք այ

կարճ եւ ազդու, դնում է Գարեգինի անտէր {ողբը} ։ Ամբողջ գործի մէջ բոլոր ոտանաւորքը, ո

րճ եւ ազդու, դնում է այն Գարեգնի անտէր {ողբը}: Ամբողջ գործի մէջ, որ բոլոր ոտանաւորք

: Ուրիշ " Ճառընտիրների " մեջ եւս նույն {ողբի} զանազան հատվածները ցիր ու ցան՝ դարձյալ

այն բաների, որ կային Մովսէս Խորենացու {ողբի} մէջ, եւ որ ազգը մի չար բաղդով հարիւրին

նի բան գրել, յայտնի բան է, որ Գարեգնի {ողբի} պէս կը լինի, որ ո՛չ բարով պիտի ասէր։

մի բան գրել, յայտնի բան է, որ Գարեգնի {ողբի} պէս կը լինի, որ ոչ բարով պիտի ասէր:

նական ", գրված 1456-ին, հատված կա այս {ողբից} այսպիսի վերնագրով. " Երանելւոյն Աբրահա

ատութեան ծովը: Ասում էք, թէ Խորենացու {ողբից} բան չէ յառաջացել. դորա մեղաւորը Խորենա

աղաքացի եւ տօնելի մարդը: Նա, բացի այդ {ողբից}, նզովք եւս գրել է Հայոց կաթողիկոսների

" Մի՛ արդարեւ պատմեսցի այս գէթ ըստ բանի {ողբոյն} եւ մի լուիցէ 'ի դրունս Ասկաղովնի " ( եր

յս ասացուածը, աւելցնում է. " Ըստ բանի {ողբոյն} "։ Նախնեաց գրուածքը սրբագրելը շատ զգու

երը. " Ի վերջոյ, եթէ Խորենացին Մովսէս {ողբոց} իւրոց զհակառակն գտեալ գրեսցէ, յայնժամ

ուզայք, որոց անմահ յիշատակները անդադար {ողբում} են եւ կոծում են ազգիս փառք եւ պարծանքը

որ Հայաստանը ունի իւր ծոցումը, անդադար {ողբում} են եւ կոծում են ազգիս փառք եւ պարծանքը

նակում է՝ Հայաստանի Մուզաները չեն, որ {ողբում} են, այլ նոցա անմահ յիշատակները: Այսպէ

տելու քնքուշ Մուզաների գործակցութեանը, {ողբում} ենք անդադար օբսկուրանտների թշուառ գլուխ

կայ մահու վտանգը, գնում է բանտի մօտ եւ {ողբում} է իւր սիրականի տարաբաղդութիւնը: Մանրիկ

ւթեան մէջ, որ մի քար գտանելով, ոչ եթէ {ողբում} է՝ յիշելով շինուածքի ամբողջութիւնը, ո

իարակական պաշտօնով: Արգոյ հեղինակը {ողբում} է վանքերի կործանութիւնը եւ ամայութիւնը

խաբուել էր իւր քեռուց: Լաց է լինում, {ողբում} է, բայց ի՛նչ ճար. մնում է միայն այս գ

ինելու այս ահաւոր տեսարանին: Ամենեքեան {ողբում} էին մեր կորուստը: Միայն հինգ անձը կայի

որութիւնն բարձեալ ի տանէն Արշակունեաց: {Ողբս} անդէն յօրինէ ի վերայ չարաշուք դիպուածոց

րդի, Ժամագիրք, Սաղմոս, Աղօթամատոյց, {Ողբք} եւ հառաչանք Էջմիածնի " եւ ուրիշք, թէպէ

ան բղխուածք կարող էին լինել որպէս եւ են {ողբք}, հառաչանք, կոծ եւ սուգ, սկսեալ ի ժամ

նք արտասուեցուցիչք եւ վհատեցուցիչք, զի {ողբք} եւ հառաչանք, լաց եւ արտասուք ոչ երբէք

մէջ։ Բայց եթէ այս շղթայի մէկ կամ երկու {ողը} հանում ես, այն ժամանակ տարբերութիւնը աւ

կաթայի մասին 64 Հայրա[պետեանցին], կաթ[{ողիկոսի]} կոնդակով Մայիս 1 65 Փանեանցին, Աստու

Քաղաքական գլխոյ Ն. Նախիջ[եւանայ], կաթ[{ողիկոսի]} թղթ[ով] 116 Հայրապետեանցին 117 դարձե

թէ իւրեանց ճիռերը լաւ են քան թէ ուրիշի {ողկոյզքը}...: - Ճշմարի՞տ է, - ասաց վէզիր

եւ մի գէս հիւսած ընկած էր թիկնամիջումը {ողնաշարի} վերայ. մէջքը կապած մի գօտի, որ ժամարա

ք սուտ... Մի արդէօք յունական պերճ եւ {ողո՛րկ} առասպե՞լքն իցէն, հանդերձ պատճառաւ, որ

զովանայր սիրտ անդէն։ Համայնաջինջ ջուրց {ողող} աստուածառաք պատուհաս Զնոյ հանդէպ ի

ոգենաւով մտանք Ատլանտեան ովկիանոսը, որ {ողողում} է Եւրոպայի արեւմտեան ափերը: Սիրելի էր

ութիւն ինքնին ախոյեան յարուցեալ ընդ դէմ {ողորմ} տգիտութեան՝ բանայ ոսկեղէն մատամբ զմուտ

քիկ ամենայն տխուր յիշատակարանք հայկական {ողորմ} տգիտութեան կսկծեցուցանէին զսիրտ մեր, ա

թ իբրեւ սիրող ազգի եւ ճշմարիտ ցաւող ընդ {ողորմ} դրութիւն նորա ասեմք թէ մի՞թէ՝ եթէ չէր

րտ նահանգապետին ճանապարհ դնելով՝ ասաց. "{Ողորմա՛ծ} Պարոն, յիշեցէ՛ք, թէ ինչ որ դուք մեր հար

ատուհանի տակ: - Ողորմութիւ՜ն արէք, {ողորմաթեօ՜լն} արէք, - ասաց մի ձայն փողոցից, պատուհան

Մ ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵԱԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱԼԹՈՒՆԵԱՆՑ, {Ողորմած} տէ՛ր Ինչ ո՛չ երկմտիմ, թէ, եթէ ի խն

ԱՏԻՒ ՀԱՅՐ ԿԱՐԱՊԵՏ ՔԱՀԱՆԱ ՉՈԼԱԽԵԱՆՑ, {Ողորմած} տէր, Ես թէպէտ քանիցս անգամ գրել էի տէր

Ձերոյին աստուածարեալ քահանայապետութեան {ողորմած} տէ՛ր մնամ կատարեալ հպատակութեամբ խոնարհ

ւն: Յոյս իմ հաստատ է ի Ձեզ, թե Դուք, {ողորմած} տէր, ըստ բարձր խոհականութեան Ձերոյ, կ

ել ի Ձերոյին գերազանցութենէ, զի Դուք, {ողորմած} տէր, իբրեւ պաշտպան ցուցեալ ինձ ի բարձր

նօրինութեան Ձերոյին գերազանցութեան, {ողորմած} տէր, Մնամ պատրաստական խոնարհ ծառայ

ՎՀԱՆՆԷՍ ԵՒ ԱՂԱՅ ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՅՈՎԱԿԻՄԵԱՆՔ {Ողորմած} տեարք եւ անմահ բարերարք, Երախտագէտ

իմ ըստ Ձերում հրամանի՝ խնդրել ի ՁԷնջ, {ողորմած} տեարք, զայս մի ինչ, զի շնորհեսջիք ինձ

կոսներու լեզվի տակ չենք մնալու, աստված {ողորմած} է, ճշմարտությունը մերն է, եւ նա կպահե

արը: Ես լիովին վստահ եմ, որ Դուք, {ողորմած} տեր, ճշտությամբ կկատարեք իմ օրինական խ

որ շատ ուշ եք ուշքի եկել: Ընդունեցե՛ք {ողորմած} տեր, առ Ձեզ անկեղծ հարգանացս հավաստիքը

ոնարհ խնդիրը: Ձերդ գերազանցության, {ողորմած} տեր, ամենախոնարհ ծառա Միքայել Նա

ա ստացած նամակիս բառացի պատճէնը. " {Ողորմած} Պարոն, Կոմս Էմմանուէլ. Ապրիլի 14, 18

մինի առանձին թող հասանի ՄԵՐ ԿԱՅՍԵՐԱԿԱՆ {ողորմած} ողջոյն: Ձեր բարեխորհուրդ ընդհանու

. եթէ արծաթը չէ դիմանում, սեւանում է, {ողորմած} -հոգու փորը եւ աղիքը ի՛նչպէս կարող էին չ

ուիլ ": Չկամի ամենեւին մտածել, որ այդ {ողորմած} հոգու փորը եւ աղիքը արծաթ չէին, չկամի

Սեպտեմբերի 18, 1858, Րեդուտկալէ: {Ողորմած} պարոն ԿՈՄՍ ԷՄՄԱՆՈՒԷԼ, Քո երկա

ւոր մարդու վիճակը կարող եմ տեսանել, իմ {ողորմած} պարոն Կոմս Էմմանուէլի ճշգրիտ նկարագրութ

" Րեդուտկալէ, 14 Փետր., 1859 թ. {ՈՂՈՐՄԱԾ} ՊԱՐՈՆ Կոմս Էմմանուէլ. " Խո

Վ ՆՈՐ ԱՄՍԱԳՐԻ ՄԱՍԻՆ ( Նամակ խմբագրին) {Ողորմած} պարոն, Այն հաճելի համոզմամբ, որ

լիս լինեն, շտապում եմ տեղեկացնել ձեզ, {ողորմած} պարոն, մեր մայրաքաղաքի պատերի ներսում

մսագրի միջոցով: Թույլ տվեք ինձ, {ողորմած} պարոն, այստեղ ընդհանուր գծերով բնութագ

ան ժողովուրդների մոտ: Թույլ տվեք ինձ, {ողորմած} պարոն, այստեղ բերել հարգարժան պրոֆեսոր

երի ձեռքումը ": Թույլ տվեք այժմ, {ողորմած} պարոն, համառոտակի ծանոթացնել ձեզ նախատ

ան ու բարեխղճության մեջ: Ընդունեցե՛ք, {ողորմած} պարոն, առ ձեզ ունեցած իմ անկեղծ հարգան

անող, ամենի՛ երախտաւոր, քաղցր եւ շա՛տ {ողորմած} ։ Եւ այս բոլորը մեր համար իր անձով ք

, անունը ստորագրելու ժամանակ գրէ ` ձեր {ողորմած} տէր, իսկ թագաւորը միայն ստորագրէ. խոն

, որի բովանդակութիւնը այսպէս էր. " {Ողորմած} պարոն. Ցաւում եմ, որ ճակատագիրը դարձե

փոքր ինչ, իմը եւս այդպէս էր, բայց իմ {ողորմած} հոգի մարդը ամուսնացաւ, վա՞տ օր տեսաւ.

ետի յիշատակը, բայց այդ բոլորը զուր է, {ողորմած} հոգին լաւ է իմացել աշխարհիս բանը, եւ մ

րածուելուն Ամերիկայի մէջ։ Թագաւորը շատ {ողորմած} կերպով լսեց այս գանգատին։ Յիսուսեանք,

ԱՆ ՎԵՀԱԶՆԵԱՅ ԱՂԱ ԽԱՉԱՏՈԷՐ ՅՈՎԱԿԻՄԵԱՆ {Ողորմածագոյն} տէր, յԵրեկի աւուր ընկալայ ի նորին բ

նց ազգի: Ձերոյին գերազանցութեանց {ողորմածագոյն} տեարց ամենախոնարհ ծառայ Միքայէլ Լ

սի զարհուրելի օրինակներ. " Ձեռք կանանց {ողորմածաց} եփեցին զմանկունս իւրեանց եւ եղեւ նոցայ

ւրը եւ առու բացում դէպի իր այգին, " իմ {ողորմածիկ} հօրիցը էս եմ տեսել ասելով ", մինչդեռ ջ

սաւոր պաշտօնի՝ օր մի ի միոյն տարոջ տէր {ողորմեա} հայցելով առ ամենագթած արարչէն թողութիւն

կառ ակնածութեամբ աղաչեմ զՍինօդն, իբրու {ողորմեալ} աղքատութեան եւ թշուառութեան իմում, փու

կորուսանել զժամանակ իմ ի չարաչար զրկանս {ողորմելի} անձին իմոյ՝ եւ հասանել ի յետին ծայր ապ

արարութեանց իմոց: 7 Ես տեսանելով զի {ողորմելի} աղքատութեամբ դեգերեալ ի դրունս այլոց գր

ղութիւն գործոյն արկանէ ի չարաչար զրկանս {ողորմելի} անձին իմոյ: Վասն որոյ ամենահպատակա

յց պիտի ներողամիտ լինես, եթե իմանաս իմ {ողորմելի} վիճակը եւ դրությունը, որի մեջ գտնվեցա

ցուք ապագայիցն մերոց, դրոշմեալ ի ճակատ {ողորմելի} հակառակորդացն զկնիք յաւիտենական խայտառ

չիմանա, թե 50 տարի առաջ ապրել են նման {ողորմելի} արարածներ: Մեզանում ոչ ոք չի մտնու

շատ խաբուած, որ այժմ մատնուել էին այդ {ողորմելի} վիճակին, թէ չարագործ, նենգաւոր եւ այլ

ելով, այլ այն սուտ ազգասէրքը, որ խեղճ {ողորմելի} " Մեղուին " լծել են մի սայլի եւ, ինքեա

ոչ թէ միայն երկնակամարի օդը, այլեւ իմ {ողորմելի} պատուհաններիս ապակիքը, որ ներկել էր ժա

Դու ասում ես, թէ մեք թերահաւատ էինք։ {Ողորմելի} մարդ, ի՞նչ է մեր թերահաւատութիւնը, ար

ութիւն՝ առանց մտածելու, թէ ինքը՝ այդ {ողորմելի} տիրացուն, բացի գիշեր ցերեկ խոնարհեցո՛-

ի ուսումնարանին. դոցա վարժապետքը, այն {ողորմելի} եւ թշուառ էակները աշխարհի երեսին, արժա

ալ, նայում է " Մեղուի " վերայ որպէս մի {ողորմելի} եւ թշուառ գործի վերայ մատենագրութեան աս

ելով, այլ այն սուտ ազգասէրքը, որ խեղճ {ողորմելի} " Մեղուին " լծել են մի սայլի եւ, ինքեա

քը ձգում է իւր վզից գրաշարի վիզը։ Խեղճ {ողորմելի} գրաշար, քանի քանի հեղինակի եւ գրողների

ին վրէժխնդիր լինել իւր մօր մահի համար. {ողորմելի} կնոջ վերջին խօսքերը լինում են վրէժ, վր

՝ այն սոսկալի մահու տառապանքի միջոցին, {ողորմելի} ձայնով բողոքում է դէպի իւր դուստրը, յա

ւր մէջ կենտրոնացած, ցուցակ է լինում մի {ողորմելի} վիճակի: Ի՛նչ ասել է կենտրոնանալ իւր մէ

ունչ բեւեռային սառնութեամբ կտրում է այդ {ողորմելի} բուսականի կեանքը: Այդ ի՛նչ ողբալի

ամիս ձմեռը փակուած միայնակ եւ անմխիթար {ողորմելի} բնակութեան մէջ, իմ կոմսութեան ողբալի ա

ւատը իւրեանց վերայ, հանդիսացնում են մի {ողորմելի} պատկեր մտաւորական մեռելութեան, մինչեւ

րը ընկերի աչքից, կարող էր պարտակել իւր {ողորմելի} դրութիւնը. այդ վէրքերը ճարակում են նոր

ելով տղայի սպառնալիքը, սկսում է ջարդել {ողորմելի} տղայի քիթը բերանը՝ դժոխային խօսքեր դու

Իսկ թէ սայլորդքը համարձակուէին կարեկցել {ողորմելի} տղային, Բէգզադէն սպառնում է ոչ մի կոպէ

յ կանայք, մեր ազգը մինչեւ այժմ ապրել է {ողորմելի} խեղճութեան մէջ. նա մոխիր է կերել հացի

, գոնէ, այդտեղ գէթ պիտի երեւի, որ իւր {ողորմելի} ստրուկներից աւելի ապրի մի քանի օր, եւ

րցողներին: Նոր Նախիջեւանի հայերը {ողորմելի} խեղճութեամբ բնակութիւն հաստատելով Ազովի

գործ կատարել նիւթական աշխարհումս: Այս {ողորմելի} դրութիւնը ազգի, նորա արտասուքը եւ աղաչ

կաւ անցաւ այնքան փորձանք... {Ողորմելի} ՜, դու կարծում ես, Թէ հայրենիքդ ս

եղէգը, որ շատ անգամ գաւազան են կարծում {ողորմելի} ՜ մարդիկ: Սկզբունքների համար մեզ տրո

մա՞րդ խրատել, իրաւասութի՞ւն բանեցնել: {Ողորմելի} ՛ է այն մարդը, որ պիտի ընդունէ այդպիսի

այց այն խեղճ հայը, այն հարստահարուած, {ողորմելի}, աղքատ, մերկ եւ քաղցած Հայը, ոչ միայ

դ, այսպես կոչված հայագետների, խորապես {ողորմելի} մոլորվածությանն ընդդեմ պ. Նազարյանցը բ

մբ, մինչդեռ ուրիշները եւ մանաւանդ խեղճ {ողորմելի} գերմանացիք ցեխում խրուած, նախանձու տրա

մռնչելով: Մեզ առաւել սարսափեցնողը մեր {ողորմելի} դրութեան մէջ այն էր, որ սովորականից դո

ելով. Ազատեցէ՛ք մեզ ի սէր աստուծոյ այս {ողորմելի} դրութենից. չէ՞ որ մէք Հռոմի որդիքն ենք

կուլ է տալիս անխնայ իւր ղահուէի հետ մեր {ողորմելի} գրուածները, թէ արձակ եւ թէ ոտանաւոր,

պէս խելագար, հա՛, հա՛, հա՛.. - {Ողորմելի} ՛ Աստարօտ, - ձայն տուեց դժոխքի տէրը ուր

ողութեան տէր պարոնների հետ՝ օգնել ազգի {ողորմելի} եւ թշուառ դրութիւնը․ բայց պ. Շահբէգի

գումարի տարեկան շահովը կրթել ազգի խեղճ {ողորմելի} զաւակները, որոնց մասին այսքան աղաղակու

րգեր ու երաժշտութիւնը, ապա ուրեմն խեղճ {ողորմելի} բաներ, ըստ որում օրինաւոր բան չէին կար

ւելացրեց Մահտեսին, - մի վերին աստիճանի {ողորմելի} մարդ։ Գլխին դրել է, թէ աշխարհի երեսին

ալու կայծակները: Մի ճնշուած, խեղճ {ողորմելի} սիրտ ամենայն վայրկեան, հարիւրներով զար

ս չտեսանէ: Այլ բան չկար, որ խոսէր {ողորմելի} ծառան, ուստի դուրս եկաւ, անիծելով իւր

ւ ասել, անբարոյականութեան վերայ, խեղճ {ողորմելի} թշուառականը իւր բոլոր կեանքումը կատարել

բեղայական կարգ, եւ այն չքաւոր, խեղճ, {ողորմելի} վիճակում, եւ կտրած բաժանած իւր ազգից,

կամ ընկերութիւնը, բաժանորդ լինելով այս {ողորմելի} եւ թշուառ կրօնին, դառնում է մի մեքենայ

իւնը, որ բաժանորդ էին այդ կրօնին։ Այս {ողորմելի} եւ թշուառ դրութեան մէջ էր բոլոր մարդկու

լը պապական մարդերի հոգու մէջ։ Խեղճ {ողորմելի} Սպանիան զրկուեցաւ իւր գործունեայ եւ հար

էայք՝ կէս մի կրակով չքացնելով, կէս մի {ողորմելի} դրութեան մէջ հալածական քշելով իւրեանց բ

ոց հին լեզուն եւ վեր քարշեցին նորան այն {ողորմելի} վիճակի միջից, ինչ վիճակի մէջ մնացած էր

կան վարդապետի եւ Ղուկաս Վանանդեցու խեղճ {ողորմելի} վհատական դրութիւնը Հօլլանդայի մէջ, այլ

լ արկաք ի գետ, ո՞չ ապաքէն զՂազար մ երկ {ողորմելի} ի վանացն արտաքսեցաք յափշտակեալ եւ զգրեա

աւուրն պարենի անբանացեալ չիցեն աղքատ, {ողորմելի}, առաջնորդեալ բնական ազդեցութեամբ քան բ

ուրեմն շատ հեշտ էր Յիսուսեաններին խլել {ողորմելի} երեխաներից նոցա անգէտ համաձայնութիւնը։

, որ մանաւանդ թշնամի է Յիսուսեաններին։ {Ողորմելի} Բօնզը մեռաւ անտանելի չարչարանքի մէջ, մ

։ Այնտեղ փորեց, հանեց գերեզմանից խեղճ {ողորմելի} Տուրնօնի մարմինը եւ բերեց իւր հետ Եւրոպ

նը դէպի կուրծքը, միւսը դէպի թիկունքը։ {Ողորմելի} Րիշիէ ճար չ'գտաւ, որ չ'ստորագրէ արդէն

լաւ մարդը. նա լաւ գիտէր՝ ինչ աստիճանի {ողորմելի} դրութեան մէջ էին թողնում Յիսուսեանք Հռո

Վարդիթերից " մենք տեսնում ենք, թէ ի՛նչ {ողորմելի} վիճակում է շերամաբուծութիւնը Աշտարակում

ւն կարող էր ունենալ սառուցից։ Հայոց {ողորմելի} Ազգը, երկար ժամանակ անուսում մնալով,

տանաւոր, եւ դորանից է, որ հասել է այս {ողորմելի} վիճակին։ Այժմ հարկաւոր էր ձիաւորուիլ.

ւրս կը գա՞յ: Չէ՞ որ զուր տեղը կը վատնէ {ողորմելին} իր ջերմութիւնը եւ շատ անգամ գործը կը վե

ում է նորան, " Հեթո՛ւմ ափեր, - ասում է {ողորմելին}, - քեզ արքայութիւն ըլնի, կտրե՞ս ոչ. ի

լու համար նորան դնէին սառուցի մէջ։ Այն {ողորմելին} ի՞նչ ջերմութիւն կարող էր ունենալ սառուց

յդ բանի քանի օրինակները տեսած եմ: Խեղճ {ողորմելիքը} չէին կարող հաց ուտել հանգիստ, ամեն մի

ի։ Բայց, ինչպէս առաջ էլ ասացինք, մեր {ողորմելիքը} ասում էին, թէ այդ վէպերը մեր ազգին վեր

կեշտութիւնը ցոյց տալ դորանով, այլ խեղճ {ողորմելիքը} լաց էին լինում իւրեանց անբախտ գլուխը,

ձանի վերայ կարողանան դրոշմել։ Թէեւ այս {ողորմելիքը} չգիտեն, թէ Ուռանոսի փոքր որդին տիտանից

եւս Բէգզադէն սկսում է ծուռ աչքով նայել {ողորմելու} վերայ: Հայհոյանք, թուք ու մուր եւ

հարցուածս վարժապետին՝ ըստ մեզ համարին {ողորմելութիւն} եւ ողորմելութիւն արտասուելի: Եթե ինքեա

ետին՝ ըստ մեզ համարին ողորմելութիւն եւ {ողորմելութիւն} արտասուելի: Եթե ինքեանք վերապատուեալ վ

օր մեծ նեղության մեջ. վերջապես աստված {ողորմեցավ} եւ լավացա մին փոքր: Ահա գիր չգրածիս պա

ինձ յուսահատութեան ծովը: Բայց Աստուած {ողորմեցաւ} երեսիս ջրին: Վառեցի կրակը, շարեցի քու

Տեղն է, որ մէկը ասէ նորան, " քո հօրն {ողորմի}, թէ դա Գարեգնի հրամանը կատարելու համար

ոտքով վազեց դէպի նաւը, որով Աստուած, {ողորմի՛ր} ինձ աղօթքը ուսուցանող վարդապետը գնում է

իս Յունաց Թէոդոս կայսրի մօտ, խնդրում է {ողորմիլ} Հայաստանին եւ թագաւոր դնել Արշակի որդի

ք միշտ եւ այդ բանը ստիպում էր մեզ աւելի {ողորմիլ} այդ տեսակ հեղինակներին, որոնք մինչեւ ա

, այլ, դորա փոխանակ, Աստուած, ես քեզ {ողորմիմ} ասողը չէ՞ր, որ ծովի վերայ ոտքով վազեց

՞ն, առաքեալքը ձկնորս չէի՞ն: Աստուած, {ողորմիր} ինձ ասել չուսանողը, այլ, դորա փոխանակ

ронцов. Աստուծոյ յաջողեցուցիչ {ողորմութեամբ} Մեք՝ ԵԿԱՏԵՐԻՆԱ ԵՐԿՐՈՐԴ, ԿԱՅՍԵՐՈՒՀԻ եւ

ս Մարկոսեանին մինչեւ նորա մահը Գերագոյն {ողորմութեամբ} յանձնում ենք ՄԵՔ այս բոլոր՝ Ղրիմից նոր

պարգեւաթղթի մէջ նշանակուածքը, Գերագոյն {ողորմութեամբ} բոլոր Նախիջեւանի Հայոց հասարակութեան վե

յ " ՊԱՒԵԼ ": Աստուծոյ յաջողեցուցիչ {ողորմութեամբ} ՄԵՔ՝ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՌԱՋԻՆ, ԿԱՅՍՐ եւ Ինքնա

ռքով հաստատելու համար եւ, ՄԵՐ Գերագոյն {ողորմութեամբ} ընդունելով այդ խնդիրը եւ ցոյց տալու համ

յին, օտարի հողի վերայ, օտարի հացով ու {ողորմութեամբ} լուսաւորութեան ճանապարհ բանային Հայոց ա

նորա, ըստ որում մուրողաբար օտարին ապրի {ողորմութեամբ}, ապա արժան էր զխաւարն լուսով փարատել,

Սիկստոս V-ը։ " Հենրիկոս, Աստուծոյ {ողորմութեամբ} թագաւոր Ֆրանսիայի եւ Նավարրայի, թագաւո

ըմբռնեաց զիս ի ճանկս իւր, զոր թէպէտ եւ {ողորմութեամբն} աստուծոյ ազատեցայ ի մահուանէ՝ բայց հետ

ակելոյ 'ի Նոր Նախիջեւան քաղաքի զհրիտակս {ողորմութեան} յանուն դպրոցի, աղքատանոցի եւ հիվանդանո

անտարակոյս, Փարպեցին որպէս մի աղքատ եւ {ողորմութեան} կարօտ մարդ չեկաւ վանքը, ուստի եւ կարո՛

նոցի, հիւանդանոցի եւ որբանոցի զհրիտակս {ողորմութեանց}: Պատճէն կտակի առաջնոյն, այն է հան

րը բաժանեց աղքատներին եւ ինքը ապրում էր {ողորմութենով}, այսինքն՝ մուրացկանութենով։ Դժուար ե

ցը, սկսեց ծառայել հիւանդներին եւ ապրիլ {ողորմութենով} ։ Իւր լիակատար իրաւունքների մասին, որ

բաժանեց աղքատներին, իսկ ինքը ապրում էր {ողորմութենով} ։ Այսպիսի դրութեան մէջ ապրեցաւ նա 1722

անից եւ տեսաւ մի աղքատ պառաւ կին: - {Ողորմութի՛ւն} արա, զաւա՛կս, ողորմութի՛ւն, - կրկնեց

կին: - Ողորմութի՛ւն արա, զաւա՛կս, {ողորմութի՛ւն}, - կրկնեց պառաւը, - Աստուած բարի դուռ բ

ր իւր կարը, նստած պատուհանի տակ: - {Ողորմութիւ՜ն} արէք, ողորմաթեօ՜լն արէք, - ասաց մի ձայ

մօտ գալիս է կոմսը։ Լէոնորան խնդրում է {ողորմութիւն}, կոմսը հրաժարւում է փրկել որպէս Մանրիկ

լատներում, իսկ Լամարթինի համար պիտոյ է {ողորմութիւն} հաւաքէին, որ ապրէր: Մի՞թէ ծանր չէր նո

նել ապերախտ բռնակալից 14000 ֆրանկ որպէս {ողորմութիւն}: Մեր ընթերցողներին կը մատուցանենք շուտ

անալի է այս: Սոցա հակառակ, մարդը {ողորմութիւն} է տալիս, այսինքն՝ օգնում է կարօտելոց

եւ յիսուն ռուպլի Հալաբայ եղեալ աղքատաց {ողորմութիւն}: Հինգ հարիւր ռուպլի սրբոյ Էջմիած

նա իւր ձեռքը Պարզում է անց կացողին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

նա իւր ձեռքը Պարզում է անց կացողին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

ան չեն ճանաչում, Մոռացել են բնաւին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

ծ ամէն բանից, Չունի անգամ հացի գին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

զերն արձակ, Չունի հագուստ թէեւ հին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

ոցում քնում է նա Խոնաւ պատերի տակին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

է, տառապելով, Այս սոսկալի վշտերին. " {Ողորմութիւն} արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին

աղքատ կը գայ իմ մօտ, Նորան կը տամ {ողորմութիւն}. Բայց թէ ո՞րքան, կամ ի՞նչ չափով

մարդերի, ինչպէս է Դուքս Վելլինգտօնը, {ողորմութիւն} են գտնում Հեգելից ": Մեզ շատ հասկա

մանաւանդ է՛լ աւելի տէր Համազասպը, որին {ողորմութիւն} անէ Տէրը ինչպէս Ոնիսիփորի տանը, այս խօ

ազգին, մի քանի աղքատի երկու-երեք մանէթ {ողորմութիւն} տալով: Նա գովում է ազգը, նա օտարի առա

սքեր ասելով, մտաւ բակը: - Ահա՛ քեզ {ողորմութիւն}, - ասաց Մանուշակը, - եւ եթէ իմանայի, ո

քեզ մի տուն, ուր միշտ կարող էիր մտանել {ողորմութիւն} ստանալու համար: - Մարիկս, - պատասխա

շորեր հագած ման էր գալիս փողոցներում՝ {ողորմութիւն} հաւաքելով։ Ոչ ոք նորա մօտ չէր գալիս,

ամայ տալիս էին Սպանիական աղքատին մի բան {ողորմութիւն} ՝ լրտես համարելով նորան. ըստ որում Պաւ

ուղեւորեցաւ դէպի Սպանիական Նիդերլանդիա {ողորմութիւն} հաւաքելու, որ տեղից բաւական արծաթ բերե

ս XVի, եւ այլն եւ այլն, բայց Աստուծոյ {ողորմութիւնը} հասանելով, հանգամանքների դժուարութիւնը

արկաւոր էր Պապի օրհնութիւնը եւ մանաւանդ {ողորմութիւնը}. պատճառ, Իգնատիոսը եւ նորա ընկերքը ոչ

ՐՈՐԴ ԿԱՅՍՐՈՒՀՒՈՅՆ, եւ Ռուսաց Կայսրների {ողորմութիւնքը} ՝ ժամանակ առ ժամանակ առատացած Նախիջեւան

ի եւ այդ պատճառով տալիս են նրան, իբրեւ {ողորմություն}, այդ չնչին գումարը: Բայց պետք է ճշմար

եմ, որ այս գիրս գրած ժամանակս աստուծո {ողորմությունովը} ողջ եւ առողջ եմ, նույնպես Ավետիքը եւ Մ

Պապի մօտ։ Պապերը գործ էին դնում երբեմն {ողոքանք}, երբեմն սպառնալիք, բայց երկուսը եւս լ

սն գրեթէ բռնադատեալ են ի ստորագրել է որ {ողոքելով} եւ է սպառնացեալ: Երկրորդ, թէ բովանդակ

նն ողջոյն նուիրէ եւ ամենայն ընտանիք ձեր {ողջ} եւ առողջ են: Խնդրեմ զպատասխանին գրեսջի

որպիսությունս հարցանել, փառք աստուծո, {ողջ} եւ առողջ եմք ամենեքյանքս, եւ սրբազան հ

ց, եւ հարցանողաց նվիրեմ զիմ ողջույնն, {ողջ} լերուք: Խ. ծ. Մ. Նալբանդյանց

նա ես կը հատուցանեմ, միամիտ եղիր: Ես {ողջ} եւ առողջ եմ, նոյնպէս ցանկամ, որ դուք

առողջ եմ, նոյնպէս ցանկամ, որ դուք ալ {ողջ} լինիք: Մեր բոլոր ընտանեաց եւ ազգականաց

բարեւ արեք, ես ժամանակ չունիմ գրելու: {Ողջ} լերուք: Խ. ծ. Միքայէլ Նալբանդեանց

, հայտնում եմ իմ որպիսությունս, որ ես {ողջ} եմ եւ առողջ եւ հետեւում եմ իմ գործիս,

ետեւում եմ իմ գործիս, նույնպես Ավտուշն {ողջ} եւ առողջ է, այս բարեկենդանի օրերն ինձ

երկրորդ, ես նոցա մոտ գնալ-գալ չունիմ: {Ողջ} եղեք եւ աստված քեզ կատարյալ առողջությու

ս գրած ժամանակս աստուծո ողորմությունովը {ողջ} եւ առողջ եմ, նույնպես Ավետիքը եւ Մարտի

դ կլինի: Ուրիշ բան չունիմ գրելու. {ողջ} եղիք եւ ամենակալ աստվածը թող ձեզ հետ լի

ձեր ողջությունը, գոհացա աստուծուց, որ {ողջ} եք եւ առողջ, թեպետեւ քո հիվանդությունդ

րել, մինչեւ այժմ չտեսա: Ես եւ Ավտուշն {ողջ} ենք եւ առողջ: Մեր բոլոր ընտանյացը ս

ան կլինի մեր անկեղծ բարեկամությանը: {Ողջ} եղեք եւ ուրախ Ձեր բոլոր գերդաստանով:

Պողոս աղա Չոռնովին սիրո ողջույն, որդին {ողջ} է եւ առողջ, միայն չի հանգչում այստեղ,

րժապետի գործը, հույս կա՞ փրկության կամ {ողջ} առողջ է, եւ գործը ի՞նչ դրության մեջ է

Մեք ամենքյան, որոնց որ ճանաչում ես, {ողջ} են եւ առողջ եւ ողջունում են ձեզ:,

գիրով գրիլիմ ամսույս 8-ին: Սրբազանն {ողջ} է եւ առողջ, եւ քո ասած բաներդ բոլորը ա

Այժմ այստեղ ոչինչ նորություն չկա, {ողջ} եղիր. սպասում եմ ստրախավոյ գիրիս պատաս

Սրբազան Հայրն, Նազարյանցն եւ քահանայք {ողջ} եւ առողջ են եւ ողջունում են քեզ: Պե

նեի, բայց մյուս փոշտին կգրեմ դարձյալ, {ողջ} եղիր: Քո անփոփոխ բարեկամը Մ. Նա

քաֆե-րեստորանումը: Մնաս բարյավ եւ {ողջ} եղիր. սպասում եմ պատվական նամակիդ։

ամ սպասում եմ Ձեր ավետավոր նամակին: {Ողջ} եղեք: Ձեզ միշտ հարգող ու պատվող խ. ծա

եմ: Առ ժամս ուրիշ բան չունիմ գրելու, {ողջ} եղիր: Քեզ միշտ բարեացակամ եղբայր,

հետո, խնդրեմ մերոնց միամտացնես, թե ես {ողջ} եւ առողջ եմ եւ թե բան ուսանելու գնացել

մս այսքան, մինչեւ հետեւյալ նամակս: {Ողջ} եղիր աստուծով հանդերձ, եւ սմ ենակալ տե

հայտնեց, որ ես առ միամիտ լինեմ: Ես {ողջ} եմ ու առողջ եւ ամառը անպատճառ այդտեղ կլ

առողջ եւ ամառը անպատճառ այդտեղ կլինեմ, {ողջ} եղեք ամենայն հաջողությամբ: Հարազատ

ժամանակ օգտակար լինին այս գրվածքը: {Ողջ} եղիք ամենայն հաջողությամբ, մեծարողա

րին առանձին-առանձին: Այնուհետեւ բոլորդ {ողջ} եղեք եւ ներողամիտ շփերթ նամակիս համար:

տուն եւ ողջունիր բոլորին, ասա, որ ես {ողջ} -առողջ եմ, եւ որ մենք առաջվա նման տեսնվ

մակ չկա: Փառք աստծո, որ մերոնք բոլորը {ողջ} -առողջ են, որը եւ քեզ եմ ցանկանում:

ես եւ եղբայրս՝ Ղազարոսը, փառք աստծո, {ողջ} ենք եւ առողջ: Գրիգոր եւ Սերովբե եղբայր

մեր ծնողներին: Ես, փառք՝ աստծո, {ողջ} եւ առողջ եմ. յուրաքանչյուր շաբաթ տեսնվ

վում են անդադար Սեւ ծովի տարածութիւնը: {Ողջ} եղիք: Միշտ պատրաստական խոնարհ ծառա

եղանակի մէջ, եթէ վեր առնուի մի հորթ եւ {ողջ} ողջ թաղուի գետնի մէջ, այնուհետեւ անձրե

ակի մէջ, եթէ վեր առնուի մի հորթ եւ ողջ {ողջ} թաղուի գետնի մէջ, այնուհետեւ անձրեւը կ

վ: Խնդրեմ նամակդ չպակասեցնես ինձանից։ {Ողջ} եղիր: Քո եղբայր Ս. Խ. ՇԱՀԲԷ

ով տեսանում է իւր մօտ դրած կոմսի զաւակը {ողջ} եւ առողջ: Ազուչենան խելագարութեան մէջ

Չկամիմ նամակս սկսանել նորանով, թէ {ողջ} եւ առողջ էի. մաշուած ձեւ է, եւ նամակը

ը ` բանտի խորտակուելուն: Ի՞նչ են սոքա {ողջ} միասին Անձկութեան հետ հրեշտակի, Թէ ն

Աստուած, Ալելուներն են հնչում Երկնային {ողջ} զօրութեանց: Հոտոտո՜ւմ է լիառունգ Տէրը

ն Կամ կեղծաւոր, երկերես, Որ {ողջ} աշխարհ սփոփելով, Թողուս Հայաստանն

լինիմ, ինչպէս դու սուրբ ես, Թող {ողջ} աշխարհին երեւիմ քեզ պէս։ ՈւՍԱՆՈՂ

ւն Մի բան ասելում ` թէ չար, թէ բարի: {Ողջ} մին է նորան ` եթէ թագակիր, Եթէ սոսկակա

, մենք չունենք ազնիւ կիրք. մեզի համար {ողջ} մին է Բարեկամ, թէ թշնամի, երբ նա

Խոր հառաչանք քաշեց սրտից, յոյսը եղաւ {ողջ} ունայն. Տեսաւ բազմած Նիկողոսի գահ

այ, իւր ամօթի փոխանակ Աշխատում էր {ողջ} քաղաքին պապը առնել խայտառակ։

ղիս տղէն Մի վարդապետ опытной {Ողջ} սորա հետ ընկել են: Ведь ուզում ե

ինակ. Մեզ խաղալիք շինեցիր, {Ողջ} աշխարհի խայտառակ: Լաց ես լ

կաթ. Ընդհանուրի չափից է կախ {Ողջ} աշխարհի գործերը. Մի մարդ ազնիւ ե

Ո՛չ երկէայց ես, թէպէտ հարցի ինձ ի դիմի {ողջ} աշխարհ, Ո՛չ յուսաբեկ եղէց երբէք,

Ատտիլայի արշաւանքը Եւրոպայի վերայ. նա {ողջ} Իտալիան աւէր դարձրուց. Լեւոն պապի արտա

լ գործարանումը, ինչքան ունեցաւ: Հռոմի {ողջ} ժողովուրդը նորա դէմ վեր կացաւ, երբ որ

Տիրոջից. եւ Քրիստոսի շնորհից ամենքն էլ {ողջ} են եւ մէջտեղում, թո՛ղ հարցանուին նոքա

եւ կը զղջաք ձեր յամառութեան վերայ: {Ողջ} եղիք, ձեր անձը եւ բարքը փոխելու, այլե

արստութիւն, որ յետոյ մեր պապը եւ հայրը {ողջ} փչացուցել են, ասելս այն է, թէ մեր ցեղ

ներողամտութեան վերայ դէպի իմ հրաւէրը: {Ողջ} եղիք: Խ. Ծ. Գէորգ Շահումեանց:

ափոխման տօնից յետոյ հարսանիքը առնելու: {Ողջ} եղիք: Ձեր խոնարհ ծաոայ Մկրտիչ:

ողովուրդը պատրիարք էր ընտրում Թուրքիայի {ողջ} վանական հոգեւորականութեան միջից, բայց

չարաչար խայթուած ( ?) աղջիկը, միւս օր {ողջ} առողջ բանում է իր բանը: Հիւանդներ

ի առջեւ ուխտեցին կամաւոր աղքատութեան եւ {ողջախոհութեան} ուխտը։ Նոքա, քահանայ ձեռնադրուելո

անդիսով ուխտեց ճիշտ պահել աղքատութեան, {ողջախոհութեան} ուխտը եւ կոյր հնազանդութիւն ունենալ դէպ

երը հետեւեալքն են՝ I) եթէ նա մեղանչէր {ողջախոհութեան} ընդդէմ, II) եթէ Կօլլեգիաների եւ նորըն

անը։ Ամենայն հարս ունէր կախած իւր վզից {Ողջախոհութեան} Աստուծոյ պատկերը, այն խորհրդով, թէ նո

ովի թրիքից, աղջիկներին ներում էին կրել {ողջախոհութեան} նշանը, ազնուականների եւ ռամիկների համա

րովհետեւ այնպիսի փառաւոր հանդէսներում, {ողջախոհութիւն}, չափաւորութիւն եւ մեծահոգութիւն են պահ

ախկին կանոններին վերայ ( աղքատութիւն եւ {ողջախոհութիւն} ) աւելացուցին երկու հետեւեալ ուխտերը՝

՛չ հանդէսով։ Նոցա խոստմունքը այս էին՝ {ողջախոհութիւն}, աղքատութիւն եւ կոյր հնազանդութիւն դէպ

յն է, Նորա համար կեանքս առատ {Ողջակէզ} է միշտ պատրաստ։ " Այսպէս ապ

կազմէի ոսկէ հիւս։ Յառաջին հոտ անուշից {ողջակիզի} արդարոյն, Հոտոտեցան իմ ռնգունք ան

մէկ մէկու վերաբարդել, եւ այն, դեռեւս {ողջակիզի} մարմինը մահուան օթեւանի մէջ չամփոփուած

ենք այնպիսուն կատարյալ հաջողություն եւ {ողջամբ} վերադարձ, հանդերձ քաղաքի շահով: Շա

չորից աւուրց նաւարկութեան, ի Սուէզայ, {ողջամբ} մտեալ ի Կալկաթա, ՚ի վաղիւ անդր այց ել

ժմ գրում եմ միայն, որ դու իմանաս թե ես {ողջամբ} մտա Կալկաթա Մայիսի 30/11 Հունիսի եւ երե

ազգատոհմի վերայ, բարեաւ լինի քո գալը, {ողջամբ} եկիր. գոհ եմ քեզանից, որ մեր ցեղի թշն

դպիսի չնչին բաներ միեւնոյն են: Ամենայն {ողջամիտ} Հայի յայտնի է, որ կամին ներկել խաժամու

ազոհութեամբ, մինչ ազգի բարեմիտ անդամքը {ողջամիտ} քարոզութիւնը եւ անաչառ հրապարակախօսութի

այս մէկ: Երկրորդ, եթէ սա լինէր {ողջամիտ} անձն, պարտ էր նախապատիւ համարել ազգի օ

գելով եւ անմոռաց զարմանալով լուսաւոր եւ {ողջամիտ} խօսքերի բղխելու վրայ, հրապարակներում ե

ի խելքը եւ ճարտարութիւնը, դորա հակառակ {ողջամիտ} եպիսկոպոսները լցուել էին արհամարհանքով

եւ կնքահայր ասացեալը պիտի լաւ իմանայ եւ {ողջամտութեամբ} վարդապետէ Սուրբ Գիրքը. պատճառ, մկրտու

ց, եւ Սուրբ Գիրքը՝ աստուածային բանը, {ողջամտութեամբ} հասկանալուց, ընդունելի չէ մկրտութեան ժ

կորուսել էինք մեր բոլոր ապրանքը, բայց {ողջանդամ} փրկուեցանք մեզ մօտեցած մակոյկների օգնու

կտեմբերի վերջերումը։ Այստեղ նոքա, {ողջը} միասին հետեւելով Իգնատիոսի օրինակին, մ

ւ գլխաւոր խորհրդական ( monitor)։ Սոքա {ողջը} լինում էին ինքեանք իսկ Կարգի մէջ անմիջա

չկամիմ մի այդպիսի ինքնահաւան մարդ, որ {ողջի} վերայ ծիծաղում էր, - պատասխանեց Շաքարե

, Շուխռի-մուխռի խօսում էք, {Ողջիդ} խելքը չափում էք, Բափ բարաբար բերո

, այլ ներում է այսպիսի գործեր կատարել. {ողջին} յայտնի է, որ նա, դուրս տալով exilla d

նհամաձայնութեան նշանաւոր խնդիրները, եւ {ողջից} գլխաւորը, որ բովանդակում էր իւր մէջ Քր

նալը կատարուեցաւ հետեւեալ կարգով: {Ողջից} յառաջ գնում էին հետեւակ դեւերը, նոցայ

ր կանոնները ծնուցանում են մի կանոն, որ {ողջից} մեծն է, սէր, այս է մարդուս արժանաւորո

աշխարհի մայրաքաղաքը հասանելուց յետոյ, {ողջից} յառաջ գնացին Օրտիցի մօտ եւ կարողացան շր

րտութեան հանդէպ աչքդ եւ կը տեսանես, որ {ողջից} մեծ է Իգնատիոսը "։ Կարճ ի կարճոյ ն

, որ Կարգը յանձնում էր նոցա։ Սոքա էին {ողջից} վտանգաւոր Յիսուսեանքը։ Բայց այսուա

րապարակախօսութիւնը ընդունում են ամենայն {ողջմտութեամբ}, զզուանքով նայելով օբսկուրանտների եւ հ

ւմ. Այստեղ ինչ որ աչք կը տեսնէ, {ողջն} էլ քնում է, Զառամ Արեւելքի գործ չ

ւած միմեանց վշտին եւ ուրախութեանը։ Քեզ {ողջո՛յն}, սիրական, գնա՛ խաղաղութեամբ դէպի խաղա

օդիկ ազնիւ, տխուր յոյժ ի տես: " {Ողջո՜ւյն} քեզ, քո՛յր, տիրաւա՛նդ ողջույն "...

ել աղերսեմ: Աբէլ վարդապետին Արարատեանց {ողջոյն} սիրոյ ի դիմաց իմոց մատուցանիջիք, ես եւ

տայեանց Տիրացու Գէորգ Պետրոսեանն {ողջոյն} նուիրէ եւ ամենայն ընտանիք ձեր ողջ եւ առ

ՂԱԶԱՐՈՍԻ ԽԱԶԱՐԵԱՆՑ ՆՈՒԻՐԵՄ ԵՂԲԱՅՐԱԿԱՆՆ {ՈՂՋՈՅՆ}, Ձեր գրած գիրերն եւ Կայանուշինն ստա

Աւետիս հարց պատրաստ էի մատուցանել զձեր {ողջոյն}, բայց տէր Աւետիսն գտանի քահանայագործու

ռնիլ. ապա թէ ոչ՝ կորնչէր ի զուր ամ մի {ողջոյն}: Այժմ թէ բարեհաճեսջիք շնորհել ինձ զարձ

նաչում, որովհետեւ նոր էի բռնել սորան: {Ողջոյն} եւս չտուած՝ դրեց նա թաց գլխարկը աթոռի

անձին թող հասանի ՄԵՐ ԿԱՅՍԵՐԱԿԱՆ ողորմած {ողջոյն}: Ձեր բարեխորհուրդ ընդհանուր ձեռնա

բայց միայն իւր սիրականին մի հրաժարական {ողջոյն} տալ: Յանկարծ բանտի մօտ գալիս է կոմսը։

նոցա անգիտութեան մեղքը: Հրաժարական {ողջոյն} տալով Թէորիանոսին ( 1170 թուականի Դեկտե

անդիպեցան միմեանց մի անկիւնում: - {Ողջոյն}: - Ողջոյն: - Քանի ժամանակ է

ց մի անկիւնում: - Ողջոյն: - {Ողջոյն}: - Քանի ժամանակ է, քեզ տեսած չէի

Խիստ թխագոյն մի վերարկու կար հագին: " {Ողջոյն} քեզ, քո՜յր, հազար ողջոյն տիրաւանդ ":

ր հագին: " Ողջոյն քեզ, քո՜յր, հազար {ողջոյն} տիրաւանդ ": Իսկ նա ` " Ո՞վ ես, բնաւ

ք ի լոյս հրապարակին՝ Զվերոգրելոցն {ողջոյն} իրազեկ արարեալ զՎեհափառ Տեառնդ, համարձ

թուն Առուգահասակ գարուն, Քեզ {ողջոյն} բիւր՝ անբուն, Տալիս է Հայոց տուն

ղիկները քնքուշ գլուխքը խոնարհած ` {Ողջոյն} տուին, զմայլեցաւ իմ սիրտը:

ւտից մարդկային հանճարոյ: Գրականութիւնն {ողջոյն} ի ժամուս ոգեւորեալ գտանի անսուրբ ազդեցո

ն դառնալու, - ասաց կոմսը եւ հրաժարական {ողջոյն} տայով բոլորին, խոստացաւ օրիորդ Մարիամի

գործոյն ցուցանէ: Թո՛ղ զի պատմությունն {ողջոյն} պակասեալ է յոյժ եւ յոյժ ի պատմական արժա

վաստակ հեղինակին անվարձ, որպէս եւ ազգն {ողջոյն} գրաւեալ մաքուր խղճմտանօք առ ի նմանէ: Ե

մաքուր խղճմտանօք առ ի նմանէ: Երանի թէ {ողջոյն} օրագիրք մեր նովին ընթանային կանոնօք, դ

իւն, միթէ Լազարեանք միա՞կ կազմեն զազգն {ողջոյն}, ո՞ւր է հոգաբարձութիւն ազգի, ո՞ւր իցե

միակ շատ արար են համեմատութեամբ առ ազգն {ողջոյն}, նոքա զառաջինն բացին զԱթենեան տաճար առ

տեցայ եւ ողջունում եմ: Նա, փոխանակ իմ {ողջոյնը} ընդունելու, դէպի երկինք վեր բարձրացրեց

ղաքավարութեան պատճառով ընդունում են մեր {ողջոյնը}: Եթէ իմ այսօրինակ ողբալի դրութեան

ելով ստիպել նորան, առա նորա հրաժարական {ողջոյնը}, նա ինձանից լուսի թռչողական արագութեամ

ալով հանգուցելու մարմնին իւր հրաժարական {ողջոյնը} ։ Մինչ այս պաշտօնը կատարւում էր, եկ

րտմութիւնը, տանք մեր վերջին հրաժարական {ողջոյնը} հանգուցելու մարմնին. չափաւորենք սուգը

к-ն Հիմի ինձ մօտ չի էլ գար: {Ողջով} ведь, նորա վերան Վատ-վատ բաներ խօ

, հանդերձ մրգօք: Գրում են, թէ մերոնք {ողջով} առողջ են. փառք Աստծոյ: Ես էլ լաւ եմ ա

կորստաբեր ընկերութեան կործանողին, նորա {ողջութեան} եւ հայրասպանների վրէժխնդրութեան վերայ ո

րեաւ մինչեւ ցմիւս նամակս: Ցանկալով ձեզ {ողջութիւն} եւ յաջողութիւն՝ մնամ Ձեզ միշտ բարեացակ

այիրլըսըն կա " եւ հանձնեցի աստծուն, որ {ողջությամբ} պահե եւ մեզ եւ ձեզ, որ գալոց ամառ արժա

ւրբ Հարությունը եւ խնդրում եմ աստուծուց {ողջություն} եւ հաջողություն Ձեր եւ Ձեր ամբողջ գերդա

ած կամ մինչ ի մահ: Ցանկանալով Ձեզ ամեն {ողջություն}, մնամ գերապատիվ բարեկամիդ եւ ազգասեր ե

ամակը ստացա երեկի եւ կարդալով իմացա ձեր {ողջությունը}, գոհացա աստուծուց, որ ողջ եք եւ առողջ

րդուդ Գաբրիելին գիրին մեջը, առի եւ ձեր {ողջությունը} իմանալով ուրախ եղա: Կգրես, թե աս ք

Ր ԻՄ, ՂԱԶԱՐՈՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ, Եղբայրական {ողջույն} մատուցանելով, հայտնում եմ, որ այս գիր

բորս, Ֆլորա յանգայիս եւ զավակացը սիրով {ողջույն}, Սերոբե եւ Լուսեղեն եղբարցս կարոտիվ շա

բարեւ, Վառվառ քրոջս եւ զավակացը սիրով {ողջույն}. ասացեք, որ նա Ավտուշին համար հոգս չա

ա: Պատվելի Պողոս աղա Չոռնովին սիրո {ողջույն}, որդին ողջ է եւ առողջ, միայն չի հանգչ

հանդերձ: Գայանե Նիկոլաեւնային սիրով {ողջույն}, Պետրոս Նիկողայոսյանին նույնպես: Ա

ամներիս՝ առանց բացառության: Անանիային {ողջույն} չեմ գրում, որովհետեւ նա " քաղցրախոսութ

մներիս ձեռքը, իսկ գեղեցիկ սեռին անկեղծ {ողջույն} եւ հարգանք: Եթե տանից որեւէ տեղեկությո

" Ողջո՜ւյն քեզ, քո՛յր, տիրաւա՛նդ {ողջույն} "... Այլ նա առ այս. - Եւ, ո՞ ի

ժամանակ ինձի չէիք մեղադրել: Խնդրեմ իմ {ողջույնը} հասուցանել ծերունի հորս եւ սիրական մորս

հայտնվի: Գայանե Նիկոլաեւնայի սիրով {ողջույնը} ես մոռացած չեմ եւ միշտ մտածում եմ նորա

ազարյանցին, նա կհասուցանել ինձ: Իմ {ողջույնը} եւ հարգությունը հայտնել հետեւյալ պարոնն

նչպես եւ երկու սեռի բարեկամներիս՝ իմ ` {ողջույնը}: Տանից հաղորդած լուրը, թե մերոնք բոլո

շնորհակալություն հայտնի՝ ինձ ուղարկած {ողջույնի} համար: Նրանցից առաջինին ցանկանում եմ լ

ություն նորին գերազանցությանը գրքերի եւ {ողջույնի} համար. խնդրեմ հաղորդես նրան իմ անկեղծ

եւ ազգականաց, եւ հարցանողաց նվիրեմ զիմ {ողջույնն}, ողջ լերուք: Խ. ծ. Մ. Նալբանդյա

ну Налбандову в Москве. Խնդրում եմ {ողջույնս} հասուցանես պարոն Խատամովին եւ ասես, որ

գալիս, տեսնենք վաղն ինչպես կլինի: {Ողջույնս} հաղորդիր նորին գերազանցություն Ս. Գ.

ս Անանիային նամակ կգրես, հաղորդիր նրան {ողջույնս} եւ ասա ( իհարկե նամակում), քանի որ նա

ւստ ժամանակ, մինչեւ որ բոլորը, կարգով {ողջունած} երեք օրիորդքը, նստեցին իւրեանց տեղը:

տը երեւեցաւ շեմքի վերայ: Սովորական {ողջունատուութենից} յետոյ, պ. Յովնաթանեանցը հարց արեց. -

աւորութիւն ազգակից եղբարց՝ որոց չեւ էր {ողջունեալ} զհինն դպրութիւն, եւ թէ [առ ոչինչ] համա

կան նամակին եւ գործունեությանը: Խնդրեմ {ողջունել} մեր բոլոր սրտակիցքը, չեմ մոռացել ոչ մի

կացաւ տեղից եւ կամեցաւ, յառաջ գնալով, {ողջունել} իւր բարեկամը. բայց պ. Մարկոսը յառաջեց

ս դադարելով երգելուց եւ ածելուց, սկսեց {ողջունել} նորեկ հիւրը: Կոմս էմմանուէլին շատ անախ

իութիւնը, ապա ուրեմն պիտի ուրախութեամբ {ողջունել} մի ամբողջ գործ, որ կատարված էր որեւիցէ

իութիւնը, ապա ուրեմն պիտի ուրախութեամբ {ողջունել} մի ամբողջ գործ, որ կատարուած էր որեւից

հագնուած էին միակերպ, եւ մին-մին գալով {ողջունելով} երեք օրիորդքը, նստում էին իւրեանց տեղե

ի կրօնական միութեանը, ուստի եւ գրկաբաց {ողջունելու} ենք մի մարդ, որ փախչելով օտար դայեակի

ալաթով): Բարեկամական կերպով իրեար {ողջունելուց} յետոյ իմ հիւրի առաջին խօսքը այն եղաւ,

ր, մէկ մեկու աջ կարկառեցինք, եւ իրեար {ողջունելուց} յետոյ, նստեցինք գետի ափումը կանաչ խոտի

ղութիւնքը: Կոմս էմմանուէլը բոլորին {ողջունելուց} յետոյ դէմքը դարձուց դէպի օրիորդ Մարիամը

մ Նախիջեւանում քեզ տեսանել: Խնդրեմ {ողջունես} իմ կողմից բոլոր մեզ սրտով բարեկամքը: Ի

կերպարանափոխ լինելով, շատ սառնութեամբ {ողջունեց} ինձ: " Սա ի՞նչ օտարոտի մի մարդ է, - մ

ն կան որոշ: Եղբայրն առաւ եւ {ողջունեց} Իւր սիրական քնքուշ քոյր, Ա

, Շահումեանցը համարեայ թէ ներս մտածովը {ողջունեց} եւ տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն եւ Մանուշակը

պոսը ոչինչ չէ պիտո կարողանա առնել: {Ողջունեցեք} հատկապես ձեր պատվական եղբայրը: Մնամ

լավ ընկերների զգացմունքների նկատմամբ: {Ողջունեցեք} նորին գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շ

ձ համար ճարել Ֆեդենկայի լուսանկարը: {Ողջունեցեք} երկու սեռի բոլոր բարեկամներին: Բոլորին

- Մնաք բարեաւ: - Երթաք բարեա՛ւ, {ողջունեցէ՛ք} խնդրեմ Վարդ-խաթուն տիկինը: - Յատուկ

մ. խօսք տուել եմ, կը կատարեմ: Ուրեմն {ողջունեցէք} իմ հարսը եւ զոքանչը եւ պատրաստ եղիք գալ

սկացնելով, թէ նա է ահա Շամիլը: Ես {ողջունեցի} խոնարհաբար եւ կանգնեցայ նորա առաջեւ. ե

ախ թռչունները երգելով, Ծառէ ի ծառ {ողջունեցին} իմ գալը. Ծաղիկները քնքուշ գլուխք

շատ կամ սակաւ ծանեան զլուսաւորութիւն եւ {ողջունեցին} զմերս գրականութիւն սակաւաւոր գրուածովք

եանքի պայմաններին։ Այսպիսի ուրախ հոգով {ողջունեցինք} այս օրերիս Ռօբինզօն Կռուզօի հայերէն թար

այնպիսի գրքի մէջ, որ առաջին անգամ պիտի {ողջունէր} Հայոց մանուկը, որ չգիտէր դեռեւս ընթեռն

ցուեցաւ մի այսպիսի խօսակցութիւն՝ առանց {ողջունի}. - Մեր տղա՛յ, ոչինչ բանից տեղեկու

կրտիչը գունաթափուեց եւ առանց հրաժարական {ողջունի} բաժանուեց քահանայից: Քահանան չկարողացա

երեքշաբթի, եթե ինքդ մոտ օրերս ստանաս: {Ողջունի՛ր} նորին գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շ

յր իմ, Գրիգոր Ղազարյան, Եղբայրական {ողջունիվ} hայտ առնեմ, որ հունվարի 11-ից գրած նամ

երն էլ ընկած են կեցած տեղը: Մերոնց {ողջունիր}, ժամանակ չունեի առանձին նամակ գրելու:

մահաբեր մտածություն: Մնաս բարյավ, {ողջունիր} իմ կողմից, որոնց կուրծքի մեջ զարկում է

րազատներիս, ազգականներիս եւ ծանոթներիս {ողջունիր} իմ կողմից: Շնորհավորում եմ նրանց բոլոր

ախ խաբարիկների եւ թարմ նորությունների: {Ողջունիր} երկու սեռի բոլոր ծանոթներիս, յուրաքանչ

ադարձին էր սպասում: Նամակ գրիր տուն եւ {ողջունիր} բոլորին, ասա, որ ես ողջ-առողջ եմ, եւ

ի մեր հորեղբորորդի Սաշան արդեն տանն է, {ողջունիր} նրան եւ ասա, որպեսզի իր շան բնի մասին

ստացել ինձ իր լուսանկարը ( փոքրադիր): {Ողջունիր} իրեն եւ հորը, եւ եթե նկարը տա՝ նամակի

ԱԿԱՆ ԵՂԲԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, Սիրո {ողջունով} հայտնում եմ, որ մեր օրագրի թույլտվությ

ոնց որ ճանաչում ես, ողջ են եւ առողջ եւ {ողջունում} են ձեզ:, Այս անգամ այսչափ գրով բա

զարյանցն եւ քահանայք ողջ եւ առողջ են եւ {ողջունում} են քեզ: Պետք է տեսնես թե " Ժիտը " ի

րի 1, Մոսկվա [Հ. Գ. ] Բերբերովը {ողջունում} է ձեզ: 35. ԿԱՐԱՊԵՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻՆ Մ

յուն: Շնորհակալ եմ բոլոր նրանց, ովքեր {ողջունում} են ինձ: Նրանց թվարկումը քո նամակում շա

հավելումով կստանա, որ ես նրանց բոլորին {ողջունում} եմ: Ասա խնդրեմ, ինչու Dandy-ն ( Ալաջա

արդեն ստացել ես 12-ի թվակիր նամակս: {Ողջունում} եմ երկու սեռի բոլոր բարեկամներիս, եւ ս

արդ կարեկից լինի նորան: Մօտեցայ եւ {ողջունում} եմ: Նա, փոխանակ իմ ողջոյնը ընդունելու

ւմ. Թռչունները իրենց զուարթ համերգով {Ողջունում} են այգաբացը հոգեթով: " Եւ ինչո՞ւ ես դ

, ժուռ գալիս Այս դրախտում պատուական Եւ {ողջունում} թշուառիս ` Միթէ չէ՞ ինձ բաւական: Զարմա

խօսենք, երբ ձեռք ենք տալիս, Երբ {ողջունում} ենք մենք այդ չքերին, Որ դրան շուն

կացուի անիրաւութենների վերայ: Յետոյ նա {ողջունում} է ամէնքը եւ ասում է. չմոռանաք, որ ես

ուրախակից էր լինում ինձ. մեղմիկ քամին {ողջունում} էր ծառերի ամէն մի տերեւը, այս բոլոր բա

նքը, որոնց համար հարկաւոր լինէր ձեւ ու {ոճ} որոնել: Մի գիրք վեր առնուլ եւ մտածութե

դ յեռեալ ճոխ ի թուփ, Շուշան յիւր {ոճ} գարնայնի: Ո՛չ զկենդանեաց խայտ երա

ը, որի մէջ ոչ համակարգութիւն կայ եւ ոչ {ոճ}, գործ են դրել միայն փողոցի խօսակցութեա

ւթիւնք, Ս. Գրքից փոխառութիւնք, ձեւ, {ոճ} եւ այլն։ Բայց, երկարութիւնից փախչելով

"նզովեալ լինել") (եր. 89) բնիկ հայկական {ոճ} չէ, այլ յունական լեզուի ուղղակի ազդեցու

ադրութիւնս լեզուին Հայոց, ունելով զայն {ոճ} Եւրոպացի առ 'ի շահել զամենեսին, զի մի

կան, թէ ի ժամանակի թարգմանչաց նոյն էր [{ոճ} խօսից] եւ գրերոյն եւ ժողովրդեանն՝ զի՞ն

պնդել թէ ի ժամանակի [յայնմիկ նոյն] էր [{ոճ} խօսից] եւ գրերոյն եւ ժողովրդեանն, ուրե

վին ի հայախօսութեանց այլոց հայկաբանից, {ոճ} գրությանն ստրկացեալ յունական բաղդասութե

նսն, թէպէտ ի տեղիս տեղիս ցուցանէ ճապաղ {ոճ} խօսից եւ ամենեւին հակառակ ամփոփախօս Մով

յ: Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունի, որոյ {ոճ} կարի ծանր ստրկացեալ միանգամայն յունական

952 թուականէ, աւարտի ի 1132 թուականի. {ոճ} գրութեանն առ հասարակ պակասեալ ի բուն հի

այն Ճաշու գիրս Հայաստանեայց եկեղեցւոյ: {Ոճ} սորա եւ ազդուութիւն իմաստիցն պատճառս տա

որ ողբալին է եւ չար քան զամենայն, զայլ {ոճ} խօսից. առ ի ապացուցանել զայս կարծիք պի

կը Աշտարակի բարբառի մէջ օտար ձեւ, օտար {ոճ}, կամ, կարելի է ասել, ամենեւին ոչինչ

անք ծանօթաբանել, որ մենք ուրիշի ձեւ ու {ոճ} ենք դատում, կարծէ թէ մենք մեր վրայ դրա

կը Աշտարակի բարբառի մէջ օտար ձեւ, օտար {ոճ}, կամ, բնաւ ո՛չ, այլ նորա յառաջաբանի

ւմ ենք " Սոս եւ Վարդիթերից " մի այնպիսի {ոճ}, որ իրա՛ւ, կարելի է թուրքից առնուած հ

րակաց ըմբռնողութիւնք, հասարակաց ձեւ ու {ոճ} այդ ըմբռնողութեանց համար։ Թող յատկութի

էջ շատ եւ շատ Թուրքի եւ Թաթարի բառեր ու {ոճեր}. այնպէս որ, այդ լեզուքը չիմացողը կը դ

ելի կերպով ներս է բերում ազգի մէջ ընտիր {ոճեր} եւ ազդու դարձուածներ: Նա չէ միայն ազնո

գործածել, ի՞նչ պատճառով հայերս ամբողջ {ոճեր} եւ դարձուածներ չէ պիտոյ դնենք մեր շարադ

ալով։ Շատ տեղ էլ Ս. Գրքից ձեւեր եւ {ոճեր} է փոխ առնում Փարպեցին։ Մենք այդ տեղերն

Վարդիթերի " մէջ շատ կան սիրուն ձեւեր եւ {ոճեր}, որոնք գրեթէ ամէն տեղ գործ են ածւում ա

ւթեան կամ ձեւի հետ. հերիք չէ այս. կան {ոճեր} եւ ձեւեր, որ սեփական են գրեթէ համօրէն

ատարակողի եւ գործակցի բամբասուած ձեւ եւ {ոճերը} սկսում էին աննկատելի կերպով ազդել նաեւ

հայկաբանների անխտիր գործ դրած բառերը եւ {ոճերը}, երբ մենք գործ չէինք դնում, " Հիւսիսա

Եթէ նոր լեզուն չունի հին լեզուի ոլորուն {ոճերը}, եթէ չէ կարելի նորում միմեանց քամակից

կներից գաղտնի, ներս մտած մեր ձեւերը եւ {ոճերը} տեսնում էինք միշտ եւ այդ բանը ստիպում է

ճառով հին լեզուի անգործածական բառերը եւ {ոճերը} անտես առնենք, որոնք հին ժամանակներումը

հետեւաբար եւ այն անօթները, այսինքն այն {ոճերը} եւ դարձուածները, այո՛, շատ անգամ եւ բ

ները հասկանան այն փոխաբերական ձեւերը եւ {ոճերը}, որ առաջ չէին հասկացել, եւ որոնք շատ

ուքը հասկանան այն փոխաբերական ձեւերը եւ {ոճերը}, որ առաջ չէին հասկացել եւ որոնք, այո՛

թէ ամէն գիտական առարկայ իր լեզուն եւ իր {ոճերը} ունի, ազգի ամենօրուայ եւ ընտանեկան կեա

գաւառական մասնիկները կամ կոշտ ու կոպիտ {ոճերը}, որքան եւ որչափ կարելի էր։ Մեք որչ

ւն ունի իր կենդանի եւ շարժուն ձեւերը ու {ոճերը}, որպէս ներկայ գաղափարների եւ պէտքերի յ

նքը, ինչո՞վ կ՚ազնուանան նորա ձեւերը եւ {ոճերը}, եթէ ոչ ուսումնասիրելով այդ լեզուն, գ

ճշտուած եւ սխմուած չէին նորա ձեւերը կամ {ոճերը} ։ Կարող են մեզ ասել, թէ մինչեւ այժմ

Այնտեղ որքան կամիս կարելի է գտանել {ոճերի} սխալ, հայկաբանութեան սխալ, բառերի գոր

լխաւորապէս պատերազմում է նոր լեզուի այն {ոճերի} եւ ձեւերի հետ, որ ընդհանրապէս նայւում

շատ ցած է նորանից։ Եւ հետեւում է, որ {ոճերի} ամփոփութեան կողմից Խորենացուց եւս պակաս

, որ պ. Պռօշեանցը փոխաբերաբար առնուած {ոճերի} եւ ձեւերի բուն նշանակութիւնը չէ բացատրո

բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր ու բարակ {ոճերի} բառարան շինէ։ Ասենք թէ գլուխը քարը տու

նոնիցն էլ դուրս եւ աւելի միջակ եւ խրթին {ոճերի} համաձայն, յատկացուցիչը յատկացելուց նախ

ով ասում եմ ձեզ, քանի որ դուք այդ վսեմ {ոճերի} քամակից գնաք, միշտ անպակաս պիտի լինին

րը եւ տեսնելով, որ մենք մի կողմից վսեմ {ոճերի} հետեւողութիւնը, հին լեզուից արտաքին ձե

Պ. Պռոշեանցը փոխաբերաբար առնուած {ոճերի} եւ ձեւերի բուն նշանակութիւնը չէ բացատրո

բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր ու բարակ {ոճերի} բառարան շինէ: Ասենք, թէ գլո՛ւխը քարը

բացի մի քանի մեռեալ բառերից եւ ժանգոտած {ոճերից}, այլ բան չկայ, քանի՛- քանի անգամ ասաց

իւրեան նոր-նոր գրեր, հին եւ ամենախրթին {ոճերով} գրած, սպիտակ թղթերի վերայ տպած, կէտադ

թէ ինչպէս էր մեր հայկաբանութեան ձեւ ու {ոճը} Քրիստոնէութենից յառաջ, որովհետեւ Քրիստ

եւ կամաց կամաց ազնուացնել ամբոխի ձեւ ու {ոճը} ՝ որչափ կարելի է միշտ զգուշանալով, որ

գի, որ չկամի երբէք համարել իւր խօսելու {ոճը} " ամեն տեղ զուտ ոսկի, այլ հոգով չափ պա

թէ դրականապէս դնում է իր վարդապետութեան {ոճը} եւ համակարգութիւնը որպէս անմերժելի եւ ա

դուրս եկած այդ Թուղթը. պա՛տճառ, սորա {ոճը}, նո՛յն է Փարպեցու Պատմութեան ոճի հետ.

միտքը։ Մեզ ցաւելի է, որ պ. Էմինի այս {ոճը} սիրելը շատ անգամ պիտի ստիպէ մեզ երկար խ

անին։  Մեզ թւում է, թէ այս {ոճը} "անէծք լինել", որպէս նաեւ "նզով լինել"

նի՛ր եւ այն, ինչ որ այժմ կարդացիր. քո {ոճը} շատ հաւանելի է ինձ: Բուբանդուսը ս

առ օրագրութեան ոստիկանը, - վիպասանական {ոճը} ունի այն յատկութիւնը, որ ամենայն պարբե

ոյս, - հաստատեց վէզիրը, - վիպասանական {ոճը} սեպհական է վատնողների, կռուարարների,

րհը, քննիր նոցա լեզուախօսութեան ձեւ ու {ոճը} եւ վերահասու եղիր, որտե՛ղ եւ ո՛ր ազգ խ

Ախ ի՛նչ գեղեցիկ են այդ օրհնութեան գրերի {ոճը} եւ շարադրութիւնը: 'Ի սուրբ եւ Աստուածը

իւր դրութենից, փոխեց իւր խօսակցութեան {ոճը} Շաքարեանցի հետ, եւ կրաւորական բնաւորու

ւթիւն չունինք, թէ մեր գործադրած ձեւ ու {ոճը} աւելի մօտ է կատարելութեան գաղափարին. ք

ւ ժամանակ, պէտք է նայի, որ իր ձեւը եւ {ոճը} հարթութիւն ունենայ եւ մի կանոնով առաջնո

նքի մէջ առանց այդ կեանքի սեփական ձեւ ու {ոճը} գործ դնելու: Մենք չենք ուզում երկար խօ

ր է այս, որովհետեւ նա չգիտէ այն ձեւ ու {ոճը}, նոյնպէս անհնար է Իտալացու համար, որո

ազգիդ, որ նա թողու իր սովորական ձեւ ու {ոճը} ու առնու կամ հպատակի հին լեզուի ձեւին,

սորա ոճը, նո՛յն է Փարպեցու Պատմութեան {ոճի} հետ. Սուրբ Գրքի նո՛յն վկայութիւնքը, ն

Սօս եւ Վարդիթեր վիպասանութեանց ձեւի եւ {ոճի} մէջ։ Մենք այս խօսքերը ասում ենք ոչ միայ

ց դեւերի թագաւորը, - ես նկատում եմ այդ {ոճի} մէջ միանգամայն յանդուգն դարձուածներ, յ

եսնում ենք պ. Պռօշեանցի սեփական ձեւ ու {ոճի} մէջ, ստիպվում ենք ասել, թէ գրողների մ

ք խօսք բացում։ Պ. Պռօշեանցի ձեւ ու {ոճի} մէջ մենք տեսնում ենք հին լեզուին ստրկու

ին՝ հետեւելով ճշմարտութեան քարոզիչների {ոճին}: Խաւարասէրքը, թէեւ ոչինչ չեն տեսա

ու առնու կամ հպատակի հին լեզուի ձեւին, {ոճին} կամ տրամաբանութեան։ Եթէ ցերեկը ամպը եւ

էնսդրութիւնք դատապարտում են յանցանքը եւ {ոճիրը}, դատապարտում են այդ յանցանքի գործողը,

ն լինել։ Դեռ արարածների սկզբի՛ց շատ {ոճիրներ} գործեց նախանձը աշխարհում։ Սատանա՛ն, դ

ան: Եւ այս տեսակ անասելի եւ անլսելի {ոճիրների} համար, չարագործը եկեղեցական կամ քրիստո

րող սառն աչքով հանդիսատես լինել այդպիսի {ոճիրների}. ոչ երբեք մի ամբողջ ազգ, որ չէր կարող

որ աշխարհներում գործուած յանցանքների եւ {ոճիրների} վիճակագրութիւնքը եւ տարեգիրքը. այս տող

իւր ՚ի գործածութեան կամայական բառից եւ {ոճոյ}, այն ինչ մեծի եւ զգուշաւոր քննութեան ե

ն թարգմանչաց աղբերանայր ոչ ի կենդանի եւ {ոճոյ} խօսից] պաշտելոյ առ ազգն, այլ [ի պղտորե

" առ Հայս, զի որ սորայս են պարզութիւնն {ոճոյ} լծորդեալ ընդ փիլիսոփայականին, առողջ եւ

ստուգութեամբ աւանդելոցն եւ յստակութեամբ {ոճոյ} բանիցն: Զսոյն զայս պատմութիւն, գաղափա

րեալ զանունդ " Ազգասէր " թէ հարթութեամբ {ոճոյ} նոր հայախօսութեանն, եւ թէ առողջ դատողո

ւ յաստուածաբանական գիտութիւնս դպրոցական {ոճոյ} ի հանդէս գայ իւրով կրօնագիտութեամբ եւ ճ

սութեանցն, [այլ] առ հարթութեան [հնախօս {ոճոյն} ՝ գրելոյն: Զաւակն հայկական ո՛չ կարելով

ըստ մտացն բարգաւաճութեան եւ վսեմութեան {ոճոյն}, սորա գործ են դարձեալ մեկնութիւն երգոց

եսսինա մտած երեկոյիս ( դեկտեմբ. 26 հին {ոճով} ) գնացի տեսանել թատրոնը եւ երբ ընդհատու

եւ արտահայտություններին՝ վերեւ հիշածս {ոճով}, եւ, վերջապես, միանգամայն համոզվեցի

մէջ գործածական տառերը սովորաբար են նոր {ոճով} շինուածք, թէպէտ եւ ոչ բոլորովին կատարե

ութիւնք, եթէ իրաւունք պահանջելը, վսեմ {ոճով}, կարելի է ապստամբութիւն անուանել: Կառ

րը ներգործում են էակի վերայ ( սովորական {ոճով} խօսելով) աւերողապէս, էակը անդադար շար

երան Յամբովկ փութացեալ վիպիս {Ոճով} ասել զամենայն, Զոր ինչ դիպեալ ամ

, մարդու վայելուչ կերպով խօսք բանալ եւ {ոճով} կարգով բան առաջացնել այդ իրենց սքանչելի

մ Մոսկուայից Փարիզ Սեպտեմբեր 28 հին {ոճով} Արամին Թիւյսիւզեանցին Պետերբ[ուրգից]

սա կարող էր հասկանալ, այսինքն այնպիսի {ոճով}, որ առավել մոտ է հայոց կենդանի, ընկեր

ենք մեք բաւական երկար ու պարունակ թեթեւ {ոճով} գրած ճառեր այն բանի վերայ, թէ ի՞նչ է մ

ր գրած էին բաւական վերին եւ ուսումնական {ոճով} ։ Եւ ո՞ր փոքր ի շատէ հասկացող ու զգացող

ւ գլուխ բերած, այնքան յստակ եւ գեղեցիկ {ոճով} խօսելով իւր գրքի մէջ, այնուամենայնիւ,

անից: Այն օրը երեկոյին նա շատ սրտաշարժ {ոճով} խօսում է, բոլորեքեան գրեթէ կարեկցութեա

իրաւ որ իսկական դժոխային գիտութիւնը այլ {ոճով} չէ կարելի բացայայտել, եթէ ոչ վիպասանակ

կարելի բացայայտել, եթէ ոչ վիպասանական {ոճով}: - Ինչպէ՞ս մինչեւ այժմ չէինք հասկա

ո վիպասանական ոճր. Կարդա՛ ճարտասանական {ոճով}, սկզբից դէպի վերջը: - Այստեղ բան

ծ մարդ եմ... կարդա՛ ինձ ճարտասանական {ոճով}, առանց ծանրացնելու իմ գլուխը եւ խրտնեց

միայն գրել վիպասանական եւ ճարտասանական {ոճով} եւ այլն հին լեզ.... - Լսեցի՞ր դ

ւար գահը: - Ի խօսելն մեր հասկանալի {ոճով}, ժողովուրդն ամենայն զչափ առցէ զմերոյ տ

ան, թող գրէր նա աւերուած ու խանգարուած {ոճով}, այնուամենայնիւ Հայոց հնախօս լեզուն իւ

ութիւնս եւ եթ՝ աւանդեալս բանաստեղծական {ոճով} եւ ամենաջան եւ միանգամայն անընտել հին հ

բանութեան անդ նորին լեզու իմաստասիրական {ոճով} բանից զայս ամենայն ի լսելիս մերայոց, ո

օսիլ նոր հայախօսութեամբ կիրթ եւ մշակեալ {ոճով}, եւ զամենայն գրելիս աւանդել ազգին այնո

րան մի նամակ, եւ ինչքան կարելի է քաղցր {ոճով} "։ Կնճռադէմ քարոզիչը թելադրեց գրողին փ

այտնում եմ ձեր յարգութեանը իմ անարուեստ {ոճով} նամակագրութեան իսկական պատճառը, որովհե

հազիւ մի քանի տող է գրած սեփական ձեւ ու {ոճով}, կ՚արժէ՞ այդ քանի մի տողերի համար ատեա

ութեան վրայ, այլ սովորական, արարատեան {ոճով} կ՚ասեն, թէ այդ " Աւետարանի կողքին է գր

չ, այլ բուն աղբիւրներից եւ վերլուծական {ոճով}: Թող քրքրեն ընդհանուր դպրութեան, նոր

անքի տակ է ընկել այդ լեզուն: Սովորական {ոճով} խօսելով գործ դրինք աւերանք բառը, ապա թ

ր անտիկեան Հայը խօսել հին լեզուով, հին {ոճով}, հին քերականութեամբ, նոյն իրաւունքը,

եւ այժմեան Հայը խօսել նոր լեզուով, նոր {ոճով} եւ նոր քերականութեամբ։ Մերժել այս իրաւ

րդուն, որ նա խօսի Խորենացու կամ Եղիշէի {ոճով} ու լեզուով։ Յայտնի է, թէ ներկայ Հայի

... չկամիմ այլեւս լսել քո վիպասանական {ոճր}. Կարդա՛ ճարտասանական ոճով, սկզբից դէպ

ն պատիժներին, որ սահմանւում են քրէական {ոճրագործութիւնների} փոխարէն: Այն մարդիկը, որ պաշտպան

նախնեաց, թող ( զյոյժ սակաւաթիւ գիտակս [{ոմանս]} նոյն լեզուի, եւ ո՞ր հայ առեալ ի ձեռի

ւս պաշտի միայն առ սակաւաթիւ ուսումնական {ոմանս}, եւ այն մասնաւոր եւ [յո՛յժ մասնավոր խո

լ է դոցա ի հին մատենագրութենէ, տոմսակս {ոմանս}, հրահանգիկս, կամ՝ ճառիկս ինչ եւ վասն

տիր հայախօսութեամբք զոր առ սակաւս եւ եթ {ոմանս} տեսան եմք. այո՛, չկարեմք նոյնպէս մոռա

թենէ, անկելոյ յոմանս ի նոցանէ, ի ձեռն {ոմանց} խռովասիրաց ոչ անյայտ եղելոց ձեզ եւ այլո

ւթիւնք են եւ որպէս ասացին ինձ, պատճէնք {ոմանց} ՚ի թղթոցս պարտին գտանիլ եւ ի Սիւնհոդոսի

ստեաւ եւ լուրն յածեալ ՚ի բերանս բերանս {ոմանց} յազգայնոց այնքան տարբեր են եւ հեռի ի մի

եցւոյ: Ոչի՛նչ են առ մեզ ախտացելոց {ոմանց} ըղձակաթութիւնք, ժողով գումարեալ սրբագր

ր, բայց այսչափն էլ գուցէ աւելորդ երեւի {ոմանց} ։ Խոստովանում ենք, բայց ի՛նչ անես, եր

յն, քեզ Տեառն 'ի Սեւկոյ դրախտին յարանց {ոմանց}, որք խոստանալով քեզ Տեառն կարասի խնդրէ

է այսպէս հասկանանք. " Քեզ-Տեառն յարանց {ոմանց} դրախտին Սեւկոյ ". միթէ չէ՞ կարելի մտած

Ղազարու։ Մի կարծէք, թէ ջախջախ բանիւք {ոմանց}, յԱռաքելոյն սրբոյ անմիտ անուանելոց, խ

նչ անձանց ստացուած, սեփականեալ անհատից {ոմանց} բիւզանդականացեալ Հայոց. եւ այս իսկ է պ

ի էին ժողովրդեանն, եւ թէ թոյլատրեսցուք {ոմանց} կարծեաց երեւիլ իբր հաւանական, թէ ի ժամ

արէ զայն առնուլ ի ձեռն եւ միթէ հրճուանք {ոմանց} հնասիրաց՝ յընթեռնուլն զայն կարէի՞ն լցո

րծելոյ, ո՞վ ամօթոյ ազգիս, օտարազնեայց {ոմանց}, Բազըլեան, ասեմ], աւետարանական [ընկե

: Այլ սոցա, հաւատս ընծայեալ քսութեանց {ոմանց} ՝ որպէս թէ Մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ զայլս ո

ական, եւ այն սեպհական ոչ բոլորից՝ այլ {ոմանց} նախապաշարեալ անձանց: Եկեսցուք այժմ ի ք

թեան, ձգեալ զկնի զբազմութիւն դիւրագայթ {ոմանց} Հայոց ի մոլորական եկեղեցին Հռովմայ:

առեալ ի ձեռն անկարօտ մնալով մեկնութեան {ոմանց} թերակիրթ անձանց, որք առ հասարակ սովոր

բռամբ երգէին ի ցուցս..... ըստ {ոմանց} ապացոյց Համարին բանաստեղծական յօրինուած

այն սքանչանային ընդ բառից բաղդասութիւնս {ոմանց} հեղինակաց յորս մանաւանդ դերբայն ի վերջո

աճառել են իրենց աղջիկները, եթէ թողունք {ոմանց} մօտ շռայլութեան կամ ունայն պճնասիրութեա

ի սմին գիւղաքաղաքիս կատարի, քանզի արք {ոմանք} անաստուածք բերին ի Ղրիմու զայր այն յիմ

վ: Բազումք համարեն զնա լինել ի Տփղիս, {ոմանք} ի Հնդիկս, կէսք յԷջմիածին: Զայսմանէ եւ

ւնների, որ մինչեւ այժմ եւս չեն ամաչում {ոմանք} գործ դնել: Երկար ժամանակ է, որ ես

ընտրեալ էր իւր երեսփոխանութիւն, զորմէ {ոմանք} անբարեմիտք առ ազգն, թիւր մտօք գրեալ էի

իբրեւ տեսի եթէ ոչ ուղիղ գնան յիրաւունս {ոմանք} անդամք, զորոց յանուանէ ի վեր անդր ասաց

ուրգէ յ2-էն Յունվարի, իմանամ, եթէ արք {ոմանք} անբարեմիտք հռչակեալ են ի Նախիջեւան զձեր

քան զչորս, տեսի զքահանայս ի Ջուղայոյ, {ոմանք} ՚ի նոցանէ ինքնահալածք եւ ոմանք հալածեալ

ւղայոյ, ոմանք ՚ի նոցանէ ինքնահալածք եւ {ոմանք} հալածեալք յերեսաց եպիսկոպոսի իւրեանց.

քակող եւ լուծողական միջոց: Բժիշկներից {ոմանք}, կրծքի տառապանքների դեպքում, չեն տալի

ւն Զամս բազումս յառաջ քան զայս, {ոմանք} 'ի բարեպաշտօն ազգակցաց մերոց բնակելոց '

տեղից վեր կացող մարդը բժիշկ է։ Դոցանից {ոմանք} թուղթ նայող են ( գիր բացող, чернокнижн

այող են ( գիր բացող, чернокнижникъ), {ոմանք} ՝ կարդալով բժշկող, ոմանք՝ թեթեւ թափել

окнижникъ), ոմանք՝ կարդալով բժշկող, {ոմանք} ՝ թեթեւ թափելով բժշկող, ոմանք՝ դեքոքտ

բժշկող, ոմանք՝ թեթեւ թափելով բժշկող, {ոմանք} ՝ դեքոքտ խմեցնող, եւ ոմանք, որ մի բաւ

ով բժշկող, ոմանք՝ դեքոքտ խմեցնող, եւ {ոմանք}, որ մի բաւական պաշտօնական բան է իւրեան

մինը մի բան ուսած չեն այդտեղ, որոնցից {ոմանք} քահանայացած են, եւ Յիշատակարանիս գրողը

գերդաստան գնում են քաղաքից եւ գեղերից, {ոմանք} վանքի պարսպի մէջ, ոմանք պարտէզումը նստ

ց եւ գեղերից, ոմանք վանքի պարսպի մէջ, {ոմանք} պարտէզումը նստում են իւրեանց շինած կտաւ

վերայ, որ ես որոշ չնկատեցի, որի մասին {ոմանք} արագիլ եւ ոմանք մօրահաւ ասացին, դրել է

ոշ չնկատեցի, որի մասին ոմանք արագիլ եւ {ոմանք} մօրահաւ ասացին, դրել է թաղիքից ( քեչայ

կին, ներկայ էին այդ հանդէսին, որոնցից {ոմանք} եկած էին մեքենաբար, լոկ հետաքրքրութեան

մեքենաբար, լոկ հետաքրքրութեան համար, {ոմանք} ՝ յառաջուց նախապաշարուած... Եւ ոմանք մ

, ոմանք՝ յառաջուց նախապաշարուած... Եւ {ոմանք} մի ֆանատիկոսական անխորհուրդ ազգասիրութե

ակաց խօսակցութեան նիւթ է Տաճկաստանում: {Ոմանք} համարում են օգտակար, իսկ ոմանք ուրանու

անում: Ոմանք համարում են օգտակար, իսկ {ոմանք} ուրանում են դրականապէս այդ դպրոցի օգուտ

ունին այն խորհուրդը, ինչպէս մտածում են {ոմանք}: Հայոց ազգը շատ տեղ գրել կարդալ չգիտէ

աններից. այդ հոգիացած առաքինի մարդերից {ոմանք} ՝ ծեծի տակ հոգին փչելով ( մի խրտուիլակ

ով ( մի խրտուիլակ թագաւորի հրամանով), {ոմանք} ՝ մի պիղծ թագաւորի ձեռքով թունաւորուելո

ի պիղծ թագաւորի ձեռքով թունաւորուելով, {ոմանք} ՝ կապած ձեռք ու ոտքով այս կամ այն բռնակ

կ'ընդունուի: Կարող է պատահել, որ {ոմանք} մարդիկ, կա՛մ ժառանգաբար, կա՛մ իւրեանց

շխատութեամբ աւելի հարուստ լինելով, իսկ {ոմանք} մարդիկ, կա՛մ իւրեանց ծուլութեան պատճառ

մեծ կամ փոքր ընկերութիւններ, նորանցից {ոմանք} ընկան դէպքերի հարուածի տակ, ոմանք տեւո

նցից ոմանք ընկան դէպքերի հարուածի տակ, {ոմանք} տեւում են կիսամեռ, բայց մինչեւ այժմ չե

ր ինձ ազգական չունեմ ուրեք, բայց գուցէ {ոմանք} յայտնեսցին, յայնժամ եւ նոցա իւրաքանչիւ

Թէեւ այսօր պիղծ բերաններ {Ոմանք}, դարձեալ քո ընդդէմ ` Ոռնան ինչպէ

, չիք եպիսկոպոսը, սոքա ամէնը միասին, {ոմանք} կամքով եւ գիտութեամբ, իսկ ոմանք ակամայ

ասին, ոմանք կամքով եւ գիտութեամբ, իսկ {ոմանք} ակամայ եւ տգիտութեամբ գործակից եղան չու

շարունակելու մեզ սիրելի Յիշատակարանը: {Ոմանք}, առաւել վատթար լեզուք, Յիշատակարանիդ

ածուելու ժամանակ իմ կերակրիչը եղաւ։ {Ոմանք} էլ ասում էին, թէ " ես Տիրոջդ տանը որպէ

ը զանազան ձեւով են դնում ժամանակագիրք՝ {ոմանք} ՝ Աղբերից, ոմանք՝ Այլաբերից եւ ոմանք

դնում ժամանակագիրք՝ ոմանք՝ Աղբերից, {ոմանք} ՝ Այլաբերից եւ ոմանք՝ Այլաբերդից ասելո

ոմանք՝ Աղբերից, ոմանք՝ Այլաբերից եւ {ոմանք} ՝ Այլաբերդից ասելով։ Իսկ Սիւնեաց աշխար

նորա. սակայն՝ որպէս երեւի, ականաւորք {ոմանք} էին եւ հարուստք "։ Պ. Էմինը երկու բան

ենթադրել, թէ Փարպեցու ծնողքը ականաւոր {ոմանք} էին եւ հարուստք։ Եւ սոքա են մեր պատճառ

ատանքը սրբագրել։ Եւ որպէսզի չկարծեն {ոմանք}, թէ հին ժամանակներում Սողոմոնի Իմաստու

, 5 եւ 9)։ " Եւ մի՛ պոռնկիցուք որպէս {ոմանք} պոռնկեցան 'ի նոցանէ եւ անկան 'ի միում ա

անքի անուն եղած լինել, որի միաբաններից {ոմանք} " կարասի խոստովանելով խնդրէին զտեղին "

յայտնի առարկայի վերայ: Ալքիմիկոսներից {ոմանք} հաստատում էին, թէ իւրեանց գիտութեան հե

անգնեցուցած էր Ալքիմիայի պատուի համար. {ոմանք}, թէ այդ գիտութիւնը վեր է քան թէ մարդկա

վնասի համար: Միւս մնացող հարուստներից {ոմանք} նոյնպէս խօսում են իւրեանց մէջ: Նոցանից

ունին իւրեանց վերայ զանազան դրոշմներ, {ոմանք} ուրախութեան, ոմանք տրտմութեան, ոմանք

զանազան դրոշմներ, ոմանք ուրախութեան, {ոմանք} տրտմութեան, ոմանք յուսահատութեան, մի

ոմանք ուրախութեան, ոմանք տրտմութեան, {ոմանք} յուսահատութեան, մի խօսքով, հոգու բոլո

րծաթ, իւր ընտանիքը կառավարելու համար: {Ոմանք} ասում էին, թէ հետը բերած արծաթ ունէր կ

կշռով մեծարւում է այս եւ միւս կողմից։ {Ոմանք} համարում են նորան մի մեծ արդիւնաւոր, հ

նի լեզուի եւ դպրութեան ժանգոտած դուռը։ {Ոմանք} համարում են նորան մի անհաւատարիմ, վատթ

եւ յայսմ ժամանակի, այսինքն՝ սակաւաթիւ {ոմանք} բուն ուղղափառք, թէպէտ այժմ շնորհիւ տեա

տի Մխիթար աբբայ յիւրոց աշակերտաց, որոց {ոմանք} էին բուն իսկ վարդապետք Հայոց, իբր նուի

աժարուեցան այս վտանգաւոր իշխանութենից, {ոմանք} զէնքի ուժով հասան այս բարձր աստիճանին,

ետի միոյ ծերոյ 'ի պանդոկի, եկին անդ եւ {ոմանք} յՕսմանեանց անտի, յըմպել նոցա եւ յարբեն

զլիաբերան գոհաբանութիւն, ո՛չ թէ անհատք {ոմանք} սահմանաւոր թուով յամբողջ ընկերութեանց,

կամ գաղտնիք՝ յոր նուիրեալ [էին սակաւք {ոմանք}, յորոց] կազմի միաբանութիւն ուսումնական

, Մսեր Զմիւռնացի, Մկրտիչ Էմին եւ այլք {ոմանք}, յորոց Միքայել եպիսկոպոսն Սալլանթեանց

ոպիոյ ըստ ժամանակին շնորհելոյ: Արք {ոմանք} որք ի բանագիտաց համարի զանձինս ունին առ

ն զանազան մարդիկ զանազան բաներ ասացին։ {Ոմանք} սրբացնում են նորան, ոմանք վերագրում են

ներ ասացին։ Ոմանք սրբացնում են նորան, {ոմանք} վերագրում են մի առանձին քանքար։ Ճշմարի

րեան տիրոջից. այդտեղ հանդիսաւորներից, {ոմանք} Արարատեան աւերակների բորենի ասացին եւ ո

ք Արարատեան աւերակների բորենի ասացին եւ {ոմանք} Շամախու նահանգի ղաբալիու անտառի արջ ասա

ծւում ազգի մէջ, թէեւ նոցանից մի քանիսը {ոմանք} թուրքից առնուած համարելու միշտ հակամէտ

արապետութեան ճաշակը։ Եւ թէ այդ քարերից {ոմանք} փշրուել են, ոմանք մի անկիւնն են կորցրե

։ Եւ թէ այդ քարերից ոմանք փշրուել են, {ոմանք} մի անկիւնն են կորցրել, ոմանք խոռոջ են

ուել են, ոմանք մի անկիւնն են կորցրել, {ոմանք} խոռոջ են ստացել, դու որքան էլ կամենաս

՝ պատճառված դժոխային ջերմությունից։ Ռ[{ոմյուրի]} ջերմաչափը պատուհանիս վերա ցույց է տալի

ւորականաց ուսուցիչ հայու կաթոլիկ Մկրտիչ {ոմն} Սիմոնեան տնօրենութեամբ վեհափառ Հայրապետ

: Յայսմ միջոցի տեղեկացայ նոյնպէս զի {ոմն} ի նախկին ադմինիստրատորաց Թերթըն անուն վ

խնդրել էի: Այս գրքույկը պարունակում է {ոմն} Մադաթյանի անպետք ոտանավորները, որը գրո

երկու հարազատ եղբարցս համահաւասար, ֆի {ոմն} ՝ երեք բաժին եւ մնացեալ երկու բաժինն՝

րկու բաժինն՝ մայր եւ քվերոյն իմոյ, ֆի {ոմն} ՝ մին բաժին. այսպէս բաժանելով յամենու

կին զաւակացն նոցա ուստեր կամ դստեր՝ ֆի {ոմն} մին բաժին: Բաժին քուերս թէ օրինաւ

ն ստասցեն եւ ստանալով ՚ի ստացուածքէս ֆի {ոմն} քսան 20 ռուպլի երծաթ դրամ. այլեւս ունե

նային անդարձութեամբ 'ի խաւարն արտաքին։ {Ոմն} յԱնձաւացի նախարարացն սեպուհ մի, որում

հայրապետացն Հայոց խնդրեալ գտին քահանայ {ոմն} Յովսէփ անուն... եւ հրամանաւ Վարդանայ ն

վանս ընդ այս դիպուած, որպէս եւ պատանի {ոմն} նորընծայ եկեալ 'ի վանացն վկայեաց այսմ.

ի փառաւոր, ընդդէմ սորա կանգնեաց եւ այլ {ոմն} ապարան մի, ընդ այս չկարացեալ տանիլ առն

աղբերաց՝ ծարաւի գտանելով, որպէս ասաց {ոմն} ի հնոց: Մինչեւ յե՞րբ պաշտեսցի առ մեզ ա

առնել Վռամշապհոյ ի Միջագետաց, քահանայ {ոմն} յազգէ ասորի Աբել անուն խոստանայ նմա զնշ

ղաղակէր ռամկախօսութիւն լինել իսկ, միւս {ոմն} փիլիսոփայ քան զնա, թէ վասն է՞ր խառն ըն

անկութեան գեղեցիկ ժամանակին աշակերտեցայ {ոմն} Ստեփաննոս անուն մէկ քահանայի. պիտոյ է

նորա աչքից արտասուքի կաթիլներ: պ. Կ[{ոմս]} Էմ[մանուէլ], Կարդալով քո Յիշատակարանը

ասկանալի անել նորան ժողովրդեան։ Նախ որ {ոյ} -ը ու-ից ոչ գեղեցիկ է եւ ոչ վսեմ. ու վե

գեղեցիկ եւ աւելի պատշաճաւոր է, քան թէ {ոյ} -ը, որ նոր լեզուի մէջ բնաւ հանդէս չունի

եզուի մէջ բնաւ հանդէս չունի։ Երկրորդ, {ոյ} -ը ու-ից ո՛չ միայն աւելի հասկանալի չէ,

րելոյ, կանգնելոյ, եւ այլն։ Ինչ է այս {ոյասիրութեան} խորհուրդը. գրածին աւելի վսեմութի՞ւն տա

ալի, ասել է թէ՝ այս երկու պատճառով էլ {ոյասիրութիւնը} չէ կարող արդարանալ, մնում է մէջտեղ հին

մինչեւ 6: Տկարութիւնս թեթեւ էր: Երեկ[{ոյեան]} 9-ին ընդունեցի երկրորդ բաղանիսը եւ 111

, որովհետեւ չկար գրելու համար հարկաւոր {ոյժ}: Ձանձրոյթը միւս կողմից խեղդում էր

չեւ այժմ, բայց բանը այս է, որ մեր մէջ {ոյժ} չմնաց ներկայումս այդ բաները փորելու եւ

արծաթ, մինչեւ որ ընկերութեան գանձարանը {ոյժ} առնու եւ կարողանայ ինքնօրէն գործ կատարե

ւռուշ. մի՛թէ սակաւ են այն մարդիկը, որ {ոյժ} ունէին ամենայն թեթեւութեամբ վճարել այս

նքի եւ այս երեւոյթը, որ երբ մի արտաքին {ոյժ} դադարում է ճնշել որեւիցէ մի հասարակութի

հող, նորա ձեռքում կայ նիւթ, որ ասել է {ոյժ} եւ կարողութիւն դրամի համազօր, բայց երբ

եթէ կամիս, նոր սիւներ, բայց եթէ հիմքը {ոյժ} չունի, շինուածքը ի՞նչպէս կարող է կանգո

իմքը նորոգել, կենդանութիւն տալ նորան, {ոյժ} եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, որպէսզի կա

ւ անկարելի է Հայոց ազգի հիմքը նորոգել, {ոյժ} եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, քանի որ ազ

լ: Նա չէ կարող աւելի ցանել, որովհետեւ {ոյժ} չունի, եւ եթէ ունենար եւս, դարձեալ ըն

փից աւելի ( թէեւ ունենար աւելի դրամական {ոյժ} ) չէ կարող ապրանք բերել Եւրոպայից, որո

: Ձեռագործ ապրանքի մանր վաճառականը {ոյժ} չունի, նա խաղալիք է իւրեան ապրանք տուո

ողութիւնը կատարել, նա ունի իւր ներսում {ոյժ} եւ զօրութիւն, որ դէմ է գնում արտաքին ա

իզում: Մինչեւ այժմ այն ազգութիւնը, որ {ոյժ} ունի, որ ինքը ապրելով չկամի ուրիշի կեա

ոսկու վերայ է, երբ մեր ձեռքում չկայ մի {ոյժ}, որ կարող լինէր մեր, քսանից դուրս եղա

քաղաքականն անօթոյ, կորուսեալ զմոգականն {ոյժ} ՝ որ յամրի պահէր զազգն, ցիր ու ցան գնա

ս կարծես փոքրափողիս Նոր զօրութիւն {ոյժ} հասաւ։ Ջիլ չըմնաց՝որ չըջլո

ընթերցողքը չ'համարեն, թէ Պարոն Սիւ'ն, {ոյժ} տալով իւր մտքի թեւերին եւ ունենալով զան

այդ բարութիւնքը վայելելու, որ մի փոքր {ոյժ} ստանան այն մեծ եւ երկար, ամբողջ տարու

հայեացքով այնպիսի զօրութիւն է, այնպիսի {ոյժ} է, որ ոչ եթէ շիլ աչքը կարող է ուղղել,

զարը, ա՜խ հազարը... Ի՞նչ կախարդական {ոյժ} ունի այդ անիրաւը, ճշմարիտ, իմ առ ու տ

եւ եթ: Որչափ ինչ զօրէ մարդկայինս մտաց {ոյժ}, զայն ամենայն շատ աջողակութեամբ ի գործ

ապացուցութեան՝ լարեալ թերեւս զկարելին {ոյժ} եւ զկարողութիւն տրամաբանութեան առ ի խել

րս էր եկել այնտեղից, այլ հասակն առած, {ոյժաթափ} եւ թօշնած: Վերադառնում է իւր տունը...

խանակութիւն եւ անձնապահութիւն: Արտաքին {ոյժերը} ներգործում են էակի վերայ ( սովորական ոճ

անձը եւ այն րոպէին մեռնում է: Արտաքին {ոյժերը} յաղթահարում են նորան եւ լուծում են նորա

, որ եթէ չկայ այդ զօրութիւնը, արտաքին {ոյժերը}, յաղթահարելով ազգութիւնը, լուծում են

րութիւն, որ դէմ է գնում արտաքին աւերիչ {ոյժերի} ազդեցութեան եւ քանի որ կարողանում է նոց

Բայց երբ էակի ներքին եւ արտաքին աւերիչ {ոյժերի} մէջ ընկնում է հաւասարակշիռը, երբ էակը

մ է, եթէ նորա մէջ կայ արտաքին, աւերիչ {ոյժերի} հաւասարակշիռ զօրութիւն։ Թէ ի՛նչ է այդ

ործելով, հաւասարակշիռ է պահում արտաքին {ոյժերի} ընդդէմ, որով եւ ազգութիւնը ապրում է:

վ իւրեանց ոյժը, յաղթահարուելով արտաքին {ոյժերից}, մեռնում են, եւ ինչպէս նոցա կազմուածք

րը՝ ապացուցանելու համար, թէ լաւութեան {ոյժը} չէր կարող յաղթահարուիլ չարութենից, այլ

սանելով իւր ամբողջութիւնը, նորա միաբան {ոյժը} բաժանւում է նախ եւ յառաջ երկու կամ երեք

ղճալի ազգի արիւնը, քամել է նորա վերջին {ոյժը} եւ, շինելով նորան մի մեռեալ դիակ, մի

, մեր գործունէութիւնը, ձգտողութիւնը, {ոյժը} եւ զօրութիւնը այնքան շատանում է, այնքա

ն դրութենից, չարաչար գործ էր դնում իւր {ոյժը} ձեռք ձգած մարդու վերայ, որ կանգնած էր

ր հետեւանքի նորա համար։ Ո՞չ ապաքէն ձեր {ոյժը} եւ զօրութիւնը, որի մասին մեծ կարծիք ու

իւնը եւ ուղեղը: Վերջապէս բարոյական {ոյժը} յաղթահարեց ֆիզիկական թուլութիւնը, զօրա

ը, քան թէ նորա մէջ գտանուած օդի ձգական {ոյժը}, այն ժամանակ, անտարակոյս, շոգին կը լ

ին մտան՝ քնով զօրացնելու համար իւրեանց {ոյժը}, ես մտայ Վերսայլի ծառաստանը: Պայծառ է

էք. մի՞թէ այս անունը չունի իւր մէջ այն {ոյժը}, որ երկու այդպիսի անունով մարդիկ, թէե

այց առիթ կայ եւ նոցանից օգուտ քաղելու։ {Ոյժը} չէ կարելի զգալ, եթէ չկայ դիմադրութիւն

, որ այդ երկուքը եւս չունին այն յարատեւ {ոյժը}, որ կարողանան պահել եւ դիմանալ միլիոնա

ւթը, իւրեան թարմութիւնը պահող կենսական {ոյժը} եւ զօրութիւնը: Վա՛յ այն ծառին եւ բուսա

մեր մէջքը, անզուսպ բարբարոսութիւնը իւր {ոյժը} մաշեց մեր կուրծքի վերայ: Մեր մատաղահաս

, հասարակաց վերաբերութեամբ, չունի՛ այն {ոյժը} եւ զօրութիւնը, ինչ որ ունի աշխատութիւն

ների, որոնց մօտ կենդրոնացած է դրամական {ոյժը}: Ուր որ է դրական զօրութիւնը, այնտեղ է

ռանին, իսկ յետոյ Թիւրքը, կառավարչական {ոյժը}, գոնէ, այդտեղ գէթ պիտի երեւի, որ իւր

ականների ունեցած շատ կամ սակաւ նիւթական {ոյժը}, ապաստան է իւր երկու ձեռքի աշխատութեան

տացուածքը ազգի օգտին, բայց հինգ, տասն {ոյժը} ի՞նչ կարող է օգնել, ի՞նչպէս կարող է դէ

եսական վիճակը, այս ճանապարհով նիւթական {ոյժը} կանցանէ ազգի ձեռքը. ազգը կը զօրանայ,

րա ապրանքը, ինչպէս ասացինք, չունի այն {ոյժը}, այն կարեւորութիւնը, որ մարդը առանց ն

այն ապրանքը կամ գումարը: Զօրութիւնը եւ {ոյժը} այնտեղ է, կրկնում ենք, ուր որ դրամագլ

թեան բերքերը, եւ նոքա են նորա նիւթական {ոյժը} եւ կարողութիւնը, հաստա՛տ է իւր ոտքի վե

իւսը, ե՛ւ միւսը կարօտ կը լինին նորան: {Ոյժը} կ'անցնէ նորա ձեռք, թո՛ղ որչափ կամի, փ

ղ որչափ կամի, փոքր լինի նորա ապրանքը. {ոյժը}, այնուամենայնիւ, դրական զօրութիւն է,

ս բնական էակները, կորուսանելով իւրեանց {ոյժը}, յաղթահարուելով արտաքին ոյժերից, մեռն

ցանք անուանել, նա է այն միակ եւ հաստատ {ոյժը}, որ ազգի անձնաւորութեան մէջ ներգործելո

են քո զաւակները: Եւ ահա կարողութիւնը, {ոյժը} դեռեւս առաջին ազգում ( պորտ) կիսուեցաւ

եղ դարձեալ կոպիտ կերպով նշանւում է մինի {ոյժը}, իսկ միւսի տկարութիւնը: Մի մարդ, տես

ային ցոյց տալ իւրեանց մէջ այս բարոյական {ոյժը}, որ յետոյ նոյնը քնքուշ սեռից յուսալու

տեսնում է վախկոտին։ Վերջին {ոյժը} թափել ուզեց Ընդդիմանալ րոպէին,

ւլացած ծունկերը վերստին ստ այան իւրեանց {ոյժը} եւ սիրտս փոքր ինչ մխիթարուած եւ թեթեւաց

են պահպանել ազգը կամ տէրութիւնը: Սորա {ոյժը} եւ կեանքը երեւում է միմիայն ազգութեան մ

, երբ սա չունէր իւր մէջ այն ընդդիմադրող {ոյժը}, որով մինչեւ այժմ պահել էր իւր կազմուա

բացասութիւն, բայց ժողովելով իւր վերջին {ոյժը}, հոգու վերջին կարողութիւնը, ասաց.

է մարդը իւր կրօնի հետ. մարդու հոգեկան {ոյժը} եւ զօրութիւնը իսկոյն հասկացւում է՝ նայ

ւնի այդ կրօնի մէջ. կրօնի զօրութիւնը եւ {ոյժը} կենտրոնանում է նորա պաշտօնեաների մէջ,

օսէ պատմութիւնը։ Եւրոպական մարդկութեան {ոյժը} եւ զօրութիւնքը քամուեցան խաչակիր արշաւա

էպի կրօնաւորութիւն, լարում էին իւրեանց {ոյժը} լեզուներ ուսանելու համար, եւ շատ բնակա

, գիտէր զանազան տէրութենների վիճակը եւ {ոյժը}, նոցա մտքի ուղղութիւնը, եւ շատ անգամ

քը եւ գործը եւ վերջապէս ստացան միեւնոյն {ոյժը} Տէրութեան Դռնումը։ Կայսրի սէրը Յիս

մար այդպէս շուտով կորուց իւր կախարդական {ոյժը} Ֆրանսիացոց համար... Յիսուսեաններ

ւեցաւ Պալատի մէջ եւ ստացաւ իւր առաջուայ {ոյժը} ։ Համալսարանին յետ դարձուեցան այն արտօն

նշանակում թագաւորութեան մէջ զինուորական {ոյժը}, այս պատճառով եւս դիմեցին դէպի զօրքերի

ուների մէջ տեսանում ենք, որ բացառականի {ոյժը} եւ զօրութիւնը հասկացւում է նախադրութեամ

ս է մեր պարտականութիւնը, որ ինչքան մեր {ոյժը} կը տանի, ձգտենք այս խնդիրը լուծելու։

այն եմ վերջաւորութիւնը չէ, որ ունի այս {ոյժը}, այլ կան երեք ուրիշներ էլ, ինչպէս ում

պէս: Այդ մի ֆիզիկական միաւորութիւն է, {ոյժի} զօրութեամբ կատարուած, լոկ մեքենական մօ

ոչ թէ օրէնքով կամ որեւիցէ կառավարչական {ոյժով} կամ արգելքով, ո՛չ, նա լաւ գիտէ, որ ս

է հաւասարակշիռը, երբ էակը չէ կարող իւր {ոյժով} դէմ դնել արտաքին ազդեցութեանց, նա չէ կ

կաթողիկոսն, ծնունդ իցէ նեխեալ ուղեղի, {ոյր} ուրուք եւ իցէ հնարողի զառասպելը: Խն

աճեալ հնարս առ ի կարճել զներգործութիւնս {ոյր} ուրուք եւ իցէ եւ զառաջս առնուլ գրութեան

աւիտեան օրհնեա՜լ լիցիս: Թէ {ոյր} չիցէ գլխոյն տեղի, Եւ դու նմա զքո

ւ զգրոյցս առաջնոցն ըստ տեղեաց տեղեաց եւ {ոյր} ուրուք գործոց քաջութեան՝ այրել, իսկ ո

բերութիւն բովանդակութեան առ որսացողս եւ {ոյք} 280 անձինք բողոքաւորք զայնմանէ զայդ ամե

թէ մտացածինդ այդ նամակ ո՛վ իցէ գրեալ եւ {ոյք} բողոքաւորք զայնմանէ, զայդ ամենայն թողո

րսն կամ վէքիլսն իւրաքանչիւրում Ժամանակի {ոյք} եւ իցեն, որպէս ներկայ են պարոն Ներսէս

Սամ[արսկի] պանդ[ոկ] Դրուցքոյին, Լոնդ[{ոն]} [Ֆրանկֆուրտից 31/12 Քեաթիպեանին]

Փոթի մտայ Փոթուց ելայ Բաթում Տրապիզ[{ոն]} Տրապիզ[ոնից] ելայ Պոլիս մտայ Պոլսից

ասպը, որին ողորմութիւն անէ Տէրը ինչպէս {Ոնիսիփորի} տանը, այս խօսքերը ասողի բարեխօսութեամբ

Փոթուց ելայ Բաթում Տրապիզ[ոն] Տրապիզ[{ոնից]} ելայ Պոլիս մտայ Պոլսից ելայ Մեսսինա

.. Մողնեցիք անբան են... թէ որ նրանք {ոնց} որ էս մատաղ հաւաքելու համար են աշխատում

հաւասարուիլ այն երկու եգիպտացի քոյրերը {Ոողայ} եւ Ոողիբայ անունով, որ պահում էք Ձեր կ

ւիլ այն երկու եգիպտացի քոյրերը Ոողայ եւ {Ոողիբայ} անունով, որ պահում էք Ձեր կանանոցի մէջ

տեսութենէ Ձերմէ, ի թախիծ համակիմ, եւ {ոչ} զոք գտեալ իմ սրտակից, որպէս Ձերդ եղբայ

գրեալ ի 5 փետր. եւ տակաւին զպատասխանիս {ոչ} գրէք. եւ ես գլխովին տատանեալ ի մտայոյզ

յնպէս հայցեմ գրել: Նորալուր համբաւ {ոչ} գոյ ի քաղաքիս, այլ միայն փախուստի Սերկ

դպիր Միքայէլ անուամբ գտանի ի քաղաքիս թէ {ոչ}, ըստ որում ամք պանդխտութեան նորա չէին

արնանային, դեռ չեմք տեսեալ զցուրտ, եւ {ոչ} անգամ զգեցեալ զմուշտակ. տէր Յարութիւն

րծութեամբ ի Գրիգորիպոլ, զի անդ քահանայ {ոչ} գոյ, վասն զի տէր Մակարն առ աստուած փոխ

հաւաստել, թէ ես գրեալ իցեմ նմա զգիր թէ {ոչ}, առ որ վերստին խնդրագրութեամբ իմով յան

արձր Սրբազնութիւնն բարեհաճեցաւ հրամայել {ոչ} տալ տեղեկութիւն Նորին գերազանցութեան զս

այ ինքնին թէպէտ եւ հոգեւոր իշխանութիւնն {ոչ} բռնադատէր զիս, յայն ստանալ ի հասարակու

եւոր կոչմանէ եթէ հաստատեալ իցէ, իսկ թէ {ոչ}, յետս առ իս զարձակման թուղթն իմ առաքել

թիւն տեղւոյս Համալսարանի տեսեալ զայնս՝ {ոչ} բաւականանայ, զի այնոքիկ ապացոյցք են գէ

լուր, զի այլ ազգ չկարէի առնիլ. ապա թէ {ոչ} ՝ կորնչէր ի զուր ամ մի ողջոյն: Այժմ թէ

, դու այդ բանը համարում ես դրուստ: Ես {ոչ} ոքի, իհարկե եւ ձեզ, չեմ կարող հարկադր

ան մաքուր սեր, ինչ որ կաս իմ սրտիս մեջ {ոչ} թե միայն իմ ծնողաց եւ եղբարց եւ ազգական

որպիսությունը հարցրել տեղեկացել եմ, թե {ոչ}. դուք իհարկե հարցրել եք այն մարդերին,

գիրս ստանալուդ նա երեւացած կլինի՞, թե {ոչ}, այսուամենայնիվ դարձյալ խնդրում եմ, ո

իմ ստրախավոր գրած նամակս ստացե՞լ է, թե {ոչ} եւ խնդրես որ պատասխանն շուտով գրի, ես

օգուտ տվին քեզ կամ թե գործ ածեցի՞ր, թե {ոչ}, խնդրեմ հայտնես: Ինձ թե գիր գրեք, ահ

եղբորս մի գիր գրեցի, չգիտեմ ստացավ թե {ոչ}, պատասխան չունիմ մինչեւ այս օրս: Սրբա

Չգիտեմ Մատվեյ Խրիստոֆորիչը այդտեղ է թե {ոչ}. ես նորան գիր պիտի գրեի, բայց կարծելո

հատ սպրինցովկա ուղարկել էի, ստացա՞ր թե {ոչ}: Խնդրեմ գիրիս պատասխանը առաջին փոշտ

ովի՞ն կարող էի դիմել այս խնդրովս, եթե {ոչ} Ձեզ իբրեւ հայրենակցի եւ ազգի օգտին ցավա

օգնել մեզ այս ազգային գործի մեջ, որով {ոչ} թե միայն մեզ կպարտավորեիք, այլ եւ բոլո

ւ քանդելու միշտ պատրաստ են. իհարկե այս {ոչ} այլ ինչ է, բայց եթե ապացույց նորա բարո

ոչինչ նոր բան չկա, ինքս պարապում եմ եւ {ոչ} թե 76-ի, 54-ի, այլ 38-ի եւս ժամանակ չ

եւ այդ ազգը չէ այն խաժամուժ ամբոխը, որ {ոչ} այս գիտե եւ ոչ այն, այլ ընտրյալքը որ ճ

այն խաժամուժ ամբոխը, որ ոչ այս գիտե եւ {ոչ} այն, այլ ընտրյալքը որ ճանաչում էին յու

երը կարդան եւ հավատան, որ Նալբանդյանցը {ոչ} թե առանց ստորագրության սորան եւ նորան ն

ուտ գործ: Մինչեւ այս օրերս չենք ստացել {ոչ} մի ստորագրություն, թեպետեւ այստեղից այ

ունել մեր բոլոր սրտակիցքը, չեմ մոռացել {ոչ} մինին եւ բոլորի համար պատրաստ կանգնած կ

ս հոգս չառնե: Եվ գնալուս մասին առայժմս {ոչ} ոքին բան չասես, ոչ ոքին ամենեւին, ոչ

ալուս մասին առայժմս ոչ ոքին բան չասես, {ոչ} ոքին ամենեւին, ոչ թշնամու եւ ոչ ամենամ

ոչ ոքին բան չասես, ոչ ոքին ամենեւին, {ոչ} թշնամու եւ ոչ ամենամերձ բարեկամի, այդպ

ասես, ոչ ոքին ամենեւին, ոչ թշնամու եւ {ոչ} ամենամերձ բարեկամի, այդպես հարկավոր է

է որ ես ինքս գտանիմ իմ ճարը, ըստ որում {ոչ} մի կոպեկ ստանալու հույս չունիմ ոչ մի կո

որում ոչ մի կոպեկ ստանալու հույս չունիմ {ոչ} մի կողմից: " Հյուսիսափայլից " ձեռք վեր

մանք, որ ես չունիմ եւ որի մասին չկամիմ {ոչ} ոքի բերան բանալ եւ բան խնդրել: Այս

բայց այնքան հոգու զորություն ունիմ, որ {ոչ} ոք չի կարող իմ դրությունը կարդալ ելլեսի

փողը տալու համար, եւ նա ինձ ասել, թե {ոչ} մի կոպեկ օգուտ չկա. 340 ստորագրությանց

արյունի ծով է: Խնդրեմ Նազարյանցի բանը {ոչ} ոքի մի՛ ասա, հարկավոր չէ, թող թշնամիք

ասխանելով, մասնավորապես հայտնեցի. այլ {ոչ} բոլորովին: Քեզ գրածս եւս բոլորը չէ, ա

անից բան թաքցրած չեմ, իմ դրությունը որ {ոչ} ոք չգիտե, քեզ միշտ հայտնի է եղել եւ ան

ինձ միշտ օգնել ես: Բժշկությունը ինձ {ոչ} թե միայն ատելի չէ, այլ եւ դորանից ավել

մեծ եւ մեծ օգտակար կլինի, եւ ճանապարհս {ոչ} թե միայն շոսսեյնի կշինե, այլեւ երկաթի

այս պատճառով գիր ստացա, շատ ժամանակ է {ոչ} մեկդ գիր չունեի եւ միամիտ չէի: Խնդր

ես ճանապարհի ծախք առաջարկում է քաղաքը, {ոչ} հիմք ունի եւ ոչ հաշիվ: Ես " Հյուսիսափա

ք առաջարկում է քաղաքը, ոչ հիմք ունի եւ {ոչ} հաշիվ: Ես " Հյուսիսափայլի " մեջ գրել է

համար, այդ մի մարդու էր վերաբերում եւ {ոչ} երկուքի: Թող մտածեն առաջարկողքը, որ ա

յուր ընթացքով հայտնի ցույց է տալիս, որ {ոչ} ոտքը դուրս է դրել Ռուսիայից, ոչ օտար ա

ս, որ ոչ ոտքը դուրս է դրել Ռուսիայից, {ոչ} օտար աշխարհ ճանապարհ է կատարել եւ ոչ գի

, ոչ օտար աշխարհ ճանապարհ է կատարել եւ {ոչ} գիտե, թե ի՛նչ ասել է կամ ո՛ւր է Կալկաթ

թե այս բաները կորած չեն դեռեւս, որ եթե {ոչ} քաղցրությամբ, գոնե դատաստանով ձեռք բեր

րի, ե՛ւ քաղաքի առաջեւ: Ներկայումս {ոչ} առաջարկողքը գիտեն բանի զորությունը եւ ո

ավոր դաշնագրով, քաղաքի հետ, այնպես որ {ոչ} քաղաքը եւ ոչ մեք մեր ասածներից չկարողան

վ, քաղաքի հետ, այնպես որ ոչ քաղաքը եւ {ոչ} մեք մեր ասածներից չկարողանանք հետ կենալ

մանս ի նոցանէ, ի ձեռն ոմանց խռովասիրաց {ոչ} անյայտ եղելոց ձեզ եւ այլոց բազմաց, այլ

եզ զամենեսին զշնորհակալութիւն Սինօդին, {ոչ} անգամ հայեցեալ ի ծանօթութիւնս նախկին թե

չափ եւ եթէ գիտել թէ ստորագրողը ՚ի նմա, {ոչ} եթէ տեսեալ են եւ քննեալ զհաշիւս Խալիբեա

այսինքն երաշխաւորութեամբ Այվազովսքւոյ, {ոչ} միայն զպատկանեալ գումարն դրամոց ստանալ

ց, մինչ ՚ի գիշերին յորում ձգիւր լարն, {ոչ} ումեք յայտնի եղեւ ինչ եւ ոչ զկնի ցայսօր

գիւր լարն, ոչ ումեք յայտնի եղեւ ինչ եւ {ոչ} զկնի ցայսօր ժամանակի: Երրորդ, թէ

իմունք լիցին իրաւունք եւ արդարութիւն եւ {ոչ} կամապաշտութիւն այս կամ այն մտօքս բառդ "

աց ի պատճէնին վաւերացելոյ յԱյվազովսքւոյ {ոչ} բնաւ երեւի, յայտ է թէ թիւր մտօք: Այսո

այթ ի գայթ եւ կցկտուր իմն վճռադատութիւն {ոչ} բնաւ արժանաւոր սինոդական իրաւանց եւ արտ

առ Ձեզ, եւ ի ժողովի անդ իբրեւ տեսի եթէ {ոչ} ուղիղ գնան յիրաւունս ոմանք անդամք, զոր

ցեալ եղեւ ի լուր բոլոր ժողովականաց, եւ {ոչ} ոք գտաւ ընդդէմ դարձող պարբերական բանից

մայեցին: Որովհետեւ օրէնքն տէրութեան {ոչ} բնաւ ներգործեն ՚ի Սինօդին, եւ լօգիկաբա

տօնակատարն պրօկուրօրի լռէ յամենայն դէպս {ոչ} ի գործ դնելով զիւրովսանն պարտականութիւն

լի մարթացայ յայս նուագ կատարել: Եթէ {ոչ} էր ազգին եդեալ յիմ վերայ զգործն Կալկաթե

ուր շոգենաւն նաւելոց է ի Տրապիզոն: {Ոչ} զանց արարից հասուցանել առ Ձեզ զվաւերակա

ի մոտակայքում թշվառ թագավորի, թշվառ եւ {ոչ} ոքին պիտանացու կյանքը փրկելու համար:

բեռամբ ձեան: Ընդ լերինս ընդ այսոսիկ, {ոչ} ինչ ընդհատս, քան զԿովկաս անցի սահնակօք

յիւրում լրացեալ զօրութեան: Ընդ այսմ {ոչ} աւելորդ համարիմ զեկուցանել զպատուականու

եալ զկեանս ի չնչին փայտն: Յուսամ թէ {ոչ} դուք եւ ոչ նաեւ ազգն, որոյ շնորհ ունիմ

ի չնչին փայտն: Յուսամ թէ ոչ դուք եւ {ոչ} նաեւ ազգն, որոյ շնորհ ունիմ կալ յերեսփ

ն ցանկալի է ազգին կենդանութիւն իմ, եթէ {ոչ} վասն իմ, գէթ վասն գործոյն ինձ յանձն եղ

ն ստանալ ի դեսպանութենէն Ռուսսիոյ, եթէ {ոչ} զպատճէն հրամանի պետութեանն Անգլիոյ, յա

դ չկարեմ գիտել, իսկ գոյութիւն թղթոյն՝ {ոչ} բնաւ առարկայ երկբայութեան: Բաց ի ս

այս գրութիւն օրէնսգիտին, պ. Հագն ցարդ {ոչ} ետ պատասխանի ինչ. եւ ՚ի գնալ իմ առ նաե

ումարեալն դրամ առ Ադմինիստրատորն, զայդ {ոչ} ոք կարէ գուշակել հաւաստեաւ եւ լուրն յա

եանց, մինչեւ հարկադրել զլսօղն չհաւատալ {ոչ} միոցն եւ ոչ միւսոցն, մինչեւ ոչ առաքեսց

ւ հարկադրել զլսօղն չհաւատալ ոչ միոցն եւ {ոչ} միւսոցն, մինչեւ ոչ առաքեսցէ Ադմինիստրա

հաւատալ ոչ միոցն եւ ոչ միւսոցն, մինչեւ {ոչ} առաքեսցէ Ադմինիստրատորն զճիշտ եւ զմանրա

զարմացուցանէ զիս, այն է լինել արդեանց {ոչ} աւելի քան 270 լիբրէս ի տարւոջ, զորմէ ի

նչ կրկնապատիկ արժէ այժմ, քան զոր արժէր {ոչ} զամս քառասուն, այլ իբրեւ զտասն յառաջ ք

իք ուրէք ծանօթութիւն զառնէս զայսմանէ եւ {ոչ} զնորին կտակակատարէ: Եւ հանգուցեալն ոչ

ոչ զնորին կտակակատարէ: Եւ հանգուցեալն {ոչ} յիշէ, թէ կտակակատար իւր ո՛ւր բնակի, ՚

Ծատուրեան Աղաւելեան, չկարեմ լռել, եւ {ոչ} կարդալ զարժանին անքալելի դատապարտութիւն

արութիւնի Կիրակոսեան Յարութիւնեանց. եւ {ոչ} այսչափ միայն այլեւ զիւր զկտակ առնէ ի ն

գոր եպիսկոպոսի իւրեանց: Առ այժմ {ոչ} աւելի, քան զոր գրեցի, գիտեմ ինչ. զամ

զոր միանգամ լուայ յայտնեցի ձեզ մեկին, {ոչ} հայեցեալ յերկարութիւն նամակիս, ուրեմն

այլ ազգ կատարել զպահանջողութիւնս իմ եթէ {ոչ} ներկայացուցեալ զգործն յատեան դատաստանի

նի չկարեմ ես այժմ բողոքել. այս ամենայն {ոչ} կարեն մտանել ՚ի ներկայ դատ իմ, քանզի

իլ, որպէս երկրորդական առարկայ, որպէս {ոչ} ուղղակի վերաբերեալ առ ներկայ պահանջողու

ակնկալեալ բացման ատենին եւ ի բանիլ անդ {ոչ} կարեմ աւարտել զգործն յառաջ քան զամիսս ե

ացէ տպել զայնս: Այլ օրէնսգէտն պ. Հագի {ոչ} կամեցաւ յօժարիլ ՚ի ստորագրել զպատմութիւ

են ստորագրութիւնք երկուց վկայից) կտակն {ոչ} կարէ վաւերանալ առանց երից վկայից: Զ

որագրութիւն միմիայն երկուց վկայից: Այլ {ոչ} կամեցեալ սովին եւս հերիքնալ, դիմեցաք ի

ւ զպարգեւագիր ( дарственная запись) եւ {ոչ} իբրեւ զկտակ, եւ պարգեւագիրն վաւեր է եւ

էր տանն այնմիկ պատկանել Նախիջեւանայ եւ {ոչ} ի կենդանութիւն պարգեւողին, մինչ պարգեւ

իր էր, ուրեմն ինքն անուանելոց էր զանձն {ոչ} գործակալ Նախիջեանայ, այլ կտակակատար իւ

Ընդ այս յեղափոխութիւն գործոյն, որում {ոչ} բնաւ ակն ունէր օրէնսգէտն այն անշուշտ նե

ամ կատարել զպահանջողութիւն ձեր, մինչեւ {ոչ} հրամայեսցէ ինձ Սուպրիմ Կորտն ": " Քանզ

եալ են երեւելիք ի Նախիջեւանայ ": - {Ոչ} այդպէս, - պատասխանեմ նմա, թէոդոսեցիք ե

նն Նախիջեւանայ չէ զայն վաւերացուցեալ եւ {ոչ} իսկ վեհափառ կաթողիկոսն: Եւ դուք հարկադ

դատաստան, ձգէք զազգն ի ծախս: Այլ {ոչ} իւիք կարողացայ համոզել զտիկինն, որ պար

եալ էր յառաջագոյն: Իբրեւ տեսի, եթէ {ոչ} յօժարի ի խաղաղութիւն, յայնժամ հարկեցան

լ աւելի քան զերկուս հազարս ռուփեաց, եւ {ոչ} ՚ի ցաւս այնքան եղիցի ինձ եւ ազգին, եթէ

ստանալիք մեր, այսինքն ամբողջ հրիտակն, {ոչ} բաւեսցէ առ ի ծախս: Զայս ամենայն դն

ակին: Որովհետեւ հանգամանք պաշտամանս {ոչ} կախին զինէն եւ որք թերեւս ունիցին զիս զ

առնէ՝ հրապարակի: Խայտառակութիւնն {ոչ} լինի եղջիւրաւոր: Այլ մեք դառնամք ՚ի խո

ւ յոտին կայ միմիայն ծախիւք բարեպաշտ առն {ոչ} անծանօթի վեհափառութեանդ, ազգասիրի ասե

ծանուցանեն, եթէ ազգն մեր ՚ի Հնդկաստան {ոչ} այլ եւս կարելով ժոյժ ունիլ չարաչար տեսչ

ր սովոր է առադրել ամենայն ոք յանցաւոր, {ոչ} միայն արժա՛ն է ժառանգորդիդ հայրենի սեպհ

նձել զլեզու կամ զգրիչ բանականաց: Նոքին {ոչ} կամիցին ՚ի բողոքելոյ եւ ՚ի պաշտպանելոյ

կանել ազգին, կամենայն թողուլ, այլ զնա {ոչ} երբէք, զամենայն մոռանալ, այն զազգն ոչ

ոչ երբէք, զամենայն մոռանալ, այն զազգն {ոչ} բնաւ, ընդ նմա կեալ եւ ընդ նմա մեռանիլ

աճեցարուք ունկն մատուցանել այնմ, քանզի {ոչ} բազում անգամ հանդիպի վեհագոյն կացուցելո

, որ մնացեալ է անդր եւ որ մնասցէ, եթէ {ոչ} պահանջիցէք, կարէ սատար լինել Ձեզ, թեր

յլն: Նախ՝ մեր տոնը հունվարի 6-ին է եւ {ոչ} թե դեկտեմբերի 25-ին, հետեւապես, կարիք

ը, պատմությունները արցունքների մասին - {ոչ} մի դեպքում չեն կարող սփոփել ինձ, ընդհա

մի կազմի մեջ: Տեղի է ունենում այդ, թե {ոչ}, ես տվյալներ չունեմ, չեմ փորձել, որո

՝ լավ փաթաթված դնել ճամպրուկի մեջ, այլ {ոչ} թե պահել բացօթյա: Հակառակ դեպքում կփչա

ինի այն իր ընտրած մարդկանց ձեռքով եւ նա {ոչ} մի դեպքում չի կարող հանձնել այդ գումարը

որ ինձ համար ցավալի էր լսել այդ մասին. {ոչ} թե այն պատճառով, որ պ. Ալաջալյանի այդ

ջ է, եւ այդ նյութի մասին կարելի է գրել {ոչ} թե մի նամակ, այլ ամբողջ դիսերտացիա ի խ

րձնելու այս հանգամանքի վրա, բայց նրանք {ոչ} միայն ուշադրություն չեն դարձրել դրա վրա

այն ուշադրություն չեն դարձրել դրա վրա, {ոչ} միայն չեն համարձակվել ձայն ծպտուն հանել

: Եթե ես բանտարկված չլինեի, աշխարհի եւ {ոչ} մի բարիքի համար էժան չէի նստեցնիլ պ. Պ

է, որովհետեւ վրիպումներն առաջ են եկել {ոչ} թե հոգու խարդախությունից՝ ճշմարտությու

միայն տիպիկական եւ անհատական իմաստով եւ {ոչ} թե բնական ընդարձակ իմաստով, որտեղ մենք

իր Շլոսսերը, կարծեմ նա ուներ, իսկ եթե {ոչ} ՝ գտիր ինձ համար Մակոլեյի երկերի լիակատ

ց հետո նա ուղղակի կարող է փոխարինել եթե {ոչ} կարգավորիչին մեխանիկայում, ապա, համեն

լի թառաֆը աղաղային կդառնա, այն ժամանակ {ոչ} մի խոնավություն չի ազդի նրա վրա: Առանց

ւմ եմ, մի քանի հատոր միասին բերես, եւ {ոչ} թե հոմեոպաթիկ չափերով՝ մեկական գրքույկ

տեղից, որտեղից դուք էլ կգնեիք, ուրեմն {ոչ} մի տարբերություն չկա՝ ես եմ գնում, թե

մոզվեցի, որ ե՛ս պետք է ձեզ մխիթարեմ եւ {ոչ} թե հակառակը, այդ պատճառով ձեզ լիակատար

ողի կարիք ունիս. ի՞նչ է՝ ստացա՞ր, թե {ոչ}: Եթե չես ստացել, ապա պետք կլինի խնդրե

: Մինչդեռ դրանից հանած եզրակացությունը {ոչ} բոլորովին հիմնավոր է: Նա նրանց մեջ տես

համար անհրաժեշտ ընդհանուր սկզբունքները {ոչ} մի կոնստիտուցիայի չեն խանգարում, որ նա

րովհետեւ Վերսալը Լյուդվիկ XIV-ի ժամանակ {ոչ} միայն լրիվ բավարարում էր ֆրանսիացիների

նախընթաց դարաշրջանին, եւ իրենց կողմից {ոչ} մի ծանոթագրություն չեն տալիս. ես հավատ

ձեր ցանկությունը՝ " ավելի շատ գրել ": {Ոչ} ոքի չեմ տեսնում, ոչ մի նորություն չգիտ

ավելի շատ գրել ": Ոչ ոքի չեմ տեսնում, {ոչ} մի նորություն չգիտեմ, որ ձեզ հաղորղակի

լինի: Ես այնպիսի կյանք եմ վարում, որը {ոչ} ոքի օգտակար չէ: " Ни богу свечка, ни

ատացած եմ, որ նա նատուր-փիլիսոփա չէ եւ {ոչ} էլ դոկտրինյոր, պահպանե նրան Ադովնա Եհո

ուց հետո եւ մինչեւ այսօր, չի կարողացել {ոչ} մի կերպ գոյություն ունենալ իբրեւ անկախ

ծների ազատությունը եւ հանգստությունը եւ {ոչ} թե մարդկության ճնշումն ու տառապանքը: Ա

ախտաբար, խմբագրությունը դեռ չի հասել, {ոչ} էլ այդ զարմանալի գրքի գրողները կամ էլ գ

համառորեն լռում ես այդ մասին, ուստի ես {ոչ} մի կերպ հանձն չեմ առնում բացատրել: Այդ

նչ գիտությանը հաստատապես հայտնի է, այլ {ոչ} թե ենթադրաբար կամ տարապայմանորեն: Հետե

ան ունեմ ասելու այդ՝ հետաքրքրությունից {ոչ} զուրկ հարցի մասին, բայց այստեղ խոսելու

ան հարցերի պարզաբանման համար հարկավոր է {ոչ} թե ինչ-որ մի թերթ թուղթ, այլ ամբողջ ու

եժդա] Նիկոլաեւնայի հետ, չնայած դրան ես {ոչ} մի կերպ հավատալ չեմ կարող, բայց ո՞վ գի

ժիչ բալասան դնում ներկայի վերքերին, եւ {ոչ} ավելին, մինչդեռ ներկայի ցավերը պահանջո

լյանի վերաբերմունքն Ուստիմովիչի գործում {ոչ} միայն գովելի չէ, այլեւ, ինձ թվում է,

ւյքը չի մերժի, եթե այդ քմահաճույք է եւ {ոչ} թե ընկերների եւ ազգականների կարոտ: Համ

յոք այն փողը, որի մասին գրել էիր, թե՞ {ոչ}: Պարզ է, որ դրա պատասխանը կարճ է՝ այ

զ է, որ դրա պատասխանը կարճ է՝ այո կամ {ոչ}, իսկ դու գլուխդ ազատել ես ընդհանուր դա

հարկ եղածը հիմնավորապես ուղղել տա, եւ {ոչ} թե հենց այնպես, ի միջի այլոց: Այնուհե

ղաքակրթության պատմության " հետ միասին: {Ոչ} միայն Գերվինուսը, այլեւ Շլոսսերը ես ար

ընկնում հայ պարբերաթերթերի cornage-ը: {Ոչ} պակաս հետաքրքրական են թատերական նորությ

հուսահատվում, նա հավատացած է, որ եթե {ոչ} ներկա սերունդը, ապա հաջորդը իրեն ըստ ա

գրերի հրատարակությունն այդ կատեգորիային {ոչ} մի կերպ չի համապատասխանում: Նա երբեք բ

պատճառող ստոր լորձաթաղանթը: Այս շաբաթ {ոչ} մի անգամ չեմ ափսոսացել, որ մենք տեսակց

տեսակցությունից զրկված ենք, որովհետեւ {ոչ} մի դեպքում կյանքը վտանգի չէի ենթարկի ու

ից երես շրջելով, դառնում եմ դեպի, եթե {ոչ} ավելի բանաստեղծականը, այնուամենայնիվ ա

Մինչդեռ դա իմ միակ զբաղմունքն է, որից {ոչ} մի կերպ չի կարելի հրաժարվել: Բայց ինչ

դեռ պատվի են արժանանում: Չնայած դրանք {ոչ} այլ ինչ են, եթե ոչ նախկինների ձեւափոխո

նում: Չնայած դրանք ոչ այլ ինչ են, եթե {ոչ} նախկինների ձեւափոխությունները՝ այժմ ար

զ նամակ գրելու դեպքում գործածեմ՝ առանց {ոչ} ոքի նեղություն տալու: Հույս ունեմ, որ

ապա վաղօրոք ձեզ զգուշացնում եմ, որ ես {ոչ} մի դեպքում տեսակցության տեղը չեմ գա, ե

տը՝ ըստ քո նամակի բովանդակության, եթե {ոչ}, ապա վաղը առավոտյան, միեւնույնն է, կ

մ՝ քառասնական թվականներին: Այժմ նրանք {ոչ} մի հաջողություն չունեն: Ավելին, շատեր

ն երեսը, հենց այն պատճառով, որ դրանից {ոչ} շատ առաջ " Le principe " թարգմանված էր

որ տքնությունս իզուր չի անցնի: Ասենք, {ոչ} ոք չի տեսնի աշխատանքս, եթե ես նրանից գ

, որ նա փողն ստացել է, եւ հարցնում եմ {ոչ} թե դրա համար, այլ միայն ցանկանում եմ ի

ություն կթաղվի իսկական քաոսի ճահճում եւ {ոչ} մի արդյունքի չենք հասնի: Չգիտեմ, կհաջ

այնպես ինչպես ես եմ ցանկանում ավարտել՝ {ոչ} մի տեղ չեմ գրի, բացի, իհարկե, քննադա

: Ինձ անհրաժեշտ են բնորոշ բարբառներ եւ {ոչ} թե լեզուների խառնուրդ: Սայաթ-Նովան կար

եռին չի լինի, նոր լեզվի գրականությունը {ոչ} մի առաջադիմություն չի ունենա: Կարելի է

որթ կլինի ժողովրդին, որը նրան երբեք եւ {ոչ} մի գնով չի մարսի, հետեւաբար, նա ժողով

այս խոսքերով ես ինձ էլ եմ մեղադրում եւ {ոչ} թե միայն ուրիշներին, եւ այս գիտակցությ

յդ սխալները: Բայց չնայած այդ բոլորին, {ոչ} ոք չէր խիզախում նախաձեռնել լուրջ աշխատա

ւմների ամենափոքր օգնության: Մեզանից {ոչ} ոք իրեն հաշիվ չի տվել, թե նոր լեզվում

ածել, բայց մենք, դեռեւս տատանվելով եւ {ոչ} բոլորովին հաստատ հողի վրա կանգնած լինել

ւրինյան պալատի օրինակելի բանավիճողներից {ոչ} մեկը եւ կամ Ֆլորենցիայի հռետորներից ոչ

ոչ մեկը եւ կամ Ֆլորենցիայի հռետորներից {ոչ} ոք չի ճնշվում Սենեկայի կամ Ցիցերոնի հեղ

: Բացի այդ՝ ինչո՞ւ նա լավ է, իսկ սա՝ {ոչ}: Ո՞ւր է այն բացարձակ չափանիշը, որ կար

եսակետն ազատ չէ, այլ ստրուկ: Տեսակետը {ոչ} այլ ինչ է, եթե ոչ կենդանի մարդու հատկա

յլ ստրուկ: Տեսակետը ոչ այլ ինչ է, եթե {ոչ} կենդանի մարդու հատկանիշը, հետեւապես,

՝ լռելյայն, բայց փաստացի բացառումը չէ՞ {ոչ} միայն գեղեցկության, այլեւ պիտանիության

ասում է իրական եւ կենդանի կինը՝ թող որ {ոչ} այնպես նրբագեղ, բայց այնուամենայնիվ կե

մոռանալով, որ քեզ նամակ եմ գրում, այլ {ոչ} դիսերտացիա: Շնորհակալ եմ Մարիա Աֆան

րը: Ավելին ասել ex post facto նույնպես {ոչ} մի արդյունքի չի հասցնի, եւ դրա համար է

ենք այդ պետք է մտցնենք լեզվի մեջ, բայց {ոչ} պարտադրաբար կամ պաշտոնապես, այլ որպես

ւմ, այլ ուտվում է, այնինչ հին լեզվում {ոչ} մի տեղ չի կարելի գտնել նման ձեւ: Գ

ձեւը եւ գեղեցկությունը երկրորդական են: {Ոչ} մի կասկած չկա, որ ժողովուրդն ի վիճակի

բերանում իր քմահաճույքներն ունի ( բայց {ոչ} իրավունքը): Բայց լեզվի մշակման առաջին

յն դարձնել ընդհանուր խոսակցական լեզու ` {ոչ} միայն մեզանում, այլեւ ամենաուժեղ ժողով

անում, այլեւ ամենաուժեղ ժողովուրդներից {ոչ} մեկում չկա ոչ մի հնարավորություն՝ չնայ

ամենաուժեղ ժողովուրդներից ոչ մեկում չկա {ոչ} մի հնարավորություն՝ չնայած համալսարանն

չպես կսեփականեր որեւէ թանկարժեք իր: Դա {ոչ} այլ ինչ է, եթե ոչ հավատ դեպի կախարդակա

ւէ թանկարժեք իր: Դա ոչ այլ ինչ է, եթե {ոչ} հավատ դեպի կախարդական գավազանը: Իմ

րզ է, թե ես ինչ ուղղություն եմ բռնել: {Ոչ} մի կերպ ես ինձ վրա պատասխանատվություն չ

րով, իսկ սրա համար պետք է զինվել, եթե {ոչ} մանրադիտակով, ապա գոնե խոշորացույցով:

ած աղյուսակները պետք է առանձնացնել, եւ {ոչ} թե գրքի հետ կազմել, որովհետեւ ձեր մեղք

կյանքը, որ այժմ վարում է Գրիշան, նրան {ոչ} մի արդյունքի չի հասցնի, իսկ նրա հիշյալ

կարելի գալ ժամը 12-ին կամ մեկին, բայց {ոչ} ուշ, իսկ դու արդեն սկսել ես 2-ին գալ:

ք նա, - ինչպես պնդում են շատերը, - թե {ոչ} ՝ ինչպես ասում են եվրոպական մի քանի հրա

ն հասցրած սիգարներին, պետք է ասեմ, որ {ոչ} ավելի եւ ոչ պակաս " թույլ " են, ուստի

գարներին, պետք է ասեմ, որ ոչ ավելի եւ {ոչ} պակաս " թույլ " են, ուստի եւ խնդրում ե

իշում է այն բարեկամին, որն իր հերթին, {ոչ} մի րոպե չի մոռացել նրան, չի կորցնում կ

գարշելի ռեւմատիզմի պատճառով, որովհետեւ {ոչ} մի դեպքում հնարավոր չէր մարդու պես նստե

րկին սկսեցի պարապել, բայց մի՛ վախենա, {ոչ} թե ուժերս լարած, այլ ավելի ձանձրույթից

պահություն չունենք եւ, համենայն դեպս, {ոչ} 500. 000 արծաթ ռուբլու. գուցե դու դրան

քրական տեղեկություններին պատասխանում եմ {ոչ} պակաս հետաքրքրական եզրակացություններով

է: Նամանավանդ որ, Նախիջեւանը համարյա {ոչ} մի ապրանք չի ստանում արտասահմանից, որ

թյան դեպքում: Տնային եւ օրենքի առաջ {ոչ} մի զորություն եւ իմաստ չունեցող վավերագ

ատնանշում եմ այս անբարեխիղճ միջոցառումը {ոչ} թե նրա համար, որ առանց դրան վավերագիրն

Բայց ես արդեն ասացի, որ այդ վավերագիրը {ոչ} մի ուժ չունի, ոչ մի օրինական իմաստ, ա

ի, որ այդ վավերագիրը ոչ մի ուժ չունի, {ոչ} մի օրինական իմաստ, այդ պատճառով ես վճռ

վել ձեւականությամբ: Ինչո՞ւ: Որովհետեւ {ոչ} մի մասնավոր անձ չի կարող կատարել հասարա

կարող կատարել հասարակության անունից եւ {ոչ} մի վավերագիր, եթե հասարակությունը օրին

ահել: Մենք հայեր ենք. մենք չունենք {ոչ} մի քաղաքացիական կաստաներ եւ մենք մաթեմա

ողովներում, օրինակ, պառլամենտներում, {ոչ} բոլոր անդամներն են ներկա լինում. մի՞թե

ւթյուն չի դարձրել նրա վրա, քանի որ այն {ոչ} մի դեպքում արգելք չի կարող հանդիսանալ հ

հասկանան, որ հասարակական գործում նրանք {ոչ} մի դեպքում ավելի կարեւորություն, ավելի

նման ողորմելի արարածներ: Մեզանում {ոչ} ոք չի մտնում հասարակության ժողովը ազնվա

ռավել եւս՝ հարստության զորությամբ, որ {ոչ} մի իրավունք չի տալիս, բայց յուրաքանչյո

շնորհված հրովարտակի իրավունքներով: {Ոչ} ոք ոչ ոքից չի խլում ո՛չ ազնվականություն

ված հրովարտակի իրավունքներով: Ոչ ոք {ոչ} ոքից չի խլում ո՛չ ազնվականությունը, ո՛

ի անբասիր եւ բարեխիղճ. հակառակ դեպքում {ոչ} մի արդյունք չի ստացվի: Դեկտեմբերի 7

րելի է մինչեւ անգամ չորոշել, որովհետեւ {ոչ} -բյուրեղային շաքարի հարաբերությունը բյու

անե՞ծք կա այդ գրքի վրա, թե ինչ է, որ {ոչ} մի կերպ չեմ կարողանում ձեռք բերել - խնդ

օրը գաք, թողեք Գ. Բ. -ի մոտ, ապա թե {ոչ} ՝ ասացեք Լ. Ի. -ին, թե բոլոր մորեներ

. այլեւս միայն այսքանն եմ ավելացնում - {ոչ} մի բան չձեռնարկել մինչեւ իմ վերադառնալը

ավանորեն, կարելի է ոչնչացնել, իսկ եթե {ոչ}, բացի քեզանից անկասկած ոչ ոք պատասխանա

ել, իսկ եթե ոչ, բացի քեզանից անկասկած {ոչ} ոք պատասխանատու չի լինի: Դու էլ, քո հ

բայց դու միայն այն ես մոռանում, որ դեռ {ոչ} ոք չի կարող օգտվել այդ իրավունքով. կգա

օգտվել այդ իրավունքով. կգա ժամանակ եւ {ոչ} ոք չի խլի քեզնից քո իրավունքները: Ի

համար տեղ չկա. 2) հանգի՛ստ թող մորս: {Ոչ} մի գործ չունիս դու նրա հետ: Ինչ էլ որ

առաջ կանգնած է քո հարազատ եղբայրը, եւ {ոչ} այլ ոք: Ես դեռ հույս ունեմ, որ եթե

ձեռք կբերես այն եւ կլսես ինձ, իսկ եթե {ոչ}, թեեւ ինձ համար մեծ ցավ է ու վիշտ գրել

ռքում կա գեթ ուրիշի մոտ, բայց վերջապես {ոչ} անհայտ Ձեզ, որովհետեւ քաղաքի անունը այ

որան Ձեր լրագրի մեջ: Հավատացած եմ, {ոչ} չպիտի մերժվի խնդիրս, քանի որ էլ չեմ կա

ւ մայիսի 1-ը հասնելիս աստված գիտե. այս {ոչ} թե լոկ իմ՝ խոսքն է, այլ այստեղի եղածն

ս գործը վերջանալուն ջանք կանիս, ապա թե {ոչ}, վնասը ձեզ կլինի, ինձ չէ, ինչու, որ

ւզածը ու բերեք, շատ շնորհակալ եմ, ինձ {ոչ} մի բան հարկավոր չէ, եւ դուք զուր տեղը

ալ պատկերն ընդ ձեռն իմ, պարոն Խալիբովն {ոչ} կամեցաւ հրամայել վասն տասնեւհինգ արծաթո

նդրեաց վասն այն զերեսուն արծաթս զորս եւ {ոչ} տուեալ իմ մնաց պատկերս առանց օծման:

բազմաց 'ի հասարակութենէ մերմէ, յաղագս {ոչ} անագան բարձրացուցանելոյ զխնդիրն զազգայի

որովհետեւ 'ի նախնեաց ունիմք սովորութիւն {ոչ} այլ ազգ ածել 'ի կատար զայսունակ մեծակշի

կատար զայսունակ մեծակշիռ զգործս, եթէ {ոչ} նախ խնդրելով զհաստատութիւն եւ զօրհնութի

կս մինն յերեսփոխանաց պ. Նալբանդեանցն, {ոչ} կամելով այլեւս յամիլ աստէն, մանաւանդ '

եալ ահաւոր կորստենէ: Հուսացեալք եթէ {ոչ} անտեսեսցէ Տէրդ զայս խնդիր ազգային, յան

ինձանից զանազան նորութենների մասին. ես {ոչ} մի այնպիսի ուշադրութեան արժանի բան չգիտ

ոչինչ այլ բանի պատճառ չէ լինելու, եթէ {ոչ} հարկադրելու ինձ, որ այժմեան Հայոց ազգի

ւս լինի, մի ուրիշ խորհրդով չէ դա, եթէ {ոչ}, որ ազգի սրտացաւ անդամքը, փոքր առ փոք

, բժշկութեան հնար որոնելու ընկնէին. ես {ոչ} թէ մի սեւահոգի մարդու պէս այն խորհրդով

արակելով անցանեմ հարեւանցի նոցա մօտով. {ոչ}, այդ պակասութիւնքը ծակում են իմ սիրտը

ո՛վ է հասել վարդապետական աստիճանին, որ {ոչ} ոք չէ՛ կարող խլել նորանից, եւ եթէ ստու

, որ նորա հետ հաշիւ տեսանելու միջոցին, {ոչ} թէ միայն ես պարտական չմնամ նորան, այլե

էին ազգը եւ թքում ու մրում էին նորան։ {Ոչ} ոք չէ կատարել այդպիսի գործ։ Ես տեսանու

չէ եւ այլն։ Այսքան պիտոյ է իմանալ, որ {ոչ} ոք դեռեւս ճշմարտախօս հեղինակներից պարսա

էր շինում եւ վառում էր եկեղեցում, բայց {ոչ} սովորական կերպով, այլ գլխիվայր։ Մոմի

ների դատապարտելի գործի վերայ։ Ամենեւին {ոչ}. պատճառ, նա չէր տեսել իւր շրջապատի մէ

Տէրը արդա՛ր է եւ հաւասար աչքով նայում է {ոչ} թէ միայն բոլոր մարդկութեան վերայ անխտիր

ան օրինակ լինի իւր զաւակի առաջեւ, թո՛ղ {ոչ} թէ միայն գիշեր ցերեկ առաքինութիւն քարոզ

ացուցանէ միշտ իւր քարոզութեանը, ապա թէ {ոչ}, երեխայն իսկոյն կը նկատէ իւր հօր քարոզ

՞րտեղ է հասել աշխարհիս բանը. պարտականը {ոչ} թէ միայն չկամի հատուցանել իւր պարտքը,

մնակից մարդիկ, որ արդարացնում էին նորա {ոչ} թէ միայն այդ ընթացքը, այլեւ բոլոր անօր

էր մտել արդէն։ Որոտմունքը դղրդում էին {ոչ} թէ միայն երկնակամարի օդը, այլեւ իմ ողո

կարծեցի, թէ իմ մօտ է գալիս, որովհետեւ {ոչ} ոքի չէի սպասում, եւ իմ ծանօթքը այնքան

էջ մտել է... - Խելքդ գլխի՞դ է, թէ {ոչ}. ի՛նչ մարդ, ի՛նչ փոր: - Իհարկէ,

ար ժամանակ մնաց այնտեղ մի մեհենում, որ {ոչ} շատ հեռի մի կատաղի գետից, գտանւում է մ

ր հպատակութեան մէջ, բարեհաճում ենք ՄԵՔ {ոչ} թէ միայն ընդունել ձեզ՝ ամենեքեանքդ, Մ

տալիս ձեզ ՄԵՐ Թագաւորութեան մէջ վայելել {ոչ} թէ միայն բոլոր իրաւունքը եւ առանձնաշնոր

բայց չունեւորքը կ'ստանան ՄԵՐ գանձատնից {ոչ} թէ միայն ապրուստ առաջին տարու համար, ա

մարդու պատրաստել ֆրանսիական արաղ, բայց {ոչ} դուրս տանել Ռուսսիայի ներս, մի խօսքով

կապ տաճարներ: Մի ցաւալի բան է, որ {ոչ} մի հոյակապ շինուածք չկայ այդ քաղաքի մէջ

մ եւ մաքուր, որ հոսում է մի ապառաժից, {ոչ} շատ հեռի գետի ափից՝ քաղաքի հարաւային ա

կողմից: Քաղաքը մերկ է ծառաստանից. {ոչ} թէ միայն չկան հրապարակական ճեմելիք կամ

միայն այսքան յայտնի է, որ աշակերտներից {ոչ} մինը մի բան ուսած չեն այդտեղ, որոնցից

արծաթագլխի տէր են: Այդ վաճառականներից {ոչ} մինը չունի Եւրոպայում իւր համար մի գործ

արսէյլի մէջ, առանց ամենայն տարակուսի, {ոչ} թէ միայն պակաս լինելու չէին եւրոպական հ

ոյացնել շերամադարմանութեան համար, բայց {ոչ} ով սիրտ չունի մօտենալ բնութեան եւ, փոր

յդ չկայ մէջտեղում: Նախիջեւանի մէջ չկայ {ոչ} մի բանի գործարան, բացի աղիւս եւ կղմինտ

Ւ՛նչ է պատճառը, որ չկայ այս բաներից {ոչ} մինը, ի՛նչ է պատճառը, որ ժողովուրդը՝

ռք Աստուծոյ, Նախիջեւանը ունի այսօր եթէ {ոչ} շատ, գոնէ մի քանի ընտիր որդիք, որ վաղ

աշխարհի երեսին երկու բան կայ՝ այո կամ {ոչ}, յառաջ կամ յետ, լինել կամ չլինել: Այ

ր, մի լինելոց ուսումնարանի մասին, եթէ {ոչ} այժմ, գոնէ ապագայումը, եւ մի՞թէ չէ կա

գային գանձարանին ուսումնարանի անունով: {Ոչ} ոք այդպէս վատ կարծիք չունի Նախիջեւանի մ

ւոր են ճշմարտապէս ազգի վերայ մտածողը եւ {ոչ} թէ այդպիսի սուտ ազգասէրք, որոնք, ազգա

ան: Ասացի արժանի ուշադրութեան, ապա թէ {ոչ} այնպիսի չնչին գործողութիւնք, որպիսիք հ

ց վերայ նայելով՝ զարմանում էր երբեմն, {ոչ} այլ ինչ են, եթէ ոչ կամակոր տգէտներ, գ

րմանում էր երբեմն, ոչ այլ ինչ են, եթէ {ոչ} կամակոր տգէտներ, գիշերի զաւակներ եւ ստ

ստութեան սպասաւորք։ Այդպիսի դիպուածում {ոչ} թէ միայն ազգը ուրանալու էր նորանից իւր

անտների եւ միւսների դարանագործութեանը, {ոչ} թէ միայն շարունակելու են " Հիւսիսափայլ

Պ. Իսահակեանցին, որ ազգը մեղադրւում է {ոչ} թէ եղած տունը աւազակների այր շինելու հա

թիւնքը: Անարգելով ազգի պակասութիւնքը՝ {ոչ} թէ միայն չես անարգում ազգը, ոչ թէ դառն

իւնքը՝ ոչ թէ միայն չես անարգում ազգը, {ոչ} թէ դառնում ես նորան թշնամի, այլ բուն բ

ում ենք այժմ մեք՝ ազգի հոգաբարձութեամբ {ոչ} եթէ գիտութեան կաթն, այլեւ ո՛չ մի բաժակ

մարդկան խօսիցիմ եւ զհրեշտակաց, եւ սէր {ոչ} ունիցիմ, եղէ ես իբրեւ զպղինձ, որ հնչէ

ակ, որովհետեւ եկեղեցական խորհուրդներից {ոչ} մինը չէ կատարւում մեքենաբար միայն:

կեանցը իմ քարոզութիւնը եւ նպատակը, եթէ {ոչ} իմ խօսքերից, եւ ո՞չ ապաքէն այդ իմ խօսք

լինելով մտածութեան, կարելի չէ խօսել եւ {ոչ} իսկ բան հասկացնել: Պ. Իսահակեանցը

մանակ կը լսեն իւրեանց ձայնի արձագանքը, {ոչ} եթէ Մասեաց դարեւանդից, այլ Րէդուտկալէի

րի ձեռքով, որովհետեւ նոցա մասին, բայց {ոչ} նոցա օգտի համար, խօսում էր այնտեղ Ղազա

կը, որ պարապում էին այսպիսի գործերով, {ոչ} թէ միայն քրիստոնեայ չեն, ոչ թէ միայն ք

գործերով, ոչ թէ միայն քրիստոնեայ չեն, {ոչ} թէ միայն քահանայ կամ եպիսկոպոս չեն, այ

եալ երեսը եւ տեսայ, որ Կոմս Էմմանուէլը {ոչ} թէ չէ կարդացել " Մեղու " լրագիրը, այլ

ակի պէս՝ անուանելով նորան Մանրիկօ, եւ {ոչ} ոքի չէ յայտնում իւր գաղտնիքը: Երիտ

արձ ստանալով այս հնարագիտութեան համար: {Ոչ} ոք չէ իմանում այս գաղտնիքը, եւ տիկին Բ

ինէի դահլիճից, որովհետեւ վերջին բաները {ոչ} եթէ շարունակեցին այն ազնիւ տպաւորութենն

ր եղերերգական խաղարկութիւնը կատարուեցաւ {ոչ} այնպէս, ինչպէս գրած էր հեղինակը, այլ

ես " Հիւսիսափայլի " հրատարակողը չեմ եւ {ոչ} նորա գլխաւոր աշխատակիցը. ես պատասխանատ

քով նայելով այդ բանի վերայ, չենք կարող {ոչ} մի բանի հետ փոխանակել նորան: Եթէ թոյլ

ի մէջ: Շիյեաթների դաւանութիւնը ուրացաւ {ոչ} այն պատճառով, որ ճանաչեց նորա մոլորակա

նձ, դեռեւս չէ ընկել եւ չէ եւս ընկնելու {ոչ} մի Պատօլօգիայի մէջ։ Բժշկութիւնը ճար չո

ի վերայ: Բայց նախանձոտ մարդիկ այստեղից {ոչ} շատ հեռի՝ ահա այնտեղ ( այս խօսքերը ասե

ո՛րտեղ տարածւում էր հեղինակի գիտութիւնը {ոչ} միայն մարդկային ընդհանուր, այլեւ հայկա

քանի բան եթէ այլապէս է գրուած, ուրեմն {ոչ} բուն հայաբար, այլ օտարի հետեւելով, որ

հնախօսութեան մէջ, որ մի քար գտանելով, {ոչ} եթէ ողբում է՝ յիշելով շինուածքի ամբողջ

փորձելով եւ զննելով: Այս ասածներիցս եւ {ոչ} մինը, օգնական եւ ձեռնտու չլինելով մեր

անվայել է այդպիսի անալի եւ անհամ սուտեր {ոչ} թէ տպագրութեամբ հրատարակել, այլեւ բերա

ակար, կարելի է միայն խայտառակել, բայց {ոչ} որպէս մի ախտ, որ երեւել էր որպէս հետեւ

հաւատացնելու համար արգոյ հեղինակին, թէ {ոչ} ամենայն բան ծծումբ է, որ վառւում է, մ

որանշան իրաւունքի օրինակը չենք տեսանում {ոչ} մի ներկայ տէրութեան օրինադրութենների մէ

երկայ տէրութեան օրինադրութենների մէջ եւ {ոչ} իսկ Հռովմէական օրէնսդրութեան մէջ: Հարց

կենդանութեան մօրս թշուառացելոյ, ապա թէ {ոչ} ընկղմեալ եմ եւ ընկղմիմ ի թշուառութենէ ի

յ: Մի նոր քաղաք մտանելով՝ ես {ոչ} միայն անարժան, այլեւ ամօթ եմ համարում

տարիներով յետ երեւակայել իւր անձը, երբ {ոչ} այսչափ, ինչպէ՛ս այժմ, ծաղկած էին գիտո

է երեւում բուն հայութեան տիպը: Նորանից {ոչ} շատ հեռի կանգնած էր Միհրդատի արձանը:

նակւում են Փարիզում, վկայեցին մեզ, թէ {ոչ} մի աշակերտ մինչեւ այժմ Մուրադեան վարժար

ցիայի: Շատ եւ շատ ցաւեցայ՝ լսելով այս {ոչ} միայն տխուր, այլեւ զզուելի բանը, ոչ ա

ս ոչ միայն տխուր, այլեւ զզուելի բանը, {ոչ} այն պատճառով, որ այս անբնական աղօթքով

ութեան ժամանակ, բայց իւր օրում՝ երբէք {ոչ}, եւ թէ որոշ տեղեկութիւն եւս չունի Թրեա

բացայայտ կերպով ասել մեր կարծիքը: {Ոչ} ոք չէ տարակուսում, որ Պ. Լամարթինը մի

ր տողերից փչում է միստիկականութիւն, որ {ոչ} միայն օգտակար չէ, այլ շատ եւ շատ վնասա

արդիկ կարծելով, ելանք ինքզինքնիս ( եթէ {ոչ} անուշութեամբ, գէթ իրաւամբ) բանաւոր կե

Ըսինք նաեւ, թէ մեք՝ լուսաւորչականքս, {ոչ} միայն հռովմէականութեան պատրաստ չենք, ա

ն ընծան ինչպէ՞ս կրնայինք ընդունել, եթէ {ոչ} կատակաւ: Գիտենք, որ յանուն Բաբկէն

երջի հատորներն ընդարձակելու։ Բայց մենք {ոչ} այն կողմերն ենք եւ ոչ իրենց տրամաբանութ

կելու։ Բայց մենք ոչ այն կողմերն ենք եւ {ոչ} իրենց տրամաբանութեանցը մտիկ ընելու գլու

արծանք մըն ալ կ՚ըլլար այն անունը, որով {ոչ} միայն զՄխիթարեան համախոհս թաւալգլոր բեր

...: Ան թող ըլլայ քեզի պատասխան, եթէ {ոչ} այսուհետեւ քո արժէքդ կատակ է: Մխիթ

վորաբար են նոր ոճով շինուածք, թէպէտ եւ {ոչ} բոլորովին կատարեալ ճարտարութեան մասին:

տեսանէ մի կոյր նմանողական ձգտողութիւն. {ոչ} թէ միայն գաղափարքը միեւնոյն, այլեւ շատ

ճակը անկիրթ ազգի մէջ. այդպիսի հեղինակը {ոչ} թէ միայն պիտի կուրծք մաշէ, աչքի լոյսը

ագիրը կամ օրագրի հեղինակը պատերազմ ունի {ոչ} միայն ազգի՝ դարերով կարծրացած նախապաշա

ունքի հետ, այլեւ խաւարապաշտների հետ եւ {ոչ} միայն այսչափ. փա՜ռք եւ պարծա՜նք մեզ՝

մտանքով եւ ձեռքերս սրտերիս վերայ դրած, {ոչ} միայն զոհում ենք նորանց, այլ, որպէս ք

, որոնց հետ չունինք մասն եւ բաժին: Եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ չենք ցանկանում, ո

պարզ երեւում է, ընկեր չէր, ուրեմն եւ {ոչ} բաժանորդ Բէգզադէի շահին կամ վնասին։ Նա

դպէս կոտորում էք այն պարոնի անունը, նա {ոչ} ոքի արծաթ կերած չէ, ոչինչ խարդախութիւն

լ ողորմելի տղային, Բէգզադէն սպառնում է {ոչ} մի կոպէկ վարձ չտալ սայլորդներին ապրանքը

քիթը լցնելով, ասում է, թէ գործակատարը {ոչ} թէ միայն 2000 մանէթ, այլ 2076 մանէթ է

ւղթը: Այսպէս վարձատրւում է գործակատարի {ոչ} միայն այնքան տարիների ծառայութիւնը, այ

արեմտութիւնը եւ ազգասիրութիւնը յայտնի է {ոչ} միայն մեզ, այլեւ բոլոր ժողովուրդներին

տութեան մէջ: Մասնաւոր մարդիկ շատ անգամ {ոչ} թէ միայն չեն կորուսել իւրեանց բարօրութի

կան սպասաւորութեան, պարտական է ծառայել {ոչ} ազգի կուռքերին, այլ՝ հասարակ ժողովրդի

ւմ է ընտանիքներից, եւ սոցա որակութիւնը {ոչ} թէ միայն ցոլանում է կառավարութեան վերայ

տելի քօղը, եթէ դուք չհագնէք Հայութիւնը {ոչ} որպէս քրինօլին, այլ որպէս գոյն ձեր մար

րայ, թողունք, որ շատ անգամ ձեր աղջիկը {ոչ} թէ միայն չէ սիրել իւր փեսայացուն, այլե

են վճռական հնարներ. կիսակտուր հնարները {ոչ} թէ միայն չեն հասուցանում այս նպատակին,

ւ այնտեղ ամենայն ճշդութեամբ արձանագրէին {ոչ} միայն բնակիչների թիւը, այլեւ մի քանի վ

յս չկայ, որ մարդկութեան պատմութեան մէջ {ոչ} մի ժամանակ այնպէս սաստիկ եւ որոշակի երե

ի հայկաբանութիւնը ստրկացած է յունականին {ոչ} բառացի, այլ տառացի մտքով, եթէ կարելի

դիկ մեր երանելի Հայրապետներից, որոց եւ {ոչ} կօշիկների խրացը արժանի էր լուծանել: Այ

ք այդ գործի վերայ։ Չտպեցինք նոցանից եւ {ոչ} մինը եւ տպելու եւս չէինք, եթէ, ինչպէս

" Եթէ զանարժանն ըստ պիտոյիցն {ոչ} յանդիմանես, մի՛ լինիր վարդապետ ":

նկատած այդ գրքի մէջ, որ ինքնըստինքեան {ոչ} այլ ինչ է, բայց միայն ժողովածու՝ տեղի

դ Սահակը, ջերմեռանդութեամբ պաշտպանելով {ոչ} այնքան եկեղեցու օգուտը, որքան իւր անձն

ածելով մեծ Սուրբի մասին, որպէս թէ նա, {ոչ} այնքան եկեղեցու օգուտը, որքան իւր անձն

որ Հայոց պատմութեան մէջ Պ. Խուդաբաշեւը {ոչ} մի տեղում չէ կարող ցոյց տալ մեզ, որ Հա

եւ քրքրելով Հայոց պատմութեան թերթերը, {ոչ} մի տեղում չենք գտանում բուն ազգի կամ նո

, որ մեղադրանք էին համարուել Հայերին, {ոչ} բոլորը միօրինակ նշանաւոր էին, եւ մի քա

զրպարտութիւնք Ներսէս Շնորհալու վերայ եւ {ոչ} մի վկայութեամբ չհաստատուելիք: Թէոր

րող ընդունել: Այդ դեռ ապացոյց չէ, եթէ {ոչ} մի տեղում չեղած եւ ոչ մի ուրիշի վկայութ

ապացոյց չէ, եթէ ոչ մի տեղում չեղած եւ {ոչ} մի ուրիշի վկայութեամբ հաստատուած բանը ե

ջանքը կը պսակուի՝ կատարելագործելով եթէ {ոչ} Հայ հեղինակների աշխատութիւնքը, գոնէ հա

հայկական դպրութեան ասպարէզը եւ դորանով {ոչ} միայն լցուցանել մեր պակաս թողածքը, այլ

մբ: Աւելորդ ենք համարում ասել, թէ {ոչ} ոք իրաւունք չունի բռնադատել ուրիշի սրտի

Թերեւս եթէ հնար լինէր իւրաքանչիւրին տալ {ոչ} միայն մի քանի շիլլինգ, այլ տասնաւոր լի

լով՝ պիտի իմանալ հասարակ ժողովուրդը եւ {ոչ} նորա միջից, նորա քրտինքով եւ նորա արիւ

ը. եւ ապրուստ հաւաստի, մշտնջենական եւ {ոչ} առօրեայ: Հասարակ ժողովրդի համար ուղղակ

որից հասարակ ժողովրդի ` ազգի համար չկայ {ոչ} ջերմութիւն եւ ոչ սառնութիւն, տէրութիւն

վրդի ` ազգի համար չկայ ոչ ջերմութիւն եւ {ոչ} սառնութիւն, տէրութիւնը դառնում է դէպի

, որի վերայ շինութիւն թէ արել ես եւ թէ {ոչ}, ազատ ես, կամեցածիդ պէս, գրաւ դնել,

թէ վաղը պիտի հնար ունենա՞յ ապրելու, թէ {ոչ}, քանզի չգիտէ, թէ պիտի շարունակէ՞ գործ

այլ կամայական, եթէ նա աշխատութիւն է եւ {ոչ} ծառայութիւն, եթէ մարդկային իրաւունքներ

ն իրաւունքները անխտիր հաւասարաչափ են եւ {ոչ} մինինը աւելի, իսկ միւսինը՝ պակաս:

արութիւն մի ազգի մէջ ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} այդ ազգի հոգու երեւեցուցիչը: Շատ անգամ

օսութեան երեսին: Նա հալածում է նորան, {ոչ} թէ օրէնքով կամ որեւիցէ կառավարչական ոյժ

լ՝ առանց տնտեսական խնդրի լուծուելուն: {Ոչ} մի ազատ կառավարութիւն, ոչ մի ազատ օրէն

ուծուելուն: Ոչ մի ազատ կառավարութիւն, {ոչ} մի ազատ օրէնսդրութիւն չէ կարող փրկել մա

, եւ երթալով եւ բնակուելով քաղաքի մէջ, {ոչ} միայն փոքրացնում է երկրագործների թիւը,

թերի զօրութեամբ, կը ցրուէ նորան, որով {ոչ} միայն դրամի շրջանառութիւնը կը մտանէ ժող

սկալի պատահարից, որին անտարակոյս, եթէ {ոչ} այսօր, վաղը կամ միւս օր պիտի հանդիպի ե

սը, գուցէ տեւում է զիարդ եւ իցէ, բայց {ոչ} աւելի, քան թէ զիարդ եւ իցէ, որովհետեւ

, համեմատութեամբ շինական կեանքին, եթէ {ոչ} աւելի, գէթ հարիւրին քառասուն առաւել է

պի իւր երկիրը: Վերադառնո՛ւմ է... բայց {ոչ} այնպէս առոյգ եւ զուարթ, ինչպէս դուրս է

ացողութեամբ չես կարող լաց չլինել, բայց {ոչ} ոք մեղաւոր չէ, բացի քո հօրից, բացի քե

րկութեան ուրիշ բան չէ կարող լինել, եթէ {ոչ} դառնալ իւր նախկին կացութիւնը: Հողը եւ

ապագան ապահովելու, մեր սիրելի Հայը եւ {ոչ} անգամ կամի մտածել իւր ապագայի վերայ. ն

լ այն, ինչ որ զգում ենք, համարում ենք {ոչ} միայն կեղծաւորութիւն, այլեւ վատութիւն

մեր հետ: " Ոգի, մարմին եւ ոսկերք {ոչ} ունի ", - ասում է Աստուածամարդը, իսկ մ

աւ իւրեան ապրանք տուողի օգտի համար, եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլ առեւտուր սկսելու ժամ

ի՛նչ գործէ: Հաւատարմութիւնը ընկած է, {ոչ} ոք ապրանք կամ դրամ չէ տալիս նորան, եւ

զաւակների տէր, որոնց դարմանելու համար {ոչ} մի պարոն չէ կարող տալ նորան բաւական վար

դարձել են նոքա կատարելութիւն՝ idéal, {ոչ} միայն լոկ բացառութիւնք են, այլեւ տեսաբ

ելու։ Բայց Եւրոպիոյ եւ Թիւրքիոյ մէջ եւ {ոչ} անգամ երազելի է այն ապահովութիւնը, քան

գնում են, " որպէս հողմ, որ շնչէ, որ {ոչ} գիտէ, ուստի՛ գայ կամ, յո՛ երթայ ": Չ

ւխը, երբ ազգը դիմէ դէպի բնութիւնը, որ {ոչ} միայն կարող է փրկել եւ ազատել ազգը աղքա

կանութիւնը: Եւ այն օրի վաճառականը {ոչ} միայն կ'ազատուի Եւրոպացոց համար ախ ու վ

ով եւ բիւր նեղութեամբ գործ կատարելուց, {ոչ} միայն ինքնուրոյնաբար կը կանգնի իւր ոտքի

ունակ լինին իբրեւ ազգ ապրելու. իսկ եթէ {ոչ}, օրըստօրէ կ'անհետանան, որպէս մի կաթիլ

համակարգութիւնքը այսօր ոչնչանան, վաղը {ոչ} միայն չէ մնում ազգութեան խնդիրը, այլ հ

բ մարդիկ հասանում են մինչեւ այնտեղ, որ {ոչ} միայն մարդը չեն ճանաչում մարդու անունով

, թէ Եհովան կոտորել տուեց եւ չթողեց եւ {ոչ} մի Ամաղեկացի, իսկ միւս ազգերի համար խօ

ացի, իսկ միւս ազգերի համար խօսք չկայ, {ոչ} սուրբ եւ ոչ անսուրբ գրքերում: Դնենք,

ւս ազգերի համար խօսք չկայ, ոչ սուրբ եւ {ոչ} անսուրբ գրքերում: Դնենք, թէ հին ազգեր

նում է նա ամենայն սառնութեամբ: Եւ {ոչ} միայն այսչափ. ուրանալով իմ կենդանութիւ

յարաբերութիւն չունի Մեծ Ռուսիային, եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ սաստիկ թշնամի է նո

ապետ, քաղաքակրթութիւն են տարածում, եւ {ոչ} ոք չէ հարցնում աշակերտի կամքը, կամի՞ ա

կերտի կամքը, կամի՞ արդեօք ուսանել, թէ {ոչ}: Սակայն չէ պիտոյ աչքից հեռացնել նոցա ք

է եւ հարկաւոր այն ժամանակ, երբ զգալի է {ոչ} որպէս մի բարոյական շռայլութիւն, այլ որ

նց մեկնելու քո քարոզութեան պատճառները, {ոչ} այլ ինչ է, եթէ ոչ ֆանատիկոսութիւն, եւ

զութեան պատճառները, ոչ այլ ինչ է, եթէ {ոչ} ֆանատիկոսութիւն, եւ այդ տեսակ քարոզութ

ինչպէս ցոյց է տալիս բանականութիւնը, եւ {ոչ} այնպէս, ինչպէս հին օրերից մնացած, աւա

աղբիւր փակեալ եւ դուռն կնքեալ, ընդ որ {ոչ} ոք էանց ": Յողդյողդ Իսրայէլը, մտ

ելի նեղութենից եւ աղքատութենից, որ եթէ {ոչ} այսօր, վաղը պիտի թագաւորէ բոլոր Թիւրքի

դամ ուրիշ կերպ չէ կարող հարստանալ, եթէ {ոչ} նոյն ընկերութեան միւս անդամների հաշուով

խարհի վերայ: Բայց աւա՜ղ, հարստութիւնը {ոչ} թէ չէ յարատեւում ժառանգների մէջ, այլ շ

ցութիւն չկայ: Յոյսը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} ստոյգ հաշուից բղխելու հետեւանք: Քանի ո

ամանակ, եթէ այդ յանցանքները չէ գործում {ոչ} թէ իւր վերայ եղած հեղինակութենից վախելո

քը չարգելուր, պիտի գործէր: Եւ չգործեց {ոչ} թէ հասկնալով, որ եթէ գործէր, իւր նման

, որ անշունչ բնութիւնը մարդ չէ. ապա թէ {ոչ}, ի՛նչ փոխարէն պիտի տայինք արեւին, որ

րախուսելով եւ երկրորդից զգուշացնելով եւ {ոչ} միայն այսչափ, նա քրքրում է ընտանեկան կ

Այսպէս լինելով բաների կարգը, ի հարկէ {ոչ} ոք չէ ցանկանում հանդէս գալ թատրոնաբեմի

ութեան, տեսանելով հայկական դերասանք եւ {ոչ} միայն այսչափ, փա՛ռք եւ պարծանք երիտասա

անց ընտրութեան եւ թարգմանութեան վերայ: {Ոչ} ամենայն թատրերգ, որ կարող է երեւիլ որե

քաղաքներում, յարմար է հայկական բեմին, {ոչ} ամենայն եւրոպական դարձուած հում հում թա

իւնը, օրըստօրէ թատրոն յաճախելով եւ այս {ոչ} միայն թատրոնի նիւթական կեանքը ապահովելո

ր բաւական մեծ զօրութիւն է եւ որ կարող է {ոչ} թէ միայն Նախիջեւանի, այլեւ ուրիշ շատ ք

այս յայտնեմ, զի այսու զյիշեալ կտակն իմ {ոչ} իսպառ լուծանեմ, այլ միայն զայս յիշեալ

ինն հատորին բովանդակութիւնն, որ առանց {ոչ} ինչ պատճառ բարւոք կերպիւ մատուցումն եղի

անելոյ առ իւրեանց, բայց կտակակատարն իմ {ոչ} երբեք յապաղէ յայտնելով նոցա զկերպն եւ զ

ս նախկին արու զաւակացն նոցա. թէ ունիցի {ոչ}, իւրեանք ընկալցին, այլ եթէ կտակակատար

կալցին, այլ եթէ կտակակատարս եւս ունիցի {ոչ}, մին բաժինն սրբոյ էջմիածնայ տպարանումն

ւոր նախկին արու զաւակ, այլ եթէ ունիցին {ոչ}, ուրեմն ինքեանք ընկալցին: Վեցերո

ր յիսուն 150 ռուպլի արծաթ դրամ եւ առանց {ոչ} ինչ պատճառի հատորս այս կատարելն կխնդրեմ

ւնենայցէ իշխանութիւն այլայլելոյ սորա եւ {ոչ} մի ինչ յաւել կամ պակաս կամ իցէ. այլայլ

մենից առաջ այս մի բանն ենք խնդրում, որ {ոչ} մէկը չկարծի, թէ մենք մեզ հայկաբանի կամ

խանը տալիս ենք։ Մի՞թէ չկան շատերը ( եւ {ոչ} քչերը), որոնք մեծ թեթեւութեամբ այնքան

տարիմ լռութեան... Իսկ ես ինչի՞ն - եթէ {ոչ} սուրբ բնութեան: Ե. ՕՐՀՆՈՒԱ՜Ծ ԼԻՆԵՍ,

ուռը բաց, ով որ զարնի, Եւ մի՛ մերժիր {ոչ} մէկին: Եւ վրանիդ յարկի տակին Եթէ դու

սուրբ էին մուտ եւ ել՝ Եւ սէր իսկ {ոչ} հնանայր: Գ. ՀՐԵՇՏԱԿՆ ԱՂՕԹԻՑ

ՏԱԿՆ ԱՂՕԹԻՑ Որ բնաւ ի տաճարս {Ոչ} բնակիս ձեռագործ, Որոյ են երկինք

ռութեան... Ես ի՞մ անդէն, - եթե {ոչ} սուրբ բնութեան։ Ե. ՕՐՀՆԵԱ՜Լ ԼԻՑԻ

եալ նմա գոգ ի խինդ, Անդ եւ սոսորդ {ոչ} ի բացեայ, Երկի՜նք, տրոփէ սիրտն

աւոր, Այլ զի գոհար մեծագնոյ {Ոչ} շողայ թարց քերելոյ, Է Ածէ՛ք առ ք

, երթաս զոտս ամբարձեալ Եւ խոյզ քո {ոչ} առաւիր, Զկենսատուն քաջ ընդգրկեալ

արեա՛ց, տէ՛ր Ադամ, Թէ սրտի քում {ոչ} տուաւ՝ Զոր սիւք ասես շարժական.

Ի բոց հրոյ, եւ բերիլ՝ Յոր {ոչ} բնաւ ուժ է մարդն ": Ընդ հենգն ելա

ան Փայլեալ շողայ դժպհի. - Որ {ոչ} մարդ է հողեղէն, Զմարդոյն զիա՞րդ բ

ւստի՞ այս գիտութիւն: Խոստովանիմ, {ոչ} սակաւ Զարմանք ունին զիս ընդ բանս

Եւ զի սերովբէ չեմ բնաւ, Ներեսցի՝ {ոչ} գիտել զայս: Տանէր սերովբէն թերու

րձեալ ժպտի եւ գրգայ: Այլ զի Ադամ {ոչ} ընդ խաղ Վշտանայր ինչ զսիրոյ,

էր, Գոչեաց եթէ մեռանիմ, Զի {ոչ} գոյ ինձ ոք ընկեր, Եւ Տէր արար նմ

տէր Մարդոյն սրտի զկազմած, Եւ {ոչ} բնաւ վրիպէր Բան ի նորա սուր աչաց

՛րթ յետս իմ, սերովբէ՛ Եւ զի՞ բնաւ {ոչ} մեկնիս. Բան քո ըստ չափ ելանէ,

Յընթադրեալն դրախտաճուն Յագչի {ոչ} թերաքամեալ Եւ ընձուին դէմք քաջարւո

ե Որդին չէ՛ Հայր, եւ ո՛չ Հոգին Որդի եւ {ոչ} Հոգին սուրբ Հայր կամ Որդի, որպէս ուսու

նորդաց՝ դատապարտութեան լինին պատճառը, {ոչ} միայն որոց գործեալն էին, այլեւ կցորդ զ

նաղօտ ուսման փայլէ առաւօտեան արուսեակ։ {Ոչ} արբանեակ ասեմ արփւոյն էականին լուսատիպ

սեւ գնդից։ Ես անխիղճ չեմ, {ոչ} երկերես, Կըտամ բաժին ամենքին.

գէշ հողի տակ նա միայնակ պառկած է, {Ոչ} ոք նորան այց չերթալ, որ մի նորան հարցա

Պառկի՛ր խաւար հողի տակ, յոյս մի՛ կապիլ {ոչ} ոքի. Ոչ ոք քեզի այս չի գալ, որ ո

հողի տակ, յոյս մի՛ կապիլ ոչ ոքի. {Ոչ} ոք քեզի այս չի գալ, որ ոսկերքըդ սփոփու

ս տուեց մի մեծ կոնդակ. " Որ {ոչ} մի մարդ այնուհետեւ կին մարդու կամ աղջկա

Այս աշխարհքում մեզ յայտնի, Մեզնից {ոչ} ոք եւ մի խեցի Իւրեան հետը չի տանի

Նըւիրական վայրկենին։ Չուրախացուց {ոչ} ոք նորա Տխրադիտակ երեսը. Ցան

եմ խոր պարտիզի մէջ. մարդ չկայ, {Ոչ} մի տեղից ձայն, աղաղակ չէ լսւում.

Ինձ ես յիշեցնում. Բայց նոքա {ոչ} միշտ Քաղցր են ինձ հետ, Այլ

Գերութեան շղթան ինձ զգալի չէր, Եւ {ոչ} բռնութեան անգութ ճանկերը. Ձեզանից

տարաբաղդ գլխին յաւիտեան. Չկան ինձ {ոչ} այս, ոչ այնտեղ յոյսեր։ Թոյ

գլխին յաւիտեան. Չկան ինձ ոչ այս, {ոչ} այնտեղ յոյսեր։ Թոյն խառնած

ետ դարձուցի. չգիտեմ կառնո՞ւ այսօր, թէ {ոչ}: Նամակ ստացայ եղբօրիցս այսօրուայ թուակ

-ից գրուած, որով յայտնում է, թէ տանից {ոչ} լուր կայ եւ ոչ նամակ. այս շատ զարմացնո

ով յայտնում է, թէ տանից ոչ լուր կայ եւ {ոչ} նամակ. այս շատ զարմացնում է ինձ: 10-

ւած է 30-ին: 25-ին նամակ ստացայ, բայց {ոչ} լրագիրքը, որ բացին բերդակալի մօտ: 26-

որ 7-ին վերստին գան տեսութեան: Ապա թէ {ոչ} ` 13-ին: 4-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 3-

ական սաստիկ նեղութիւն տուեց քորը, թէեւ {ոչ} առաջին օրերի նման: 19 լոյս 20 հանգիստ

Ուդովին, որ ինձ գինի Ելիսեեւից գնէ եւ {ոչ} Ֆոխտից: 7-8 վատ էր. 8-ին տես[ութիւն]

քայլափոխ եւս յետ կոխելու կամք չունինք, {ոչ} միայն Պ. Չամուռճեանի շաղփաղփելուց եւ ի

ité) եւ մեր ամբաստանուած նամակի մէջ եւ {ոչ} անգամ մի բառ կայ Ժ. Ժ. Ռուսսօյից: Բա

նունից երկիւղ չունինք, ո՛չ Ռուսսօյի եւ {ոչ} Վօլթեռի, այո՛, պարտական իսկ ենք մեծար

ւթեան կայծերը: Այո՛, գիտենք յարգել {ոչ} միայն Օուէնը, Պրուդօնը, Ֆուրիէն եւ Ֆօ

րպով մարդադիր օրէնքը շեղուած բնականից, {ոչ} Մովսէսի տախտակներից, այլ այն շաւղից,

րագործութիւնքը Մեղուի մէջ եւ թող կարդայ {ոչ} որպէս սոսկ լուր, որ վերաբերութիւն չուն

եր համար, օրէնքի եւ իրաւունքի առաջեւ, {ոչ} եկեղեցական կայ, ծայրացեալ իրաւունքներո

եցական կայ, ծայրացեալ իրաւունքներով եւ {ոչ} անհագագ ստրուկ զրկուած ամենայն իրաւունք

քուրմերի եւ եզուիտների կացութիւնքը: {Ոչ} բնաւ պիտի ընդունինք այս դրութիւնը, քան

. Չամուռճեանը, այս դատապարտութեան հետ {ոչ} երբէք յարակից է այն թատրոնական գործողու

ից, Կրօնական ժողովը, եթէ ստուգիւ, եւ {ոչ} որպէս խրտուիլակ կամ մի այդպիսի ժողով,

Ազգը չէ հոգեւորների համար, ուրեմն եւ {ոչ} Կրօնական Ժողովի համար, այդ գաղափարը թո

ի տակ առնելու համար: Վա՛յ մեզ, որ {ոչ} երբեք պիտի արժանանանք, այս երանութեան

վին եւ սոքա այնպիսի ճանապարհներ են, որ {ոչ} բնաւ հանդիպում են միմեանց: Մեր նուի

տալ մեր ասածների համար: Բայց եւ այսպէս {ոչ} երբեք արգելառիթ ենք Պ. Չամուռճեանին,

ղորմելի, աղքատ, մերկ եւ քաղցած Հայը, {ոչ} միայն ճնշուած օտարներից եւ բարբարոսների

տակին հասանելու համար չէ պիտոյ ընկրկինք {ոչ} բանտի եւ ոչ աքսորի առաջեւ, ոչ միայն բա

լու համար չէ պիտոյ ընկրկինք ոչ բանտի եւ {ոչ} աքսորի առաջեւ, ոչ միայն բանիւ եւ գրչով

ընկրկինք ոչ բանտի եւ ոչ աքսորի առաջեւ, {ոչ} միայն բանիւ եւ գրչով, այլեւ զէնքով եւ

սրտի եւ հոգու մէջ լրացեալ ազատութեամբ: {Ոչ} ոք իրաւունք չունի բռնաբարել ուրիշի խղճմ

ութեան կողմից վերջին օրագիրը չլինելով, {ոչ} երբեք ներած է ինքեան եւ ոչ բնաւ պիտի նե

ը չլինելով, ոչ երբեք ներած է ինքեան եւ {ոչ} բնաւ պիտի ներէ ուղղել իւր հայեացքը մի ա

թեան, ռեֆօրմ, որով պիտի սանձահարուէին {ոչ} միայն Պօղոսը եւ Նիկողոսը, որոնց մասին

քը. մինչեւ այժմ, վարձկան պորտաբոյծ եւ {ոչ} հովիւ հօտաբոյծ, մինչեւ այժմ նոցայ համա

. " Ո՛հ հովիւք, որք զանձինս արածէք եւ {ոչ} զխաշինս ": Ռեֆօրմ պահանջում ենք եկե

են այս սնոտի պարծանքը եկեղեցականների, {ոչ} միայն չկատարած, այլեւ երազում անգամ չտ

եց իւր կեանքը, որի եւ ոսկերքը օտարք եւ {ոչ} մեք արժանի եղանք ընդունելու: Խորենա

նադատուած վազել է դէպի հայոց եկեղեցու, {ոչ} երբեք փակուած, գիրկը՞ եւ որ, աւելին ա

եան եւ մինչէ այժմ ունեցած ընթացքի վերայ {ոչ} ոք համարձակութիւն չունի արատ շփել), ի

ը շարադրել է այն բոլոր կտորները։ - {Ոչ}, պարոն, հեղինակի ձեռագիրը, որ կայ տպ

տպարանի մէջ, վկայում է, թէ գրաշարը եւ {ոչ} մի անգամ մի տառ փոխած է. ուստի տպագրու

կատարուելու համար գրուած չէ, ուստի եւ {ոչ} կիրառական: - Չկատարուելու կանոնը ի

եր խոստմունքին, մանաւանդ եթէ յիշէ, որ {ոչ} երբեք զանցառու եղանք մինչեւ այժմ կարելի

մանափակութիւնը։ Այդ բանը պիտի ձգէր մեզ {ոչ} միայն մետաֆիզիքական քննողութեանց, այլե

պիտի լինէր ինքը իրեն։ Այս մասին, եթէ {ոչ} գրով, գոնէ բերանացի շատ լսած ենք բացաս

ղիղ ճանփան, եթէ մոլորական էր. բայց եւ {ոչ} մի անգամ լսում էի այդ ուղիղ ճանփի մասին

իրաւունքները, որ կամքի կամ ճաշակի վրայ {ոչ}, այլ էական հիմքերի վրայ էին ամրացած.

երմանախօսութիւնք, խոստովանում ենք. եւ {ոչ} միայն այսքան, այլեւ յայտնում ենք, որ

թեան վրայ նայում ենք, ինչ էք կարծում, {ոչ} աւելի եւ ոչ պակաս, որպէս բաբելաբանութե

յում ենք, ինչ էք կարծում, ոչ աւելի եւ {ոչ} պակաս, որպէս բաբելաբանութեան վրայ, եթ

վայր ի վերոյ հայկաբանութիւնը, որի մէջ {ոչ} համակարգութիւն կայ եւ ոչ ոճ, գործ են դ

իւնը, որի մէջ ոչ համակարգութիւն կայ եւ {ոչ} ոճ, գործ են դրել միայն փողոցի խօսակցու

իրաւունքով հին հայը խօսում էր այնպէս եւ {ոչ} այլապէս, նոյն իրաւունքով այժմեան հայը

ով այժմեան հայը կարող է խօսել այսպէս եւ {ոչ} այլապէս։ Բռնադատել նոր լեզուն եւ մինչ

ը տալու համար անխտիր զանազան ձեւեր, որ {ոչ} մի կանոնաւոր լեզու չէ կարող տանել։ Չկա

ոնէ նա միշտ աշխատել է այդ խորհրդով։ Եւ {ոչ} ոք չէ կարող ասել, թէ բոլորովին կորած է

եզ, թէ " Հիւսիսափայլի " նորախօսութիւնը {ոչ} միայն չէր կորած յաւիտենականութեան անդու

ատուութեամբ աշխատէին նոր լեզուի վրայ եւ {ոչ} լոկ բնական ազդեցութեամբ, այն ժամանակ ո

չ լոկ բնական ազդեցութեամբ, այն ժամանակ {ոչ} միայն ժամանակ կորցնելու չէին անխորհուրդ

յժմ նոքա լեզու չեն մշակած եւ նոր լեզուն {ոչ} համ է տեսել նոցանից եւ ոչ հոտ։ Եւ այս

եւ նոր լեզուն ոչ համ է տեսել նոցանից եւ {ոչ} հոտ։ Եւ այս է մանաւանդ պատճառը, որ "

ագիր երեւելով մեր ազգի մէջ, պարտական է {ոչ} թէ ձախ ու ծուռ թարգմանութիւնք, դարերով

լով նոցա արժանաւորութիւնը, ասում ենք, {ոչ} միայն ինչ որ մարդկութեան հարկաւոր էր,

ետ տալու համար միայն գործ դրինք, ապա թէ {ոչ} հայախօսութեան մէջ այսպիսի բայ տեղի չուն

էութեան սպասելը մի լուսաւրող ժամանակի, {ոչ} այլ ինչ է, եթէ ո՛չ անձնախաբէութիւն։

տանում, - գրում է պ. Նազարյանցը, - չեն {ոչ} եկեղեցի եւ ոչ ազգ, եկեղեցին ու ազգը ժո

մ է պ. Նազարյանցը, - չեն ոչ եկեղեցի եւ {ոչ} ազգ, եկեղեցին ու ազգը ժողովուրդն է, ո

կանալ, թէ մատենագիր հեղինակը գործ ունի {ոչ} թէ մեռած գնացածների հետ, այլ այժմեան կ

ործածական զգեստները եւ հագուստները այժմ {ոչ} ոք չէ կրում, ըստ որում հնացած ու անպատ

ք։ Այդ խորհրդով տպած եւրոպական գրքերից {ոչ} մինի մէջ չեն գտանւում այդպէս մի տեղ ամփ

Ամեն փիլիսոփայութիւն ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} նորա ժամանակը, փոխադրուած դէպի միտք (

է, թէ ինքը ժամանակը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} հասկացողութեան եւ կարծիքի գումար, որեւ

թէեւ խոստովանում է այս դրութիւնը, բայց {ոչ} դրականապէս: Նա ասում է, թէ որովհետեւ

պիսի օրէնքը կենդանի ներկայ ժամանակի մէջ {ոչ} խորհուրդ ունի, ոչ արժէք ": Այս դրութի

ներկայ ժամանակի մէջ ոչ խորհուրդ ունի, {ոչ} արժէք ": Այս դրութիւնը աւելի պարզ կերպ

կերպարանագործութեան պատմութեան մէջ, եւ {ոչ} աւելի: Փիլիսոփայական համակարգութեանց ժ

պատիժի շաղկապը է լոկ հաւասարութիւնը եւ {ոչ} կեանքը ": Աչքի տակ առնելով միմիայն այս

րպարանափոխ է լինում: Է՜յ, դու, որ եւ {ոչ} բնաւ գերմանացի ես, դու որ ապրում ես հա

կան: Ինչ որ ինձ է վերաբերւում, ես {ոչ} մի համակարգութիւն չեմ ընդունում եւ ամէն

, մինչ նա ուղեղը նմանեցնում է սպունգի: {Ոչ} միայն մեղադրելի չէ նա այդ մասին, ոչ մի

: Ոչ միայն մեղադրելի չէ նա այդ մասին, {ոչ} միայն պախարակելի չէ, այլ դարձեալ զարմա

ածը, որ գործուած է խաւարում դատապարտել {ոչ} միայն իրաւունք չէ, այլեւ անբարոյականու

որպէս մի հաւատալիք, որպէս դոգմա, մենք {ոչ} թէ ձեռնոց ենք նետում իմաստութեան, այլ

ինքեան եւ էականապէս ուրիշ բան չեն, եթէ {ոչ} հին շինուածքների կործանում: Այնքան շատ

ի բռնակալութիւնքը, որ շարունակ 50 տարի {ոչ} միայն քամեցին Ֆրանսիոյ արիւնը եւ հոգին

իայն քամեցին Ֆրանսիոյ արիւնը եւ հոգին, {ոչ} միայն իրը փոխանակեցին անառակ եւ փտածին

հարելը, նա մոռացել էր, որ XVI նոցանից {ոչ} միայն պակաս, այլեւ աւելի էր անցել ամէն

վ առաւել եւ առաւել կարող է ճամփից հանել {ոչ} միայն տէրութիւնը, այլեւ համակարգութիւն

ութեանց մասին: Ինչպէս Հեգելը, նոյնպէս {ոչ} ոք չի պաշտպանել - թողնելով այդ իրաւունք

րութիւնը ( самоуправление) յարգելուն: {Ոչ} մի տեղ ինքնավարութեան սկզբունքը չէ հասե

) այդպիսի մեծութեան եւ դորա հետ միասին {ոչ} մի տեղ, այդ չափով եւ այդպիսի ուժով չեն

ութեան աղաղակը եւ փայլը, -թոյլ չէ տալիս {ոչ} ստոյգ ազատութեանը ասում է սքանչելի փիլի

է սքանչելի փիլիսոփան, - " թոյլ չէ տալիս {ոչ} ստոյգ ազատութեանը աճել եւ ոչ իսկ յիշել

լ չէ տալիս ոչ ստոյգ ազատութեանը աճել եւ {ոչ} իսկ յիշել նորան: Ազատութեան դիմակի տակ

եւ նոքա առաջարկում են իրենց կարծիքները {ոչ} որպէս գործին պատկանաւոր անձինք, այլ որ

ծ տառի ուժով, թէ՞ թագի հարստահարելով: {Ոչ} առաջինը եւ ոչ երկրորդը. այդ բխում է բո

թէ՞ թագի հարստահարելով: Ոչ առաջինը եւ {ոչ} երկրորդը. այդ բխում է բուն անգլիական կ

եւ այդ կոնստիտացիօնը հասարակապետական եւ {ոչ} հանրապետական լինելով, ինչպէս Ամերիկայի

ւռն դրական իշխանութիւն ունի իր ձեռքին, {ոչ} օրէնքը, ոչ գրուած կոնստիտուցիօնը եւ ոչ

շխանութիւն ունի իր ձեռքին, ոչ օրէնքը, {ոչ} գրուած կոնստիտուցիօնը եւ ոչ իսկ թագի ար

ոչ օրէնքը, ոչ գրուած կոնստիտուցիօնը եւ {ոչ} իսկ թագի արտոնութիւնքը ազդեցութիւն ունի

թիւնքը։ Բայց Հեգելին տրուած չէր տեսնել {ոչ} այն եւ ոչ էլ միւսը. Հեգելը մեռաւ խոլեր

այց Հեգելին տրուած չէր տեսնել ոչ այն եւ {ոչ} էլ միւսը. Հեգելը մեռաւ խոլերից նոյեմբե

արելապէս վայելելով: Նորանից յետոյ մնաց {ոչ} միայն մի հզոր համակարգութիւն, այլեւ մի

լ որչափ անկեղծ, նոյնչափ եւ նորա կեղծից {ոչ} ազատ պաշտողքը: Իր սկզբամբ միապետական,

րէր[12], Օգոստոս 16, կէս գիշեր: {Ոչ} Հեգելի աշակերտ ենք եւ ոչ Շելլինգի, բայ

էս գիշեր: Ոչ Հեգելի աշակերտ ենք եւ {ոչ} Շելլինգի, բայց արդարութիւնը ստիպում է

լինէին առարկայական էութեան, զարգացումը {ոչ} միայն դանդաղ այլեւ անհնարին էր: Ստոյգ

էր, արեւմտքումը չէր երեւում բոլորովին {ոչ} մի ամպի հետք: Առաւօտ ու կապուտակ արշալ

Ում ոտնահար լինին մարդիկ, եւ ում երեu {ոչ} առնեն. Ամենեքին զիս թողին ձեռս ի

եւ ուղղութիւնը, ապա ձեզ պատմեմ, թէեւ {ոչ} այնքան երկարօրէն, բայց գոնէ եւ ո՛չ այն

այսպիսի չարարուեստ եւ ահաւոր մարդերից: {Ոչ}, պարզամիտ մարդ, որ չկարողացար իմաստաս

այն կեղտ անունը իւր վերայից քերել, եւ {ոչ} թէ մէկմէկու վերայ բարդել: Այս ամէնը նո

որա բոլոր գործն էր լրտեսութիւն առնել եւ {ոչ} թէ գործարանին ծառայել: Հասակաւ բաւական

նալի բան է: Ասես թէ ո՛չ, սա չէր կարող {ոչ} առաջինի եւ ոչ երկրորդի պաշտօն լցուցանել

սես թէ ո՛չ, սա չէր կարող ոչ առաջինի եւ {ոչ} երկրորդի պաշտօն լցուցանել: Սա նոցանից

ւ Ահարոնեան Փենեհեսի արդարութիւնը, եթէ {ոչ} Զամբրո՛ւն, իր Մադիանացի բոզի հետ միասի

դ մարդը քարոզելու ելնէ խոնարհութեամբ եւ {ոչ} հպարտական գիտութեամբ, լսողների աղօթքով

րտական գիտութեամբ, լսողների աղօթքով եւ {ոչ} իր անձի գիտութեամբ պարծենալով։ Եթէ Աստ

ք է միայն ժամի միջոցին անսխալ իմանալ եւ {ոչ} թէ Աստուածաշունչը միշտ ձեռքը բռնած, յի

ո՛նեայ սուղ ինչ ժամանակ մնալ, թէպէտ եւ {ոչ} թերակատար գոլով սուրբ եւ ստոյգ հաւատ,

գնեալ իմն զօրհնելոյ տիկնոջ Աւագի զմիտսն {ոչ} ծանուցին առ ժամայն. նա աղաչելով զերանե

նախատուիլը եւ հայհոյուելով հալածուիլը, {ոչ} թէ անցած ժամանակների պատմութեամբ, կամ

այց սակայն, բացատրութեանց մէջ պահեցինք {ոչ} միայն բուն Ս. Գրքի խօսքերը՝ ուղղակի ա

աթողիկէ եկեղեցին էր Վաղարշապատի մէջը եւ {ոչ} նորանից դուրս, ինչպէս այսօր նոյն սուրբ

ղ ուրիշ մտքով գումարել Վաղարշապատ, եթէ {ոչ} Ս. Լուսաւորչու ձեռքով հիմնուած Կաթողիկ

" ասելով։ Մեզ գուցէ ասեն ( իհարկէ՝ {ոչ} պ. Էմինը), թէ Ս. Էջմիածինը, կաթողի

անից մենք տեսնում ենք, որ Մեծ Վահանը, {ոչ} թէ չեղած տեղում նո՛ր է շինել Վաղարշապատ

եալքն ընդ նմա "։ Յայտնի է, թէ սոցանից {ոչ} մինը չէ բնակուել բո՛ւն եկեղեցու մէջ, ա

ռաջ է բերում. պատճառ, բացի սոցանից եւ {ոչ} մի նման բան կայ, յառաջաբանի յիշած վկայ

ԺԱ, համ. 13-15)։ § 12. " Քանզի {ոչ} եմք իբրեւ զայլսն, որ վաճառական լինին բ

... մի ոք համարեսցի զիս անզգամ. ապա թէ {ոչ} գո՛նէ իբրեւ զանզգամ ընկալարուք զիս " (

նորան, բայց այնտեղ Փարպեցին երեւում է {ոչ} որպէս աշակերտ Մեծ Թարգմանչաց, այլ որպէ

ի աշակերտքն են, իր գրքի 51-դ երեսում, {ոչ} միայն Մեծ Թարգմանչաց աշակերտ է ասում Փա

գմանութեան. ուրեմն, այդ թուականներում {ոչ} միայն աշակերտուած պրծած է նա Մեծ թարգմա

ւթիւնն էլ շատերի աչքում մի առասպել, եւ {ոչ} գիտութիւն եւրոպական հասկացողութեամբ. ո

էլ ո՛չ քննութիւն եւ ո՛չ ապացոյց։ Մենք {ոչ} միայն չենք մեղադրում Չամչեանին, այլ ու

ութեան " եւ կարո՛ղ ենք աւելցնել, թէ եւ {ոչ} իսկ տեսել է նորանց։ Մինչեւ Փարպեցու

արծիքների գինը կոտրեցաւ։ Եւ այսուհետեւ {ոչ} միայն արժէք չունին, այլ բնա՛ւ ներելի չ

ւմ է այս խօսքերը։ Մենք զարմանում ենք, {ոչ} թէ պ. Էմինի առհասարակ ձեւի վրայ, որով

առաքինի մարդը աշակերտ է եղել Աղանին եւ {ոչ} ՝ Մեծ Թարգմանչաց։ Փարպեցին թէ՛ Պատմութ

ժամանակ դարձեալ Սիւնեաց առաջնորդ էր եւ {ոչ} կաթողիկոս, եւ առաւե՛լ եւս ոչ այն մարդը

որդ էր եւ ոչ կաթողիկոս, եւ առաւե՛լ եւս {ոչ} այն մարդը, որից բողոքում էր Փարպեցին.

ձեռք բերելու։ Փարպեցին նեղանում է, որ {ոչ} ոք հոգ չէ տարել Խուժիկի անունը իմանալու

իմանալու, որ ինքը նորա անո՛ւնը գրէր եւ {ոչ} Խուժիկ, որ անարգական անուն էր այն մարդ

քերի նաեւ մի ամենաչնչին հանգամանքի վրայ {ոչ} ո՛ք իրաւունք ունի առանց ապացուցի բերան

նի, եւ մաքուր խղճմտանքով ներգործելով, {ոչ} բնաւ ներել իրեն դորա փոխանակ, իր կամամ

ատ զոք 'ի կազմածէն եւ 'ի մանկտւոյն, եւ {ոչ} իբրեւ օտար զոք 'ի քէն եւ կամ ծառայ ուրո

սում է Փարպեցին, թէ ինձ քո տունը տարիր {ոչ} որպէս մի աղքատ մարդ եւ այլն, յայտնի է

՛ղ էր իր Թղթում ասել, թէ " ածէր ի տուն {ոչ} իբրեւ զաղքատ զոք 'ի կազմածէն եւ 'ի մանկ

։ Չորրորդ, Փարպեցու այս խօսքը " եւ {ոչ} իբրեւ օտար զոք 'ի քէն ", յայտնի է, թէ

րկութիւնք անել Վահանին եւ աչքից հանել։ {Ոչ} օտար ասելով, մեզ թվում է, թէ ուզում է

տ չլինելը վերաբերում է լոկ նորա անձին, {ոչ} նորա ծնողաց, երեւում է նաեւ նորանից,

ն, թէ ընդ Մովսիսի միա՞յն խօսեցաւ Տէր. {ոչ} ապաքէն եւ ընդ մե՞զ խօսեցաւ եւ լուաւ Տէր

( Աւ. Մատթ., գլ. Թ, համ. 34)։ " {Ոչ} իւիք հանէ դա զդեւս, եթէ ոչ Բէեղզեբուղա

. 34)։ " Ոչ իւիք հանէ դա զդեւս, եթէ {ոչ} Բէեղզեբուղա՛ւ իշխանաւն դիւաց " ( նոյն,

փարիսեցիքն պահեմք յաճախ եւ քո աշակերտքդ {ոչ} պահեն " ( Մատթ., գլ. Թ., համ. 14

նու եւ փարիսեցիքն պահեն եւ քո աշակերտքդ {ոչ} պահեն " ( Մարկ., գլ. Բ., հ. 18)

վկայութիւն ինչ, զի սպանանիցեն զնա. եւ {ոչ} գտանէին։ Զի բազո՛ւմ սուտ վկայութիւն վկ

թիւն վկայէին զնմանէ. եւ նման միմեանց՝ {ոչ} էին վկայութիւնքն։ Այլք յարուցեալ վկայէ

նագրում ասած է. " Վիճակեցին մահու, եւ {ոչ} ուղղոց այլ անիծից " եւ իսկոյն սորանից յ

5. " Եւ հաճոյ եղեւ Ենովք Աստուծոյ. եւ {ոչ} ուրէք գտանէր, զի փոխեաց զնա Աստուած "

, կամ պիղծ, կամ ագահ, որ է կռապարիշտ {ոչ} ունի ժառանգութիւն յարքայութեանն Քրիստոս

շնչի մէջ, բացի Յովհաննէս Աւետարանչից, {ոչ} ոք է ասել այդ խօսքերը։ Մենք դրականապէս

քերն էլ. " Են մեղք, որ մահու չափ են. {ոչ} վասն այնորիկ ասեմ եթէ խնդրեսցես. ամենա

ցեն, բայց որ հայհոյեսցէ զՀոգին Սուրբ, {ոչ} ունիցի թողութիւն յաւիտեան, այլ պարտապա

ան գիտութեան ճշմարտութեանն՝ այնուհետեւ {ոչ} եւս պիտոյ է վասն մեղաց պատարագ. այլ ահ

65. Բնագիրը այսպէս է ասում. " Իսկ ես {ոչ} հրեշտակս՝ եւ վարդապետ եւ ոչ երբէք իսկ

. " Իսկ ես ոչ հրեշտակս՝ եւ վարդապետ եւ {ոչ} երբէք իսկ չեմ եղեալ բանիս այս ըստ երբէք

աց ուրուք կամաց գործոյ իշխանութեան, եւ {ոչ} երբէք " ( եր. 49)։ Մենք այնպէս ենք հ

ս է ասում. " Զի եթէ զանձինս քննէաք ապա {ոչ} դատապարտէաք " ( Թուղթ Պաւղ. առ Կորնթ.

րիկ ցրուեցան օրէնք եւ իրաւունք 'ի գլուխ {ոչ} ելանեն. զի ամբարիշտն յաղթահարէ զարդարն

այս խօսքերին յաջորդող, միւս, սոցանից {ոչ} պակաս, զարմանալի խօսքերը այդ յառաջաբան

. " որք ասէին, այսպէս ասէ Տէր, եւ ես {ոչ} առաքեցի զնոսա եւ ես Տէր ոչ խօսեցայ եւ ս

Տէր, եւ ես ոչ առաքեցի զնոսա եւ ես Տէր {ոչ} խօսեցայ եւ սկսան յարուցանել բանս " ( Մա

կամ, եթէ կար, դեղնուկ չէր կոչւում եւ {ոչ} Սեւուկ։ Մենք այս մարդի անունը յիշեցինք

։ Մենք այս մարդի անունը յիշեցինք այստեղ {ոչ} այն պատճառով, որ ասինք, թէ նորա պարտի

տեղ պ. Էմինը ծանօթաբանում է այսպէս. " {Ոչ} յանձն առնումք համարձակապէս ասել, եթէ յ

րւում եպիսկոպոսների վերաբերութեամբ։ Եւ {ոչ} միայն այս բառերը, այլ նաեւ " հայրապետ

է այսքան կամ այնքան հայրապետ, մինչդեռ {ոչ} միայն այդ բոլորը կաթողիկոսք չէին, այլ

այն այդ բոլորը կաթողիկոսք չէին, այլ եւ {ոչ} եպիսկոպոս, որովհետեւ հասարակ քահանայք

էր վարում, առանց Ս. Ղեւոնդի հրամանին {ոչ} մի բան չէր անում. եթէ ասենք, թէ եւ չէ

րւում է նաեւ գո՛նէ Սուրբ Ղեւոնդին, եթէ {ոչ} նորա ընկեր միւս բոլոր քահանաներին։

ազնեան բառարանը "գլխարկեալ" հասկանում է {ոչ} "գլուխը ծածկած", այլ՝ "գլուխը կախած". ե

ծածկած" է ասում։ Մեր թարգմանութիւնը {ոչ} թէ հրէական բնագրին հետեւելով է եղած, այ

ետ տալու համար միայն գործ դրինք, ապա թէ {ոչ} հայախօսութեան մէջ այսպիսի բայ տեղի չուն

յտնի է, թէ չունի. բայց եւ այնպէս հայերը {ոչ} միայն թուրքերից փոխ են առնում, այլ եւ ծ

եւ ոճի մէջ։ Մենք այս խօսքերը ասում ենք {ոչ} միայն հիմնուելով այդ երկու գործի վրայ,

ակբայացուցիչ է եւ աշխարհաբարը մակբայ եւ {ոչ} լոկ ածական անուն։ Բացի սորանից, եթէ նոր

աշխարհաբար" է, ուրեմն հինը՝ "գրաբար" եւ {ոչ} "գրաբառ"։ Յայտնի է, թէ ուղիղ խօսելով՝ չ

ար, այլ գրաբառ, ուրեմն եւ աշխարհաբառ եւ {ոչ} աշխարհաբար։ Շտապում ենք այդ պարոններին

ց, այլ գիր եւ բարբառ, աշխարհ եւ բարբառ։ {Ոչ} մի տեղում չենք տեսնում ի գրոց բառ, ի բա

ներկայ քննութեան մէջ տեղ չունի. ապա թէ {ոչ}, մեր հատուածը բնաւ չի վերջանալ։

ւ Ղրիմից բերած թաթար բառերի պաշարի վրայ {ոչ} միայն "օր ըստ օրէ", այլ "ժամ ըստ ժամէ",

րիշ նախարարաց որդոց հետ (որդոց, բնաւ եւ {ոչ} մի կնոջ անուն չկայ) բռնեց եւ Հմայեկի եր

ւմ է թէ "քանզի խաղաղասէր էր 'ի Քրիստոս, {ոչ} կամեցաւ ելանել ընդ առաջ պատերազմաւ. այլ

ս Մեհրուժան, նոյնպէս եւ Վասակ անունը էլ {ոչ} ոք չէ տալիս իր զաւակներին։ Պէտք չէ մոռա

........ պարզապէս սենեակ է նշանակում եւ {ոչ} հնոց. եւ Զամբրին Քազբու հետ ո՞ւր է մտնո

չէր ճարել, իւր սեպհական արծաթովը հոգաց {ոչ} թէ միայն հանդիսաւոր թաղման հարկաւոր պիտ

մեր կուրծքի մէջ. չենք մոռանալու քեզ եւ {ոչ} քո ազնիւ եւ առաքինի ունակութիւնքը, ո՛չ

, - ապրի՛ տէր սատանան. բայց նոցա ձայնը {ոչ} ոք ձեզանից չէր կարող լսել, որովհետեւ ն

ը ձեռք բերել: - Ին՞չ պատճառով չկայ {ոչ} մի օրինաւոր ապստամբութիւն. ի՞նչ եղան ա

րերով լցնում է օրագիրները, այնպէս, որ {ոչ} ոք չկամի կարդալ դորանց: - Չէ, չեմ

եւ յորժամ, առ բառերով, եւ մինչեւ այժմ {ոչ} ոք այդպէս համարձակաբար չէր սկսած եւ այլ

ես քո հետ ուրիշ կերպ չեմ խօսելու, եթէ {ոչ} վիպասանաբար, այսինքն ընդհակառակը:

ւնը այլ ոճով չէ կարելի բացայայտել, եթէ {ոչ} վիպասանական ոճով: - Ինչպէ՞ս մինչեւ

թէ սեպհական իւր անձին էր վերաբերւում եւ {ոչ} կառավարութեանը, գիտէր եւս մեծահոգութիւ

ւ ի ժամանակս: Լեզու իմ ծանրաշարժ, այլ {ոչ} եւ գրիչս, զի նման է լեզուի ճարտար խօսո

, թէ քո լեզուն թէեւ ծանր էր, այլ գրիչդ {ոչ}, եւ դեռ համարձակւում ես մարգարէի լեզու

ի շրջաբերական հրովարտակ իմ անունով, որ {ոչ} ոք չհամարձակուի տպել մի խելացի, հասկան

է այժմ մի փոքր հանգիստ վայելեմ, ապա թէ {ոչ} կեանք չունիմ կնոջս ձեռքիցը. կինը իւր կ

բարակ քննութիւն: - Իմ ծառայողներից {ոչ} ոք քո չափ չէ տալիս ինձ այդքան նզովեալ հ

, իմաստուններ, կրօնամոլներ, որոնց եւ {ոչ} ոք իմ դեւերից չէր կարող հրապուրել. բայ

թիւնը կարդալու, սատանան ահուդողով, որ {ոչ} ոքին չէր յայտնում, նստած էր գահի վերայ

ախութեամբ, ի՛նչ մնում է ինձ ասել, եթէ {ոչ} սրտիս խորքիցը օրհնել այս օրը: Ձեր մռայ

գաբարձու լինել, բայց, մի չար բաղդով, {ոչ} մի հոգացողութեան նշան, որ ցոյց տուած լ

րան եւ ասում էր, որ եթէ չափը չճանաչէ, {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ աչքի լոյսը եւս հան

ր փայտից էր շինած, որ ո′չ հոգի ունէր, {ոչ} Աստուծոյ պատկեր էր, այդպիսի մի չնչին է

ր բոլոր ձեռագործերից: Մեք պարտական ենք {ոչ} թէ միայն հաւասարուիլ տակառին, այլեւ ան

քը ասում եմ միմիայն մեր հայերի համար եւ {ոչ} ուրիշ ազգերի. պատճառ, որքան հեշտ է մե

, որովհետեւ նա հարուստ էր, իսկ մենք՝ {ոչ}, նա կառքերով էր ման գալիս, իսկ մեք՝

ռնո՞ւս. քավ լիցի, դու երկու կոպեկով. {ոչ} միայն ազգասէր պատուանունը, այլեւ բոլոր

աղօթք, ի՛նչ բան. խելքդ գլխի՞դ է, թէ {ոչ}: - Իմ խելքս գլխիս է, բայց քոնը եկ

չեմ, ուրեմն լսիր եւ այս գաղտնիքս, որ {ոչ} ոք չգիտէ, եւ առաջինը դու պիտոյ է լինիս

կամելով տեսանել թէ ո՛վ էր այն, եւ ահա {ոչ} ոք չկար... բայց... արդարացի կասկա

հուրդ կատարել, ովի՛ն հրաւիրել եւ ովի՛ն {ոչ}, - պատասխանեց պ. Մարկոսը: - Այո՛

ոյական էակ է եւ այլն եւ այլն. ամենեւին {ոչ}: Մարդու զանազանութիւնը եւ գերազանցութի

եր ա՛ռ գետնիցը մի քար եւ տես թէ քեզանից {ոչ} շատ հեռի նստած ճնճղուկը, ագռաւը, կամ

կարելի՞ է եզրափակել նոցա անբանութիւնը, {ոչ} ապաքէն մեր խօսածը եւս նոցա համար այնպէս

ւս յայտնի է, եւ նա այնպիսի մարդ է, որ {ոչ} թէ մի քանի ժամ, այլեւ օրեր պատրաստ էր

որ դու այնքան խորհրդապահ կը լինիս, որ {ոչ} ոքի չասես այն գաղտնիքը, եթէ երդում տալ

աղօթագիրք, որի զօրութեանը չեն դիմանում {ոչ} թէ հասարակ դեւերը, այլեւ բէեղզեբուղը,

ոնել նորան ո՛չ Յունաց, ո՛չ Եգիպտացոց, {ոչ} Հնդկացոց եւ ո՛չ Չինէացոց մէջ. այս իմաս

ը ընդդէմ պատերազմ է բացում. չէ խնայում {ոչ} ոքին, ամէնի ճակատին զարկում է. ասացէք

երգործել խելացի մարդը: Կոմս էմմանուէլը {ոչ} թէ չէ ընթանում այսպէս, այլ իւր տարապայ

, զզուեցուցել է ժողովուրդը այնպէս, որ {ոչ} ոք չկամի լսել նորա խօսակցութիւնը: Չէ՛

րելի է խայտառակել մի այդպիսի մարդ, եթէ {ոչ} մի խնջոյքի մէջ, մանաւանդ եթէ այդ խնջոյ

եզ. եղբայր, նա քո ասած մարդերից չէ եւ {ոչ} միայն քո ասած, այլ նա մարդ չէ ընդհանրա

բանը եւ գիտել եւս չէր կարող, որովհետեւ {ոչ} մի դպրոցի մէջ չեն ուսուցանում, բայց նա

այդ մասին: Ասում է, թէ այդ իմաստունքը {ոչ} այլ ինչ էին, եթէ ոչ կրթուած մարդիկ, ի

թէ այդ իմաստունքը ոչ այլ ինչ էին, եթէ {ոչ} կրթուած մարդիկ, իւրեանց հայեացքով աւել

քը աւելի ճշդութեամբ կատարւում են, բայց {ոչ} մինը այդ լուսաւոր մարդերից պահանջողութի

ոռանում է իւր ազգը, հաւատն ու օրէնքը, {ոչ} պահք է իմանում, ոչ մատաղը, ո՛չ քաւութ

հաւատն ու օրէնքը, ոչ պահք է իմանում, {ոչ} մատաղը, ո՛չ քաւութիւն, ո՛չ թողութիւն

ւր եւ անխախտ պահպանուի, մեզ հարկաւոր է {ոչ} թէ հաւատի թշնամիք յաւելացնել, այլ հաւա

ւսում ստացողը նոյնպէս պիտի մեռանի՞, թէ {ոչ}, ուսում ստացողի կեանքը նոյնքա՞ն է, որ

կեանքը նոյնքա՞ն է, որքան տգէտինը, թէ {ոչ}. ուրեմն ի՛նչ գործնական օգուտ ունի հոգի

ացնող եսական սկզբունք, որի հիմքի վերայ {ոչ} թէ միայն բան չէ շինւում, այլ յառաջուց

կեղեցին ո՛չ հոգեւոր կառավարութեանն է եւ {ոչ} առաջնորդին. եկեղեցին պատկանում է ժողով

բարձու լինել եկեղեցու կրօնական մասին եւ {ոչ} եկեղեցու տնտեսութեանը, որ հասարակաց ոչ

ց: Իմ կոչումը եւ պաշտօնը այնպէս է, որ {ոչ} ոք արժանի չէ համարում խօսել իմ հետ. աղ

գից, այսինքն չունեւորք, կային, որոնք {ոչ} լեզու ունին եւ ոչ բերան, ձուկի նման մո

եւորք, կային, որոնք ոչ լեզու ունին եւ {ոչ} բերան, ձուկի նման մունջ են: Այս դասակ

այլեւ արտաքին կերպով ցոյց են տալիս, որ {ոչ} մի կողմին կուսակից չեն, բայց եթէ առանձ

ատանայական, այնպէս է պատահում, որ եթէ {ոչ} միշտ, գոնէ շատ անգամ, այսպիսի քաղցր ր

ւմ եմ, դուք շատ գեղեցիկ երգում էք, եւ {ոչ} միայն ձեր, այլ եւ ձեր բարեկամների տան

ունել, որպէս մի բարեկամի խորհուրդ, եւ {ոչ} որպէս պատուէր կամ խրատ, ես առհասարակ ս

որ կարողացաւ ֆրանսիարեն խօսել, ապա թէ {ոչ}, անհնարին պիտի լինէր միմեանց հասկանալ

. - այս շատ զարմանալի բան է, յանկարծ, {ոչ} այն, հազարաւոր ֆրանսիարեն չիմացող տուն

ծաղելը, մինչեւ երբեմն երբեմն խափանելով {ոչ} թէ միայն երգողի այլեւ ֆօրտօպիանոյի ձայն

ի բանից, որ կեանք ունէր, որ ապրում էր {ոչ} որպէս մի հանք կամ մի եգիպտական մումիա

ի տակ խոնարհեցնելը պատահական բաներ են, {ոչ} բղխում են ազգի կեանքի բնաւորութենից եւ

բղխում են ազգի կեանքի բնաւորութենից եւ {ոչ} կարող են պահպանել ազգը կամ տէրութիւնը:

տոյ է նորանց արձակել, որ գնան, ապա թէ {ոչ}, պարտակա՛ն են մնալու մինչեւ որ հրաման

ւր պարոնի գործերը այս քաղաքում, իհարկէ {ոչ} առանց անձնական օգտի, վերջապէս դարձել է

կան լաւ, եւ նորա մօտ ել ու մուտ ունէին {ոչ} թէ միայն նորա նման մարդիկ, այլեւ...

: Ո՛վ ճանապարհից հանեց իմ դուստրը, եթէ {ոչ} նա. ո՛վ սովորեցուց նորան... ա՛հ, մ

րում էք ձեր բժշկական պաշտօնը: - Ես {ոչ} ոքին պարտական չեմ ձրի ծառայել. բայց իմ

րդկային արժանաւորութիւնը մարդկութեան եւ {ոչ} արտաքին, պատահական, կամ գնած պատիւներ

ս, այո՛: Բժշկութեան մէջ գործակատար են {ոչ} միայն զանազան մարմինք, որ շատ անգամ պի

լեկոծուած վիճակի մէջ: Այդպիսի վիճակում {ոչ} թէ միայն չէ կարելի հիւանդը բժշկել, այլ

ն մի մարդ, որի պաշտօնը օրինաւոր կերպով {ոչ} ոք չէր կարող լցուցանել, եւ որի հետ զու

իճ... - Սաստիկ պատուիրեցի՛ր, որ {ոչ} ովին բան չասեն: - Այո՛, ասացի: Ե

ւ, եթէ խօսք դուրս չգայ գործաւորներից, {ոչ} ով ոչինչ չէ իմանալու: Այնքան կլայեկի մ

ոռում է ձեր արծաթը. արծաթն եմ ասում եւ {ոչ} դուք, որովհետեւ արծաթն է տալիս ձեզ այդ

իտոյ է մինը լինէիք այն ռամիկներից, եթէ {ոչ} աւելի վատթար. ըստ որում շատ ռամիկների

շ կերպ չեմ կարող վերջացնել նամակս, եթէ {ոչ} այս խօսքերով, թէ դուք վշտացնելով իմ պա

առ, նա նորա հարցմունքը եւս համարում էր {ոչ} այնքան արժանի ուշադրութեան: Տիրեց րոպէ

եւ թողուիր նորան հանգիստ, եւ ամենեւին {ոչ} ոք նորան ձեռք չտար, այսուամենայնիւ նա

թիւնճի-օղլուին, որ չգիտեմ ինչ պատճառով {ոչ} ոքի չէր ասում իւր յատուկ անունը եւ ոչ ո

վ ոչ ոքի չէր ասում իւր յատուկ անունը եւ {ոչ} ոք եւս չգիտէր, պատճառ, նա բնիկ նախիջե

իզի վերջին տարազին, որ ցոյց էր տալիս, {ոչ} թէ միայն կարողութիւն ունէր արծաթի կողմի

եկան կառավարութեան մէջ: Ուրեմն տանը {ոչ} ոք չկար բացի Մանուշակից, որ միայն մնաց

մի հոգեկան ձգտողութեան, իսկ Մանուշակը {ոչ} թէ միայն չէր սիրում, այլեւ արհամարհում

թենից ազատուելու համար: Նա, մինչ տանը {ոչ} ոք չկար, ինչպէս ասացինք, ոչ հայրը եւ

մինչ տանը ոչ ոք չկար, ինչպէս ասացինք, {ոչ} հայրը եւ ոչ մայրը, հանեց սեղանի արկղից

ոք չկար, ինչպէս ասացինք, ոչ հայրը եւ {ոչ} մայրը, հանեց սեղանի արկղից բարակ եւ կա

արոնը մեր տուն գալով, ինչ ժամանակ տանը {ոչ} ոք չկար, վրդովեց իմ սրտի ուրախութիւնը

չես առնում, ես քեզ աւելի կը տայի, եւ {ոչ} միայն ես, այլեւ ցոյց կը տայի քեզ մի տո

էորգի տունը, բայց նամակը ցոյց մի՛ տուր {ոչ} ոքի. պատճառ, ամենայն տղայ գիտէ պարոն

ամբ կը տայ քեզ պարոն Շահումեանցը: - {Ոչ} ոքի չեմ ցոյց տալ գիրը, - ասաց պառաւը, -

ակից, " հայրդ չէ՞ եկած դեռեւս ": - {Ոչ}, - պատասխանեց Մանուշակը: - Զարմանք

լինէր. լաւ որ մի օտար մարդ չկայ, եթէ {ոչ}, խայտառակ կը լինէինք քաղաքի մէջ, թէ Թ

ոչինչ խօսած չէի. եթէ լաց էին լինում, {ոչ} թէ կամենում էին իւրեանց պարկեշտութիւնը

ս ինչ պատճառով: - Գալը եւս չգիտեմ, {ոչ} թէ պատճառը, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլո

խօսութիւնը այնպէս շուտով կատարուեց, որ {ոչ} ոք ոչինչ չհասկացաւ, պատճառ, Շահումեան

- Փոքր ինչ նման պատասխանեցիր, բայց {ոչ} կատարեալ. պատճառ, մարդու հոգի ունենալ

րա արժանաւորութիւնքը եւ պակասութիւնքը, {ոչ} թէ համեմատելով այլ կենդանիների հետ, որ

դը ամենայն կողմից, դարձեալ կրկնւմ եմ ` {ոչ} ֆիզիկական կողմից, այլ բարոյապէս եւ հոգ

տկեր է Աստուծոյ, իսկ անարժանը ամենեւին {ոչ}: Այս միջոցին Մանուշակը, հասարակ ս

յն պատճառով, որ կարող է սիրել, եւ այս {ոչ} այնպիսի սէր է, որ գազանք եւս ունէին իւ

դեռեւս այնքան, որքան հարկաւոր էր, եւ {ոչ} արծաթասէր մարդերի նման, որոնց հաւաքելո

իպուածում նա Աստուծոյ պատկեր է, ապա թէ {ոչ}, առանց Աստուծոյ գործերը գործելու եւ դե

, որ դուք եւս գնում էք ղահուէտուն, եւ {ոչ} նորա համար, որպէս թէ դուք եւս կցորդ էի

ա կարծում էր, որ ուղիղ տասն եւ մինին, {ոչ} մի րոպէ աւելի, ոչ մի րոպէ պակաս, պիտո

ւղիղ տասն եւ մինին, ոչ մի րոպէ աւելի, {ոչ} մի րոպէ պակաս, պիտոյ է տեսանէ Շահումեա

նայում էր այս եւ այն կողմը, եւ ահա՛, {ոչ} ոք չկար: Նա բարկացաւ ժամացոյցի վերա

որ ուշաթափութիւն պատճառեց Մանուշակին, {ոչ} աւելի, ոչ պակաս մի սպիտակ կատու էր, ո

ութիւն պատճառեց Մանուշակին, ոչ աւելի, {ոչ} պակաս մի սպիտակ կատու էր, որ լսելով պա

նկանում էր ամուսնանալ Շահումեանցի հետ, {ոչ} այն նպատակով, որ հարստի կին դառնայ, ա

ւշակի գրկախառնութիւնը ծառերի մէջ, թէեւ {ոչ} այնքան պարզ. պատճառ, օդը շատ թանձր լի

ն կապոյտ, լերդագոյն, երեքի բերանի մէջ {ոչ} մի ատամ չկար: Երկայն եւ չոր քթերը, հա

ը... Չկային այնուհետեւ մէջտեղումը {ոչ} ձոր, ո՛չ պառաւներ, ո՛չ խարուկ, ո՛չ պ

յնպիսի զօրութիւն է, այնպիսի ոյժ է, որ {ոչ} եթէ շիլ աչքը կարող է ուղղել, այլեւ կտր

զարի մասին, եւ ես շատ ուրախ կը լինեմ, {ոչ} թէ վերայնոցի համար. Աստուած մի արասցէ

ղլուի աղջկանից, ինչպէս ես լսել եմ, նա {ոչ} թէ իմ հրամանովը պիտոյ է վարուէր, այլ ք

. Խնդրում եմ. մի այլ բան ընծայիր, եւ {ոչ} մատանին... - Ի՞նչ պատճառով մատանի

ատանին... - Ի՞նչ պատճառով մատանին {ոչ}. շատ գեղեցիկ շինուած է, քարը թանկագին

յրս ասել էր ինձ, բայց եւ հրամայել, որ {ոչ} ոքի չբանամ այս գաղտնիքը: - Իմ խելքս

մուսնու մահը չիմանաս այլ պատճառից, եթէ {ոչ} մատանուց, քո ամուսինը փեսայանալուց յառ

նզգամութեանը, այն ժամանակ Վարդ-Խաթունը {ոչ} եթէ միայն կը ստանար Անզգամութեան վարդապ

փակուած իւր սենեակի մէջ, եւ դողում էին {ոչ} թէ միայն ձեռք ու ոտքը, այլեւ բոլոր մար

մանակ նզովքով պարտաւորել էր իւր որդին, {ոչ} ոքի չբանալ մատանու գաղտնիքը, թէեւ չնայ

ի՛նչ առնես, այդ եւս մի յիմարութիւն է, {ոչ} այս, ոչ այն, յանկարծ հարսանիք պահանջե

ս, այդ եւս մի յիմարութիւն է, ոչ այս, {ոչ} այն, յանկարծ հարսանիք պահանջել. ես ստ

ս չէ բարկանում իմ վերայ: - Ամենեւին {ոչ}, հայրի՛կ, ես... - Գիտեմ զաւա՛կս

, թողումք նորա ուսումը եւ կրթութիւնը, {ոչ} թէ այսպիսի քաղաքավարի նամակ գրէ եւ հրաւ

ւթիւնը համարում էր գտանել սրտի մէջ, եւ {ոչ} մի ժանգոտած ութը փութանոց եւ երեք չորս

ակիչ հարուած: Հօր երեսը չէր ցոյց տալիս {ոչ} դրական եւ ոչ բացասական նշան: Նա բաւակա

: Հօր երեսը չէր ցոյց տալիս ոչ դրական եւ {ոչ} բացասական նշան: Նա բաւական սառն կերպով

համար. սորա միջոցին վերստին զարթնում է {ոչ} թէ միայն հին հայկական դպրութեան ուսումն

իմացական նորոգութիւնը պիտոյ է կատարուէր {ոչ} թէ բուն Հայաստանի հողի վերայ, այլ՝ Հա

ու կրօնի հետ եւ այդպէս եղել է իւր ազգին {ոչ} թէ արդիւնաբեր, այլ վնասաբեր եւս, այլե

նալ, որովհետեւ այլապէս կարողացած չէր, {ոչ} ով չունի իրաւունք։ Նա Հայկական դպրութե

հանդերձ պէտս ունէր նպաստից, եւ առ այս {ոչ} ոք այնպէս կարող էր օգնել ուղղափառ եղելո

ց եւ թէ հայկաբանութեան, ընդդէմ դնէր եւ {ոչ} թոյլ տայր ասելով, դեռեւս չէր դիպող ժամ

էճ 'ի մէջ Մխիթարեանց եւ Քօլլեճեանց, որ {ոչ} ունէին զայս փօլիթիքա. մինչեւ յետ բազու

ր նոյն իսկ հոմաձայն փօլիթիքա նոցա, որք {ոչ} յայտ յանդիման ցուցանել կարէին յերկիւղէ

նդիման ցուցանել կարէին յերկիւղէ նոցա եւ {ոչ} 'ի բաց վտարել զայն, ազգասիրութիւն առդն

անք գտին հնարս, վասն որոյ եւ թեթեւացան {ոչ} սակաւ, որով եւ յայլ կերպարան շրջեցան ի

Հ. Եղիա եւ Հ. Փիլիպպոս եւ այլքն. եւ {ոչ} թէ այն անձինք, որ յետոյ առ հարկի ստիպե

ւոր ջատագովք Հայոց, եւ 'ի վանս իւրենաց {ոչ} անդադար խօսէին եւ խորհէին եւ գործէին առ

'ի ճարել զարդարացումն Հայոց, եւ իբր թէ {ոչ} կրթէին զմանկունս իւրեանց նովին տոգորմամ

տութիւն, եւ չլինէին պատճառ չարեաց, եւ {ոչ} եւս պարտ էին կրթել այնուհետեւ զմանկունս

ցանելով զմիտս նոցա այնու պաշարմամբ, եւ {ոչ} իսկ պարտ էին դրոշմել 'ի գիրս իւրեանց զե

աւոր ասացուածս կուսակցութեան Հայոց, եւ {ոչ} եւս պղտոր ջուր արբուցանել հետեւողաց իւր

չ եւ խութ եւ մի 'ի լաբիւրինթոսի շրջիլ, {ոչ} գտանելով զելս, որոյ վասն եւ միշտ զկեղծ

անց Վենետիկեցւոց, արդեօք յԵւրոպա գոլով {ոչ} ուսուցանել իւրայնոց զլեզու Եւրոպացի առ

նէին իւրեանց վշտի եւ ցաւի դարմանը, եթէ {ոչ} մի գաղափարական եւ աննիւթ աշխարհի մէջ։

ուցանելով այլապէս չկոչել Աստուածը, եթէ {ոչ} հօր անունով եւ սորանով մերժեց գաղափարը

զգերից կոյր եւ անպայման հաւատ. հաւատ, {ոչ} թէ անմիջապէս դէպի Աստուած, այլ պապի մի

ւ հասկանալ Սուրբ գիրքը եւ հարկադրուած է {ոչ} թէ սրտի վկայութեամբ, այլ մեքենական հպա

ն ունէիր տալու, սիրելի՛ ընթերցող, եթէ {ոչ} բուն ստրկական, ազատութեամբ դիմակաւորու

անել այդ միաբանութիւնը ոտքի վերայ, եթէ {ոչ} այն պայմանով, որ այդ միաբանութիւնը, խ

ութեան յառաջ շարժող զօրութիւնը բղխում է {ոչ} մի աղբիւրից, ինչպէս Մխիթարի մէջ, այլ

ազգի մատենագրութեան վերայ եւ այնուհետեւ {ոչ} այն խորհրդով, որ ծառայեն լուսաւորութեա

ջի մերայնոց) զամենայն զբանսդ, ընդ որ {ոչ} սակաւ ուրախ լեալ նոցա, փառս մատուցին տ

յանձն էի արարեալ դատաստանի ո՛չ այսր եւ {ոչ} այնր, այլ սրբոյ եկեղեցւոյ զի դատեսցէ ո

ստուածաբան վերաձայնեալք. զարմանք են զի {ոչ} ոք 'ի նոցանէ իշխեաց ցայժմ ախոյեան ելանե

անն։ Բայց քանզի ուրուական իմն էր այն, {ոչ} երբէք հանի 'ի վեր եւ սակայն պատրաստեալ

ողք հանին 'ի վեր եւ սկսան անձրեւել նետս {ոչ} յիմ վերայ, այլ 'ի վերայ հասարակութեան

առաջի ձեր, մխեսցին նետք ձեր յաչս իմ եւ {ոչ} յաչս այլոց. " Նետք տղայոց եղեն վէրք նո

մայր եւ իմ պաշտպան. եթէ կամիցի եւ եթէ {ոչ}, շատ է ինձ, այո՛ զի նա 'ի մայրենի իրա

ւմ, իսկ եթէ արդարութիւնն կենդանի գոլով {ոչ} կամիցի առնել, զոր արժանն է, բազուկն ա

։ Գիտասջիք, զի ազգն համօրէն յոտին է. {ոչ} կարգաւորք միայն, այլ եւ Հայ բազմութիւն

յ բազմութիւնք սկսեալ 'ի ծագաց աշխարհի, {ոչ} դառնութեամբ սրտի, որպէս յոսոխն նշմարի

ան բողոքելով առ ամենայն տէրութիւնս. եւ {ոչ} իսկ դադարէ մինչեւ ոչ տեսցէ զիրաւունսն,

յն տէրութիւնս. եւ ոչ իսկ դադարէ մինչեւ {ոչ} տեսցէ զիրաւունսն, ոչ լռէ որպէս կարծի ա

իսկ դադարէ մինչեւ ոչ տեսցէ զիրաւունսն, {ոչ} լռէ որպէս կարծի այլ գօտեւորեալ զինուորի

է որպէս կարծի այլ գօտեւորեալ զինուորի, {ոչ} ասելով ըստ թշնամեաց - ոչ կերիցուք եւ ոչ

եալ զինուորի, ոչ ասելով ըստ թշնամեաց - {ոչ} կերիցուք եւ ոչ արբցուք մինչեւ ջնջեսցուք

ոչ ասելով ըստ թշնամեաց - ոչ կերիցուք եւ {ոչ} արբցուք մինչեւ ջնջեսցուք զԱբբայեանսն,

բբայեանսն, այլ թէ ո՛չ ննջեսցուք մինչեւ {ոչ} տեսցուք զխաղաղութիւն սուրբ եկեղեցւոյ,

ռանց քննութեան։ Եկեղեցին Քրիստոսի բերս {ոչ} սաղարթի։ Բայց արդ յի՞նչ իրաւունս հաստա

ամս ընթերցան եւ քննեցին թշնամիք եւ ինչ {ոչ} գտին, ա՞յժմ գտանեն։ Եւ զի՞նչ արդեօք ա

ապա ժողովուրդք, - ընդէ՞ր- ասեն- եւ դուք {ոչ} աշխատիք յօրինել զգիրս։ " Չկարեմք " ասե

զգիրս։ " Չկարեմք " ասեն։- Ընդէ՞ր ապա {ոչ} ներէք կարողաց։ " Զի խոչընդակ են մեզ "

րէ յուզին այսպիսիք իրք։ Բայց թէ զիա՞րդ {ոչ} նշմարեն զայսն նշմարողք, ինքեանց է գիտե

ղախորհուրդ քաղաքացեացս համօրէն, յառնել {ոչ} եթէ ընդդէմ թշնամեաց, այլ 'ի պաշտպանութ

Եւ ես ասեմ- ասես եւ լսեմ, եւ ընդունիս {ոչ} ։ Ահաւասիկ երեքտասաներորդ Գրիգոր սրբազա

ո՛չ անհարազատ գտանէր, դու զի ասես։ " {Ոչ} քննութիւն եւ ոչ հարցումն, այլ զինչ սրբ

տանէր, դու զի ասես։ " Ոչ քննութիւն եւ {ոչ} հարցումն, այլ զինչ սրբազանն ասէ, այդպ

քեզ, թէ զոր ոչն ախորժես, ծանր լսել եւ {ոչ} ընդունիս, ո՛չ յայս նիւթ միայն, այլեւ

։ Այս հուր օր յօրէ բորբորքեալ տոչորէ եւ {ոչ} ունի շիջանիլ հնարիւք առանձին մարդոյ։ Հ

ն որ գլուխ եկեղեցւոյն Քրիստոսի. ապա թէ {ոչ}, կատարածն հայի 'ի յատակս դըժոխոց։ Այո

նոցա որպէս իտալական ճիզուիթների, բայց {ոչ} աւելի։ Ի՛նչ կարելի բան է, որ մի մ

սել է թէ՝ յոյս ունի իւր պաշտօնից ստանալ {ոչ} թէ միայն այն արծաթը, որ պահուցել էր յառ

տերից մինն է։ Այս ծանր խօսքը ասում ենք՝ {ոչ} թէ նայելով ազգի այժմեան սառնութեանը դէպ

ան սառնութեանը դէպի ուսումնականութիւնը, {ոչ} թէ տեսանելով այժմեան անսրտութիւնը դէպի

երի փախչելը լուսաւորութենից, կարծում է՝ {ոչ} թէ այդ բանը եղած է միայն իւր օրերումը,

ետք ու աշակերտք։ Մեք կը պատասխանենք, եւ {ոչ} մի։ Ո՛չ թէ միայն չունի ազգը աշխարհական

դպրոց տղաների եւ աղջիկների համար, այլեւ {ոչ} եկեղեցականների համար, որի վերին աստիճան

, որոնց միջնորդութեամբ կարելի էր ստանալ {ոչ} երազում, այլ արթնութեան մէջ Մագիստրոսնե

ունել] ի գլուխ [զդաբնեայն] պսակ՝ [եթ է {ոչ} այնմ], որ [կորովի] մտացն [հնարագիտութե

ն է ի պէտս պատմաբանական գիտութեանց, եւ {ոչ} թե առ ի յունարէն եւ հռոմէաբար գրել եւ խ

վերընձիւղեալ յարմատոյ անձնասիրութեան եւ {ոչ} իսկ ի թեթեւամիտ փառամոլութենէ յականաւոր

էր հինն լեզու, թերեւս եւ անպիտան, առ {ոչ} ունելոյ յինքեան զկենդանարարն նիւթ յագու

բարձութեան առաջնորդականին մտաց, սխալել {ոչ} համարիմ. բայց այս գուցէ ներելի աբեղայի

տեւ հայախօսութիւն թարգմանչաց աղբերանայր {ոչ} ի կենդանի եւ ոճոյ խօսից] պաշտելոյ առ ազ

ւ այս իսկ է զի հայախօսութիւն հեղինակացս {ոչ} այնքան հայախօսութիւն տեսանի, որքան հել

ս այժմ, նոյնպէս եւ ի ժամանակս յայնոսիկ {ոչ} երբէք կարող գտեալ արմատ արձակել ի սիրտ

ի գրականութիւնդ այդ՝ թէպէտ մնալ այդպէս {ոչ} կարէ, ըստ որում առ դուրս գայ ժամանակին

ստակեալ մի գրականութիւն հռոմահայ, բայց {ոչ} բուն եւ հարազատ հայկական]: Եւ գրուածք

մանց մատենագրեցին [դժուարիմաց, այո՛ եւ {ոչ} իսկ հարազատ հայկական հոգով], մի՞թէ արժ

հասկանալի ընթերցանելեացն. [բայց ասոքիկ {ոչ} պահանջին, դոքա] սքանչանան [միայն ընդ]

՛չ ունի: Եղկելի՛ ճշմարտութիւն]:: {Ոչ} կարացեալ ցայս վայր իմաստնոց հայոց՝ շօշ

սուտ դատողութիւն, որ չէ այլ ինչ, եթէ {ոչ} հնար իմն արուեստակեալ առ ի խաբել զազգին

պրոցականաց ընդդէմ նորոյս իտալախօսութեան {ոչ} այլ ինչ պտղաբերեցին, եթէ ոչ քաջալերելո

ախօսութեան ոչ այլ ինչ պտղաբերեցին, եթէ {ոչ} քաջալերելով զժողովուրդն արձան զանմահ եր

ոնալ վարին ընդ ամենայն ազգս եւ ազինս եւ {ոչ} ոք ուժ է ճակատ յարդարել ընդդէմ ներգործո

Զայսպիսի ամեն հարկաւոր] հոգաբարձութիւն [{ոչ} ուրեք տեսանիմք առ ի մերng] աստուածաբան

րտ պատերազմի ընդդէմ առողջ դատողութեան, {ոչ} կամելով ունկն մատուցանել օրինաւոր բանից

ր եւ եթ. բայց այն լեզուագիտութիւն, որ {ոչ} ճոխացուցանէ զմիտս ուղիղ գաղափարօք եւ ճի

անի], վիհ մեծ անանցանելի [առ ի մէնջ]: {Ոչ} շատացեալ ժամանակին եւ այսու զոհագործութ

իմ է: Յունաց եւ Պարսից, կրէ նեղութիւն {ոչ} սակաւ, ի չունելոյ զոք գրիչ ճարտար, զի

ն, որում եւ տենչալի նշխարացն այլք՝ եւ {ոչ} մեք, արժանի եղեն ընդունակութեան ":

ի թիւս այլոց հեղինակաց հնոյն Հայաստանի {ոչ} կամեցան եւ զսորայս պսակել պատմութիւն,

ի թագաւորութենէ, եւ ի մատենագրաց, ինչ {ոչ} տեսանեմք այնուհետեւ, բայց եթէ հարուած

եզ ընթացք Մխիթարա՛յ Սեբաստացւո՛յ, զայդ {ոչ} ուրանամք. բայց պատճառ ցաւելի իրողութեա

պարտի խօսիլ ի լեզու հասկանալի, այլ թէ {ոչ} ասողն լիցի խուց եւ լսողն դուժ: Մատենագ

ջալերք առողջամիտ հայրենասիրաց: Ի հարկէ {ոչ} հրամայելով նմա որպէս իւրեանց ծառայի, ա

ռ ուրացութեան զեկեղեցին Հայոց, բայց եւ {ոչ} գովեմք զայրն այդպէս ընթացեալ: Ինձ թուի

րն այդպէս ընթացեալ: Ինձ թուի, թէ առ ի {ոչ} անիրաւել առ Մխիթար հաւատափոխ, պարտ էր

եմ աղճատեալ եկեղեցւոյն Հռովմայ, յորում {ոչ} այնքան Աստուածայնոյն պաշտեն պատուէր հրա

ի վեր քան զհռովմէական եկեղեցին, չէր եւ {ոչ} ինչ ստոր կամ նուազ քան զայն: Եւ զի՞արդ

ինուած հին հայախօսութեան, այդորիկ վասն {ոչ} ուրանալ զմեր շնորհապարտութիւն առ նոսա.

ծիք է անհիմն ռամկական, եւ այն սեպհական {ոչ} բոլորից՝ այլ ոմանց նախապաշարեալ անձանց

ր հասարակութիւնն մեր, որ ի Զմիւռնեայ, {ոչ} թողցէ զաշխատութիւն քրտնավաստակ հեղինակի

ց մեր պարոն Մեսրոպ Դաւթեան Թաղիադեանց, {ոչ} սակաւ քան զայր աշխատասէր զանազան աշխատո

ւթեան, եւ ո՞վ արդեօք յերկուանալ իւրում {ոչ} խղճահարեսցի, թէ պարոն Թաղիադեանցն զվառ

թիւնք նորա ծերացեալ հայախօսութեամբ, զի {ոչ} ոք ի հեղինակաց 18 եւ 19-երորդ դարուց աշ

ն դարս, զի ի հինգերորդ նուիրական դարու {ոչ} ամէն ոք Եղիշէր ոչ ամեն ոք Խորենացի եւ ա

երորդ նուիրական դարու ոչ ամէն ոք Եղիշէր {ոչ} ամեն ոք Խորենացի եւ այլն. այլ գտան եւ

եւ մի այլ պահանջելի, որում մինչեւ այժմ {ոչ} ոք ի Հայս Ռուսաստանեայց ուշադիր եղեւ եւ

կան դարուց, յորս կեցին դպրոցականք: Եւ {ոչ} յաջողեցաւ այդպիսեաց տեսանել զցանկութիւն

ասն ուսումնասէր օրագրին Սինկափորայ, զի {ոչ} կարացաք ցայս վայր ժամանակի ճանաչել զնպա

այլս թուի մեզ զարմանալի, մինչեւ ինքնին {ոչ} բացայայտեսցէ զիւր նպատակ եւ պատճառ այդո

հոգին, տարագիր է յօրագրէ անտի, յորում {ոչ} զվերջին տեղին ունին ամսական առեղծուածք

րութիւնք առ Հայս Տաճկաստանի եթէ շատ ինչ {ոչ} արարին վասն ազգի, գոնեայ ոչ վերջացան ի

թէ շատ ինչ ոչ արարին վասն ազգի, գոնեայ {ոչ} վերջացան ի [1 անընթ. ] հետէ գուն գործել

ց Ճեմարանի: Մանրամասն պատմություն առնս {ոչ} նուազ երեւելոյ ի խումբս եկեղեցականաց մե

ն. այլ ի վերջէ լքեալ զօտարին եկեղեցի, {ոչ} տարակուսեցաւ դիմել առ իւրն եւ ախոյեան հ

ակել ի դաւանաբանական գիտութեան, ընդէ՞ր {ոչ} մատենագրեաց ի լեզու հասկանալի եւ գործած

սի երկասիրութեանց, որք չեն այլ ինչ եթէ {ոչ} բացայայտութիւնք իրաց այլով տարազու, փո

եւ միանգամայն զոճ բանին. զայդ ի վճռել {ոչ} գոյր դժուարութիւն, այլ զայսմանէ բան լի

խղճի մտացն վկայելոյ, չեն այլ ինչ եթ է {ոչ} խառնուրդ հին եւ նոր հայախօսութեան, ոչ

ոչ խառնուրդ հին եւ նոր հայախօսութեան, {ոչ} սառն իմն եւ ոչ ջերմ, այլ գաղջ... Լսել

ն եւ նոր հայախօսութեան, ոչ սառն իմն եւ {ոչ} ջերմ, այլ գաղջ... Լսելով լուիցեն զբար

րդարեւ, այլ խորհուրդ նորա իրագործեալ է {ոչ} նորոգութեամբ հին լեզուի, այլ նորոյն հն

ւց աստի մարմնացեալ է յունական գենդաւրոս {ոչ} հին եւ ոչ նոր, այլ յաղագս անուանելոյ ն

րմնացեալ է յունական գենդաւրոս ոչ հին եւ {ոչ} նոր, այլ յաղագս անուանելոյ նորա զմասնի

ղցր էր տեսանել զբանասիրական քննութենէ ( {ոչ} վասն ազգին առ հասարակ, այլ հայագիտաց)

է յայտնի միայն պատուական հեղինակին: {Ոչ} ուրանամք բնասիրութիւն նորա, զորոյ ապաց

վանիմք զայդ ամենայն մեք ինքնին, թէ մեք {ոչ} երբէք կարեմք զուգընթաց լինել արշաւանաց

լ դոցա զօրհանապազն գանգատ ժողովրդեան առ {ոչ} հասկանալոյ նորա գրուածս ի լեզու Հայ. մ

անց՝ զԿիկերոնեան ամբիոն: Զայս առնելով {ոչ} իմանամ թէ Հայք իսկ եւ իսկ ընդ նորոգել գ

ն, ապա արժան էր զցրտութիւնն ջեռուցանել {ոչ} սառնամանեօք, այն հրով, լուսով զխաւարն

ալ եւ զպակասութիւն ի հնոյ անտի լցուցեալ {ոչ} տարաձայն կերպարանաւորութեամբ ըստ քաղաքա

եալ կատարելութեամբ, ո՞ր լեզու զառաջինն {ոչ} կակազեաց, տակաւ առ տակաւ չմշակեցաւ: Ս

րեն յինքեանս զնմանութիւն որձաքարի, յոր {ոչ} երբէք ծաղկեցաւ ծաղիկ եւ ոչ իսկ խոտ դալա

ձաքարի, յոր ոչ երբէք ծաղկեցաւ ծաղիկ եւ {ոչ} իսկ խոտ դալարի: Հին սովորութիւն է,

գասիրութեան միայն. ի նմա բնակի ոգի ինչ {ոչ} աստուածային, որ միջնորմ արկանէ ընդ ընկ

լ թէ պարտապան էաք ըստ բարոյական իրաւանց {ոչ} միայն զանձինս հոգալ, այլ եւ զընկերն.

յն գիտէին զզիարդն եւ զորպէսն. ամենեւին {ոչ}, եթէ կամեցեալ էր դոցա յորդորել եւ քարո

, առ ի՞նչ արդեօք ձգտեն միտք դոցա, եթէ {ոչ} համոզել զժողովուրդն արծաթով պատել զորպի

կերտուածոց յորս, որպէս ասաց Աստուած, {ոչ} բնակի ինքն որպէս ի ձեռագործս, այլ ի հե

մ չիցէր, սապէս զպատմութիւն մարդկութեան {ոչ} հանդիսացուցանէր զխայտաճամուկ ծիր ի սկզբ

զանձրեւ յերես երկրի անձրեւեալ, իսկ եթէ {ոչ} այսպէս, ուրեմն տարագիր է ի մտաց Հայոց

ասարակաց: Ըստ մեզ Հայք իբրեւ ժողովուրդ {ոչ} պատմականք ( իմա դու ինձ զբառդ անձուկ նշ

ել որպէս ի հարսանիս, այսպէս եւ մուսայն {ոչ} երբէք մերձենայ, եթէ ոչ շարժեալ ի հանգա

սպէս եւ մուսայն ոչ երբէք մերձենայ, եթէ {ոչ} շարժեալ ի հանգամանաց եւ ի զօրութենէ գոր

, զի ողբք եւ հառաչանք, լաց եւ արտասուք {ոչ} երբէք կարեն առաջնորդել յանվեհերութիւն ե

ւս այսպիսի գաղափարք զգեստը, ժողովուրդն {ոչ} ճանաչել եւ ոչ հասկանալ, իսկ մեք գիտեմք

ափարք զգեստը, ժողովուրդն ոչ ճանաչել եւ {ոչ} հասկանալ, իսկ մեք գիտեմք արդէն, թէ որ

ոյն առթել զհրճուանս, զի զգայութիւն մեր {ոչ} ենթարկի կրաւորաբար նորին, ներգործութեա

լիս աւանդել ազգին այնու, զոր ընթերցեալ {ոչ} խելամուտ լինէր գրելոցն, այլ եւ հրճուէր

նին ինչ ինչ անսովոր ականջաց նոցա, բայց {ոչ} երբէք սատար լինին յառաջանալոյ ի նոր հայ

լ զպատուական եւ զսիրելի հայրենակիցս մեր {ոչ} վերջանամք յառաջ բերել եւ զայս զի առ ի լ

մեծք, զորս չկարեմք տեսանել բացերեւ եւ {ոչ} զյաջորդս, որք ի թագչողս իսկ թագուցեալ

որոց վասն չիք ճշմարտութիւն յաշխարհի: " {Ոչ} զչար գործ է, ատեայ զլոյսն, զի մի յանդ

իս, թէ ինքեանք ոչինչ այլ բան չեն, եթէ {ոչ} Պապի արբանեակներ եւ Հռովմէական եկեղեցու

շղթաներ, հաց չէր ուտում այլ կերպ, եթէ {ոչ} մոխիր խառնած հետը։ Կոշտ շորեր հագած մա

ս փողոցներում՝ ողորմութիւն հաւաքելով։ {Ոչ} ոք նորա մօտ չէր գալիս, ամենեքեան փախչո

ի համար չէ բորբոքել այս պատերազմը, եթէ {ոչ} նոցա նախկին մտադրութիւնքը խանգարելու եւ

ռովմի աթոռը ինքը իւր ազատ կամքովը առանց {ոչ} ոքի համաձայնութեան սեպհականել էր իւրեան

անդ յարմար էին։ Եթէ նոցանում չ'երեւէին {ոչ} մի բանի ընդունակութիւն, որ Կարգին հարկ

ալ միմեանց մասին։ Այս կանոնը դրուած էր {ոչ} միայն այն պատճառով, որ իմացուի Յիսուսե

կանչել Պօրտուգալացիքը՝ համոզելով, թէ {ոչ} ոք նորանցից լաւ չ'գիտէ թնդանօթի գործածո

մենայն կարգի եւ հանգստութեան կործանումը {ոչ} միայն այս թագաւորութեան մէջ, այլ եւ բո

անեն իւրեանց ճշմարտութիւնը։ Այս բաները {ոչ} այլ ինչ են, եթէ ոչ յայտնի ապացոյց եւ ք

ւթիւնը։ Այս բաները ոչ այլ ինչ են, եթէ {ոչ} յայտնի ապացոյց եւ քարոզ, թէ այդ Յիսուս

ւսուցանել Կլերմոնդեան Կօլլեգիումի մէջ, {ոչ} թէ միայն Աստուածաբանութիւն, այլ եւ բոլ

պակասութիւնը խոստովանել կամ դատապարտել {ոչ} թէ միայն յանցանք չէ, այլ առաքինութիւն

րդարադատութեան աչքից վարագուրողը, բայց {ոչ} երբեք մի ամբողջ ազգ, որի անդամներից մի

նդամներից մինը գործել էր այդ յանցանքը. {ոչ} երբեք մի ամբողջ ազգ, որ դատապարտելով յ

քով հանդիսատես լինել այդպիսի ոճիրների. {ոչ} երբեք մի ամբողջ ազգ, որ չէր կարող իւր

կամ նորա պակասութիւնքը ծածկելու: {Ոչ} երբեք պիտի չառաջանայ ազգը, հետեւելով հ

ազգը, հետեւելով հին խելքերի դրութեան: {Ոչ} երբեք պիտի յառաջանայ ազգը, հետեւելով մ

ենք հասարակաց իրաւունքի պաշտպանութիւն: {Ոչ} ոք չէ կարող յանցանք գործել առանց ուրիշի

ել առանց ուրիշի իրաւունքը յափշտակելու. {ոչ} ոք չէ կարող յանցանքը պաշտպանել առանց զր

նելու, ինչպէս արել է Կրօնական ժողովը, {ոչ} միայն քահանայութենից իսպառ զրկելու, որ

արին, թէ հոգեւորականք են ազգի համար եւ {ոչ} ազգը հոգեւորականների համար. ազգը ժառան

դոքա արտաքինք են, եւ Կրօնական ժողովը, {ոչ} երբեք համարձակութիւն ունի բռնաբարել կամ

" ասասջիր եկեղեցւոյն եւ եթէ եկեղեցւոյն {ոչ} լուիցէ, եղիցի քեզ իբրեւ զհեթանոս ":

ատգամաւոր չընտրեց յիշեալ անձերին, որով {ոչ} միայն քաղաքական ժողովի անդամ լինելու մի

նուած ու ճնշուած ազգը միջոց չէր ունենայ {ոչ} բարոյական, ոչ մտաւոր զարգացման:

ծ ազգը միջոց չէր ունենայ ոչ բարոյական, {ոչ} մտաւոր զարգացման: Այս ծրագրի իրա

վանքը պատկանում է բովանդակ հայ ազգին եւ {ոչ} թէ միայն թուրքահայերին եւ կամ որ աւելի

րգիս պատրիարքին ` ժողով հրաւիրել, բայց {ոչ} թէ Կանոնադրութեան կէտերի, կամ 12 տարի

ր իր ներկայ կերպարանքով Կանոնադրութիւնը {ոչ} միայն ետ է վերցնում Խաթթի-Հիւմայունով շ

բաղկանում էր քսան անդամից, մի բան, որ {ոչ} միայն սահմանուած էր Կանոնադրութեամբ, ա

վերաբերում է Երուսաղէմի հարցին, Դուռը {ոչ} միայն խախտում է Խաթթի-Հիւմայունը, այլե

ի են, ինչպէս բացայայտեալ պօլը. եւ այս {ոչ} միայն ընդհանուրին անհասկանալի, այլ եւ

, մինչ փոքր ի շատէ հայերէն սորված ենք, {ոչ} միայն հին լեզուն, այլեւ՝ նորը, որքան

ուր արժանաւորութեան հետ, շատ թոյլ է եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ անբնական։ Այո՛,

լ. այն ժամանակ պիտի՛ որ մեռնէր՝ առանց {ոչ} թէ շաբաթներով, օրերով, այլ եւ ժամերով

գործը այդ բարբառով գրել, որ կարդացողը {ոչ} միայն Աշտարակի վարքի, բարքի, այլ նորա

որա լեզուի վրայ էլ տեղեկութիւն ստանայ, {ոչ} միայն ազատ է այդ լեզուի մասին պատասխանա

ը եւ թերութիւնքը, բայց այսչափ միայն եւ {ոչ} աւելի։ Ինչպէս մի հեղինակի կարող ենք աս

ւցած կեանքի արդիւնքն են։ Յայտնի է, թէ {ոչ} մէկ մարդ պատասխանատու չէ, թէ մի որոշեա

շեալ տեղում այնպէս է ազդել բնութիւնը եւ {ոչ} այսպէս, թէ ինչի պատահել են այս կամ այն

ու չէ մարդը, ուրեմն պատասխանատու չէ եւ {ոչ} իսկ պախարակելի կամ ծաղրելի, եթէ մի սար

ֆիզիկաբար ո՛չ) միանալով պիտի դուրս գան {ոչ} որպէս թլպատութիւն կամ անթլպատութիւն, ա

ւնքի վերայ հիմնուած ուղղութիւն է այդ եւ {ոչ} պատահականութեան արդիւնք. որովհետեւ շատ

ասին ատեան ենք կանչում պ. Պռօշեանցին՝ {ոչ} ծաղրելու եւ ոչ պախարակելու մտքով, այլ

կանչում պ. Պռօշեանցին՝ ոչ ծաղրելու եւ {ոչ} պախարակելու մտքով, այլ կատարեալ բարեմտ

ւթիւն։ Բայց արգոյ հեղինակը ստրկանում է {ոչ} թէ հին լեզուի ոգուն եւ տրամաբանութեան,

ւնէր եւ սկզբունքից առաջ էր գալիս, թէեւ {ոչ} դրականապէս գործադրելի էր այդ սկզբունքը

ել նորան ժողովրդեան։ Նախ որ ոյ-ը ու-ից {ոչ} գեղեցիկ է եւ ոչ վսեմ. ու վերջաւորութիւ

եան։ Նախ որ ոյ-ը ու-ից ոչ գեղեցիկ է եւ {ոչ} վսեմ. ու վերջաւորութիւն սեռական աներեւ

. ինչ են այս նայելիսը, տեսնելիսը, եթէ {ոչ} ի տեսանել, ի նայել։ Ս տառը չպէտք է ըն

. ինչպէս՝ " գալուս տեղը տեսայ "։ Բայց {ոչ} միշտ գործ են ածում այս, որովհետեւ մենք

դնելը համօրէն ազգի հանրական կանոն է եւ {ոչ} մի տեղ չենք լսում նորան առանց վեվի։ Պ

վեվ կըսենք նէ, վեվ վեվ ալ գրելու է եւ {ոչ} ու կամ ւ, որ ծուռ հնչիւնը հաստատել չեր

ովվում է, իսկոյն վեվի ձայն է ստանում, {ոչ} ոք չէ լսում лезуи, lezoui, այլ лезви

բայց ի՞նչ ասենք այն պարոններին, որոնք {ոչ} միայն պարծենում են իրենց հին լեզուի գիտ

րութեամբ, այլ քսան երեսուն տարիներով, {ոչ} բարով, քերականութիւն են դաս տուել։ Պէ

խնդիր եւ ուրիշ բան չէ հասկացնում, եթէ {ոչ} այս թէ " նորա ձեռքերը ներկի մէջ են "։

իսկոյն հասկանում ենք, թէ նորա ձեռքերը {ոչ} թէ ներկի մէջ են, այլ ներկելու գործողու

քը, նոյնպէս եւ ուրիշ շատեր, մեզ պէս, {ոչ} բարով, գրողների պահպանութիւնք կամ թոյլ

տուութիւնք են, այս կամ այն պատճառով եւ {ոչ} թէ ժողովրդի ոգու կամ հանճարի ստեղծած։

նի՝ ճիւղեր, ճիւղե՞րի, թէ՞ ճիւղերու։ {Ոչ} լոկ այս բառի վրայ է մեր խօսքը եւ ոչ իսկ

ւ։ Ոչ լոկ այս բառի վրայ է մեր խօսքը եւ {ոչ} իսկ պ. Պռօշեանցի գրուածքի վրայ. այսպի

կարճութեան եւ ճշտութեան համար, ապա թէ {ոչ} ըստ-ը ինքն իրեն այն նախադրութեանց կարգո

ովրդին, իրաւունք երէք նորան։ Նախ՝ որ {ոչ} մի տեղ այդպիսի խօսակցութիւն չէ լսվում ժ

պատշաճապէս ներգործել տուր ինձ, ապա թէ {ոչ}, թո՛ղ ճնշուիմ դարերի ծանրութեան տակ։

ամբողջ ազգի մէջ սովորական չէ, կարող է {ոչ} միայն զարմանալ մեզ վրայ, որպէս մի ինքն

մեր խօսքերը ուրիշ բանի համար չեն, եթէ {ոչ} ուրիշի գրածը դատել եւ պակասութիւնքը երե

էնքը եւ բաղդասութիւնը սորվենք, այլ բառ {ոչ} այնքան շատ, այնուամենայնիւ այդ լեզուն

զ, բանի զօրութիւնը կը մնայ անյայտ, էլ {ոչ} Մարկոսը կարող է օգնել, ոչ բառարանը։ Ա

անյայտ, էլ ոչ Մարկոսը կարող է օգնել, {ոչ} բառարանը։ Այս պատճառով հին լեզուի առտա

լացնողքը բառերն են, եւ աշխարհիս երեսին {ոչ} մի լեզուում երկու բառ չկայ մաթեմաթիկաբա

ք այս կամ այն գաւառական բառի վրայ, եթէ {ոչ} կորստաբեր ազդեցութիւն կունենայ նոր լեզո

ացուին դէպի գրական լեզուի կենդրոնը, սա {ոչ} միայն չէ կարող ծաղկել եւ ուժ առնելով՝

պարտական ենք ընդունել այս կանոնը, բայց {ոչ} դրականապէս։ Տաճկաստանի նորահիւս հայ հե

միայն անհրաժեշտ եղած տեղը գործ դնել եւ {ոչ} թէ բան գործ շինել։ Իսկ բուն հին ձեւի գ

մական կեանքի, իսկ մեր հայերիս կեանքը, {ոչ} թէ առասպելների ժամանակ, այլ նաեւ շատ յ

համբուրելի հեղինակին օգուտ չբերէ, վնաս {ոչ} երբեք: Համարձակ կարող ենք ասել,

կը իր նկարագրած կեանքի վերաբերութեամբ, {ոչ} աւելի եւ ոչ պակաս, մի անխարդախ հայելի

րած կեանքի վերաբերութեամբ, ոչ աւելի եւ {ոչ} պակաս, մի անխարդախ հայելի է, ուր ցոլա

ղծութիւն, որպէս վիպասանութիւն, բայց, {ոչ} ձեւի մտածութիւնը եւ ոչ դէպքերի դասակարգ

նութիւն, բայց, ոչ ձեւի մտածութիւնը եւ {ոչ} դէպքերի դասակարգութիւնը կարող են, գոնէ

ր նոցա մօտ ուզելով պտուտ գալ, հեղինակը {ոչ} միայն շատ տեղ հարեւանցի եւ երկու խօսքով

արօտութիւն չկայ: Իսկ այն հեղինակը, որ {ոչ} ամէն բան ցոյց է տալիս ներգործողների ձեռ

ատում են երեւակայութեան օգնութեամբ, եւ {ոչ} միշտ աջողութեամբ, ծածկել: Պ. Պռոշեան

Արշաւրի միտքը իր քոյրը Սօսին տալ էր եւ {ոչ} խաբել, այդ պարզ երեւում է Հեթումի եւ ի

: Հայի պատիւը, որեւէ կերպով, եթէ {ոչ} բոլորովին փրկելու, գէթ մի մասնով պաշտպ

բ) Այն անտէր երազները մենք առնում ենք {ոչ} միայն որպէս աւելորդ ներմուծութիւնը, այ

փսիմէի վրայ երազում սիրահարուիլը, որին {ոչ} տեսել է, ոչ ճանաչում է եւ ոչ գիտէ: Մե

րազում սիրահարուիլը, որին ոչ տեսել է, {ոչ} ճանաչում է եւ ոչ գիտէ: Մենք չգիտենք,

լը, որին ոչ տեսել է, ոչ ճանաչում է եւ {ոչ} գիտէ: Մենք չգիտենք, թէ ինչ մտածենք այ

ճանում է հեղինակին եւ շատ տեղ երեւում է {ոչ} աւելի, քան թէ մի խեղճ տիրացու: Մ

րին ջուր ցօղել: Մենք հաւատում ենք, որ {ոչ} միայն աշտարակցիք, այլ եւ ուրիշ շատ հազ

զարաւորը կարդալով պ. Պռոշեանցի խօսքերը {ոչ} միայն չեն երկբայիլ այդ վարդապետութեան վ

նորա բովանդակութիւնը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} ներկայ անցքի ներկայ տեսարանի առաջուց ար

կախարդութեան հաւատացող, այդ բնական է, {ոչ} միայն մեզ հայերիս այլեւս եւրոպացոց եւ մ

պացոց եւ մինչեւ այն աստիճան բնական, որ {ոչ} միայն ինկվիզիցիոնը այլեւ եւրոպական կառա

ասանութեան խորհուրդը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} կախարդութեան էութիւնը եւ ներգործականութ

հետ, շատ թոյլ է կերպարանագործուած. եւ {ոչ} միայն այսչափ, այլեւ անբնական: Այո՛,

ն գործարանների կաթուածահարութիւնը, եթէ {ոչ} պիտի սպանէին իսկոյն, պիտի անշուշտ պատճ

ան է, որ Գարեգնի ողբի պէս կը լինի, որ {ոչ} բարով պիտի ասէր: Ազգային աւանդութ

գ անտիկեան ենք. իբրեւ քրիստոնեայ, եթէ {ոչ} նոյնպէս անտիկեան, ըստ որում առաջին երե

եր գործը: Մեր ազգութիւնը, մեր կրօնը, {ոչ} թէ վնաս կրելու չէ միջնադարեան ուղղութիւ

էեւ Հռովմից ազատուած, այնուամենայնիւ, {ոչ} միշտ վարդեր են քաղել իրենց այգիներից,

ն, եւ նոցայ հետ չէ մեր խօսքը: Մենք եւ {ոչ} իսկ ուզում ենք վրդովել նոցայ քունը. "

ք, ասել, որ այս բոլոր խօսք ու զրոյցքը {ոչ} թէ լոկ մեր հեղինակին չեն վերաբերւում,

մասնիկի հետ մենք հին հեղինակութեանց մէջ {ոչ} մի տեղ չենք տեսնում գործածած եւ այդ բոլ

Այս խօսքը գործ դրինք այն պատճառով, որ {ոչ} Մասիսը նման է իր պատկերին եւ ոչ Արագածը

ով, որ ոչ Մասիսը նման է իր պատկերին եւ {ոչ} Արագածը: Յայտնի է թէ այդ պատկերների վր

ենք որպէս ճշմարտութիւն: Մարդը, {ոչ} միայն ֆիզիկապէս, այլեւ բարոյապէս ենթակ

այնպիսի տեսարան, որի առջեւ տկարանում է {ոչ} լոկ մի մարդու, այլեւ բովանդակ մարդկութ

արդկութեան ուժը: Բնական երեւոյթքը թէեւ {ոչ} այնպէս սասանեցուցիչ, ինչպէս մի վուլկան

իանի վրայ, կամ Սահարի անապատում. թէեւ {ոչ} այնպէս ապշեցուցիչ, ինչպէս մի Ամազոն,

կամ մի ամերիկեան կուսական անտառ. թէեւ {ոչ} այնպէս կործանաբէր եւ մահառիթ, ինչպէս մ

իշ բանով չեն փարատուիլ, մերժուիլ, եթէ {ոչ} բնութիւնը ուղիղ հասկանալով: Ահա այս է

ճառը, որ ամէն բանական մարդ պիտի աշխատի {ոչ} միայն ինքը ուսանել բնութեան օրէնքները,

այդ սքանչելի կանթեղը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} սուրբ Հելմոսի կրակը, որ մի դիպուածում

նձին հատուածի էլեկտրականութեան մասին եւ {ոչ} բնաւ կարելի է թոյլ տալ այս տեղում: Ուս

եւ երկրագունգի էլեկտրականութեանը, բայց {ոչ} մի կործանաբէր կայծակի կերպարանքով: Երբ

եւ հաւատան, թէ այդ կրակները եւ լուսերը {ոչ} բարձր են ամպերից եւ ոչ առանց երկրի գործ

կները եւ լուսերը ոչ բարձր են ամպերից եւ {ոչ} առանց երկրի գործակցութեան [են] առաջանու

եան [են] առաջանում: Բնութիւնը, ինքը, {ոչ} թէ մի լոկ հրաշք է, այլ բարձր քան թէ հր

ի չափ խոտորմոնք չունին. " սահման եդ եւ {ոչ} անցանեն ": Այդ օրէնքներով կառավարւում

զի մեծ են գործք քո Տէր ". այլ նա, որ {ոչ} միայն ինքը չէ ուզում եւ չկամի իմաստասիր

ան հետեւելով չտեսնէ եւ չուսանի. " ինքն {ոչ} մտանէ եւ որոց մտանեն արգելու ": Նա, ո

ղը իր նամակների չորրորդ տպագրութեան մէջ {ոչ} միայն մանրամասն եւ հիմնաւոր կերպով խօսո

ուց գիտեն իմ ասածները: " Եթէ կոյրք էիք {ոչ} էր ձեր մեղ, բայց արդ տեսանէք եւ մեղքն

: Խաւարը, ո՛չ ինքն իրեն կը փարատուի եւ {ոչ} խաւարով կամ առասպելներով: Մեղադրե

րերից եկած անհամ քարերը: Թէեւ, այո՛, {ոչ} փոքր բան են սոքա, որովհետեւ բովանդակ դ

այնպիսի պատմութիւնք, ուր որսորդութիւնը {ոչ} վերջին տեղն ունի: Մենք, յատուկ այն դ

է. եւ պար գալ բազմութեամբ, խմբովին, {ոչ} այնպէս յամրաշարժ, ինչպէս մեր " կուռ բռ

գործը այդ բարբառով գրել, որ կարդացողը {ոչ} միայն Աշտարակի վարքի բարքի, այլ նորա լ

որա լեզուի վրայ էլ տեղեկութիւն ստանայ, {ոչ} միայն մեղադրելի չէ, ոչ միայն ազատ է այ

ութիւն ստանայ, ոչ միայն մեղադրելի չէ, {ոչ} միայն ազատ է այդ լեզուի մասին պատասխանա

անքի բնական արդիւնքն են: Յայտնի է, թէ {ոչ} մէկ մարդ պատասխանատու չէ, թէ ի՞նչի մի

շեալ տեղում այնպէս է ազդել բնութիւնը եւ {ոչ} այսպէս. թէ ինչի՜ պատահել են այս կամ այ

չէ մարդը, ուրեմն եւ պատասխանատու չէ եւ {ոչ} իսկ պախարակելի կամ ծաղրելի, եթէ մի սար

օսելով գործ դրինք աւերանք բառը, ապա թէ {ոչ} փիլիսոփայաբար ուղիղ մտածութեամբ ոչ դրակ

ա թէ ոչ փիլիսոփայաբար ուղիղ մտածութեամբ {ոչ} դրական կատարելութիւն կայ եւ ոչ դրական ա

ծութեամբ ոչ դրական կատարելութիւն կայ եւ {ոչ} դրական աւերանք մի չեղուի, որ ժամանակնե

նտեղ քիմիաբար միանալով պիտի դուրս գան " {ոչ} որպէս թլպատութիւն կամ անթլպատութիւն, ա

յս խօսքերը թող չվհատեցնեն նորանց, մենք {ոչ} թէ չենք ոզում, որ շատանան մեր հեղինակք

լութեան արժանի բաներ են եւ սոցայ ընդդէմ {ոչ} մեր եւ ոչ ուրիշի կողմից ասելիք կայ:

ժանի բաներ են եւ սոցայ ընդդէմ ոչ մեր եւ {ոչ} ուրիշի կողմից ասելիք կայ: Հեղինակ

որհակալութեան եւ յարգութեան է արժանի եւ {ոչ} ներողութեան, նա յանցանք չէ գործել, որ

ւրանալով, այո, շատ անգամ արատաւորելով {ոչ} միայն հեղինակի գործը, այլեւ նորա անձը

անակ հոյակապ նկարագրութիւնց մէջ չկայ եւ {ոչ} մի կեղծ գիծ: Սարերը, դաշտերը, այգիքը

երեսները պիտի արտադրէինք, դուրս ձգելու {ոչ} թէ բան, այլեւ բառ չկայ: Մենք հերիքանո

դուրս ա գալի քցում են, փառք աստըծու, {ոչ} ով չի մեռել, երես երեսի կ՚ըլնինք, էն

թէ այս մի քանի բանը մէջ բերելով, մենք {ոչ} միայն ինչ որ այս տեսակ ընտիր տեղեր կար

րմելին, - քեզ արքայութիւն ըլնի, կտրե՞ս {ոչ}. ինչ ունինք չունինք չորացել ա ": Բայց

ով երեք ոչխար է առնում թուրքից եւ Սօսին {ոչ} միայն մէկ հատ ցոյց տալիս, այլ պահանջու

էն մի ոչխարն էլ քեզ բաշխեցի. թող ասեն {ոչ}, Սօսը իր օրումը կաշառք ա կերել ":

... ": Քեզ որ տեսնում եմ, դու {ոչ} միայն օձի փուշ, մասթոդոնի ոլոքն էլ կը

կ բարոյական խոցերը, որ ծածկուած մնալով {ոչ} միայն կարող են փտիլ, այլեւ իրենց վարակ

Սոքա ընդհանուր մարդկութեան խոցեր են եւ {ոչ} լոկ մեր ազգին սեփական. թերեւս շատ, ըն

րհրդական առանձնութեան մէջ բողոքել, երբ {ոչ} ոք չէր լսում նորա բողոքը... Սօս

Արշամը իր սերունդի երեւեցուցիչն է. նա {ոչ} միայն ընդունում է այդ դառը խօսքերի ճշմա

լ չեն: Սօս եւ Վարդիթերից ` գոնէ՛, եթէ {ոչ} ուրիշ աղբիւրից, շատերին յայտնի է, թէ

էս իրէք օրը իրան տարեկան ղաւուրմէն անի {ոչ}, բրդին հո, էլ հեսաբ չկայ. ըտով էլ չե

արդքը մայիսին գրեթէ ազատ են, որովհետեւ {ոչ} թաղելու, ոչ էտելու եւ ոչ այգեքաղի Ժամա

գրեթէ ազատ են, որովհետեւ ոչ թաղելու, {ոչ} էտելու եւ ոչ այգեքաղի Ժամանակ է, եթէ չ

ն, որովհետեւ ոչ թաղելու, ոչ էտելու եւ {ոչ} այգեքաղի Ժամանակ է, եթէ չասենք, որ նա

զուի եւ գնա՛յ նոցա քամակից: Առանց սոցա {ոչ} միայն չեղած օգտակարը չէ կարող ներս բերե

կարգ ծառ տնկուի այդ շուրթի վրայ: Բայց {ոչ} ծառ կայ եւ ոչ տնկելու դիտաւորութիւն: Ի

ւի այդ շուրթի վրայ: Բայց ոչ ծառ կայ եւ {ոչ} տնկելու դիտաւորութիւն: Ի՞նչ է պատճառը

ով մեզանից ի՛նչ ազգից է ծագում, ապա թէ {ոչ}, բուն տոհմական հայերը, չնայելով որ այ

ասում ենք նորանց էլ պիտի մերժէին որպէս {ոչ} բնիկ հայեր: Հազար տարի ազգի վրայ եղուա

ւ որոնց գաղափարը մէկ բառով տուող խօսքեր {ոչ} միայն նոր լեզուի մէջ, միայն մի որեւիցէ

ազգին, ուր եւ գտանուէին սոքա. ապա թէ {ոչ}, զուր էր ամենայն ջանք եւ մտածութիւնք ա

րելու համար հարկաւոր չէր ոտանաւորներ եւ {ոչ} խրթին եւ հին հայախօսութիւն, որ 19 դարո

ցուցած ազգի մէջ. այդպիսի ձգտողութիւնքը {ոչ} այլ ինչ էին, բայց եթէ մոլեռանդ թռիչք ե

երի կողմից անդարձ կամակորութիւն, ուրիշ {ոչ} այլ ինչ կարող ենք եզրափակել, այլ այս մ

ա մշակած չէ ինչպէս պահանջում էր հարկը, {ոչ} այլ ինչ է, բայց եթէ մին թարգման, որ մ

ան պատճառներ ունէր հին լեզուի այնպէս եւ {ոչ} ուրիշ տեսակ կազմութիւնը կամ ձեւակերպութ

առանց հարկի, առանց որեւիցէ ազդեցութեան {ոչ} մի խօսք աւելցնում է, եւ ոչ մի խօսք պակ

ազդեցութեան ոչ մի խօսք աւելցնում է, եւ {ոչ} մի խօսք պակսեցնում կամ այլայլում. այլ

ւ անխլելի՜ սեփականութիւն։ Մինչեւ այսօր {ոչ} մի մեռած մարդ, թէեւ շատ էլ ագահ եղած լ

ի երեւոյթ, իբրեւ մի ճիւաղ կը հալածէ եւ {ոչ} միայն ժառանգութիւն, այլեւ լոկ ընդունել

պարզ եւ յայտնի թշնամութիւն է մեռածին եւ {ոչ} սէր, որովհեհետեւ քո լաց ու սգով նորան

տեղը կտրեցիր քո ապրող ծառը, որովհետեւ {ոչ} չոր ծառի ճիւղը պիտի կենդանանայ եւ զարթի

թի՝ ապրող ծառի վրայ պատուաստվելով, եւ {ոչ} թարմ եւ զարթուն ծառը պիտի աճէ՝մեքենաբ

էին հնումը, տունդ կը մնայ դատարկ, եւ {ոչ} ոք չի գնալ, որ բնակուի նորա մէջ, որով

վրդի իրաւունքը բռնաբարելու եւ ուրանալու {ոչ} միայն բնութեան տեղական ( etnographique

րածութիւնը։ Տարածութիւնը ըստ ինքեան {ոչ} մեծ է եւ ոչ փոքր, մինչեւ որ մի ուրիշ՝

Տարածութիւնը ըստ ինքեան ոչ մեծ է եւ {ոչ} փոքր, մինչեւ որ մի ուրիշ՝ նորանից մեծ

տքը։ Եւ լեզուն, որ ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} մտքի յայտարարը, բնականապէս պիտի նմանի

բան չէ կարող լինել եւ չպիտի լինի, եթէ {ոչ} մտքի ձեւի ցոլացումը։ Սորանից պարզ ե

որ նոյն շորը շարժում է մեր ծիծաղը, եւ {ոչ} միայն այս չափ, այլ շատ անգամ եւ զզուա՜

է մեր հոգու գեղասիրութեան քաղցը, բայց {ոչ} պէտքերի քաղցը, եւ ամեն բանից առաջ եթէ

ն հաւասարակշիռը կը թեքուի եւ այնուհետեւ {ոչ} Ռաֆայէլի Մադոննան եւ ոչ Ափրոդիտին կարող

ի եւ այնուհետեւ ոչ Ռաֆայէլի Մադոննան եւ {ոչ} Ափրոդիտին կարող է փրկել մեր անձը։ Փ

կեանքին, բոլոր պէտքերին միահամուռ, եւ {ոչ} մասնաւորապէս այս կամ այն հոգեկան ցանկու

ն շատանալ։ Բայց այս օրինակները դրինք՝ {ոչ} թէ խոստովանելով հին լեզուի դրական գեղեց

կոկուին նոր լեզուի պակասութիւնքը, եթէ {ոչ} մշակութեամբ եւ գրի տակ ձգելով։ Ինչո՞վ

կ՚ազնուանան նորա ձեւերը եւ ոճերը, եթէ {ոչ} ուսումնասիրելով այդ լեզուն, գործ դնելո

ւնը կամ բաղդասութիւնը, նոր լեզուի վրայ {ոչ} Մարկոսը պատուաստեց եւ ոչ Կիրակոսը, բնո

որ լեզուի վրայ ոչ Մարկոսը պատուաստեց եւ {ոչ} Կիրակոսը, բնութիւնը, պատմական դէպքերը

ը Իսրայէլի անկաջից չկտրուեցաւ, բայց նա {ոչ} միայն չկամեցաւ լսել, այլ Մովսէսի քարոզ

՞ է այս բոլորը ուրանալ եւ քերել հանել։ {Ոչ} ոք ուրախ չէ, ոչ մէկին սիրտը չէ փառաւոր

րանալ եւ քերել հանել։ Ոչ ոք ուրախ չէ, {ոչ} մէկին սիրտը չէ փառաւորւում մեր յիշատակա

ի ծաղկեալ ժամանակը բանի վարդապետութիւնը {ոչ} զուր տեղը մինչեւ այն աստիճան էր հասուց

մաց։ Ահա այն սոսկալի վատաբաղդութիւնը։ {Ոչ} մի գաղափար, որ մարդկութիւնը արիւնի գնո

լ միմիայն լուսի մէջ, եւ " եւ խաւար նմա {ոչ} եղեւ հասու "։ Կարծեմ աւելորդ էր ասել,

ր է, որքան սեւ գոյնը իր սեւ լինելում։ {Ոչ} միայն մեր ազգի մէջ, այլ նաեւ շատ լուսա

՝ անհատներից։ Ազգը ուրիշ բան չէ, եթէ {ոչ} ժողով անհատների, որոնց մէջ կային հասար

, եթէ գտնէ այդ փիլիսոփայական քարը, ես {ոչ} միայն " աշակերտիմ եւ հետեւիմ ", այլեւ

ւ իմ գործի վերջանալն այստեղ մնար, բայց {ոչի՛նչ}, ես այդ էգոիզմն ինձ թույլ կտայի, եթե

անրամասն նկարագրութիւնը: Առ այժմ ուրիշ {ոչի՛նչ} գրելիք, սպասում եմ նամակիդ: Ո՛ղջ եղիր

րեշտակի, Թէ նա ինչպէս գրկեց կոյսին ` {Ոչի՛նչ} հաճոյքն այդ չի՛ չափի: Խունկ է բերում

աց խաղաղութեան ազգի եւ եկեղեցւոյ: {Ոչի՛նչ} են առ մեզ ախտացելոց ոմանց ըղձակաթութիւն

յն բազմաշխատ մարդու կեանքին, որի սիրել {ոչի՛նչ} մարդկային իշխանութիւն չէր կարողացել ընկ

յառաջ: - Վերջը ի՞նչ եղաւ: - {Ոչի՛նչ}, մռայլագոյն սատանայ: Ես այժմ ապիկար զ

- Ապա ի՞նչ շինեցիր Իտալիայումը: - {Ոչի՛նչ}: - Ինչպէ՛ս ոչինչ... մանաւանդ որ

եց լայնարձակ, գեղեցկանիստ բակի վերայ. {ոչի՛նչ}, եւ ո՛չ ոք... Այնտեղ ապրում էր միայ

արակոյսի ախորժակ չունին տխրելու: - {Ոչի՛նչ}, ոչի՛նչ. մեզ ամենեւին ձանձրութիւն չէ

ախորժակ չունին տխրելու: - Ոչի՛նչ, {ոչի՛նչ}. մեզ ամենեւին ձանձրութիւն չէ լսել ձեր

մ է հարիւր հազար մոլորութիւնը. եւ չկայ {ոչի՛նչ} բան այնպէս վնասակար գիտութեան առաջադիմո

էս վնասակար գիտութեան առաջադիմութեանը, {ոչի՛նչ} բան, այնպէս, հասկացողութիւնքը խաւարեց

աւելի երկար ընկերակից լինել ձեզ: - {Ոչի՜նչ}, ոչի՜նչ, - պատասխանեց տիրացուն կակազե

ար ընկերակից լինել ձեզ: - Ոչի՜նչ, {ոչի՜նչ}, - պատասխանեց տիրացուն կակազելով եւ բո

լինել, քան թէ եղած է: Բայց ինչ կար. {ոչի՜նչ}: Ասացի մի անգամ, երանի՜ թէ քանի չեմ մ

միամիտ չիմ, ինձի թեզով հայտնիք: Ես {ոչինչ} ուրիշ պան միտք չիմ անիլ, միմիայն կմտած

ի օրերն ինձ մոտ էր եւ լավ ուսանում է եւ {ոչինչ} նեղություն չունի: Լազարյանց պատկերները

րցանողաց շատ բարեւ: Այստեղ նոր բան {ոչինչ} չկա, միայն սրբազան հայրը եկավ Մոսկվա հ

րթալու չէ, այլ թշնամիի խոսք է, ես եւս {ոչինչ} բանից խապեր չիմ, ինձմեն ո՛չ բան հարցնո

բան ունին, այստեղ կհարցնին, բայց չկա {ոչինչ}, միամիտ եղիր. եւ դու, եղբայր, մեկ բ

իք, այլ եւ բոլոր հայոց ազգը, որ չունի {ոչինչ} լուսավորության հնար: Այս հիման վերա

մեկ լուր ստանանք Պետերբուրգից: Այստեղ {ոչինչ} նոր բան չկա, ինքս պարապում եմ եւ ոչ թե

տիլա Սանտան եւս գնաց: Այժմ այստեղ {ոչինչ} նորություն չկա, ողջ եղիր. սպասում եմ

ւնքները եւ ապա գործ կատարել այնպես, որ {ոչինչ} անհամությունք չպատահին: Սիրական եղբ

գի իշխանքդ եւ կարողքդ չօգնեք մեզ, մենք {ոչինչ} ենք եւ ոչինչ գործ չենք կարող հառաջ տանե

կարողքդ չօգնեք մեզ, մենք ոչինչ ենք եւ {ոչինչ} գործ չենք կարող հառաջ տանել ազգի լուսավ

ը չեք խնայելու: Եղբայր, մեք առանց ձեր {ոչինչ} ենք, նույնպես եւ դուք առանց մեր. պետք

ճշմարտության համար իմ կյանքը իմ աչքումը {ոչինչ} է, եւ ամեն րոպե պատրաստ եմ զոհել, եւ

տ մարդիկ, այն ժամանակ հարկավոր չէր մեզ {ոչինչ}, բայց մեր նյութական կարողությունը քաջ

[..... ] Առ ժամս այսքան, ավելի {ոչինչ} [.. ] մինչեւ որ Մոսկվայից լուր ստանամ

այս րոպես: Սիրտս շատ կոտրած է, եւ {ոչինչ} բան աչքիս չէ երեւում, վերջին հուսահատո

ն բանալ եւ բան խնդրել: Այս պատճառով {ոչինչ} մասնակցություն չունիմ այսուհետեւ " Հյու

անելով զարժանին իմում փոքրութեանս: {Ոչինչ} աւելի, քան զոր պարտքն էր, առնեմք, եւ

բոլորովին ավարտել այդ գործը: Գուցե թե {ոչինչ} բան կորած չէ, այլ ամենայն բան յուր կար

կամ արծաթ կամ կայք ստանալու իրավունք, {ոչինչ} պայման չեք առաջարկում, որ եթե այն գնաց

ացվի կտակի զորությամբ: Մեզ մինչեւ այժմ {ոչինչ} բան հայտնի չէ, թե ի՛նչ կա այնտեղ, բան

դեպի Կալկաթա: Այս պայմաններից դուրս {ոչինչ} պայման ընդունելի չէ մեզ, եւ թե պատվելի

թն զայն նենգեալ: Այն ինչ այսպիսեօք {ոչինչ} կարացին ստնանել իրաւանց, զոր բարձրացու

անդամոց առ վնասապարտս ազգի եւ եկեղեցւոյ {ոչինչ} աւելի մարթացայ յայս նուագ կատարել:

ամբ ձեան: Ընդ լերինս ընդ այսոսիկ, {ոչինչ} ընդհատս քան զԿովկաս, անցի է որ սահնակա

ց առաքեալ է առ վեհափառ կաթողիկոսն: {Ոչինչ} է իմ գրեալ ՚ի Թիֆլիսէ առ պ. Նազարեանցն

ռաջներորդ թուականէ անցելոյ դեկտեմբերի, {ոչինչ} խօսին զայդպիսւոյ գործոյ, ուստի մնայ ին

ց բռնադատին եղջերուաքաղօք մխիթարել: {Ոչինչ} է իմ գրեալ ի Թիֆլիզէ առ պ. Նազարեանցն

ость) թե ո՛րչափ ինչ իցէ հարկդ այդ ցարդ {ոչինչ} գիտեմ: Ուստի ամ ըստ ամէ, ՚ի բաց հանե

րամասն ծախուց ց75 ֆունտ ստերլինգաց: {Ոչինչ} է պիտոյ խօսիլ զթանգութենէ ծախուց վասն դ

ասնութեամբ գրեալ կան հանգամանք, թերեւս {ոչինչ} անծանօթք Ձեզ, սակայն ըստ բերանացի պատո

սկոպոսի սպառնալիքներից, հավատացեք, որ {ոչինչ} չէ կարող առնել ձեզ: Երկյուղ ունիք կաթո

իամի՛տ լինիք, որ կաթողիկոսի կողմից ձեզ {ոչինչ} չար պատահելու չէ, եւ եպիսկոպոսը ոչինչ

ոչինչ չար պատահելու չէ, եւ եպիսկոպոսը {ոչինչ} չէ պիտո կարողանա առնել: Ողջունեցեք

լ եմ քեզ, մի անգամ էլ կրկնում եմ - ինձ {ոչինչ} հարկավոր չէ, մի՛ ուղարկիր: Խնդրում եմ

պես: Ե՞րբ կլինին թղթերը: Աստված վկա, {ոչինչ} չեմ հասկանում: Ցտեսություն, եղբայր,

մար, միայն խնդրում եմ, մի՛ բերի, ինձ {ոչինչ} հարկավոր չէ: Ծխախոտ ես գնում եմ այնտեղ

մի քիչ վաղ, քան մայր ցամաքում - դա դեռ {ոչինչ} չի նշանակում: Միջին դարերում, հռոմեակ

մ, բայց ավելի քիչ: Առողջությունս իմ - {ոչինչ}, բայց երեկվանից փայծախս ինչ-որ բան է ս

մ - այն որ, տարակուսած եմ եւ բոլորովին {ոչինչ} չեմ հասկանում: Նամակում գրում եք, որ

չ ուղարկել եք փետրվարի 28-ին, եւ ուրիշ {ոչինչ}: Սրտանց շնորհակալ եմ Անանիային՝ ընկեր

ի դրել եւ անվանական բաժանորդներից երբեք {ոչինչ} չի ստացել, այլ ինքն է դեռ վճարել նրանց

թյունը դեռ երկար է տեւելու: Ես ուղղակի {ոչինչ} չեմ հասկանում: Ամիսներն անցնում են, հ

ր նա նույնպես առողջացել է, քանի որ դու {ոչինչ} չես գրում, տա՛ աստված: Եղբորս թախ

իջող ուժով: Ի՞նչ է, Հովհաննես եղբայրս {ոչինչ} չի գրում. վաղուց է, ես նրա նամակները

մրի նման չի ծածկում: Առայժմ ուրիշ {ոչինչ} չունեմ գրելու: Սպասում եմ զատկին եւ քե

ւցե երկուշաբթի: Բացի այդ, քեզ որոշակի {ոչինչ} չեմ կարող ասել, մանավանդ որ, իմ խնդրի

ի հաղորդել նրան, եւ ավելի... առայժմ {ոչինչ}: Հույս ունեմ, որ դու ամեն ինչ ճշտորեն

, թեկուզ հանդուգն, աշխատանքի, սակայն {ոչինչ}, ես կսկսեմ, թող ուրիշներն ավարտեն: Յ

արող է պատասխանել այս հարցին: Բացարձակ {ոչինչ} չկա, այլ ամեն ինչ գնահատվում է հարաբեր

12 շիշ գինու հետ, որի մասին նամակումդ {ոչինչ} չի ասվում։ Դու ինձ խոստացար պաքսիմատ (

ցնես, - մի բան որ անհնար է, - դարձյալ {ոչինչ} անել չես կարող: Դա շատ նուրբ խնդիր է:

նց գավառային ինքնասիրությունը: Այլապես {ոչինչ} չի ստացվի: Ընդհանուր լեզվի օգտին գա

Wetter "-ը, իսկ նորեկը, բնականորեն, {ոչինչ} չի հասկանում: Ափսոս, որ ռուսերենում կ

յումինի խմբագրության չեն խոսում: Է՜հ, {ոչինչ}, առայժմ այդ էլ բավական է: Բայց բանն ա

ւյս կտեսնի հետեւյալ մասը, է՛հ, այդ էլ {ոչինչ}, մի կերպ կկառավարվենք: Ի դեպ, մոտ

աբերյալ հայտնեցեք պ. Սանասարյանին, որ {ոչինչ} չեմ ուզում իմանալ - նա պետք է տեղափոխվ

տ կգտնի ղեկավար: Ես սաղմնաբանությունից {ոչինչ} չգիտեմ, բայց առաջին հնարավոր դեպքում պ

lis amoniaci, tinctura opii, եւ ուրիշ {ոչինչ}: Իմ նիհարությունը նոր բան չէ, ընդհ

ի վաճառականների միջոցով, - ցուցակի մեջ {ոչինչ} չի հիշված. ինչի՞ է հավասար այդ շրջանառ

որ հայերը, բացի իրենց առեւտրից, ուրիշ {ոչինչ} չգիտեն, թե չէ վատ կլիներ նրանց բանը այ

եր: Դու լավ գիտես, որ ինձ, իսկապես, {ոչինչ} հարկավոր չէ - ո՛չ նյութական, ո՛չ էլ բա

նդակի իմ գործին, հակառակ դեպքում ավելի {ոչինչ} չպիտի կարողանամ անել, եւ տա աստված, ո

ամոզես նրանց. ես այդ գործում ինձ համար {ոչինչ} չեմ որոնում եւ ոչնչով չեմ ծանրաբեռնի ըն

անք ստորագրվել են այդ, ինքն ըստ ինքյան {ոչինչ} չնշանակող, վավերագրի տակ վերապահությամ

ական է, որ առանց փաստական ապացույցների {ոչինչ} չի նշանակում. երկրորդ, բոլոր մարդիկ,

իտ այդ վավերագրին, որն ինքն ըստ ինքյան {ոչինչ} բան է: Սակայն պարտապանի կողմնակիցնե

զառամած ծնողների դրությունը, եւ ուրիշ {ոչինչ}, թե չէ ամեն ինչ կաղվի, կմաղվի, ալյու

ւմ են: Ինչ նամակ էլ ստանում եմ, ուրիշ {ոչինչ} չեմ լսում, բացի նրանց կացության մասին

եապատներից, որովհետեւ մեզ այլեւս ուրիշ {ոչինչ} հարկավոր չէ: Սպասում եմ խոստացած ըն

- Պարո՛ն, ներիր ինձ ասել քեզ, որ դու {ոչինչ} հասկացողութիւն չունիս ուսումնական բաներ

րատարակողի գրագիր լինելը Կաթողիկոսի մօտ {ոչինչ} ապացոյց չէ նորա գիտնական, ուսումնական

. ձեր շատ եւ անխորտակելի կամակորութիւնը {ոչինչ} այլ բանի պատճառ չէ լինելու, եթէ ոչ հար

ստանը գիտէ իւր ընթացքը, ուստի եւ չունի {ոչինչ} ժամանակ, գանգատելու իրաւունք. դեռ Հայ

ում էք, թէ այդ չորս հազար տարուայ ողբը {ոչինչ} արդիւնք յառաջացուցած չէ եւ այլն։ Այսքա

ստաբանների պաշտպանութեանը, մանաւանդ որ {ոչինչ} սուտ չկայ նորա ասածի մէջ, երկրորդ՝ ձե

մին Ֆրանկլինը ": Շին. - " Այդպիսի {ոչինչ} բանի համա՞ր. դա ինչ է, որ մարդ փառաւո

ելու ընդունակ գործարանները, ո՞չ ապաքէն {ոչինչ} բան աւերուած ու պակասած չէ նորա ներքին

երի կարգը՝ թեթեւ զանազանութեամբ, թէեւ {ոչինչ} բնական կապակցութիւն չէր պատահած այդ օտա

զդեցութիւնը մագնիսեան սլաքի վերայ: {Ոչինչ} այլ բան չունիմ առ ժամս ձեզ գրելու, մնա

նայում էի պատուհանիցս դէպի դուրս: Աչքս {ոչինչ} այլ բան չէր տեսանում, բացի պատառուող պ

իւն՝ առանց ողջունի. - Մեր տղա՛յ, {ոչինչ} բանից տեղեկութիւն չունիս, դուրսը բոլոր

ք օր է, որ փակուել եմ տանս, որովհետեւ {ոչինչ} հնար չկայ դուրս գնալու: - Ո՛վ գիտէ

դու, այնուամենայնիւ, այդ քո մականունը {ոչինչ} բան չունի իմ Յիշատակարանի հետ. ոչինչ մ

ը ոչինչ բան չունի իմ Յիշատակարանի հետ. {ոչինչ} մարդու ծառայ չէ իմ Յիշատակարանը, ես նո

Դու ասում ես, թէ " դուստր չունիս եւ թէ {ոչինչ} պարտական չէիր ազգին, թէ դու ուրիշի զաւ

ն վերայ եւ ապացուցանելու համար, թէ դու {ոչինչ} վնաս չէիր կարող տալ ինձ քո արծաթովը, ա

տեղից եւ այնտեղից, բայց որովհետեւ ինքը {ոչինչ} չգիտէր, վասնորոյ եւ աշակերտքը եւս կատա

ան կամեցողութեամբ երեք տարի ժամանակով: {Ոչինչ} աւելի լաւ կառավարութիւն չէր պիտոյ ցանկա

մի տգէտ ռամիկ է՝ անուս եւ անկիրթ։ Նա {ոչինչ} չգիտէ։ Բայց հասարակ ժողովրդի աչքում լի

մինչեւ այն աստիճան այլանդակուած է, որ {ոչինչ} ազնիւ մտածութիւնք չէ կարելի դորանով բաց

ւսումնարանի եւ ազգասիրութեան վերայ, որ {ոչինչ} չհասկացայ, փառաւորի նա, իհարկէ, այդպ

ամութիւն... Զ. Օգոստոսի 23. {ոչինչ} արժանի ուշադրութեան նորութիւն չեմ կարող

է ճշմարտութեան հակառակորդքը, որովհետեւ {ոչինչ} արգել չէ ճշմարտութեանը խորտակելու գլուխ

րոզիչների ոճին: Խաւարասէրքը, թէեւ {ոչինչ} չեն տեսանում, բայց շօշափելով հասկացան

ւ փոյթ եւ խնամք իւր վերայ: " Հայաստանը {ոչինչ} իրաւունք չունի մեզանից բան պահանջելու,

եկամութիւնը կամ թշնամութիւնը դէպի ինձ. {ոչինչ} յարակցութիւն չունիմ նոցա հետ, եւ եթէ ի

ած ենք ճանաչում, որովհետեւ հոգու համար {ոչինչ} հոգաբարձութիւն չենք տեսանում նոցա կողմի

տուած քեզ դատաւոր: Բէգզադէ "։ {Ոչինչ} բան, իհարկէ, չէք կարող հասկանալ սորան

Այսքան պիտի իմանալ, որ հօրեղբայրս ինձ {ոչինչ} չէ ասել, որովհետեւ երբէք չեմ ներգործել

ն բանտի աշտարակից յայտնում է նորան, թէ {ոչինչ} միւս փափագ չունէր, բայց միայն իւր սիրա

ոյիշեալ նամակով ուղարկել էր ինձ։ Աւելի {ոչինչ} չեմ կարող առնել. իմ ձեռքում ոչինչ չկայ

ւելի ոչինչ չեմ կարող առնել. իմ ձեռքում {ոչինչ} չկայ: Իսկ ինչ որ վերաբերւում է Յիշատակ

ին, որ չէ մոռանում ինձ: Երեք ամիս է՝ {ոչինչ} լուր չունէի նորանից, երէկ ստացայ մի նա

որ կուշտ փորով դժուար լինէր ուտել, դա {ոչինչ} բան չունի ախորժակի հետ, կամեցար եւ կատ

արդ լինելով, դուք ասում էք, թէ չունէի {ոչինչ} իրաւունք), շատ թոյլ է ձեր բարոյականու

ւ դաւանութիւնքը: Ասել է մի խօսքով, թէ {ոչինչ} սուրբ բան չկայ ձեր համար աշխարհի երեսին

նա, - եւ իմ մէջ, բացի հիւանդութենից, {ոչինչ} չկայ: Դու զարմացնում ես ինձ՝ պատմելով

տելութենից եւ անիրաւ հալածանքից, ուրիշ {ոչինչ} չեմ տեսել ես մարդերից: Տէ՛ր Աստուած,

արկատաններով։ Բացի նոցանից, ուրիշ այլ {ոչինչ}: - Տեսանո՛ւմ ես, - ասաց իմ հետ խ

- Ես Հայ եմ, - պատասխանեց, - եւ աւելի {ոչինչ}: Եթէ իմ մարդկութիւնը բաւական չէ քո համ

տացայ այս նամակը քեզ գրելու: Ուրիշ {ոչինչ} նորութիւն չունիմ քեզ յայտնելու. լսւում

րական գործերիս ընթացքը, որովհետեւ նոքա {ոչինչ} յարակցութիւն չունին այն բանի հետ, որ վ

այդ աշխատութեան, ըստ որում, հեղինակը {ոչինչ} չէ յաւելացուցել իւրեանից: Բայց այն տեղ

ութեամբ կարելի է հանգստացնել նորան, որ {ոչինչ} յարակցութիւն չկայ իւր աշխատութեան եւ պա

ի չէ օդ քննել եւ այդպիսի անհիմն խօսքերը {ոչինչ} գին եւ արժէք չունին գիտութեան մէջ, որ

ում է գիտութիւն Հայերէնի եւ Ռուսերէնի, {ոչինչ} չգիտեն, հազիւհազ կարդալ այդ լեզուներով

րձրաբերձ, այլ բարեկարգութիւն ի նմին եւ {ոչինչ} ", - գրում էր քսան տարի յառաջ մի ուսու

ւորում են խաւարած Հայաստանը: Մեր համար {ոչինչ} աւելի դժուար բան չկայ, ոչինչ աւելի ծան

Մեր համար ոչինչ աւելի դժուար բան չկայ, {ոչինչ} աւելի ծանր չգիտենք, քան թէ յետ պահել մ

րտութեան յարգը չենք կարող ուրանալ, մեզ {ոչինչ} ընծայով չէ կարելի կաշառել: " Ընծայ " ա

երպով: Այդ գործը ( բնագիրը) չունի {ոչինչ} մատենագրական արժանաւորութիւն: Աղաչում

ղ էր մի մատենագիր մարդ: Այս բաների մէջ {ոչինչ} են մեր աչքում մի քանի կռապաշտ Հայերի պա

զ այնքան շահ ցոյց տամ, հերիք չէր այս, {ոչինչ} վարձ չառնում, այլեւ պարտակա՞ն մնամ, ա

ոնի անունը, նա ոչ ոքի արծաթ կերած չէ, {ոչինչ} խարդախութիւն արած չէ, - ասում են մարդի

ինօլին, այլ որպէս գոյն ձեր մարմնի, որ {ոչինչ} բան չէր կարող քերել հանել ձեր վերայից:

արելի հետեւեալները կոխել: Մեր ազգի մէջ {ոչինչ} չկայ, ամենայն բան հարկաւոր է նորից սկս

ական գիրքը ունինք, իսկ նորանից աւելի՝ {ոչինչ}. այս պատճառով եւս այդ անցքերի պատմութե

ղքատութիւն: " Անգլիան հարուստ է, {ոչինչ} տէրութիւն այնքան արծաթ եւ ոսկի չունի,

այնչափ տարի ապրում էին այն հողի վերայ, {ոչինչ} ունին ասելու ազնուական պարոնին. ընտրու

ն է այս. դու ունիս այսչափ հող, իսկ ես {ոչինչ}, քո բաժին միայնակ վայելում ես հայրենիք

ւրաւոր, հազարաւոր, իսկ միւսը ամենեւին {ոչինչ}: Այլ խնդիր է աշխատութեամբ ձեռք բերուած

երի եւ քո սերունդի ապագան, իսկ ես, որ {ոչինչ} ունիմ, ինձ ապրուստ պէտք չէ՞. իմ ժառան

գները եւ իմ սերունդը, որ ինձանից յետոյ {ոչինչ} ստանալու չեն ինձանից, ապրելու չե՞ն: Բ

իւնք: Իսկ Թիւրքիան իւր պարտքերի հանդէպ {ոչինչ} ունի ցոյց տալու: Երեք ու կէս նաւ՝ բաց

ատուելու համար: Նա ինքը եւս աղքատ է եւ {ոչինչ} ունի, ինչպէս ուրեմն կարող է օգնել ուրի

, վաճառականութիւն առնել մի տեղում, ուր {ոչինչ} հաստատ բան չկայ, ուր շատ անգամ կը հարկ

մ էք, որ Թիւրքիան Եւրոպա չէ: Նա չունի {ոչինչ} ճանապարհ, ոչինչ հաղորդակցութիւն, որ ա

ն Եւրոպա չէ: Նա չունի ոչինչ ճանապարհ, {ոչինչ} հաղորդակցութիւն, որ անհրաժեշտ են թէ՛ ե

արակ ժողովուրդը աղքատ է եւ, չունենալով {ոչինչ} կարողութիւն, հազիւհազ սերմանում է եւ հ

ը, որի մէջ չկայ եւ յաւիտեան չպիտի լինի {ոչինչ} գործունէութիւն, երկրագործի ապրանքը կար

քան թէ տուողը, առնողը կարօտ է, քանզի {ոչինչ} ունի: Նա միայն յոյս ունի, թէ ահա կ'առ

ւ սոսկալի փոթորիկներով, պիտի լուծուի: {Ոչինչ} բռնութիւն, ոչինչ պահպանողական համակարգ

երով, պիտի լուծուի: Ոչինչ բռնութիւն, {ոչինչ} պահպանողական համակարգութիւն, ոչինչ ընդ

ն, ոչինչ պահպանողական համակարգութիւն, {ոչինչ} ընդդիմադրութիւն, որեւիցէ կողմից, չէ պ

վերայ, բայց որովհետեւ մեր տրտմութիւնը {ոչինչ} է՝ համեմատելով այն մինչեւ այժմ եղած կա

, իւր կեանքի կերպերով եւ սովորութեամբ, {ոչինչ} յարաբերութիւն չունի Մեծ Ռուսիային, եւ

հանջում է ուրիշների հաւասար իրաւունք եւ {ոչինչ} չէ խնդրում աւելի: Ազգութիւնը օգտակար է

ան թէ կատարեալը: Այս օրէնքը չունի {ոչինչ} ամրութիւն, չունի հետեւականութիւն: Այս

տասխանում է այսպէս. - Ես իմ հօրից {ոչինչ} ստացայ, ինքնին, առանց մի բան ունենալո

իւրեանց ասպարէզը, քան թէ ես. քանզի ես {ոչինչ} ունէի, իսկ որդոցս իւրաքանչիւրը պիտի ստ

ն հանապազ Լարակտուր եւ քնարին Վարդենեաց {ոչինչ} նիազ Գողտրիկ անդրաձայնութիւն: ԸՆԹԵՐՑՈ

իրը ` արագ Ճանապարհւում է նորից. Ադամն {ոչինչ} չգիտէ, Նա դեռ քնած է հանդարտ, Զի այդ

հանապազ Լարակտուր եւ քնարին Վարդենեաց {ոչինչ} նիազ Գողտրիկ անդրաձայնութիւն: ԱՌ ԸՆԹԵ

Կամաց նորա կալ պատկառ. Ուստի {ոչինչ} դժդմնեալ Ընդ դժպհիլ Ադամայ,

րհ Անգրէն լինի փոյթ ուղւոյ: {Ոչինչ} գիտէ մերս Ադամ, Զի ի քուն կայ տակ

նիս. Բան քո ըստ չափ ելանէ, {Ոչինչ} զզամ, համարի՞ս: Մխի՞մ յիրս ձեր

ացն Բանդագուշեալ գլխովին՝ " {Ոչինչ} գտայց ուխտազանց, Ասէ, առ ի՞նչ տո

սօր իսկ ունի զերկուս դեռ անօթս, որոց՝ {ոչինչ} ընդհատ քան զառաջինն մեծակշիռ շնորհեալ ե

եւ յՈրդւոյ բղխի չարգելոյր, Այվազովսքին {ոչինչ} զանգիտելոց էր յաւելուլ - ըստ որում ի պա

: Զարտաքին ինչ նշանաց քրիստոնէութեան, {ոչինչ} ուսանիմք ի սուրբ գրոց, եւ հաւանեմք յոյ

են Աստուածային բանին, յար եւ նման այսմ {ոչինչ} աւելի ծանրանան վասն սոսկականաց: Թողում

Ծովի կատղած բիւր ալիքը նորա համար {ոչինչ} է: Նա գիտէ, որ սովորաբար փոթորիկ

զմայլում նորա երգերից: Նա այն միջոցին {ոչինչ} այլ բան չէ, Բայց եթէ թարգման մուսայի խ

է, Մեզի բաշխում է զինչ գոհար անգին: {Ոչինչ} դատաւոր, ոչինչ իրաւունք Չեն այնքան սու

մ է զինչ գոհար անգին: Ոչինչ դատաւոր, {ոչինչ} իրաւունք Չեն այնքան սուրբ, ճիշդ, ջինջ

սիրտը Գրաւ տուեց ասելով. " {Ոչինչ} չունեմ, բայց միայն սէր Քեզի տալի

ատ բաներ խօսեցան, Ну, ведь, ես {ոչինչ} չգիտեմ ` Ո՛չ լաւ, ո՛չ վատ, ո՛չ

րունու մի աստղ է, Որ իւր կեանքում {ոչինչ} մարդու Ոչինչ վնաս տուած չէ.

Որ իւր կեանքում ոչինչ մարդու {Ոչինչ} վնաս տուած չէ. Այն լուսաւոր բակն

Գերբնական է այդ աղջկայ տեսիլը, {Ոչինչ} չկայ դորա վերայ հողեղէն. Լուսեղէ

իրուն, Ոսկիամայրն չարժէ նորա մօտ {ոչինչ}. Ծածանում է ուսի վերայ մազերը,

Եղել է այսօր իրօք եւ խօսքով, {Ոչինչ} աւելի հնախօսական Քան թէ անխորհուր

է, նորան միայն խնդրեցէք, իսկ նորանից {ոչինչ}: Robert Owen Ազատութիւ՜ն,

շտապում ենք յայտնել, որ չենք ընդունում {ոչինչ} հեղինակութիւն ( autorité) եւ մեր ամբաս

բանականութիւնը թելադրում է. հետեւաբար {ոչինչ} կանխակալ կարծիք, ոչինչ սրբացուցած աւան

մ է. հետեւաբար ոչինչ կանխակալ կարծիք, {ոչինչ} սրբացուցած աւանդութիւն չէր կարող արգելք

ազգի, որ միջնադարեան մշուշով պատած կամ {ոչինչ} չէ կարդում, կամ թէ՝ ժողովածու եւ Պղնձ

Այսպէս ահա՛ մեր դպրութեան մէջ չկայ {ոչինչ} նորութիւն. միեւնոյն բաները կրկնւում են

սիրով սեղանով։ Բնական աշխարհի մէջ {ոչինչ} բան չկայ, ոչինչ բան չէ կատարւում առանց

Բնական աշխարհի մէջ ոչինչ բան չկայ, {ոչինչ} բան չէ կատարւում առանց խորհրդի։ Հեղինա

րացած, հազար չորս հարիւրն է գնում, որ {ոչինչ} չ'յառաջացաւ, եւ թէ Հայերի մէջ կան մարդ

: Մեր օրերումը գիտությունը չունի այլեւս {ոչինչ} նվիրական, ծածկած ու վարագուրած գաղտնիք

ազ անմոռաց պահեն յուրյանց մտքի մեջ, որ {ոչինչ} բան ժամանակի կարգից դուրս չէ կարող երկա

роцесс) մեր փիլիսոփայի համար ըստինքեան {ոչինչ} արժէք չունի եւ թէ նա ( Հեգելը) դորա հա

պան ( юнкер) դատողութիւնք է անում ամէն {ոչինչ} բանի վրայ, նոյնպէս է Հեգելի դատողութիւ

յն թշնամու հետ կարող է զարկուիլ, ուրիշ {ոչինչ} պէտք, ոչինչ յարաբերութիւնք, ոչինչ վիճ

տ կարող է զարկուիլ, ուրիշ ոչինչ պէտք, {ոչինչ} յարաբերութիւնք, ոչինչ վիճակ չէ կարող ն

րիշ ոչինչ պէտք, ոչինչ յարաբերութիւնք, {ոչինչ} վիճակ չէ կարող նորան պատահել: Իսկ մարդ

զատութեան պահանջողութեանց մէջ չէր լինել {ոչինչ} միջին ծայրագոյն իշխանութիւն, որ կարողա

ն: Թէ մէկ օր վաղ եւ թէ մէկ օր անագան, {ոչինչ}. բայց մեք, հասանք Բարի Յուսոյ սարաւան

լ էր, ըստ որում բացի գրել ու կարդալուց {ոչինչ} չգիտէր: Այսպէս ահա խաբել ու որսացել էր

՞ մեռաւ պապը, այսուհետեւ հո՞ չէ՛ կարող {ոչինչ} առնել այսուհետեւ հո՞ կը խօսեմ նորա վերա

արպետ լինէր, թէպէտ եւ իւր արուեստի մէջ {ոչինչ} արդիւնք ցոյց չտուեց: Շատ կը խոսէր

նց նախանձի եւ վրէժխնդրութեան պատճառով, {ոչինչ} բաներ էին խօսել տալիս նորանց, եւ իրեն

Քրիստոսի շնորհելով ո՛ղջ եղիր, եւ այրն {ոչինչ} թեթեւ եթէ ես, չեմ համարձակւում երկիւղի

քաղաք կոչուիլը, այդ մասին պատմութիւնը {ոչինչ} չէ ասում մեզ, բայց հաւանականաբար կարել

ատանայ կերպարանի 'ի հրեշտակ լուսոյ. եւ {ոչինչ} է մեծ, թէ եւ պաշտօնեայք նորա կերպարանի

ցու Թղթում յիշուած Սեւուկի մասին. մենք {ոչինչ} ունինք նորան ասելու, որովհետեւ պատմութ

ան առածը, "Մեռածների վերայ կամ լաւ, կամ {ոչինչ} խօսել". բայց մեր դատաստանի առաջեւ աւելի

կոսը անվերջանալի վէճ եւ խռովութիւն, որ {ոչինչ} խորհուրդ չունէին վերաբերութեամբ դէպի Հա

եալը, բացի յուր վարքից ու գիտութենից, {ոչինչ} նիւթական պաշար չէր ճարել, իւր սեպհական

եւ փիլիսոփայական քննութիւններ, որոնցով {ոչինչ} քննուած ու ապացուցուած չէ. պատմութիւնն

ցուցուած չէ. պատմութիւններ, որոնց մէջ {ոչինչ} չէ պարունակւում, ճարտասանութիւններ, ո

է պարունակւում, ճարտասանութիւններ, որ {ոչինչ} չուսուցին, մանաւանդ մեծ եւ մանր քերթու

էս դատարկ եւ իստակ թղթերը, որոնց վերայ {ոչինչ} գրած կամ տպած չէին: Այս տեսակ պաքսիմատ

ս գիրքը սատանայի ձեռքում: Սատանան {ոչինչ} չհասկանալով այս գրքից, մտածում է այդքա

օրէ մեծարուելով ինձանից, հաւատայ, որ {ոչինչ} չէ խնայելու: - Շատ բարի, - ասաց վ

նազան տեղերում: Թեպէտ գրականութեան մէջ {ոչինչ} տեղ յիշատակութիւն չկայ այս մասին, բայց

թիւնը. այն բոլոր յայտարարութիւնքը, որ {ոչինչ} չեն պարունակում իւրեանց մէջ, սկսանում

դունեց ժողովուրդը: - Բայց դորա մէջ {ոչինչ} միտք չկայ: - Այդ պատճառով եւս հնա

գը: - Այժմ ոչնչով չէ պարապում, եւ {ոչինչ} բանի պիտանի չէ. միմիայն սուտ-սուտ լուր

այս արդէն իսկապէս ծիծաղելի բան էր. ինձ {ոչինչ} ժամանակ յաջողուած չէր այսպէս ճարտարութե

ր աղաղակում են, քարոզում են, բայց այդ {ոչինչ} ներգործութիւն չէ յառաջացնում ժողովրդի մ

իայումը: - Ոչի՛նչ: - Ինչպէ՛ս {ոչինչ}... մանաւանդ որ հրամայել էի առաւել նե

ւմ էք այդ անպիտանը... ինքը որովհետեւ {ոչինչ} չի շինել եւ կամք չունի շինելու, սկսեց

ին եւ նոր բարբառներով, յօդուածներ, որ {ոչինչ} չեն պարունակում, բայց գլխաւորը եւ ուշա

տել: Բուբանդուսը նայելով չորս կողմը եւ {ոչինչ} տեղ չտեսանելով աթոռ, որի վերայ կարելի

այս տետրակները, նախ այն պատճառով, որ {ոչինչ} չեն պարունակում իւրեանց մէջ բացի յիմարո

կան անխորհուրդ կամակորութեամբ, չգիտէիր {ոչինչ} լեզու եւ ոչինչ բարբառ, բացի մի մեռած բ

կամակորութեամբ, չգիտէիր ոչինչ լեզու եւ {ոչինչ} բարբառ, բացի մի մեռած բարբառից, որի գ

ղան ջիլք լսելեաց, այլ ուղեղն ըմբռնէ եւ {ոչինչ}, վասն զի անկարող են ջիլքդ զտպաւորութիւ

, թոյլ տալով միայն գրել: Սատանան {ոչինչ} այլ բան չխօսեց գրականութեան դեւի հետ:

. պատճառ, խաժամուժ ամբոխը դեւերի չգիտէ {ոչինչ} թաքուն բան: Իբր թէ ժամանակով մահկա

մի լաւ պաշտօնեայ էր ստութեան, դորա մէջ {ոչինչ} ճշմարտութիւն տեսնուած չէ, ամենայն կերպ

ւթեան կողմից այնպէս անուն ունէր դա, որ {ոչինչ} մարդ բարեկամ չմնաց դորան. այն ամենասիր

երայ, որի հետ բացի հոգեկան առնչութենից {ոչինչ} ունիք հասարակաց, հապա՛ չափեցէք իմ ուրա

ծունկ չոքել տէր սատանայի գահի ոտքումը: {Ոչինչ} տեղից չէր լսւում ձայն կամ աղաղակ, ամեն

րեմ, ի՛նչ խորհուրդ ունի այս բոլորը․ ես {ոչինչ} բան չեմ հասկանում․ եւ քո ընթացքը, ախոռ

վերայ, որովհետեւ երջանկութիւն ասացեալը {ոչինչ} յարգ ու արժանաւորութիւն չունի, եթէ փակ

եմ եւ աւելի ծանր գործեր, այս պատճառով {ոչինչ} տարակոյս չունէի իմ յառաջադիմութեան վերա

. գուցէ մոռանայի եւս: Շատ ստոյգ է, թէ {ոչինչ} բան այնպէս հիմնաւոր չէ, ինչպէս միաբան

ու զուր տեղը մի՛ որոնիր քո գրքերի մէջ, {ոչինչ} գտանելու չե՛ս. իսկ թէ շատ խնդրում ես ի

լխի համար, որ խօսում էր եւ համարում էր {ոչինչ} պակաս, քան թէ կարող էր մարդը, եւ խեղճ

իզում փայլում էր մի այլ նշանաւոր մարդ, {ոչինչ} պակաս իւր գիտութեամբ քան թէ Բեքոնը: Սա

րգործող, որի կարողութիւնը անսահման է: {Ոչինչ} չէ յառաջանում առանց նորան. իսկ նորանով

ր յառաջ խօսք էր տուել պ. Շաքարեանցին, {ոչինչ} հարցախնդիր անտես չառնել, ամենայն կերպ

նում է շատ անծանօթ եւ անտես թշնամիք․ ես {ոչինչ} վնաս հասուցած չեմ Մարկոսին, բայց Կիրակ

ին մի մազի չափ վնաս չեմ տուել, որի հետ {ոչինչ} ունիմ հասարակաց, դառնում է իմ թշնամին

տարոտի տեսարան էր: Շաքարեանցը ամենեւին {ոչինչ} տեղեկութիւն չունէր այս տարօրինակ ուրախո

եւ որը՛ բոլորովին փշրուել, այնպէս, որ {ոչինչ} նիւթ մնացած չէր նոցա մէջ: Երկաթի գաւազ

ը եւս հարկաւոր է, այստեղ ես համարեա թէ {ոչինչ} եմ: - Ի՞նչ բաներ են ապա, - հարց ա

աքի վերայ ման էր գալիս նա, ասաց թէ քեզ {ոչինչ} աւելի հարկաւոր չէ, երանի՜ թէ ես եւս քո

ւթիւնը զոհաբերութեան մասին ( առանց որին {ոչինչ} առաքինութիւն չկայ) այսպէս է, թէ այն զ

բայց մկրտութիւնը եւ պսակը, համարեա թէ {ոչինչ} արդիւնքի աղբիւր չեն. քսան կոպեկ, երբե

ւմ եմ. բայց այն միւս մարդիկը, որոնցից {ոչինչ} արդիւնք չունինք, որոնց շեմքը երբեք չեն

ոչ եկեղեցու տնտեսութեանը, որ հասարակաց {ոչինչ} չունի կրօնի հետ: Եկեղեցին շինողը եւ պա

յ: - Եթէ զարմանում ես, ապա ուրեմն {ոչինչ} հասկացողութիւն չունիս մեր ազգի մասին:

ինելով իմ դրութիւնը ժողովրդի մէջ, ինքս {ոչինչ} չխօսելով հարկադրւում եմ ականջ դնել ուրի

կամ սակաւ կարողութեան տէր մարդն ունի, {ոչինչ} չէ խօսում, թէպէտ եւ խօսել եւս չգիտէ,

յց կոմս էմմանուէլի սառն ընդունելութիւնը {ոչինչ} ազդեցութիւն չգործեց տիրացուի վերայ: Նա

, ես այժմ տեսանում եմ, որ դուք կամէիք {ոչինչ} թերութիւն չունենալ երգելու մէջ, այդ այ

արհի վերայ անցանելով այս քաղաքից, բայց {ոչինչ} ծանօթ չունենալով, այլեւ ստուգած լինելո

առաջանում էր նորանից, որ իբրեւ ասիացիք {ոչինչ} հասկացողութիւն եւ համակրութիւն չունէին

խարհ կա՞յ, չկայ, այդ մասին եւս չունին {ոչինչ} տեղեկութիւն: Այսպէս լինելով նոցա դրութ

եր գիտուն անուանուած պարոնների աչքում, {ոչինչ} են վերաբերութեամբ դէպի ազգի քաղաքական կ

մն ամիսներով, ամենայն ինչ հանդարտ է եւ {ոչինչ} չկայ. մարդ է մարդու պէս: Երեկեան երեկ

որա կարծիքը այդ երգի մասին: Բայց կոմսը {ոչինչ} չասաց, միմիայն շնորհակալ եղաւ օրիորդից

տերք, որոնց բացի նիւթական հարստութենից {ոչինչ} ունէր թողնելու, ըստ որում հոգաբարձու չ

ապա պատասխանելու էի, թէ մի երեսից, որ {ոչինչ} մարդկային բան չէր ցոյց տալիս: Երեսը ար

ւմ են երեսի գծերի վերայ: Եւ երեսը, որ {ոչինչ} էր ցոյց տալիս, վկայում է ոչնչութիւնը հ

անձնարանում նայում էր ճրագին, որ չգիտէ {ոչինչ} տնտեսութիւն եւ անխնայ վառւում է տան տիր

նութեամբ: - Դուք վաճառական չէք եւ {ոչինչ} հաշիւ չգիտէք. վաթսուն հազար մանէթ..

աններով հաւասար լինիմ իմ եղբոր հետ, որ {ոչինչ} ունէր. դուք ուրանում էք մարդկային արժա

ում էր այս քաղաքից, դուք մտածեցիք, թէ {ոչինչ} պակասելու չէր ձեր դստերը այստեղ, բայց

է խօսք դուրս չգայ գործաւորներից, ոչ ով {ոչինչ} չէ իմանալու: Այնքան կլայեկի մէջ հարիւր

ունողը արդէն յաոաջուց պատրաստուած... {ոչինչ} երկիւղ չկայ: Եթէ կը ներէք համարձակութե

սեղանին: Դա մի ծառայ էր, որ չորս ամիս {ոչինչ} վարձ չստանալով եւ հասած լինելով վերջին

ալը իմ մասին մեծ ցածութիւն է: Իմ համար {ոչինչ} է այդ պարոնի բարեկամութիւնը կամ թշնամու

եան օրէնքի տակ, եւ այնպիսի օրէնքի, որ {ոչինչ} բան աշխարհի երեսին չէր կարող ընդդիմանալ

րը, որ կը ստանայիր փայտից, քո աչքումը {ոչինչ} էր. ոչինչ չէ՛ տեսանւում եւ չէ՛ շօշափւո

ստանայիր փայտից, քո աչքումը ոչինչ էր. {ոչինչ} չէ՛ տեսանւում եւ չէ՛ շօշափւում, բայց մ

ծ Շահումեանցի երեսին: - Այնպէս, որ {ոչինչ} բան չէ վերջանում, ոչինչ արարած բնութեա

- Այնպէս, որ ոչինչ բան չէ վերջանում, {ոչինչ} արարած բնութեան մէջ չէ չքանում. եւ թէ

բեմն դուրս գալ սովորական տարազից: - {Ոչինչ}, ոչինչ, - կրկնեց այցելուն, - դուք ներե

րս գալ սովորական տարազից: - Ոչինչ, {ոչինչ}, - կրկնեց այցելուն, - դուք ներեցէ՛ք ինձ

մարդը: Նամակը կնքելուց յետոյ, մէք {ոչինչ} նշան չտեսանք Մանուշակի մէջ, որ ցոյց տա

խանում էր մօրը, եթէ առաջուայ աղջիկները {ոչինչ} չէին խօսում, այն էր պատճառը, որ ծնողք

երանը, ինչպէս այս րոպէիս դու, մինչդեռ {ոչինչ} խօսած չէի. եթէ լաց էին լինում, ոչ թէ

նչ կարգ, թէեւ կին չունի, մայր չունի, {ոչինչ} չունի, այլ միայն մի չոր գլուխ, ծառայք

րէ թէյի... Մանուշակի ուրախութիւնը {ոչինչ} չափով չէր չափւում: Դուրս էի գալիս ա

իւնը այնպէս շուտով կատարուեց, որ ոչ ոք {ոչինչ} չհասկացաւ, պատճառ, Շահումեանցը համարե

ը սուր պահէ խղճմտանքի ձայնի առաջեւ, եւ {ոչինչ} այնպէս բան չգործէ, որ խղճմտանքը խածատէ

մօտ Շահումեանցը, այնպէս զարմացաւ, որ {ոչինչ} չկարողացաւ խօսել: Շահումեանցը իւր կողմ

թռաւ եւ վազեց ուղղակի վերաս... Աւելի {ոչինչ} չգիտեմ: Երբ միւս անգամ աչքս բացի, տես

Մի շաբաթ յետոյ այս անցքից, որ միջոցին {ոչինչ} արժանի ուշադրութեան բան չպատահեց այս գե

ւտով յօժարեցաւ մօր կարծիքին, որովհետեւ {ոչինչ} դեղ եւ ոչինչ բան մտանելու չէին նորա կազ

ւ մօր կարծիքին, որովհետեւ ոչինչ դեղ եւ {ոչինչ} բան մտանելու չէին նորա կազմուածքի մէջ,

ւի կապոցը եւ մի ճրագ: Ինքը Մանուշակը, {ոչինչ} հաւատ չունէր դէպի այս գործողութիւնը. ն

անձրեւը գետի նման թափւում էր երկնքից, {ոչինչ} տեղից չէր լսւում ձայն, աղաղակ, բացի ա

փւում էր երկնքից, բայց Խանլը-դերէի մէջ {ոչինչ} չկար: VIII Քանի օր անցաւ այն օրից,

ճի-օղլուի տուն հարսանիք խնդրելու, բայց {ոչինչ} պատասխան չստացաւ հարսնացուի ծնողքի կողմ

կը վկայէր, որ աչքի փոքր ինչ շիլ լինելը {ոչինչ} արգելք չէ ամուսնական սիրուն... թող ս

նի՞ տարուց յետոյ, կամ ե՞րբ, այդ մասին {ոչինչ} չէ ասել դերվիշը: Խանը, ընդունել է

ձայնութիւնը: Տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն {ոչինչ} բան չառեց այս նամակից. իսկ ինքը Թիւթիւ

ուել էր ուխտաւոր Մկրտչին: Մանուշակը {ոչինչ} չունէր, բայց թէ նորանն էին եղած աշխարհ

ռ վաճառականի հետ, որ բացի իւր գործից, {ոչինչ} գաղափար չունէր, ոչինչ բանի տեղեկութիւն

ացի իւր գործից, ոչինչ գաղափար չունէր, {ոչինչ} բանի տեղեկութիւն չունէր աշխարհի երեսին

եւ մանաւանդ աղջիկները: Դեռ մէջտեղումը {ոչինչ} չկար, բայց Մանուշակը արդէն մտածում էր

վիճակում, եւ կտրած բաժանած իւր ազգից, {ոչինչ} քաղաքական հանդէս չէր կարող ունենալ պատմ

ր ամենայնի այս ամենայն զգոյշ փօլիթիքայք {ոչինչ} կարացին ծածկել 'ի յերեւան գալ այժմ միաբ

ար։ Այո՛, նոյնքան եւս բացայայտ է, որ {ոչինչ} մարդ չէ կարող ապրել առանց կրօնի, թող լ

րկու մեծվայելչութեամբ. նորա համար չկայ {ոչինչ} քննութիւն, ոչինչ դատաստան, նա հրամայո

ամբ. նորա համար չկայ ոչինչ քննութիւն, {ոչինչ} դատաստան, նա հրամայում է միայն եւ չէ ը

, նա հրամայում է միայն եւ չէ ընդունում {ոչինչ} պատճառաբանութիւն։ Նորա գլխաւոր էական մ

բաները, որ վերաբերութեամբ դէպի հոգին, {ոչինչ} էին ամենեւին՝ այդ անխորհուրդ եւ ամուլ

չէ հոտոտում զոհերի սեղանը, նորա առաջեւ {ոչինչ} է ամենայն փարիսականութիւն. նա կամի մաք

ի լույսով, որի իւղը էր Փրկողի արիւնը։ {Ոչինչ} զարմանալու բան չկայ. " Ծառը իւր պտղից

ն աղօթքներ կատարուեցան առ Աստուած։ {Ոչինչ} էր պապականութեան աչքումը այսքան մարդերի

ի է դժրելով մի արգելանքի։ Ապա եթէ չկար {ոչինչ} արգելք ու խափան որեւիցէ թէ՛ նիւթական եւ

ը շատ սահմանափակ լինելով այդ դպրոցում՝ {ոչինչ} ուշադրութեան արժանի երեւոյթ չերեւեցաւ Մ

մի անբարոյական էակ է, նորա համար չկայ {ոչինչ} սուրբ բան. նորա սուրբ բանը է նորա նպատ

ր ողջունեալ զհինն դպրութիւն, եւ թէ [առ {ոչինչ]} համարիւր յաչս նորա փառքն էին հայախօսու

յորպիսւոջ տեսանեմք զհայս ( թէպէտ կոյրք {ոչինչ} տեսանեն, ըստ որում տեսութիւն չէ դոցա ս

որս թէպէտ եւ հասկանայր, օգտիլ ունէր եւ {ոչինչ}, վասն զի այդպիսի մանկունք նախ քան զծնա

րս հայկական, զոր բան տիւ առ գիշեր. եւ {ոչինչ} մխիթարեմք՝ քաջ գիտելով թէ դպրութիւն ազ

նն ծածկեալ է դեռ եւս փշովք եւ մամռովք՝ {ոչինչ} ունի հանելոյ ի հրապարակ: Զգիտութիւն մի

ժ եւ յոյժ ի պատմական արժանաւորութենէ. {ոչինչ} տարադէպ համարիմք առ տեղեաւս խօսիլ սակաւ

ովուրդն առ հասարակ զի՞նչ օգտի ի սմանէ՝ {ոչինչ} եւ կրկին անգամ ասացից ոչինչ։ Հին այդ լ

ի ի սմանէ՝ ոչինչ եւ կրկին անգամ ասացից {ոչինչ} ։ Հին այդ լեզու զրկեալ է յիրաւանց ժաման

փոյթ գալուստ գայլոյն, նա զի եւ ինքեանք {ոչինչ} նուազ փողոտեն զգառինս մակաղեալս ի վայրի

Սալլանթեանց " որ զհայերէն միայն գիտէ՝ {ոչինչ} գիտէ ": Տեսցեն պատուելի իմաստունքն

յնի բազմապատիկ փաստից եւ ապացուցութեանց {ոչինչ} օգտիմք, զի սիրտք հնամոլացդ այդոցիկ բեր

ռ ի կեցութիւն այնպիսի, յորում չպակասէր {ոչինչ}. նա չգիտէ թէ որոյ ազգի է զաւակ, եւ գի

արդեօք կար էին առնել ինչ, - միանգամայն {ոչինչ}, զի հազարաւոր խոչընդակք ընդ առաջ ելանե

երայ այսր ամենայնի նորա արժանաւորութեան {ոչինչ} կարէր վճարել, չեւ ստացեալ զժողովուրդն

ում ինչ է լուսաւորութիւն համազգեաց: {Ոչինչ} անտեղի համարեմք լուսափայլել առաջի հայկա

եղծաւորաբար ցոյց էին տալիս, թէ ինքեանք {ոչինչ} այլ բան չեն, եթէ ոչ Պապի արբանեակներ ե

նայն րոպէ սպանում էին նորան բարոյապէս։ {Ոչինչ} տեղում չ'ընդունեցին այս Կարգը, եւ նորա

ւի գրել Յիսուսեանների մասին այնպէս, որ {ոչինչ} բան դուրս չ'մնար, ինչ որ պատմութիւնը մ

ան վիպասանութիւններ, բայց այնտեղ չ'կար {ոչինչ} աշխարհական գիրք. նորան տուեցին Պապական

անդիպէր Մաւրին։ Բաղդը յաջողեց եւ Մաւրը {ոչինչ} տեղում նորան չ'հանդիպեց։ Իգնատիոսը հաս

հալումաշ եղած պահքից եւ հիւանդութենից, {ոչինչ} տեղում չէր գտանում մի օթեւան. նորան,

ակամարը էր նորան տունի փոխանակ։ Օրերով {ոչինչ} չէր ուտում, պատճառ, չէր գտանում։ Ամե

աւ իւր յատկացեալ պաշտօնը։ Բայց Լօյոլան {ոչինչ} ուսումն չունի, հազիւ գիտէ գրել եւ ընթե

անական հարցմունք առաջարկեց։ Ի հարկէ նա {ոչինչ} չ'կարողացաւ պատասխանել, եւ ինչպէս կարո

ւ ինչպէս կարող էր պատասխանել, մինչ դեռ {ոչինչ} չգիտէր։ Վանահայրը, տեսանելով նորա տգի

։ Այսպիսի խայտառակութենից յետոյ եւ ինքը {ոչինչ} ուսումն չունէր, առանց որին չէր կարող ա

մէջ։ Սա ծիծաղում էր Իգնատիոսի վերայ եւ {ոչինչ} զուարճութիւն չէր գտանում նորա կրօնամոլո

նը. պատճառ, Իգնատիոսը եւ նորա ընկերքը {ոչինչ} չունէին։ Այս խորհրդով նա իւր աշակերտնե

ան իշխանութեան այն վտանգաւոր ժամանակում {ոչինչ} օգուտ չէին բերում։ Աշակերտները կամ

լով հոգեւոր իշխանութեան հպատակութիւնը, {ոչինչ} բարեկարգ Տէրութեան մէջ չէ կարող ընդունո

ուրդը եւ նպատակը, որին հասանելու համար {ոչինչ} բան չէր խնայում։ Անդադար ապաշխարութիւն

մը երեւելի քաղաքագէտներից մինն էր։ {Ոչինչ} հասարակութիւն աշխարհի երեսին հաստատուած

ւխտերի "։ Կանոնադրութեան մէջ այս մասին {ոչինչ} չէ յիշւում, թէ ի՞նչ խորհրդով է կարգած

նում էին Կարգի էական մասը եւ չէին կարող {ոչինչ} բանի տիրել։ Բայց ապարանքները, Կօլլեգի

էր իւր չորս օգնականքը։ Բայց նոցա խօսքը {ոչինչ} ազդեցութիւն չունէր. Գեներալի կամքիցն է

սարակութեան հոգին էր եւ կապը. պատճառ, {ոչինչ} բանով չէր սահմանափակւում եւ ո՛չինչ արգե

ել. պատճառ, որ, բացի արտաքին ձեւից, {ոչինչ} պարունակութիւն չկայ միջումը։ Բանաստեղծ

նը, զօրացնել եւ հարստացնել նորան։ {Ոչինչ} աբեղայական Կարգ չունեցաւ այնքան առաքելո

փոխարքայի հետ, չ'կամեցաւ լսել ամենեւին {ոչինչ} ։ Կսաւիէեն նզովեց նորան, բայց նահանգապ

հինգ անգամ պատահեցաւ Կայսրի մօտ, բայց {ոչինչ} չ'կարողացաւ յառաջացուցանել։ Առաջին տես

Չինաստանի մասին, որ երբէք տեսած չէր եւ {ոչինչ} հասկացողութիւն չունէր նորա մասին։ Ի՞նչ

րնօնի մարմինը եւ բերեց իւր հետ Եւրոպա՝ {ոչինչ} գործ չ'կարողանալով յառաջացնել Չինաստանի

այի եւ Նավարրայի թագաւոր Հենրիկոսը, որ {ոչինչ} բանով իւրեան նախորդներից պակաս չէ, յոյ

կ ասում էին ինձ "։ Այս խօսքերից առաւել {ոչինչ} չ'կարողացան լսել նորանից։ Հենրիկոս

տելութիւնը դէպի Յիսուսեան աբեղայքը, որ {ոչինչ} ժամանակ չէր հասած այս աստիճանի սաստկութ

դարացնէք նորա անձը "։ " Բայց ես չունիմ {ոչինչ} ատելութիւն դէպի նա, - պատասխանեց Լուդով

ողովքը հրաւիրուի։ Օրլէանեան Դուքսը {ոչինչ} հաւատ չէր պաշտում։ Նա միօրինակ ծիծաղու

Պապին եւ Յիսուսեաններին, թէպէտ եւ ինքը {ոչինչ} հաւատ չէր պաշտում։ Պարլամենտը, որ

հանում էին եղունգները եւ այլն եւ այլն։ {Ոչինչ} բան չ'կարողացաւ ներգործել նորա վերայ.

լոր աշխատութիւնքը. թղթերը այրուեցան եւ {ոչինչ} բան չ'մնաց, որոնցից կարելի լինէր հասկա

բան, իսկ մի կրաւորական-անշունչ իր, որ {ոչինչ} կերպով չէ կարող ցոյց տալ իւր մէջ մի ներ

տար ոճ, կամ, կարելի է ասել, ամենեւին {ոչինչ} ։ Եւ հեղինակը, ուզելով իր գործը այդ բա

չմիանան մէկ բայարմատի հետ, իրենք իրենց {ոչինչ} նշանակութիւն եւ խորհուրդ չունին։ Թէեւ

ժամանակների բանաստեղծութիւնը մենք թէեւ {ոչինչ} գիտենք դրական, բայց եւ այնպէս ընդհանու

զուգահեռաբար հաւասար, յոյս ունինք, որ {ոչինչ} չկարողանայ դաւաճանել ճշմարտութեան: Մեր

պիսի դաժանութեան, բայց Սօսի քոյրը, որ {ոչինչ} թշնամութիւն չունի իր եղբօր հետ, ինչպէ՞

անը, բայց Գարեգնի տան մասին գրեթէ մենք {ոչինչ} գիտենք: Երկու-երէք տեղ, իբրեւ մի անհա

թէ ո՛վ է այս Նորինը կամ Նազարէթը, բայց {ոչինչ} չեմ լսել նոցանից, որովհետեւ իրենք էլ չ

այդ Նուրինը. ցաւում ենք, որ հեղինակը {ոչինչ} չէ ասում մեզ: Անշուշտ, եթէ աւանդութիւ

պառ չհասկանալուց: Եւ այդ մոլորութիւնքը {ոչինչ} ուրիշ բանով չեն փարատուիլ, մերժուիլ,

ւթեան: Յետոյ ի՛նչ դուրս եկաւ. էլ {ոչինչ} չմնաց, այս չէ, այն չէ: Ո՛չ, մն

ր հեղինակի արած ծանօթաբանութեանը, մենք {ոչինչ} գրական բան չենք կարող ասել, որովհետեւ

խաբեբայութեան, - որոնք թէեւ ըստ էութեան {ոչինչ} խորհուրդ կամ զօրութիւն չունին, բայց եւ

ւթ տարի չարչարուին, չոր ոսկորից սաւահի {ոչինչ} չեն կարող գտնիլ. շատ էլ ասենք էն կռւու

անից. կամ թէ չէ ես քեզ կը ստրկացնեմ եւ {ոչինչ} օգուտ չտալուց յետոյ դեռ զրկանքներ էլ կը

ութիւնը, որ անհասկանալի էր ժողովրդին, {ոչինչ} մի բան էր, սա այն մատենագրութիւն չէ,

սքան քննելով այդ լեզուի ուղը եւ ծուծը, {ոչինչ} չգտանք, բացի քանի մի պատմական տեղեկութ

վաստակ ազգը լուսաւորելու։ Հին լեզուով {ոչինչ} չի յառաջանայ. եթէ յառաջացող էր, մինչե

իտոյ է գործ կատարեն. մինը առանց միւսին {ոչինչ} չեն կարող առնել, եւ եթէ այսպիսի պատշաճ

ստատուի ազգի հոգու եւ սրտի մէջ։ Այսպէս {ոչինչ} ազգ կարող չէ իւր գոյութիւնը եւ կեանքը յ

այ ազգ, սուտ բան է եւ առասպել, առակ։ {Ոչինչ} բան չէ կարող բնութեան մէջ լինել կենդանի

յժմ հարկաւոր էր ձիաւորուիլ. ոտանաւորով {ոչինչ} չի յառաջանայ։ Երանի թէ դորա գրողներն կ

ր մինչեւ հիմա իսկ այն հեղինակների գրածը {ոչինչ} արդիւնք չունին յառաջացուցած ազգի մէջ.

մոլեռանդ թռիչք երեւակայութեան, որ գիտէ {ոչինչ} գոյացնել հոյակապ ամբարտակներ, մինչ իրո

այդ լեզուն, այնուամենայնիւ տգէտ էր եւ {ոչինչ} չգիտէր. միմիայն մի չոր լեզու գիտենալը

գանքը կը լսէր այն հասարակ մարդը՝ առանց {ոչինչ} հասկանալու։ Ի՞նչպէս կարելի է խօսել մի

նոս վարդապետի գրուածքը, թէ նորա լեզուն {ոչինչ} քաղաքի սեպհական չէ, թէ գրոց բառերովը խ

պատճառ, որ այն կոշտ ու կոպիտ լեզուովը {ոչինչ} մարդավայել ազնիւ միտք, մանաւանդ՝ ուսո

աւորութիւնից, որովհետեւ աշխարհի երեսին {ոչինչ} այնքան շատ չկայ, որքան մի բնական երեւո

շտօնը, այնպիսին երբէք չէ կարող այսպիսի {ոչինչ} բաների առջեւ ընկրկիլ։ Ինձ հարկաւոր է,

ան ( եր. 139-140), Սօսի անունով երեք {ոչխար} է առնում թուրքից եւ Սօսին ոչ միայն մէկ

տում տարեկան հացը տուն լցնում. տաւար, {ոչխար}, գոմէշ, ձի, գութան, չութ պահում. հ

նել եւ խորտակել։ զամենայն նենգ եւ մանգ {ոչխարազգեստից}, որոց հերիքասցի որչափ յագեցուցին զսովա

յ կողմանն գրո՛հ տուեալ ընթանային 'ի հօտ {ոչխարացն} ժամանել. եւ այլք ընդ դասակս այծեաց ձախ

Մարդկութիւնը, այո՛, աւելի չէ, քան թէ {ոչխարը}, որ սպանդապետի դանակին եւ կշեռքին է յա

եկեղեցու արդիւնքը ժողովրդիցն է: - {Ոչխարը}, բուրդը եւ կաթը իւր տիրոջը տալով, իրա

ամ ի՛նչ բանի համար ծախք էր արել: - {Ոչխարը} անբան անասուն է. բայց ժողովուրդը բաղկա

նչպէս առողջ, քաջ եւ ուժեղ տղայ էր, մի {ոչխարը} նորան հազիւ թէ նախաճաշիկ կը լինէր, բայ

նց տարեկան գարին, քուրդը ` նրա գառն ու {ոչխարը}, թուրքը նրա եղն ու պանիրը, դաշտցին `

աղաքների մէջ, Ռուսսիայում, տաւարի կամ {ոչխարի} ճարպը, մշակները, ապրուստը, բնակութեա

ոչխարքը հովուի համար են եւ ո՛չ հովիւը՝ {ոչխարի} համար։ Հեռացնելով ժողովուրդը Սուրբ գրք

տոսը, բարձրացել էր խաչի վերայ։ Շատերը {ոչխարի} նման մորթուեցան պապականութեան ձեռքով այ

ւլ այդ վնասակար բաները, ո՞վ փոյթ տարաւ {ոչխարի} առողջութեան եւ ապահովութեան: " Ա

մ է. " շնորհակալ եմ, աղա՛... էն մի {ոչխարն} էլ քեզ բաշխեցի. թող ասեն ոչ, Սօսը իր

բարձի վրայ, - առանց եար քուն չի գալիս: {Ոչխարն} արել եմ բակը, - դէմ տուել սելի ակը, Ով

մանակ մորթւում են այդ քաղաքում բիւրաւոր {ոչխարներ}, որոնց ճարպը ( ճրագուն, сало) ուղարկ

ն այնպէս, որպէս վարւում է մի հովիւ իւր {ոչխարների} հետ՝ ստանալով նորա կաթը եւ խուզելով բո

եթէ միայն լուրջ հովիւք, որոց պատկանին {ոչխարք}, տացեն թոյլ, այլ շնորհիւ Ամենակալին բ

, Հայերի ընդդէմ, եւ յոյս ունիմ, որ իմ {ոչխարքը} կը լսեն իմ ձայնին եւ այլն, եւ այլն, ե

տատուած ծնանում էին այն մտքի վերայ, թէ {ոչխարքը} հովուի համար են եւ ո՛չ հովիւը՝ ոչխարի

Բարձ վաղ ուրեմն զկրճիմն: Եւ որոց {ոչն} հաւատան Իսկութեան անշուք բանիս,

, քան մեքենաբար եւ կուրoրեն հաւատալ զոր {ոչն} ըմբռնեմք: 12) Երես 69. Ճառելով

անի). Ասեմ ցնա-ո՞չ ասացի քեզ, թէ զոր {ոչն} ախորժես, ծանր լսել եւ ոչ ընդունիս, ո՛

նայնի որ ունիցի տացի եւ յաւելցի, եւ որ {ոչն} ունիցի, եւ զոր ունիցին բարձցի ի նմանէ

րա տեղը պիտո է որդին բռնե. եթե սերմերը {ոչնչանային}, հետեւաբար մարմինների տեսակը եւս կջնջվ

կ, նոցա անարժանութեամբ պիտի մեռանին եւ {ոչնչանան}: Երանի՜ թէ լսելի լինէր ձեզ իմ ձայն

կայ եղած պետական համակարգութիւնքը այսօր {ոչնչանան}, վաղը ոչ միայն չէ մնում ազգութեան խնդի

որովհետեւ այսպիսի դիպուածում բոլորովին {ոչնչանում} է լեզուի խորհուրդը։ " Հիւսիսափայլը " չ

սարսափեցնում են մարդուն. սա միանգամայն {ոչնչանում} է, երբ աչքի առջեւ տեսնում է մի այնպիսի

մասնաւոր իշխանութիւնքը, որ դեռեւս չէին {ոչնչացած}, վասն որոյ Սարպի եւ այլ Հասարակապետակա

նդրները անձրեւից քայքայուելով բոլորովին {ոչնչացան} եւ ինձ ծախքի մէջ ձգեցին, բայց դու, եր

ժամանակից եւ անձրեւից քայքայուել էին, {ոչնչացան} իսպառ, - ասաց Շահումեանցը: - Ինչպէ

արյուր հազարի չափ եկեղեցական գումարները {ոչնչացել} են - էլ ինչո՞ւ են նրանք քրքրում մեր հին

ր ձեռնարկելու սահմանուած կարգի բացայայտ {ոչնչացմանը}, որ իսկապէս անվնաս մի բան էր անգամ իր

որ կնքել ես դու, հավանորեն, կարելի է {ոչնչացնել}, իսկ եթե ոչ, բացի քեզանից անկասկած ոչ

, որ եւ խորամանկութենով եւ ուժով գիտէր {ոչնչացնել} բոլոր խոչընդակութիւնքը։ Րիշիլիէի բռնաւ

նոսի փոքր որդին տիտանիցը երդում է կերած {ոչնչացնել} այսպիսի անպիտան որդիները, բայց կարելի

ազատ խոսքը բռնաբարելու եւ մեր գաղափարքը {ոչնչացնելու} նպատակավ: Ինձ արգելված է հայոց լեզվով

րոպէ հերիք են շատ անգամ դարաւոր յոյսեր {ոչնչացնելու}, աշխարհի զուգակշիռը խանգարելու համար ե

եանների կարողութիւնը Կայսերական Դռնումը {ոչնչացնելու} համար։ Դեսպան նշանակուեցաւ Մեցցաբարդան

ր ` միջամտելու հայերի ներքին գործերին, {ոչնչացնելու} Կանոնադրութիւնը եւ հայկական բոլոր գործե

չէ՞ այժմեանից իսկ միջոցներ ձեռք առնել ` {ոչնչացնելու} Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը: Այդ դէպքու

լ այս պատիժներից մեր ցեղապետը մի կերպով {ոչնչացնէ} այս մատանին, այն ժամանակ իսկոյն միանգա

ամանկութիւնը, որ յետ ձգէ եւ միանգամայն {ոչնչացնէ} ժողով կազմելու դիտաւորութիւնը, եւ նորա

ուցումն։ Կարգի օգտի համար նոքա պիտոյ է {ոչնչացնէին} իւրեանց ազատ կամքը եւ կոյր հնազանդութեա

յր եւ ստրկական անպայման հնազանդութիւն, {ոչնչացնում} է մի մարդու կամ ազգի եւ կամ ընկերութեան

դրութեան մեջ։ Նա մեռուցանում է կամքը, {ոչնչացնում} է մարդկային ինքնագոյ ազատութիւնը եւ անկ

ութեան եւ կոյր հնազանդութեան վերայ, որ {ոչնչացնում} է ամենայն աճեցողութիւն, ամենայն ազատ կ

թողիկոսների վերայ, որ աբեղաների ձեռքով {ոչնչացուցած} է երեւում, ինչպէս եւ միւս նորա գործը՝

ք կաթողիկոսաց անունով աշխատութիւնը, որ {ոչնչացուցած} է երեւում աբեղաների ձեռքով: Բայց թէ լա

եթէ մուծեալ է, իսկ եթէ չէ կարգադրեալ, {ոչնչացուցանել} զառաջին գործն իմ եւ յետս առաքել զարձակմ

ւր պէս կը խօսի, անհատութիւնը չէ կարելի {ոչնչացուցանել} ։ Իմ խորհուրդը այն չէ եղել, որ իմ գրած

լուր ստացուեցաւ, թէ Ուրբանոս VIII Պապը {ոչնչացուցել} է Սիկստոս V-ի կոնդակը, որի զօրութեամբ

ւոր Վարժութիւնքը " խզեցին եւ միանգամայն {ոչնչացուցին} այն կապը, որ կապում էր Կսաւիէին աշխարհ

. 18, 19-ը վերափոխված են, 20 եւ 21-ը {ոչնչացված} են, 22-ը վերափոխված է, 23-ը ոչնչացված

ոչնչացված են, 22-ը վերափոխված է, 23-ը {ոչնչացված}, 24 եւ 25-ը վերափոխված են, 26, 27 եւ

եւ 25-ը վերափոխված են, 26, 27 եւ 28-ը {ոչնչացված} են, 29-ը վերափոխված: Սույն ուղղում

ս. 29 հոդվածներից իմ կողմից ամբողջովին {ոչնչացվել} են 22-ը, իսկ մյուս յոթը նկատելիորեն վե

ած 29 հոդվածներից առաջին 17-ը բոլորովին {ոչնչացրել} եմ, ուստի ես հարկադրված եմ եղել արտագր

երգործելով իբրեւ զորեղ քրտնաբեր միջոց, {ոչնչացրեց} կատարային ջերմը ( այսօր ժամը 12-ից վերջ

մնալով Դռան ցուցումներին, գրեթէ լիովին {ոչնչացրեց} Կանոնադրութեան էական մասերը, այնպէս որ

մշուշով պատած մարդկային երեւակայութիւնը {ոչնչից} տիեզերք էր ստեղծում: " Ex nihilo, nih

բայց այս բաները թող ինքեանք լինին, թող {ոչնչից} եւ ոչնչով գոյանան․ իմ պատուելի ազգասէրը

տրաստութիւնքը չլինէին, կարո՞ղ էր մարդը {ոչնչից} բան գոյացնել, բայց որովհետեւ դու այդ տ

ց շնորհակալություն հայտնել. այժմ ուրիշ {ոչնչով} չեմ կարող հատուցել: Հրեաների վերաբե

յան արգասիք է: Բայց եթե այդ՝ ժամանակը {ոչնչով} չնախատելով նախորդների ընդունած նորման,

գործում ինձ համար ոչինչ չեմ որոնում եւ {ոչնչով} չեմ ծանրաբեռնի ընկերությունը։ Այնինչ ը

պարապում այդ անանուն ազգը: - Այժմ {ոչնչով} չէ պարապում, եւ ոչինչ բանի պիտանի չէ.

եզերքներում աւազուտ երկրի վերայ: - {Ոչնչով}, Ձեր մռայլութիւն. նորանով վերջացաւ,

աները թող ինքեանք լինին, թող ոչնչից եւ {ոչնչով} գոյանան․ իմ պատուելի ազգասէրը հանգիստ թ

կեղծիք էր այս, որ չի կարելի արդարացնել {ոչնչով}: Կ. Պոլսի հայոց նախկին Սարգիս պա

երեւի իւր վերին աստիճանի թուլութեամբ եւ {ոչնչութեամբ}: Ո՞չ ապաքէն մեր աշխարհի կառավարութ

օդի մէջ են ման գալիս, կամ աւելի վատ ` {ոչնչութեան} մէջ, որովհետեւ օդը շօշափելի է զգայարան

пропорция) են եւ մօտենում այն աստիճան {ոչնչութեան}, որ նաեւ մի շատ հասարակ քաղաքագէտ եւ շ

տեսան այս, երբ նշմարեցին իւրեանց փաստի {ոչնչութիւնը}, Եւրոպական հաւասարակշիռը հանեցին մէջտե

սը, որ ոչինչ էր ցոյց տալիս, վկայում է {ոչնչութիւնը} հոգու, որ նստած էր մի կազմուածքի մէջ:

9). ըստօնց ձենը տէրտէրի ձենին կոխեց, {ոչով} բան չէր կարում իմանալ Փառք ի բարձումից

ք թէ դու ինձանից համբա ես, քու տանն էլ {ոչով} չի վեր գալի, համա ես իմ աղքատ տեղովս ք

ւարասիրութեան կողմից իւր նախագահութիւնը {ոչովին} չէ տալիս Հնդկաստանի մէջ. դորա ծայրագոյ

յց, կազմելով մի անսահման իշխանութիւն, {ոչովին} չէ տալիս այս կեանքի եւ ազատութեան աղբիւ

Ոմանք, դարձեալ քո ընդդէմ ` {Ոռնան} ինչպէս քաղցած գայլեր. Քե՞զ ինչ.

րի եւ նոցա հարազատ յաջորդների արիւնով՝ {ոռոգել} էին Հայաստանի կռապաշտութեամբ կոշտացած հ

ց նոցա վերայ, բայց սպանուածների արիւնը {ոռոգեց} եւ աճեցուց ընդդիմութեան տունկը: Եւ այս

Եւ ջո՛ւր նմա՝ ընդ եղէ՜գնն. Եւ {ոռոգի} այն ինչ հերկեալ Անդաստան ընդ երթե

դրուած է ազատութեան ապառաժի վերայ, որ {ոռոգուած} է Յիսուսի Քրիստոսի արիւնով: Ձեր կրօնի

րա բերանից ընկնելով մքուր սրտերի մէջ եւ {ոռոգուելով} նորա արիւնով, պտղաբերեց մարդկութեանը ա

այսքան մարդերի կորուստը. նոցա արիւնով {ոռոգում} էր նա եւ աճեցնում էր կոյր հնազանդութեան

Վարար ջուր է տրւում նրան, Գնալ-գալուց {ոռոգւում} է ` Լաւ հերկուած կոյս արտը այն... Սի

] 3/15 Չեթու 5/17 Սուլթանին 11/23 Ամբր[{ոսիոս]} վարդ[ապետին] Արեւմուտքին, Ոսկանեանին

ն լինի: Հրատարակողներից մինը՝ Պ. Յ. {Ոսկան}, ունի բանաստեղծական ճոխ քանքար: Շ

րայ Նոյնպէս ձեռնա գրեալ՝ Ամիրջան {Ոսկան} Ի Բասրայ թիւն փրկչին 1813 եւ

հոգաբարձութեամբ։ Մատթէոս Ծարեցու, {Ոսկան} վարդապետի եւ Ղուկաս Վանանդեցու խեղճ ողո

եամբ Առաքել վարդապետի Դաւրիժեցւոյ, զոր {Ոսկան} վարդապետ տպագրեաց ի Հոլլանդա ի տպարանին

Փարիզում գտանւում է քանքարաւոր Պ. Ս. {Ոսկանեան} ուսումնական ազգայինը, որ քանի մի ժաման

ագրութեան ծանրութեանը, հրաւիրած են Պ. {Ոսկանեանին} յանձն առնուլ միայն շարադրելը: Ազնիւ Հա

Ամբր[ոսիոս] վարդ[ապետին] Արեւմուտքին, {Ոսկանեանին} [12/24 հ[այր] Ղեւոնդին] 20/1 Նազարեանցի

28/9 Քեաթիպեանին, [2 նամակ] տպելու {Ոսկանեանին}, 2 նամակ տպելու Սարգիսին Էսս[էն]

/14 Թիւյսիւզ[եանցին] Քեաթիպ[եանցին] {Ոսկանեանցին}, եւ բողոքը ՄԱՏԵԱՆ ԳՆԱՑԱԾ ԹՂԹԵՐԻ 1860

ցածովն նոյն քաթում եղած 1425 հատ եափանի {ոսկե} դրամի գին 106871/2 փարդաւն ուղարկել Կալ

ոյս, կարծես թէ այստեղ Պիտի ամփոփէ {ոսկեայ} ճաճանչով։ Իսկ լուսնի պայծառ

անեց Շահումեանցը, նայելով իւր կրկնափակ {ոսկեայ} ժամացոյցին: Ես շատ զարմացած լինելով

լով այն դրօշակի տակ, որի վերայ գրած է {ոսկեայ} տառերով, թէ յաղթող է ճշմարտութիւնը ընդ

սարակութեան, մի առանձին ժողով կարգել, {ոսկեգործութեան} հնարները եւ եղանակները քննելու համար:

է նա ի՛նչ հիման վերայ կարելի է համարում {ոսկեգործութիւնը}, եւ թէ ի՛նչ հնարներ ունի այդ մասին:

նակի հետ է կարդացողի գործը. նորա հոգու {ոսկեդարեան} անմեղութիւնը փայլում է ամէն տողի մէջ:

կէտադրութենով ու պատկերներով զարդարած, {ոսկեզօծ} եւ փառաւոր կաշով կազմած. սոքա համարւու

Մանկլաւիկներին հետեւում էին չորս դեւ {ոսկեզօծ} կոտոշներով, ուսերի վերայ բարձած մի ասո

ումը շարուեցան: Դուռի մուտքին մօտ չորս {ոսկեզօծ} կոտոշներով դեւերը ցած դրեցին իւրեանց ու

այթներից, որ խաղում էին այժմ կաթողիկէի {ոսկեզօծ} խաչի վերայ: Այցելուն աչքը ձգեց լայ

լցրած աման, բերում են նորան մի արծաթի {ոսկեզօծ} աման, ջրով լիքը: Դայեկը ձգում է նորա

Սեղանի ճակատում - առաջին տեղում, երեք {ոսկեզօծ} եւ թաւիշով կարած աթոռներ, որոնց վերայ

խաւոր կառավարչի աշխատութեանը, հրամայիր {ոսկեզօծել} սորա կոտոշները: Դեւերը, որ կանգնա

վեր բարձրացել էր արեւը հորիզոնի վերայ, {ոսկեզօծելով} ամպեղէն կաթնագոյն սարերի գագաթները, դե

ուխը կոխելով հնոցի մէջ, փառավար կերպով {ոսկեզօծեցին} նորա կոտոշները, յետոյ արձակեցին դարձեա

նը կարմիր չէ ներկում կամ, աւելի լաւ, չէ {ոսկեզօծում}, ինչպէս սովոր է, Յակոբ Կլեման թագաւորաս

մենտի ( թաց տեղի) չորս կողմը շրջակարած {ոսկեթել} ժապաւէնով եւ արծաթի բօժօժներով, որոնց

յ ֆէսով, որի շրջանակը կարած էր չերքեզի {ոսկեթել} ժապաւէնով, եւ որի վերայ ձախ կողմումը տ

վերայ ձախ կողմումը տատանում էր գեղեցիկ {ոսկեթել} փունջը ամէն մի ասեղ կոխելու եւ հանելու

ւր մուզայիւք, մի Արգոնեան եւ նաւորդք. {Ոսկեծըղի} լուսափետուր հայկեան զաւակք ՚ի քեզ յօդս

ի քառորդ ժամու ճանապարհ էր մնում մինչեւ {ոսկեծին} Գանգէսի գետաբերանը, որ արեւմտեան Հնդկա

են իւրեանց գլխին բարխատեայ կամ ատլասեայ {ոսկեղէն} կամ արծաթեղէն ժապաւէնով շրջակարած եւ նո

րական աւերակների մէջ դրօշակ, որի վերայ {ոսկեղէն} տառերով գրած է Ճշմարտութիւն, իսկ ճշմար

ս դուրս է ելանում ծովերի ծայրերից՝ իւր {ոսկեղէն} ճառագայթները ցոլացնելով կապոյտ ալիքների

թաղել զանազան յիշատակարանք, դրամներ, {ոսկեղէն} եւ արծաթեղէն զարդեր կամ թէ ուրիշ այնպիս

: Եւ հայկական յառաջադիմութեան տարեգիրը {ոսկեղէն} տառերով պիտի աւանդէ գալոց սերունդին թատ

իտութեան արձանը, եւ դրա վերայ քանդակ է {ոսկեղէն} տառերով այս սուրբ անունս. Ազգասէր: Ե

էր եւ նորա կիսաբաց աչքերին երեւում էին {ոսկեղէն} սարեր: Նա հաց էր ուտում առանց մոռանալո

ինքեան զնմանութիւն չորրորդ եւ հինգերորդ {ոսկեղէն} [ասացելոցն, յորժամ] բանականն հոգի առ հ

ուցեալ ընդ դէմ ողորմ տգիտութեան՝ բանայ {ոսկեղէն} մատամբ զմուտ նորոյ աշխարհին որոյ կենդան

ը հերիք չէին նաեւ Ահարոնի համար, որ նա {ոսկեղէն} հորթը չձուլէր, քո հրամանը կամ պատգամը

րու զերկոսին զսոսա իբրու պսակ ոսկեփունջ {ոսկեղէնն} դարու, պարտաւորին որդիք Հայաստանի ցորչ

ութիւն բանից՝ հանդարտաքայլ ընթանալ ընդ {ոսկեղէնս} դար, թերեւս՝ եւ հանգուցանել եւ սփոփել

ղեց զարդը, թխով պատեց իւր անձը, {Ոսկենըկար} գլխարկներին սեւ քօղ իջաւ ծածկոյթը:

էականին լուսատիպ, Իմանալի այլ արեւուն {ոսկետեսիլ} կարապետ, Որ ո՛չ մասամբ լուսոյ արփւոյն

եկեղեցական ոսկի եւ արծաթի սպասքը հրէայ {ոսկերիչների} քուրաների մէջ չհալուին... Ռեֆօրմ

եւ ոսկի լինելու մասին․ եթէ կամիս, տա՛ր {ոսկերիչների} մօտ, նոքա կը վկայէն քեզ, որ ստուգապէս

լիսոփոսն Մովսէս, որոյ եւ ընդ նուիրական {ոսկերս} մարտ եդեալ աբեղենին մերոյ, կապտեալ ի հ

ակս պարեգօտաւորք սեղանակապուտ ձեռօք ընդ {ոսկերս} սրբոյն մարտ եդեալ՝ հանէին ի գերեզմանէն

ք զփիլիսոփոսն Մովսէս եւ մարտ թերեւս ընդ {ոսկերս} եդեալ արկաք ի գետ, ո՞չ ապաքէն զՂազար մ

այսօր մեր հետ: " Ոգի, մարմին եւ {ոսկերք} ոչ ունի ", - ասում է Աստուածամարդը, իս

մ է Աստուածամարդը, իսկ մարդը մարմին եւ {ոսկերք} ունի, եւ այս թանձրութիւնը վկայ է բերու

կացուցից։ Անզգամութեամբ ասեմ, շատ են {ոսկերք} իմ առ շաղփաղփ Աստուածաբան կարծելոցն։

հագին գաւազանը ձեռքին՝ իւր աշակերտների {ոսկերքը} ջարդելու համար, եւ այդ տիրացուի առաջեւ

արժուին գերեզմանի մէջ մեր Արամ նահապետի {ոսկերքը}... Իրաւունք ունի եղած Հայ բանասէրը

ոզք եւ աւետարանիչք, որոնց եւ նշխարուած {ոսկերքը} կան մեր մէջ, եւ որոնց աթոռը ստացաւ կեն

նչպէս դուք դատում էք այսօր ձեր նախահարց {ոսկերքը}: Բայց, այն օրերից բռնած, որչափ յառաջ

ան մէջ, ուր մաշեցան մեր նախնեաց եւ մեր {ոսկերքը}: Դարաւոր սպիներով ծածկուած է մեր մէջքը

ւեցաւ այն պատկառելի ծերունու հետ. նորա {ոսկերքը} փորեց հանեց գերեզմանից ու գետը թափեց:

եց առ Տէր եւ վճարեց իւր կեանքը, որի եւ {ոսկերքը} օտարք եւ ոչ մեք արժանի եղանք ընդունելու

նքի վերջին ժամերը հայհոյել քահանայապետի {ոսկերքը}: Արդէն պապի նոյնիսկ մահուան օրին նա գո

շուտով իր խնդրածը ստացաւ, որի փափաքելի {ոսկերքը} մենք ո՛չ, այլ ուրիշները արժանի եղան ըն

ատուանունը, այլեւ բոլոր ազգը եւ քո հօր {ոսկերքը} կը հանես գերեզմանից եւ կը վաճառես:

մի այլ մարմնի մնացորդից, կազմեցին նորա {ոսկերքը}, մորթ ու ջիլ պատեցին նորա վերայ: Մարդ

ողբաց իւր ամուսնու մահը, եւ նզովեց հօր {ոսկերքը}... Այս լացախառն նզովքից յետոյ, կ

փելու արտասուքը կարող էին մխիթարել նորա {ոսկերքը} եւ այն անշուք եւ աննշան գերեզմանի մէջ,

բ գրքին, մինչեւ ի մահ հալածելուց յետոյ, {ոսկերքը} եւս հանգիստ չթողեցին գերեզմանի մէջ, այլ

հարկաւոր է անպատճառ հանել ոտքի փշրուած {ոսկերքը}. եւ մինչ կատարում էին այս սոսկալի վիրա

ութեան հիմնաւոր սիւնքը՝ այս մեծ մարմնի {ոսկերքը} ու ջիլերը, " columnae et fundamenta to

րչարանքի մէջ, մինչդեռ ջարդում էին նորա {ոսկերքը} գաւազանով։ Բայց շատ չ'քաշեց Յիսուս

չ ոքի. Ոչ ոք քեզի այս չի գալ, որ {ոսկերքըդ} սփոփուին... Ծածկած է քո օթեւան

ն նորա ուղեղի վերայ, արմատացել են նորա {ոսկերքի} մէջ, շատ անգամ, չէ կարող հաշտ աչքով ն

խքի իշխանի փառաւոր գահը, կազմած մարդու {ոսկերքից} եւ զարդարած, փոխանակ գոհարների, չորաց

իտէ, ո՞վ է պառկած այն տեղը, Որի՞ {ոսկերքն} են փթում հարստացնել սեւ հողը։ Նա

որ այժմ ճնշում են հոգիս, պիտի ճնշեն եւ {ոսկերքս} գերեզմանի մէջ․․․․․․․․․․․․․․․ Մեք չո

տվական ծերունու միջնորդութենովը կամ այլ {ոսկեփորիկների} միջնորդութենով հասած են մեզ. որպես " Ե

չ Նախամարդոյն մինչ գլուխ կրէր պսակ {ոսկեփունջ} ։ Ես անդ մինչ նա յանցանաց յինքն ձգեալ բ

նգերորդ դարու զերկոսին զսոսա իբրու պսակ {ոսկեփունջ} ոսկեղէնն դարու, պարտաւորին որդիք Հայաս

լկաթայ հասանելէս հանդերձ յիշեալ եափանու {ոսկէ} դրամի վաճառովն զոր ինչ որ գտանեմ Տէր Ստ

Ես յերկնաբերձ յայն ՚ի ժայռ դար կազմէի {ոսկէ} հիւս։ Յառաջին հոտ անուշից ողջակիզի արդ

ւոյդ, սին սաղարթիւք քո անձին, Որ {ոսկէկիր} ըղձաս լինել քան գրագէտ եւ գիտուն.

ւատա՛ ինձ, Պարսից Շահի հրովարտակի նման {ոսկի} տառերով կը գրեմ անունդ: - Ինչե՞ր

ակերգութիւնը՝ " Վա՛յ, իմ կորած յիսուն {ոսկի} " անունով, մի քանի նկարագիրք մեր թիֆլի

րող քեզ արձակել, թէեւ մի մարդ քո կշռով {ոսկի} տալու լինէր մեզ: - Ուրեմն, ինձ պի

ւստ է, ոչինչ տէրութիւն այնքան արծաթ եւ {ոսկի} չունի, ամէնին փոխ է տալիս, ինքը բնաւ

ւ արծաթի հանք, որ ամենայն տարի անդադար {ոսկի} եւ արծաթ են թափում զանազան տէրութեանց գ

ամի պակասութիւնը, որչափ որ ամեն կողմից {ոսկի} եւ արծաթ է դուրս բերւում երկրագունդից:

ինքն՝ դուրսից, հասարակ ժողովուրդի մէջ {ոսկի} եւ արծաթ բերողի թիւը, այլեւ շատցնում է

մարդ, որ սորանից տասն տարի առաջ հարիւր {ոսկի} ունենալով, հանգիստ կարող էր ապրիլ մի տ

միշտ մի զոյգ կօշիկի համար վճարել եմ կէս {ոսկի} ։ Այժմ, այն նզովից արմատ կօշկակարը ասո

անս եւ վաղֆարարութեանս իմ, մին գուլհօր {ոսկի} բէհանայ յինքն առի ի յիշեալ կառավարչաց օ

նուշ ": Ժ. ՔԵՐՈՂԸ - ՔԵՐԹՈՂԸ Ցորենի {ոսկի} հասկը լիատոք Մեզ է ընծայում բնութիւնը

ւն մտնել։ Ճեպըդ նայէ թէ որ լի՛ք է {ոսկի} արծաթ փողերով, Փիլիսոփայ գիտնական

յատեան մտացդ քան զլոյս. Զի՞նչ քո {ոսկի} հոգիդ զօրէ պտղաբերել բեղմնաւոր, Ո

ու խաւեար եւ այլ շատ բաներ, {Ոսկի} բաժակով օղին կարապետ, - Ե՞րբ մադե

ո քարեղէն կուրծքերումը բրիչը ձեռին {Ոսկի}, ուլղինձ գտանելով կը բանայ ուղին:

այց դու ման ես գալիս ոտքով: {Ոսկի}, արծաթ, գոհարեղէն, Իմ պարծանքը

ւմ, Իմ կենտրոնը է իմ փորը. {Ոսկի}, արծաթ, հարստութիւն, Ահա կեանքի

չյափշտակուին, չգողացուին եւ եկեղեցական {ոսկի} եւ արծաթի սպասքը հրէայ ոսկերիչների քուր

համարել իւր խօսելու ոճը " ամեն տեղ զուտ {ոսկի}, այլ հոգով չափ պատրաստ էր ուսանել իւրե

՞նչ բանի չէին ցանկանում դոքա, արծաթ եւ {ոսկի}, որ թէ ես մի ունեւոր մարդուց գտնում էի

րդոյ... եւ 'ի ձեռին իւրում ուռն մի մեծ {ոսկի}... եւ եկն եհաս մինչեւ մօտ ի յատակս երկ

ն արքունի խարիսխաձեւ ճախարակաձեւ խարիսխ {ոսկի}. մեծութեամբ իբրեւ զմեծ մի բլուր եւ բար

։ Սորանից մենք պարզ տեսնում ենք, որ {ոսկի} խարիսխ ունեցող հրեղէն սիւնը երեւել է Վա

նտրոնում։ Միւս մնացած երեք սիւնքը, որ {ոսկի} խարիսխ չունէին եւ մենք մէջ չբերինք, որ

ակաթի եկեղեցին։ " Որոյ սեան խարիսխն {ոսկի} էր եւ նորին սիւնն հրեղէն եւ թակաղաղն ան

ն անպեայ եւ խաչ լուսեղէն ի վերայ նորա։ {Ոսկի} խարիսխն վէմն հաստատութեան անշարժութիւն

ն որ քեզ ցուցաւ, որ սիւնն հրեղէն ունէր {ոսկի} խարիսխ ( եր. 337) "։ " Եկա՛յք զնկ

, անագը եւ այլն, ազնուացնել, այսինքն {ոսկի} եւ արծաթ փոխարկել նորանց: - Միթէ՞

ցա մէջ միայն այդ գիտութեան խորհուրդը էր {Ոսկի} շինել ուսուցանել: Սկիզբը կարծիքի

իքի, թէ կարելի բան էր զանազան նիւթերից {ոսկի} շինել, նոյնքան հին է, որքան ագահութիւ

թեան խորհուրդը է, բանալ մետալների դէպի {ոսկի} փոխարկելու գաղտնիքը եւ գտնել ընդհանուր

Ջեբերը, իւր կարմիր կաթիլը, որ լուծած {ոսկի} էր, տալիս է որպէս մի հնար, կեանքը անո

է մեզ, թէ մի քանի Ալքիմիկոսք կարող են {ոսկի} շինել եւ գտել են այն դեղը, որի օգնութե

մեցածի պէս, ժիպակը փոխարկում էր երբեմն {ոսկի} եւ երբեմն արծաթ: Նա եօթն անգամ հրապարա

րկաթը եւ միւսները փոխարկուելու էին դէպի {ոսկի}: Այս փորձերի մէջ ներգործողքը էին զանազ

ելի է յեղափոխել դէպի լաւ, այսինքն դէպի {ոսկի}: Այս համառօտ ծանօթաբանութիւնը քաղո

ւն, որ հրամայում էր պղնձին կամ երկաթին {ոսկի} փոխուիլ, եւ անշունչ մետալը հնազանդւում

իւր խորհրդական խառնուրդից ստանալ անարատ {ոսկի}: - Վերջին փորձն էր մնացել, - ասաց

ննելով մետալը, խոստովանեց նոյնպէս, թէ {ոսկի} էր այն, - բայց մի բանի վերայ շատ զարմա

մ երկբայութիւն ունիս այդ մետալի արդարեւ {ոսկի} լինելու մասին․ եթէ կամիս, տա՛ր ոսկերիչ

մօտ, նոքա կը վկայէն քեզ, որ ստուգապէս {ոսկի} էր: - Ոսկի եղածը ոսկի է, խօսք չկա

այէն քեզ, որ ստուգապէս ոսկի էր: - {Ոսկի} եղածը ոսկի է, խօսք չկայ... - Ու

որ ստուգապէս ոսկի էր: - Ոսկի եղածը {ոսկի} է, խօսք չկայ... - Ուրեմն ինչ:

աւորութիւնը: Իմ կարծիքը այս է, որ շատ {ոսկի} շինելուց յետոյ, վաճառենք նորան եւ գոյա

նէր մի փոքր կարողութիւն: Բայց երբ գտաւ {ոսկի} շինելու գաղտնիքը, Շաքարեանցը սկսեց նայ

ւած երկաթի կեանքում Խնդալ, վայելել {ոսկի} րոպէներ։ Մի յիշեցնե՛ք, մի՛,

աւիշեայ սեւ ժապաւէն, որի տակից առանձին {ոսկի} շղթայով կախած փոքրիկ եւ գեղեցիկ ոսկի խա

ին ոսկի շղթայով կախած փոքրիկ եւ գեղեցիկ {ոսկի} խաչը բարձրանում էր եւ ցածանում էր նորա

շափիւղեայ մոմակալների վերայ, զարդարած {ոսկի}, արծաթ սպասներով եւ առատ, եօթը տեսակ

Իւրաքանչիւրք աջ բազուկների վերայ ունէին {ոսկի} ապարանջան հիանալի քանդակած: Հրաւիրո

երկհատոր տաղաչափութեամբք մակագրելովք " {Ոսկի} դար Հայաստանի " եւ " Արփիական Հայաստանի

ցանեմք՝ եթէ կոչել զսա համարձակեսցուք " {Ոսկի} բերան " առ Հայս, զի որ սորայս են պարզո

, ուր պահւում էին վաճառելի ապրանքները՝ {ոսկի}, արծաթ, գոհարեղէնք։ Նոցա երեւելի վաճ

ալ հասանէր 'ի ցուցեալ տեղի հրեղէն սեանն {ոսկիակալ} խարսխին " ( եր. 344)։ " Հասանէր յ

Կերպարանքը կանոնաւոր ու սիրուն, {Ոսկիամայրն} չարժէ նորա մօտ ոչինչ. Ծածանում է

Տիկին վեհապանծ ` Աշխարհում ամբողջ ` {Ոսկիամօր} հետ: Քեզ կը խնկարկեմ, Քո սէրը կ՚երգ

կարգեմ, Սխրացուցանեմ. Ընդ {Ոսկիամօր} Տիկնոջն երկնաւոր Պաշտեալ առ

անել եւ ստանալ նորա անսպառելի գանձատնից {ոսկին} եւ արծաթը: Երանի՛ էր, եթէ գո՛նէ արուե

ից հինգ հարիւր տարի յառաջ, եւ արծաթը, {ոսկին} կամ այլ անփուտ բաներ, եթէ կային մեր մե

քսակները, որոնց մէջ լցուած էին երբեմն {ոսկին} եւ արծաթը: Տնտեսական խնդիրը միակ

նգ Որտե՞ղ ուրեմն հարկաւոր է որոնել {ոսկին} եւ արծաթը: Նախ, մի քանի երեւելի մօնօպ

տքի մէջ, եւ երկրորդ, հողատէրերի մօտ: {Ոսկին} եւ արծաթը չէ մնում տէրութեանց եւ հասարա

աս կարել: Խօսելիք ունի՞ս։ Եթէ չվճարես {ոսկին}, առանց կօշիկի կը մնաս: Կարո՞ղ ես բռնի

, 500 ղուրուշ: Տարակոյս չկայ, Թիւրքիոյ {ոսկին} հարիւր ղուրուշ հաշուելով: Մինչեւ 1861

( եթէ ընդունին) եւ այն տեղերի նշխարեալ {ոսկին} եւ արծաթը բերելով Պօլիս: Այս է նորա մի

: Զուր տեղը որոնում է նա իւր արծաթը եւ {ոսկին} իւր գաւառներում. ի՞նչ զօրութիւն ունէին

րձրաձայն խօսում է սնանկութիւնը: Այո՛, {ոսկին}, իբրեւ մի ազնիւ մետալ, չէ կարող մնալ

ուղարկել Եւրոպա մի այնպիսի տեղից, ուր {ոսկին} եւ արծաթը դարձել է մի առասպել, եւ ուր

ւմ իւրեանց պարտքը, առեւտուրը ընկած է, {ոսկին} կրկին արժէքի բարձրացած, եւ ահա երկրորդ

ոտքի վերայ, այլեւ եւրոպական արծաթը եւ {ոսկին} ներս կը հոսեցնէ ազգի մէջ եւ ինքը կը շահ

պիտի տուժէ այդ հարիւրը: Եւ այս հարիւր {ոսկին} երեւութական եւ առժամանակեայ մի վաստակ է

նոյնքան հին է, որքան ագահութիւնը դէպի {ոսկին}: Յուլիոս Ֆիրմիկ Մատուրնոսը չորրորդ դար

ս տեսանելով բոլոր մետալները, ուրեմն եւ {ոսկին}, ապա հարկաւոր էր փորձել եւ իմանալ, թէ

կեկանքից ընդհատուած ձայնով աղաղակեց. - {ոսկին} ծոցումս է... Շաքարեանցի ականջին

ապա, - հարց արեց Մանթուխեանցը: - {Ոսկին}, որ առաջին անգամ այդքան փոքր շինեցիր,

ր քանի մի օր յառաջ: Մանթուխեանցը, {ոսկին} շինելուց յառաջ, գալիս էր Շաքարեանցի մօ

, ուր պահւում էին հարուստների արծաթը, {ոսկին} եւ ստացուածքը: Բայց աւա՜ղ, սորա հակառ

լով նոցա ոտքումը իւր պղինձը, արծաթը եւ {ոսկին} ։ Փրկիչը, ախոյեան դուրս գալով այս բոլո

ս շալ կ՚ուզեմ, Երբ ես եկայ ձեր տունը - {ոսկին} սարեսար կ՚ուզեմ: Կիրակի էլ պա՞ս կ՚ըլն

ւթիւնը իւրեանց յիշատակը թողեցին մի քանի {ոսկիների} վերայ. պատերի վերայի կարմիր գրերը դատա

երեք անգամ կարող են բարձրացնել իւրեանց {ոսկիների} գինը: Մեղքը Մօհամմէդի վիզը, որ սորա պ

ա տեսանում էին միայն Քրիստոսի պատկերը՝ {ոսկիով} արծաթով պատած, յաղթական կերպով կանգնած

գնոցի վերայ կախուած էին երկու հոլանդեան {ոսկիք}, իսկոյն հասկանում է բանի զօրութիւնը.

չէ տեսնում նորա երեսը, եւ ո՞ւր են այն {ոսկիքը}: Մի՞թէ տէրութեանց մօտ: Մեր առջեւ դրած

տ ծերունի, դողդոջուն ձեռքով կը հաւաքէր {ոսկիքը}, եթէ գտանէր նորանց ճանապարհի վերայ: Մ

1, 496, 007, 123, 998, 101, 532, {ոսկով}, 99 արծաթով եւ 47 1/8 դրամով: Հաւատաց

, մի հարուստ եւ հպարտ աշխարհ, որ լի էր {ոսկով} եւ գոհարներով, որ արհամարհում էր ստրու

վմ այնպիսի Աստուծոյ, որ զգեստաւորած էր {ոսկով} եւ զօրացած կարողութենով։ Այս զօրութեան

կատը լերկ մազերից, Բազուկները չոր {ոսկոր}, - Մարդ սոսկում է տեսնելից:

այց ինչ անես, առածը ասում է. " Լեզուն {ոսկոր} չունի ", ուստի եւ նոքա էլ, օգուտ քաղե

ա նե, խրկիք եւ իրեն ասիք, որ նրա ոտքը {ոսկորը} կպած է. միմիայն ուռած է, նարա այս ուռ

մէկ եզան էրի պիտի ճարես. այսինքն էրիի {ոսկորը}, որ սկիզբը նորա վերայ գրես, մինչեւ որ

համա ինձնից, ութ տարի չարչարուին, չոր {ոսկորից} սաւահի ոչինչ չեն կարող գտնիլ. շատ էլ ա

րարքը էին զանազան կենդանիների մորթեր եւ {ոսկորներ} ( զէնք շինելու համար): Արդէն քաղաքակր

լուսաւորութեանը վաստակելու վրայ դրեց։ {Ոսկորները} հանել էին տալիս եւ գետը թափել, այն հրե

լու բան չէ. դա հարկ էր քննարկել մինչեւ {ոսկորների} ծուծը, որովհետեւ նյութն արժանի է այդ ա

հոգ եւ անփոյթ հայրերի եւ պապերի գողացած {ոսկորների} վերա: Մեր համար շատ ցաւելի լինել

, խորապես վշտացրեց ինձ. Հանգի՛ստ խեղճի {ոսկորներին}: Վերջին անգամ ես նրան տեսա հունիսի վեր

դ յառաջաբանը գրողի տասն եւ հինգ դարուայ {ոսկորներին}. հանգի՜ստ յաւիտենական։ § 3. " Քնն

Խնջոյք է անվերջ, պար ու խրախճան: Ես {ոսկորներս} եմ քարշ տալիս ուժատ, Իմ կապանքները կտ

րպով, որ աւելի ճիշդ խօսելով, պիտոյ էր {ոսկու} հանք անուանել, անտես է արած բոլորովին

, որ մեր ականջը ընդունակ է լսելու միայն {ոսկու} եւ արծաթի ձայն, չէ իմանում, որ մեր հա

զգացողութիւնը, բայց միմիայն արծաթի եւ {ոսկու} վերաբերութեամբ. դորա հակառակ մի բարոյա

իճանների: Թողունք պղինձը, այսչափ {ոսկու} եւ արծաթի հանք, որ ամենայն տարի անդադա

ւրսից իւրեանց մէջ, որեւիցէ քանակութիւն {ոսկու} եւ արծաթի: Այժմ այդ հազար հոգին, թողն

րանից տասն տարի յառաջ վարձում էի յիսուն {ոսկու}, այժմ տան տէրը չկամի տալ յիսունի եւ պա

բարդելով, դնենք, թէ ստանում ենք հազար {ոսկու} մի դրամագլուխ: Արդ, հարցնում ենք, եր

բ որ մեր բոլորի գործողութիւնը այն հազար {ոսկու} վերայ է, երբ մեր ձեռքում չկայ մի ոյժ,

միններից որքան եւ ինչ չափով գտանւում են {ոսկու} մէջ, կամ միւս հասարակ մետալների մէջ.

ետալների բաղադրական մասները հաւասարելով {ոսկու} բաղադրական մասներին, անտարակոյս անագը

տեսութիւնը եւ դարձաւ այսպէս. որովհետեւ {ոսկու} բաղկացուցիչ մասները շատ կամ սակաւ գտանւ

. Շաքարեանցի ականջին շատ քաղցր եկաւ {ոսկու} ձայնը, վասն որոյ վերջին անգամ համբուրե

ռցագլուխ սարերը ուռչին իւրեանց մէջ, թէ {ոսկու} մայր էին: Կեցցէ՛ գիտութիւն, կեցցէ աշխ

տէր, որ մարդու արժանաւորութիւնը ժանգոտ {ոսկու} ու արծաթի վերայ չէր, այլ մաքուր սրտի ե

նց մէջ մինչեւ տասն հազար ընտանիք։ Բացի {ոսկու}, արծաթի, կտաւեղինների անհամար գործարա

անական հրամանին, այն ժամանակ ի՛նչ յարգ {ոսկուն} կամ արծաթին: Թո՛ղ ուրիշները որոնեն նոր

րմատ կօշկակարը ասում է, թէ չէ կարող մի {ոսկուց} պակաս կարել: Խօսելիք ունի՞ս։ Եթէ չվճա

հայելի, մի որձ չղջկի կուրծքի կարթաձեւ {ոսկր}, մի պտուկ եւ այլ մանրամասնութիւնք, որ

ց: Նոցա ձեռքի թաթերը, չոր, ինչպէս {ոսկր}, մատննրը եւ եղունգները երկայն, որոնց

եմն եւս այս հեղուկը պատած եղջերային կամ {ոսկրանյութ} պատենով. ուրեմն եւ լեզուն պիտո է մնա ա

ի՛գուցէ անձրեւային եղանակի խոնաւութենից {ոսկրացաւս} նորոգուի, կրկնապատկեցի արաղով շինած դէ

. Բէգզադէն՝ թրջուած միանգամայն մինչեւ {ոսկրը}: Ջուրը թափւում էր զգեստներից աղբիւրի ն

իջից դուրս ընկան չղջկի կուրծքի կարթաձեւ {ոսկրը} եւ Յուլիա Պոստրանայի պատկերը: Այս բան

հազիւ հազ երեւում էին դուրսից. ճակատի {ոսկրը}, որպէս մի հովանոց, ծածկում էր նորանց

եշտ առարկայ է դիւթութեան մէջ, որ չղջկի {ոսկրի} հետ միասին դրել էիր ջրով լիքը պտուկի մէ

ստոնեայ ընթացքը Մովսէս Խորենացու խնկելի {ոսկրների} հետ, իսկ այժմ շօշափելի կերպով ցոյց տալ

ղանապիղծ ձեռքով մօտենում են նորա խնկելի {ոսկրներին} եւ, հանելով գերեզմանից, թափում են ջրի

ԱՅ ՈՒՍՄԱՆ Յէ՜ բանդագուշ ի սէր {ոսկւոյ}, որ զհոգիդ հանես ձօն, Զաշխոյժ հո

քան զկուրացեալն մտօք, Ո՞ւր քո ապա {ոսկւոյ} անուն, ո՞ւր արծաթին, ո՜ դու կոյր,

ասիկ ես պատրաստեալ եմ նահատակիլ, ո՛վ է {ոսոխ} իմ, ելցէ ընդդէմ. բայց քանզի իսպառ տկա

ճառ հանեն զմեզ, դաւեն եւ մատնեն զմեզ, {ոսոխանան} եւ նզովեն զմեզ, մարտնչին եւ հալածեն զմ

ղի ինչ եւ յարդարեալ յոմաց անխիղճ անձանց {ոսոխացելոց} ընդ իսկ չունի բնաւին ընդունել զվճիռ ինչ

խանաբար ներհակել իմ ստատիս վնասողացն եւ {ոսոխացն}, եւ ի դատաստան մտանել եւ մինչեւ յԵւրոպ

ս իւրեանց էր եւ ես ինքն աստ էի, աստ եւ {ոսոխք} իմ ութսնիւ չափ առաւելեալք եւ Աստուածաբա

, ինչպէս արեւի ճառագայթքը, անցնելով մի {ոսպնաձեւ} ապակուց, որ իսկոյն կրակեն այդ կատաստրօ

ն, ինչպէս արեւի ճառագայթքը անցնելով մի {ոսպնաձեւ} ապակուց, որ իսկոյն կրակեն, - այդ կատաս

՝ չի պղտորի եւ սիրտը: ՊԱԼԵՍՏԻՆՈՒ {ՈՍՏ} Ասա՛ ինձ, ոստ Պալեստինեան,

ՊԱԼԵՍՏԻՆՈՒ ՈՍՏ Ասա՛ ինձ, {ոստ} Պալեստինեան, Ո՞ւր բուսար կամ ո՞ւ

պատկերի առջեւը ` Կանգնած ես դու, {ոստ} Սալեմի, Սրբութեան լուրջ պահապան

եւ առագաստները նորահարսների, եւ սարդի {ոստայն} պատեց նոցա նախկին շքեղութեան վերայ: Շա

էնք, որ բնաւ բացառութիւն չունի: Սարդի {ոստայնից} բարակ մետաֆիզիկական համակարգութեանց բով

գրոցս այս լեզուի հարկ էր գոլ նույն ինքն {ոստանիկ} անուանեալ, զի զսա գտանեմք յերգս վիպասա

նճղուկի նման զոյգ ոտքով այստեղից այնտեղ {ոստելով} եւ, այս ամեն սքանչելի յատկութեններով,

այն մտքի հետ, որպեսզի դառնա Մոսկ[վայի] {ոստիկ[անական]} թերթիկի սրբագրիչ: Ցանկանում էր խցկվել

, որ հնարեցի ես եւ որոնց վերայ գլխաւոր {ոստիկան} եմ Ձեր մռայլութեան պաշտօնական հրովարտակ

ի քաղաքամասում, նահանգապետի եւ գլխավոր {ոստիկանապետի} թույլտվությամբ, թողել եմ իմ սեփական կա

խռովութեան առաջին դուքսը, օրագրութեան {ոստիկանը}, գրականութեան մեծ դեւը եւ ամուսնական գ

այ, - պատասխանեց լեղապատառ օրագրութեան {ոստիկանը}, - վիպասանական ոճը ունի այն յատկութիւն

: Երբ Ձեր յօդուածը, Մոլորութեան {Ոստիկանի} ձեռքով ` յանդիման եղաւ Տէր Անդնդապետին

ութերորդ դարում, այն է՝ 786 թ-ին, Եզիտ {ոստիկանի} ժամանակ ուրացաւ, որով բոլոր Վասպուրական

րջապէս դժոխքի իշխանը բռնեց իւր խորամանկ {ոստիկանի} պոչից... յետոյ բարձրացնելով օդի մէջ

սի ձեւին, առաջին դուքսի եւ օրագրութեան {ոստիկանի}, որ ծառայում է Նորին մռայլութեան մօտ:

տանան միշտ վերահասու եղած լինելով, իւր {ոստիկանների} եւ լրտեսների ձեռքով, հնդկական ծայրագոյ

Ահաւասիկ պատճէնի պատճէնը: {Ոստիկանութիւն} յուլիս 2. 1864 Արտաքին գործոց դեկ

ղոց եւ տունից տուն վազելով դիմել մինչեւ {ոստիկանութիւնը}... Սորա հակառակ, դերասանների ե

արարեալ, եւ զերկոտասան իշխանս կարգեալ {ոստիկանս}, գրեցին 'ի Հռովմ եւ զգիրն քարալաշիւ 60

ն։ Իսկոյն վէզիր Բէհեղզեբուղը, եւ միւս {ոստիկանքը} յառաջ մտան սատանայի մօտ շնորհաւորել դժո

եւ անհնարին էր: Ստոյգ է, բնութեան մէջ {ոստիւնք} չկան, այլ հետեւական շգթայաշարութիւն,

ատականը։ Եւ որովհետեւ չկան բնութեան մէջ {ոստիւնք}, այլ ամենայն բան կատարւում է աստիճան առ

": Ընկալ ի տեղի սաղարթեալ ձիթենւոյ եւ {ոստոց} արմաւենեաց զմեզ զամենեսին յորդեգրութիւն

ելացրած է]. Սիրելի Խազարոս եղբայր, {ով} որ քեզի ասիլ է, թե Ներսեսն վերարկուով

վերջին անգամ լավ քոթակ տրվեց պրոֆերանս[{ով]}. այն օրից, ասում է, բանս հետ զարկեց

նը պիտի ընկնի դատաստանի, այն ժամանակ, {ով} գիտե, պատահի, որ տարիներով հարկ լինի

արժանապատվության մեծագույն զգացումով: {Ով} է իմանում, եթե Լամանշի այն կողմն անգլի

է ընդունել իբրեւ արդեն կատարված փաստ: {Ով} որ քիչ թե շատ ուսումնասիրել է ներկա Անգ

ողովուրդներից: Լավ չեմ հիշում, թե {ով}, բայց մեկը ( կարծեմ Գրանովսկին), ի ն

նների հիման վրա դիմում է արված կամ թե՝ {ով} որ դիմումը պիտի գրեր՝ հրաժարվել է եւ ե

ւ հետագա դարերի պատմությունը: Իհարկե, {ով} տեղում հիմնավորապես չի ուսումնասիրել,

մեր եկեղեցու ծոցը: Յուրաքանչյուր ոք, {ով} այդ խնդիրը դիտի այն տեսանկյունից, բնակ

լն ապացույց չէ, որ բացակայողը կամ նա, {ով} լռում է, իրավունքով ցածր է, քան թէ նա

ում է, իրավունքով ցածր է, քան թէ նա, {ով} գիշերները չի քնում, որպեսզի ներկա գտնվ

րպեսզի ներկա գտնվի ժողովներին, եւ նա, {ով} հումեդահավի պես այնքան է բղավել, որ մշ

ոտմունքի նման բան է այդ մարդերի համար: {Ով} որ չէ նկատել այս բանը, թող ուշադիր լին

իս երեսին ձայն ասացեալը լսողի համար է. {ով} ականջ ունի լսելու, թող լսէ, իսկ Հայոց

անկանում վայելել այս երանութիւնը, բայց {ով} որ կամի, պիտոյ է արժանի կացուցանէ իւր

ւմ ենք ձեզ մշտնջենաւոր ժամանակով, բացի {ով} որ ինքը կամք ունէր մտանել ՄԵՐ ծառայութե

ցնել շերամադարմանութեան համար, բայց ոչ {ով} սիրտ չունի մօտենալ բնութեան եւ, փորելո

. " Պարոն Կոմս Էմմանուէլ,... {Ով} որ ազգի համար չէ ծներ, ազգի եւ եկեղեցո

ուրւում է մեզ անծանօթ մի հոգեւոր անձն։ {Ով} կամի, թող լինի նա. ես կատարեցի ահա նո

ան անունով, ձեր դատակնիքն է. պատճառ, {ով} չունի իւր ձեռքում մի իշխանութեան գաւազա

յց հարկաւոր չէ այդ բաները գրել այստեղ. {ով} գիտէ, մի՛գուցէ Յիշատակարանիդ ընթերցողք

: Չգիտեմ, թէ ի՛նչ ազգից ես դու, բայց {ով} եւ լինէիր, մի՛ արհամարհիր իմ անձը, մի

ծունեայ եւ խելացի ազգութեան. ասացինք, {ով} ականջ ունի, թող լսէ: Մի կողմից՝

իջեւանը իւր իրաւունքը այդ արծաթի վերա: {Ով} ականջ ունի լսելու, թող լսէ: ԿՏԱԿ ՀԱՄԱ

ւթեան: Ե. ՕՐՀՆՈՒԱ՜Ծ ԼԻՆԵՍ, ՔՈՅՐ... {Ով} կոյս, թող սիրտդ օտար լինի Զուր, անտեղ

ուր, անտեղի նազանքին. Քո դուռը բաց, {ով} որ զարնի, Եւ մի՛ մերժիր ոչ մէկին: Ե

Արեւի՜ց էլ վեր. Նա - կոյսը սիրուն, {Ով} խեղճին անտուն Պաշտում է անանց Իր սէրը

հնում, Պաշտըւում բագնում: Իսկ քեզ, {ով} դու կոյս, Շուշա՜ն դեռաբոյս, Լուսին

բոլորին տալիս է կեանք: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն, {ՈՎ} ԿՈՅՍ... Արուսեակի վրայով, Ում ` կիր

ծ ` Մունետիկն է պարծանքի: " Հիմէ՜ն, {ով} կոյս տենչավառ, Պահելով դու միշտ անխախ

Արփին լերանց գագաթներին Շողշողալիս, {ով} դու կոյս, Պարտէզն իջած թէ փարուես դու

յ բնաւից տայ զկեանս: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն, {ՈՎ} ԿՈՅՍ Եւ յԱրուսեկին Զոր

ետեւ ` նորա յոյսը ու կեանքը, Բայց {ով} սովոր էր վտանգի՝ չի պղտորի եւ սիրտը:

յսն էլ իմ աչքիցը խլեցին..... {Ով} բնութեան դու Արարիչ, իսկոյն գոռաց իմ ս

Ֆիզիկից տալ պատասխան: {Ով} մեզանից չգիտէ, Չգնալ լաւ կարող է

իւս անգամ այլ չերեւեց ": - {Ով} իմ զաւակ, մի՛ վրդովուիր, Դա աղջկ

նտէր աղքատին ": Ձեզ, սիրելիք, ասե՞մ {ով} էր Այս խղճալի աղքատը, Այն ցրտումը, ոտ

- Ո՛վ իմ չքնաղ, ասա՛, լսեմ, {ով} ես դու. Ես մօտեցայ եւ ասում եմ ն

օրիցս 27-ից, հանդ[երձ] 1 ֆ[ունտ] թաբակ[{ով]}, կազմ[ած] Բոկլ եւ շերամադարմանութիւն

ոյ Ն. Նախիջ[եւանայ], կաթ[ողիկոսի] թղթ[{ով]} 116 Հայրապետեանցին 117 դարձեալ նորան

, իսկ Վոլթէռը ` ճիզուիթների: Իհարկէ, {ով} որ չէ ուսել թէ ի՛նչ է եւ ո՛վ է Վոլթէռը

թիւնը աղբերանում էր ճիզուիթներից: Բայց {ով} որ ճանաչում է XVIII դարում ներգործող փի

ունը շնորհակալութեամբ կ՚արտաբերէր: Իսկ {ով} որ այս մասին անփոյթ էր երեւում, նորան

որվելով մարգարէից, որ ասում է, թէ. " {Ով} որ պատուականը անարգից հանէ իմ բերանը կը

բարիշտ հոգին կարող է մտքից անցնել։ Իսկ {ով} որ ճանաչէ իր յանցանքը եւ զարհուրած սրտո

ում են պաշտպանուիլ. նոքա չեն հասկանում {ով} է թշնամին եւ ո՞վ է բարեկամը, որի՞ վերա

ապատականք լինէին. բայց ինչպէս եւ իցէ, {ով} եւ լինէին դոքա, դժոխքումը մանկլաւիկ լի

թող ծանօթացնենք մեր ընթերցողներին դորա {ով} լինելը: Դա մի երիտասարդ է քառասուն տար

վասնորոյ եւ ասաց. " Ես իմանում եմ, թէ {ով} է դորա ածողը, ահա, այն սպիտակ տանիցն

ուստի սենեկին: - Ես չգիտեմ Ֆաուստի {ով} կամ ինչ եղածը, միայն ճշմարիտ է այն, ի

եթէ խօսք դուրս չգայ գործաւորներից, ոչ {ով} ոչինչ չէ իմանալու: Այնքան կլայեկի մէջ

մահը: - Այդպիսի հարցմունք կլինի՞. {ով} չգիտէ մահի ինչ լինելը, - պատասխանեց Թիւ

պէս քո ասելով մահը մի մարդու նման, կամ {ով} գիտէ, սատանայի նման մի բան է, որ կարո

լաց էին լինում իւրեանց անբախտ գլուխը, {ով} գիտէ, ինչ մարդու հետ էին ամուսնանում,

նը, մէք գիտենք, որ Աստուած սէր է, եւ {ով} որ սիրու միջում է բնակում, Աստուծոյ մէ

մ է բնակում, Աստուծոյ մէջ է բնակւում, {ով} որ սէր ունի իւր սրտում, Աստուած ունի ի

, որովհետեւ այլապէս կարողացած չէր, ոչ {ով} չունի իրաւունք։ Նա Հայկական դպրութեանը

ն քահանայք անկին լինին այնուհետեւ, այլ {ով} որ եւ կին ունէր, նա եւս բաժանուի՝ թել

ականութիւն էր։ Աւելորդ է երկարաբանել. {ով} որ ականջ ունի լսելու, թող լսէ, ո՛վ որ

նք չէր արժում նորա խելքին նստեցնել, թէ {ով} որ սպանէ Հենրիկոս IV-ը, մեծ պաշտօն կը

պտուղներ, Մի ագահ մարդու զոհեր, {Ով} ըստեղից անց կենայ, Յիշի Սօսն ու Վա

" Անորոշ տարբերութենէն մտեր է, որ ու-{ով} կամ եւ-ով բառերը երբեմն վեվով կը գրեն.

տարբերութենէն մտեր է, որ ու-ով կամ եւ-{ով} բառերը երբեմն վեվով կը գրեն. զոր օրինա

սիրոյ պտուղներ, Մի ագահ մարդի զոհեր. {Ով} ըստեղից անց կենա Յիշի Սօսն ու Վարդիթեր

շխութեան եւ երկրաչափութեան կանոններով: {Ով} որ միշտ պատկերաբար հասկանում է ամէն բան

ալով ուրախ-ուրախ գնում են իրենց տունը: {Ով} կարող էր ասել թէ Տարանտելլան ( մորմապար

երունդը անցածի եւ մեռածի գերին չէ, իսկ {ով} որ ուզում է կամայաբար իր կենդանութիւնը

ւրս ա գալի քցում են, փառք աստըծու, ոչ {ով} չի մեռել, երես երեսի կ՚ըլնինք, էն վախ

տիր միեւնոյն պայմանների տակ են ապրում: {Ով} որ միայն ազգ ազգից բաժանում է անունով ե

որ հայ է: Լաւ որ հնար չկայ իմանալու թէ {ով} մեզանից ի՛նչ ազգից է ծագում, ապա թէ ոչ

րն արել եմ բակը, - դէմ տուել սելի ակը, {Ով} իմ սիրածը առնի, - չի վելի ( վայելի) գլ

չունի իւր մէջ այն կենդանական մասները։ {Ով} որ ականջ ունի լսելու, թող լսէ. պատճառ

ին ձայն։ Լեզուն մի այնպիսի բան չէ, որ {ով} կամենայ եւ երբ, ուզածին պէս շինէ, կեր

երս եմ թաթոդնում "։ Ո՛հ, եթէ դու, եւ {ով} դու որ գուցէ մի պարոն ոք մին ես, այլ ե

դարձյալ նույն գումարով վերադառնալ: {Ովի} աչքում որ մեծ բան է երեւում 3000 մանեթը

է, թե ի՛նչ կա այնտեղ, բան մնացե՞լ է, {ովի} ՞ ձեռքում կամ ո՞ւր եւ ի՞նչ են արել տարեկ

ե ի՛նչ բան մնացել է այն օրից, ո՛ւր է, {ովի} ՛ ձեռքում, ո՛րքան է բոլորի արժողություն

կը համարեմ ինձ, եթէ կարողանամ իմանալ, {ովի} ՞ հետ շնորհել է ինձ բաղդը խօսակից լինել

ր պաշտում է, վաղը ի՛նչ կամի թող լինի, {ովի} ՛ բան ու գործը կտրուել է, որ վաղուայ հա

Վայր ընկաւ նա երկնքից. Հայրիկ, {ովի} ՞ աստղն էր արդեօք, Որ զրկուեցաւ ի

նել։ § 23. Հնար չկայ իմանալու, թէ {ովի} ՛ որդի էր Ղազար Փարպեցին։ Պ. Էմինը իր

դիւնքին եւ ծախքին: Երեսփոխանը ի՛նչ է. {ովի} ՛ երեսփոխանն է նա. ո՞չ ապաքէն ժողովրդի

ց արեց կոմսը, - ի՛նչ ոտանաւոր է այդ եւ {ովի} ՛ շինած: - Այն ժամանակ կ'ասեմ, երբ

անակ գողացողը պիտի մեռանի կայծակից, եւ {ովի} ձեռքում որ մնայ մատանին, այն ցեղից եօթ

ք առնելու, կնքահօրն ենք սպասում: - {Ովի} ՞ երեխայն է մկրտելին: - Շահումեանց Գ

այժմ երեխայս մի ամսական կը լինէր: - {Ովի} ՞ աղջիկը առեց, -հարցրեց սա: - Թիւթիւ

ը պիտի պարզէր այդ բուրգերի մակագիրը կամ {ովի՛ն} քանի պատարագ տրուելու յիշատակարանը: Հա

ում էիր, թէ պիտոյ է խորհուրդ կատարել, {ովի՛ն} հրաւիրել եւ ովի՛ն ոչ, - պատասխանեց պ.

է խորհուրդ կատարել, ովի՛ն հրաւիրել եւ {ովի՛ն} ոչ, - պատասխանեց պ. Մարկոսը: - Ա

անավանդ որ պատճառը պատրաստ է: Վասն որո {ովի՞ն} կարող էի դիմել այս խնդրովս, եթե ոչ Ձեզ

փարների եւ ո՛չ բուն կրօնական խորհրդով: {Ովի՞ն} է խաբում սա: - Ուրեմն, - պատասխան

վ է բարեկամը, որի՞ վերայ յարձակուին եւ {ովի՞ն} պաշտպանեն. նոքա ցերեկը չեն աւարտում իւ

թեան: Նա մոռացել էր Բուրբոնների ( Լուդ[{ովիկոս]} XIV եւ XV) հետամտութիւնքը եւ ձգտողութ

չեմ յիշում անունով, միայն թագաւոր Լուդ[{ովիկոս]} XIII, ունեցաւ նոյնպէս փրկարար ազդեցու

ութեամբ. սորա աշակերտ Մազարինին, Լուդ[{ովիկոս]} XIV-ի տղայութեան եւ մանկութեան ժամանակ

յիսո՞ւն երկաթէ տարիները, որ անցան Լուդ[{ովիկոս]} XIV-ի ձեռքից. այն վերսայլները, այն շ

եղբայր, նախարարն հրաման է գրել Ստրոգան[{ովին]} վասն եկեղեցական գումարաց, բայց մեզ ծա

ել, թէ հասուցած էին 400 աշակերտք: {Ովին} են խաբում. թո՛ղ գնան իւրեանց գիւղերում

իմ մօտ, մեր ծանօթներից եւ բարեկամներից {ովին} հրաւիրելու եւ ովին չհրաւիրելու մասին,

երից եւ բարեկամներից ովին հրաւիրելու եւ {ովին} չհրաւիրելու մասին, խորհուրդ կատարելու

... - Սաստիկ պատուիրեցի՛ր, որ ոչ {ովին} բան չասեն: - Այո՛, ասացի: Երբ կ'

ղը: Նոյն օրը գրեցի եւ առ Ֆ[եօդո]ր Իւան[{ովիչը]} մօրս մասին: 5-ին նամակ ստացայ եղբ[օրի

սանց կամ աւելի ատուրց ճանապարհաւ, ընդ {Ովկիան}: Ի կտակին յայնմիկ, թողու հանգուցե

հեռի է աստի չորեքօրեայ ճանապարհաւ, ընդ {ովկիան}: Եթէ գտցի հնար ինչ, այս է, եթէ այ

ոնում փայլում է, Մտաւ յանկարծ նա {ովկիան} ` կեանքիդ թելը կտրած է. Թէ վախճան

" Կաթսայ յեռանդեան " եռացնում են ահագին {ովկիանը}, ես խելագա՞ր եմ, որ ովկիանի մեծափառ հ

իւր տարերքով: Շատերն իջան, {Ովկիանի} Խոր յատակը շփեցին, Մանրացու

ւթեան, կամ ինչպէս մի թաթառ կամ փոթորիկ {ովկիանի} վրայ, կամ Սահարի անապատում. թէեւ ոչ ա

են ահագին ովկիանը, ես խելագա՞ր եմ, որ {ովկիանի} մեծափառ հրաշքը թողած, քո երկու կաթիլ չ

մէք Բօրդօյից շոգենաւով մտանք Ատլանտեան {ովկիանոսը}, որ ողողում է Եւրոպայի արեւմտեան ափերը

ղցր օրերը անհետ կորան մշտնջենաւորութեան {ովկիանոսի} մէջ. նոցայ աւետաբեր լոյսը շուտով ծածկո

հոսանքի հետ եւ անհետ չքացաք մշտնջենաւոր {ովկիանոսումը}: Ձեր մխիթարական արեւը այլեւս ծագելու չ

զել գահավէժ ի վիճ ` կորստեան համատարածն {ովկիանու}: Իմաստունքն Հայոց զանգիտեալ ի կերպա

ուդնեւին, Մոսկուա 93 Կալկաթայի տէր Յ[{ովհաննէս]} ա[ւագ] քահանային ( ի մասին հրիտակացն)

Բաբամեանց 112 Քալանթար[եանին], ստրախ[{ովոյէ]} 24 113 Սանասարեանցին, Հախուերդի հետ

ն ազգայնոց), չունիք երբէք խնայել զձեր {ովսանն} պարտ ու պատշաճ ներգործութիւն: Աշակե

արօտի քո, որ աղաղակէ առ քեզ հոգւով. " {Ովսաննայ} բարձրելոյդ ": Ընկալ ի տեղի սաղարթեալ ձ

ններից. թէ ինչպէ՞ս այն ժողովուրդը, որ {ովսաննայ} գոչելով, բազմեցրեց նորան հռոմէական եկե

ած աւանադութեանց հիման վրայ ( տե՛ս Գրան[{ովսկու]} ճառը, կարդացած Մոսկուայի համալսարանու

եւ մյուս բանը իսկույն ուղարկել են Այվազ[{ովսկուն]} եւ ինչպես ասում է Էզովը, դեռեւս չկարդ

ւթենների, վատահամբաւութենների պատճառքը {ովքե՛ր} են. եղբայր, եղբօր կին, դստերք, փեսա

ինական ճանաչելու նրանց աճուրդը: Սակայն {ովքե՞ր} են այդ պարոնները. կասեն՝ ազնիվ մարդիկ

քանի մարդոց տեսնում ենք, այո՛, {Ովքե՞ր} են դոքա, ո՞չ երդուեալ ծառայ, Որ

է՞ս մարդ եմ: " Յառաջ ասա՛ դու ինձ, թէ {ովքե՞ր} են քո բարեկամները, ապա ես քեզ կ՚ասեմ,

ի օրգանիզմի հատկանիշներ: Նրանց համար, {ովքեր} գեթ մակերեսորեն ուսումնասիրել են Աստված

ջողություն: Շնորհակալ եմ բոլոր նրանց, {ովքեր} ողջունում են ինձ: Նրանց թվարկումը քո ն

ետաքրքրական կարող է լինել նրանց համար, {ովքեր} փորձով դեռ ծանոթ չեն Անգլիային: Հույս

ան շահով հագեցնողները, այսինքն նրանք, {ովքեր} հասարակական շահը փոխարինում են սեփական

ը, կամենալով վարձահատոյց լինել նրանց, {ովքեր} որ կաթողիկոս էին ընտրել իրեն, աչքաթող

խիստ կասկածանքի տեղիք են տալիս նրանք, {ովքեր} որ յարում են Ռուսաստանի կողմը: Այս մաս

էլ, դմակի կէս փայը, մատաղի կէս փայը, {ոտ} ու գլուխն էլ տան տիրոջն ա: Բոլոր գեղը

ծառերի տակին, եւ շինականների անգործ, {ոտաբոբիկ} եւ ըստ մեծի մասին մերկ տղայքը որոնում ե

ով էր Այս խղճալի աղքատը, Այն ցրտումը, {ոտաբոբիկ} Կանգնած, ժամի դռնումը. Շատ ժամանակ դե

եւ տգիտութեան պատճառով դատապարտուած են {ոտաբոբիկ} այս ու այն կողմ վազվազել մի կտոր հաց ճա

ը, ցուրտ ձմեռան մէջ երեք օր գլխաբաց եւ {ոտաբոբիկ} կանգնած եկեղեցու դռնումը, պիտոյ է ապաշ

հանեցին ու գետը թափեցին։ Չեմ ասում, որ {ոտաբոբիկ} վանքից քշեցին Ղազար Փարպեցու պէս մարդու

հարկաւոր էր, որ լոյսը եւ ճշմարտութիւնը {ոտաբոկիկ} քշէին Հայաստանի ծխեալ աւերակներից խաւար

, որ ասում եք, իմ ձեռքը չէ հասած: Այն {ոտանավորն} կուղարկեմ դիմացի շաբաթ, խնդրեմ ներողու

ւյկը պարունակում է ոմն Մադաթյանի անպետք {ոտանավորները}, որը գրում է " Սեյադ " կեղծանունով: Ա

ովան, որ բոլորովին այլ է: Քո ուղարկած {ոտանավորները} գրված են ո՛չ թե որեւէ գավառական բարբառո

արդեօք իւր հին լեզուն հանդէս հանելու. {ոտանաւո՞ր} գրելն, եթէ քանի մի հատուկոտոր տղայական

եր ողորմելի գրուածները, թէ արձակ եւ թէ {ոտանաւոր}, հաստ, թէ բարակ, զանազան ձեւերով կազ

տւություն խնդրեց սատանայից մի արձակ կամ {ոտանաւոր} ճառ կարդալ այն հանդէսի մէջ, ուր պիտոյ

ւն էր ստացել տէր սատանայից մի արձակ կամ {ոտանաւոր} շնորհաւորութիւն կարդալ իւր զաւակի գալստ

վնաս չունի, շատ շատ, միւս օր պիտի մի {ոտանաւոր} գրէ, կամ իւր յիշատակարանին զոհէ իմ պատ

ցէք խնդրեմ, - հարց արեց կոմսը, - ի՛նչ {ոտանաւոր} է այդ եւ ովի՛ շինած: - Այն ժամանակ

կայ այսպիսի անխորհուրդ, անաջող եւ սառը {ոտանաւոր} ։ Պատճառը շատ բնական է։ Գործը հեղինակի

չկայ այսպիսի անխորհուրդ անաջող եւ ցուրտ {ոտանաւոր}: Պատճառը շատ բնական է: Գործը հեղինակի

մա իւր մատենագրութեան մէջ մնացել է միշտ {ոտանաւոր}, եւ դորանից է, որ հասել է այս ողորմել

հին ազգային տաղերգութեանց եւ դամբանական {ոտանաւորաց}, որք յաւէտ քան զայլ առարկայս տեսանին,

էին մի լրագիր հրատարակողի: Կարդացի այդ {ոտանաւորը} եւ, երբ կամէի արտագրել նորան Յիշատակար

, որ մի անպատշաճ բան չգրեմ: Թէպէտ այդ {ոտանաւորը} ունէր իւր մէջ անպատշաճութիւնք, բայց,

ինձ, թէ ինչո՛ւ համար նորա ուղարկած մի {ոտանաւորը} չէ ընկել " Հիւսիսափայլի " մէջ, եւ թէ ի

շտ է հին լեզուով թարգմանել, մանաւանդ՝ {ոտանաւորը}, բայց մի՞թէ հեղինակի նպատակը պիտի լինի

վարդապետի կողմից, ոտանաւորով թարգմանել {ոտանաւորը}, որ գրուած էր օտար լեզուով եւ ցաւում ե

գալիս է, այնտեղ մի փոքր այլայլած է այդ {ոտանաւորը} եւ ասւում է բոլորովին պիտակաբար, առանց

ը քաղաքական փոստայով ուղարկեց իմ մօտ մի {ոտանաւորի} պատճէն, որ առանց ստորագրութեան ստացել

շմարտութիւն էր: Ափսո՛ս, որ չգիտեմ այդ {ոտանաւորի} հեղինակը։ Եթէ այդ պարոնը հնար տար ինձ

ուցել ես իմ անձը, այլ, մէջբերելով այդ {ոտանաւորի} հատուածը, կամեցել եմ միայն ցոյց տալ Պ

անդ ենթադրում ենք այն պատճառով, որ այդ {ոտանաւորի} հետքը կայ Նոր-նախիջեւանում. գոնէ շատ տ

զուարճութեան համար տպել է տալիս ճառեր, {ոտանաւորներ} հին եւ նոր բարբառներով, յօդուածներ, ո

թեան հետ։ Քանի մի աբեղայական մտքեր կամ {ոտանաւորներ} անօգուտ էին ազգին։ Թող այդ պարոններն ի

Ազգը լուսաւորելու համար հարկաւոր չէր {ոտանաւորներ} եւ ոչ խրթին եւ հին հայախօսութիւն, որ 1

), վարդի պատմութեան հեղինակը, մի քանի {ոտանաւորների} մէջ ցոյց էր տուել փիլիսոփայական քարի գա

Երգերի կազմակերպութիւնքը հետեւած թուրքի {ոտանաւորներին}, հիմնած միմիայն ոտքերի եւ վերջերի նոյն

հասարակութեանը իւր Յիշատակարաններով եւ {ոտանաւորներով}, որ տպւում են Հիւսիսափայլ օրագրի մէջ.

շխատութիւն է յարգելի վարդապետի կողմից, {ոտանաւորով} թարգմանել ոտանաւորը, որ գրուած էր օտար

վիճակին։ Այժմ հարկաւոր էր ձիաւորուիլ. {ոտանաւորով} ոչինչ չի յառաջանայ։ Երանի թէ դորա գրող

ան ազգային երգերի անունով մի քանի անալի {ոտանաւորք}, Սայաթ-Նովա, Ադամ աղբար, Շիրին եւ այ

ած. յայտնի է, թէ շատ աւանդութիւնք կամ {ոտանաւորք} եւ այլ այսպիսիք, որ վերաբերութիւն չուն

ն հաւաքել բաւական վիճակախաղեր եւ միքանի {ոտանաւորք} Աստուածածնի եւ ուրիշ սրբերի վրայ: Գեղա

նչպէս Պ. Գամառ-Քաթիպայի եւ մի քանի նոր {ոտանաւորքը}, որ վերոյիշեալ նամակով ուղարկել էր ինձ

ինի անտէր ողբը։ Ամբողջ գործի մէջ բոլոր {ոտանաւորքը}, որ տակ ու վերեւ են անում, մէկ հատ չկ

նտէր ողբը: Ամբողջ գործի մէջ, որ բոլոր {ոտանաւորքը} տակ ու վերն ես անում, մէկ հատ չկայ այս

ցնենք մեր հատուածը: Պ. Պռոշեանցի {ոտանաւորքը} մեծ հարազատութիւն ունին Արարատեան աշխար

: Քրտինք ունէի: 16-ին ամբողջ օրը առաւ[{ոտեան]} 9-ից մինչեւ 4 ոտքի վրայ ման եկայ, որո

, ինչպէս ասում է Ռուսաց առածը, սատանան {ոտը} կը կոտրէր մտանելով այդ անկարգ պահարանի

լ, որ ընենց տուն ունենայի, էն աղեքանց {ոտը} կը պաչէի, իմ տանս վեր կը բերէի, խօսքս

կն է ինձ տալիս, Գլխից բռնած մինչի {ոտըս} Երակներս դողում է։ Ամե

ւ համար։ Սոցա քարոզիչքը, ծով եւ ցամաք {ոտի} տակ առած, հողմի թեւերով թռչում էին անհ

ասանք սոսկալի, անուն քահանայութեան ընդ {ոտիւք} աշխարհականաց հեծէ պատճառաւ դադարման առա

մինչդեռ պարտական էր զգուշանալ զի մի առ {ոտն} կոխեսցի արդարութիւնն եւ օրէնքն տէրութեա

ք զմարգարիտս ձեր առաջի խոզաց, զի մի առ {ոտն} կոխեսցեն "։ Եւ այս պատճառով եւս ազատ մ

է որպէս մի խորագէտ կին. " Սատանի յետի {ոտն} էր պառաւը ", - ասում է հեղինակը ( եր.

ք, թշուառ, անտէր, Մեր թշնամուց {ոտնակոխ}, Իւր որդիքը արդ գանչում է,

Դէպի թշուառ մի հայրենիք, Որ {ոտնակոխ} եղած էր: Սորա կէսը, կէսի

վշտահար սրտի, բայց դուք թաղուելով այս {ոտնակոխ} փոշու մէջ, տեղիք էք տալիս, որ աւելի տ

ն նախընտիր համարելով՝ նորը անարգելը եւ {ոտնակոխ} անելը նմանում է կենդանի զաւակի սպանելու

նքը, մանր եւ կեղտոտ դիպուածներում միշտ {ոտնահար} են եղել եւ պիտի միշտ լինին գերմանականու

ք հիգին դու ես միայն ապաւէն. Ում {ոտնահար} լինին մարդիկ, եւ ում երեu ոչ առնեն.

ոններ, իսկ հասարակ ժողովուրդը չունի մի {ոտնաչափ} տեղ: Այս պայմանների վերայ կարելի՞ է,

այլեւս մահու եւ կեանքի մէջ տատանի՝ մի {ոտնաչափ} հող չունենալով: Մարդը յառաջացաւ մ

ծում անունը յանցանք չունի: Եւրոպայի մի {ոտնաչափ} հողը եւս հաշուած է, իսկ Ասիոյ մէջ կարծ

եմ մի դեւիկ, հասակի բարձրութիւնը հինգ {ոտնաչափ} եւ երկու մետր, աքաղաղի քիթով, շան ճակ

մնական դեւ է. հասակի բարձրութիւնը հինգ {ոտնաչափ}, բաւական հաստ, երկայն ճանկերով, սեւ

ըստ որում գետնի երեսին ընկած էր մի քանի {ոտնաչափ} ձիւն: Բայց Ալբերտոսը սեղան նստած չնստա

մթութիւնը թանձրացել էր այնպէս, որ տասն {ոտնաչափ} տեղից չէր կարելի բան տեսանել: Թիւթի

նչպէս ճրագի կամ կանթեղի լոյսը, բայց մի {ոտնաչափ} կամ կէս գազ երկայնութեամբ: Նաւերի կայմ

տու բարձրութիւնը հասնում է մինչեւ 13300 {ոտնաչափ}: Նոյն այս օրէնքներով եւ պատճառներով Հի

նագուական մօտաւորապէս 20°) միմիայն 800 {ոտնաչափ} աւելի ցած է, քան թէ Արարատինը, լինելո

ած է, քան թէ Արարատինը, լինելով 14100 {ոտնաչափ}: Մարմինները ինչպէս ջերմութիւնից լ

Թէ կին գտնէ, պիտի անշուշտ պաչէ նորա {ոտները}, Բարկացել էր նորա վերայ, իւր ամօ

յ բոցով վառուած Ցանկութիւնից կենսահուր {Ոտներըդ} վեր բարձրացրած Որոնումներդ չանցնեն զու

ամբար, դարդակ ջուալ, էնքան գնայ արի, {ոտներիդ} տակին էլ կաշի չմնայ, էնքան ճամփեքը չափ

ն չհերիքանալով, տակաւին ստանում էին իմ {ոտներս} այն օրհնեալ փալախայի հարուածքը. Յիրաւ

ի նոսա զէթ այս նկատի, զի եւրոպէականք ( {ոտնկառոյց} ունելով ի հող իւրեանց հայրենի], արդէն

, նա կառքերով էր ման գալիս, իսկ մեք՝ {ոտով}: Հեռի՛ մեզանից, դու յանդուգն յիմար,

արհորդում էր ամենայն տեղ եւ շատ անգամ՝ {ոտով} ։ Ոտով անցաւ նոյնպէս Գէյլօն, Պօլապատան

ւմ էր ամենայն տեղ եւ շատ անգամ՝ ոտով։ {Ոտով} անցաւ նոյնպէս Գէյլօն, Պօլապատան, Մելա

ն մերձ ի մահ է. եւ գտանի ի Դուպաuար առ {ոտս} բժշկին, եւ տէր Յարութիւն գտանի ի շրջակ

խօսում. " Գնացեալ աշակերտեցաւ Ղազար առ {ոտս} Աղանայ, որ եւ քեռի գոլով Վահանայ Մամիկ

մի դեգերելոյ յուսումն սրբազան տառից առ {ոտս} սրբակրօն առնս ըստ հրամանի նորին եւ վարդ

մի դեգերելոյ յուսումն սրբազան տառից առ {ոտս} սրբակրօն առնս ըստ հրամանի նորին եւ վարդ

Մխիթար աբբայ, եւ 'ի մանկութեան սնաւ առ {ոտս} երկուց կուսանաց, որք ունէին համարումն

ւնիսի 1 Մոսկվայի մեջ Թեաթր ասածդ {ոտք} չեմ կոխում: Տէր Մովսեսն ասում է թե, Ս

որ մեր մատենագրությունը մի փոքր ձեռք ու {ոտք} ստացավ, շարժողություն է ցույց տալիս յո

հեռագրով կհայտնենք քաղաքին եւ Հնդկաստան {ոտք} կոխած օրերիցս երկու ամիս դուրս հանելով

ւղղակի նավել դեպի Մարսեյլ՝ հարկադրվեցա {ոտք} կոխել Սիկիլիա կղզին: Երբ մեր շոգենավը

ունը, տեսանելով, որ հառաջընթացքը պիտի {ոտք} կոխեն մինչեւ Վատիկանի դուռը: Բայց Գառի

բ ավելի մոտենամ Ռուսիային, այսինքն երբ {ոտք} կոխեմ եվրոպյան ցամաքահողի վրա, այն ժամ

վերջացել էին, երբ նա մեծամեծ յոյսերով {ոտք} էր կոխում Հայաստան՝ յունական լուսաւորո

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մի՞թէ թոյլ էիր տալիս, Մեծ մ

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Եւ դու մեծ մայր, դու նորանց Սիր

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, դու, քնքո՞ւշ սիրո՛վ

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Ուրիշի հե՞տ, հարազատ, Ասում ես

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, զարհուրելի չէ՞ր Ք

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Բայց, մեծ մայր, ձեր ամուսն

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Զրկուեցա՞ք վերջապէս, Մեծ մա

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, արդեօք արժա՞ն էր Եւ մ

տակ ձեռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": Տարակոյս չկայ, որ դպրոցների եւ

նքան խելք ունէին, որ այսպիսի եղանակում {ոտք} դուրս չէին դնելու շեմքից: Մտածեցի, թէ

մանակ չէ, որ մի ֆրանսիական ընկերութիւն {ոտք} է հաստատել Նախիջեւանի մօտ, որի խորհուր

անքը եւ համարձակւում է ցեխոտ կօշիկներով {ոտք} կոխել բժշկականութեան սրբազան սահմանի վե

րժանի չէին ամենեւին առանց պատրաստութեան {ոտք} կախել մեր խնդրած ուսումնարանի շէմքի վեր

նց գաղափարը, թէ ի՛նչ հանգամանքների մէջ {ոտք} կոխեցին Հայաստան, թէ ի՛նչ ընդունելութե

: Կէսգիշերն անցել էր: Մինչ ամենայն {ոտք} կտրուեցաւ, մինչ ամենեքին ցերեկի ջերմու

ն, քանզի երկրագործական գիտութիւնքը դեռ {ոտք} չեն կոխել այն կողմերում: Եւ փո՞քր

րին մի անգամ, եւ այն դիպուածով, հազիւ {ոտք} է կոխում մի մարդ: Եւրոպան ուշ ծնե

գալ թատրոնաբեմի վերայ, քանի որ այնտեղ {ոտք} կոխողը գրեթէ հասարակաց անարգութեան պիտի

ները, որոնք առաջինն են, որ քաջութեամբ {ոտք} կոխեցին թատրոնաբեմի վերայ: Քաջութեամբ

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մի՞թէ թոյլ էիր տալիս,

եռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Եւ դու, մեծ մայր, դո

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, դու քնքուշ

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Ուրիշի հե՞տ, հարազատ

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, զարհուրելի

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Բայց, մեծ մայր, ձեր

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Զրկուեցա՞ք վերջապէս,

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": - Մեծ մայր, արդեօք արժ

ռք փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն {ոտք} ": ՀՐԱԺԵՇՏ Օ՜հ

վիհը: Առաջին, երբ մեր փոքրութիւնը {ոտք} կոխեց Պոլիս, ազգային լրագիրները մի երկ

ան սանդուղքի ամենաբարձր աստիճանին վերայ {ոտք} կոխելու... Այս բոլորը պատմական ֆա

է օրինաւոր պատուանդան, այլ եւ առանց մի {ոտք} կոխելու տեղ ունենալու, կամենում ենք օդ

րախ ենք, որ ժողովրդական լեզուն ձեռք ու {ոտք} է ստացել եւ մեր նոր մատենագրութան աղքատ

ութիւնը իջնելով իր լոկ տեսական աթոռից, {ոտք} է կոխում իրական պատուանդանի վրայ: Յայտ

անկարելի էր նորա հիւրանոցի շեմքի վերայ {ոտք} կոխել: Բոլոր ծառայքը տանջւում են սորա

ալ իւր մեղքը, ուղղել իւր վարքուբարքը, {ոտք} կոխել ճշմարտութեան ճանապարհի վերայ եւ հ

ն: Այնուհետեւ նա գործարանի սեամի վերայ {ոտք} չկոխեց: Բայց ի՞նչ օգուտ: նա չկարողացա

րեք անգամ կը փչես ջրի երեսը եւ ջուրը մի {ոտք} չկոխած տեղ կը թափես, ահա բոլորը ":

ըստ որում սովորած չեմ բարեկամ լինել կամ {ոտք} լիզել օգտի ակնկալութեամբ, սակայն ձեր ը

տխուր բան էր 18 տարեկան աղջկայ համար մի {ոտք} յառաջ ամուսնանալ. չէ՛, այդ չէր պատճառ

էջ, ծռել են որի աչքը, որի ծնօտը, որի {ոտք} ու ձեռքը: Այս մարդիկը ինքեանք պատմում

եցաւ իւր հաշւում։ Մինչդեռ առաջին անգամ {ոտք} էր հաստատում նա այն հողի վերայ, որ պատ

ւորութեան մէջ, ուր օտար մարդ չէր կարող {ոտք} կոխել։ Շատ լաւ ուսաւ Չինացոց լեզուն,

Նոքա, որ դուրս չ'գնան, կամ միւս անգամ {ոտք} կոխեն Ֆրանսիայի աշխարհը, պիտոյ է պաժու

լ բաժանել իւրեանց անձը տխուր անցածից եւ {ոտք} կոխել վճռաբար նոր սահմանագլխի վերայ, ո

տնի ժամանակներում, երբ քիչ շատ ձեռք ու {ոտք} ունէր Հայաստանը, մենք չենք ունեցել մի

ն: Այսօր, եթէ տակաւին գիտութիւնը {ոտք} չէ կոխել ազգի մէջ, գոնէ լսւում է մի խո

ւսաւորութիւնը մի մասով, եթէ գիտութիւնը {ոտք} կոխէ Հայաստան: Բայց ինչ որ ներկայ

ի համար խօսող ասող էլ չկայ, գիտութիւնը {ոտք} չէ կոխել Հայաստան, մեր գրագէտքն էլ ջրհ

նում է իր համար օտար աչք, օտար ձեռք ու {ոտք} ։ Ստո՛յգ է, չեն սոքա, որպէս կարող էին

ջի մէջ։ Այն թշուառը աչք ունի, ձեռք ու {ոտք} ունի եւ շատ անգամ մի առոյգ առողջութիւն

վ է ասել, որ այսպիսի անախորժ եղանակում {ոտքդ} դուրս դնես տանից։ Ես, ահա ինչպէս տեսա

ոցին հասկանալ. բայց ինձ պէտք էր իսկոյն {ոտքդ} ընկնել, արտասուքով աղաչել եւ այդ վանքի

ջը լսում, էլ ի՞նչ պատճառից է մեռնում։ {Ոտքե՞րն} են կաթուածահարուել. այնպիսի դիպուածում

նջը լսում, էլ ինչ պատճառից է մեռնում: {Ոտքե՞րն} են կաթուածահարուել թէ՞ ձեռքերը ․ այդպիս

ժամս հերիք է տասն արծաթը: Խնդրում եմ, {ոտքերդ} համբուրում եմ, մի մերժէք ինձ, ես աղքա

, եւ դուք աշխատում էիք՝ ամրացնելով ձեր {ոտքերը} նոցա ձիւթապատ ուսերի վերայ: Իսկ մե

ւ, շրջապատելով փետուրներով եւ ներկելով {ոտքերը}, հաւատացնում է, թէ մանուկ կազուար է:

ացին. նորա բարոյական եւ լուսաւորութեան {ոտքերը} ադամանդից են շինուած, եւ միստիկականութ

անակ պիտոյ է ամրացնէին իւրեանց նիւթեղէն {ոտքերը}, որ այնուհետեւ կարողանային գնալ բարոյա

լ, թէեւ սա թաքցնէ իւր կարմիր կտուցն ու {ոտքերը}, այնուամենայնիւ այն բնագէտը իսկոյն կը

էր ակամայ եւ տենդային ցնցողութեան մէջ, {ոտքերը} եւ ձեռքերը, մանաւանդ այս անդամների մատ

ծ ղենջակ սկսած մէջքից ծածկում էր մինչեւ {ոտքերը}: - Ներեցէ՛ք խնդրեմ, պարոն փեսայ, -

այս գիշեր... Նորա սիրտը թրթռում էր, {ոտքերը} ծալւում էին. վերջապէս լաւ փաթաթուելով

պի երեսն էին տեսանում, լիզում էին նորա {ոտքերը} եւ կեղծաւորաբար ցոյց էին տալիս, թէ ինք

Այս խորհրդով խոստացան նոքա ընկնել Պապի {ոտքերը}, խնդրել նորա օրհնութիւնը, մատուցանել

րը եւ Լայենէզը գնան Հռովմ, ընկնեն Պապի {ոտքերը} եւ մատուցանեն նորան իւրեանց ծառայութիւն

ր, միեւնոյն ժամանակում ընկնում էր Պապի {ոտքերը} եւ հաւատացնում էր, թէ իւր Կարգը, առան

ծ թուրքի ոտանաւորներին, հիմնած միմիայն {ոտքերի} եւ վերջերի նոյնայանգութեան վերայ առանց

ծքի վերայ, յետոյ ծնկների վերայ, յետոյ {ոտքերի} վերայ եւ այլն: Երբ բոլորը աւարտած էր,

տութեան մէջ պաշտպանում էր քաղաքը։ Բայց {ոտքերի} վերայ վէրք ստանալով ձախումը՝ պարսպից ա

անդադար մռմռալով, քծնում էր պառաւների {ոտքերին} եւ աչքը չէր հեռացնում նոյնպէս պտուկից,

խօսքի վերայ կատուն, որ քծնում էր նոցա {ոտքերին}, երկրորդ անգամ մլաւեց: Պառաւները այս

եան երկուսով ԴԷմքն է սքողում սարսափած, {Ոտքերն} ` ցածի թեւերով, Միջիններով մնացած Ծխու

րակաց սրտի մէջ, իսկ մեր ազգը, կաւեղէն {ոտքերով} թաւալգլոր ընկած չարաչար կործանութեան ան

ական զանգակը՝ դեպի Հռո՞վմ: Գուցե թե " {ոտքերս} թեթեւ լինի ": Նեապոլիտանիայի կառավ

այն թող գրե, թե ես ֆիլանս ֆիլան մարդու {ոտքը} կատարյալ կառողջացունում եւ չառողջացուցա

ս ըլլա նե, խրկիք եւ իրեն ասիք, որ նրա {ոտքը} ոսկորը կպած է. միմիայն ուռած է, նարա

մենք վերջն կօծինք տեյին, զերե եթե նրա {ոտքը} առողջանա, մենք անպատճառ առողջացածովն գ

ենայն եղեւ ի գալստենէ փէրիին ( օղուռսըզ {ոտքը} Բեսարաբեայ կոխածին պէս, քահանայք թարաք

ր ընթացքով հայտնի ցույց է տալիս, որ ոչ {ոտքը} դուրս է դրել Ռուսիայից, ոչ օտար աշխարհ

եր բոլորովին մարմին դարձած մեծատունների {ոտքը}, ազգի անունով բան խնդրելու համար, յան

ը տա՞յ, որ ատեն անցնելէն ետեւ, աղջկան {ոտքը} Լոմպարտիա դպածին պէս կառավարութենէ բռնո

որից եւ գնացողը կամի յետ դառնալ, բայց {ոտքը} սայթաքում է: Եւ ի՛նչ խելք է կատարելութ

տութիւնը, որի հեղինակը իւր աշակերտների {ոտքը} լուանալով մերժում է եւ հիմն ի վեր տապալ

անից ու գետը թափեց: Ղազար Փարպեցուն {ոտքը} բոբիկ քշեցին վանքից, որ, Մամիկոնեանց

կանում է վերացականութեան, որովհետեւ մի {ոտքը} գրած է լոկ գաղափարի վրայ, որ չէ ապրում

էր եւ խթանի դէմ աքացողը պիտի միայն իւր {ոտքը} վիրաւորէր. այս չէ՞ր պատճառը, որ այն տ

ւմ է հիւանդի վերայ, գլխից բռնած մինչեւ {ոտքը}. այստեղ հիւանդին ասում են, որ երեք ան

մէջ, եւ դողում էին ոչ թէ միայն ձեռք ու {ոտքը}, այլեւ բոլոր մարմնի մկնակները եւ ջլերը

ազատ ներգործութիւնը ճանապարհ էր բանում {ոտքը} չկոխուած եւ հեռաւոր աշխարհների մէջ, մի

, Իգնատիոսի վէրքը բժշկուեցան, միայն մի {ոտքը} կարճ մնաց միւսից, եւ ծունկի տակում գոյ

ամաց կամաց ձգելով՝ երկարացնում էր նորա {ոտքը}, թէ եւ այսպիսի բժշկութիւնը մեծ ցաւ էր

արեւ, ուր որ հասանում էր Յիսուսեանների {ոտքը}, որ տեղում նոքա հաստատւում էին, իսկոյ

ատ կեղծ վիճակում է։ Ցրտում, գլխաբաց, {ոտքը} բոբիկ ման է գալիս երեք գազ ձնի միջում ե

ատ կեղծ վիճակում է: Ցրտում, գլխաբաց, {ոտքը} բոբիկ ման է գալիս երեք գազ ձնի միջում ե

ր, այնքան այգիների տէր, ծերացած եւ մի {ոտքը} գերեզմանի մէջ, այնուամենայնիւ ( երես 8

ծիքի տէր է: " Ա՛յ տղայ, ի՞նչ ես խալխի {ոտքը} քաշում, Վայկո՛ւն, - ասում է Սօսը, - էդ

մ քաղաքի պատիվը, որի երեսփոխանքն էին, {ոտքի} տակ դնելու: Մեք այս բաները գրում են

ինձ: Թո՛ղ այսօր լինէր այդ ուսումնարանը {ոտքի} վերայ, էգուց գնայի ես գերեզման, գո՛նէ

աճարը... Թռչում են վերեւից, բարձրից՝ {ոտքի} տակ տեսանելով այն բոլորը, որոնք իւրեան

ակշիռ գործերում. պատճառ, մի քանի տարի {ոտքի} վերայ պահել մի դպրոց եւ այնուհետեւ խափա

է, որ այդ չափ խրտեր են ու չկրցին օր մը {ոտքի} վրայ ելնելով ըսել, թէ " այո՛, հերձուա

ռաթուր կոխելիք իւր բարձրագոյն գիտութեան {ոտքի} տակ: Այս բանին մեծապէս օգնել էր նա

ան ոյժը եւ կարողութիւնը, հաստա՛տ է իւր {ոտքի} վերայ։ Նա կարօտ չէ ուրիշին. դորա փոխա

, ոչ միայն ինքնուրոյնաբար կը կանգնի իւր {ոտքի} վերայ, այլեւ եւրոպական արծաթը եւ ոսկին

նեղութիւնը ճանապարհից չէ այնքան, որքան {ոտքի} կօշկից, որ սեղմում է եւ չէ թողնում ման

այլն, եւ, ընդհանուր մարդկութեան շահը {ոտքի} տակ կոխելով, անքուն հսկում է միայն իւր

պահում է եւ պաշտպանում է իւր օգուտը եւ {ոտքի} տակ է կոխում ուրիշ իւր պէս անձնաւորութե

նով, իսկ իմ վերաբերութեամբ ինչի՞ համար {ոտքի} տակ ես կոխում նորան եւ անիրաւում ես չար

հարկաւոր է, հասարակաց մի սխալ կարծիքը {ոտքի} տակ կոխելով, նոյն այդ հասարակութեան էա

է հարուածել Իր եղջիւրով շեշտակի. Ապա, {ոտքի} ՛ քաջաբար Կպչում է լաւ ճմլուած Դրախտաբնա

գլխին Եւ մեզ կարծում են հող իրենց {ոտքի}, Ու մենք մեզ կոխող ո՜տքը լիզում ե

ռ սրտի խորքում Չունի հաստատուն մի {ոտքի} կայան, Ու որդիքն պանդո՜ւխտ, իրե

ին ամբողջ օրը առաւ[ոտեան] 9-ից մինչեւ 4 {ոտքի} վրայ ման եկայ, որով մի փոքր հանգիստ էի

կաշխատի ճնշեալ ժողովրդի իրաւունքը իսպառ {ոտքի} տակ առնելու համար: Վա՛յ մեզ, որ ո

ի գահին, կանգնեցաւ, գլուխ տուեց եւ մի {ոտքի} վերայ պտոյտ եկաւ: Յետոյ դարձեալ գլ

ուսի հետ, որ դժուարութեամբ կանգնում էր {ոտքի} վերայ եւ որի լեզուն, համարեա թէ փայտան

.. աղջիկը նոյն դրութեան մէջ, կանգնած {ոտքի} մատների վերայ եւ պարզած աջ ձեռքը, աշխա

ւթիւնը սրտապնդեց նորան եւ նա յառաջ եկաւ {ոտքի} մատների վերայ երեք քայլ: Նորա այդ երեք

Մխիթարը եւ Հայկական ուսումը, չգտանելով {ոտքի} ու կայքի տեղ իւր հայրենական հողի վերայ

գայթակղութիւն պատճառել ազգերին, որոնց {ոտքի} վերայ հաստատ պահելու համար նոցա արարիչը

եւրոպական հայեացքով չէր կարո՛ղ. այո՛, {ոտքի} տեղ գտանել մի այնպիսի դպրոցում, կամ մի

ջողեցաւ նորան տեսանել այդ միաբանութիւնը {ոտքի} վերայ, եթէ ոչ այն պայմանով, որ այդ մի

պականութեան Հայերի մէջ, որ փոքր ի շատէ {ոտքի} տեղ գտել էր Հայաստանում դեռեւս 13-երորդ

ը ասացին, թէ հարկաւոր է անպատճառ հանել {ոտքի} փշրուած ոսկերքը. եւ մինչ կատարում էին

ել այս մասնը եւ երկար ժամանակ կապում էր {ոտքի} վերայ մի երկաթի մեքենայ, որ կամաց կամա

այնտեղի աստիճանաւորների ներկայութեամբը {ոտքի} տակ կոխել խաչը որպէս ապացոյց նորա անքրի

որհուրդ ունի կենդանի ժողովրդի իրաւունքը {ոտքի} տակ կոխելը, քանի հազար տարի առաջ մեռած

վրայ սիրահարուելով, անմշակ թողունք կամ {ոտքի} տակ կոխկռտենք մեր նոր լեզուն, որ ինչքա

... յառաջ քան թէ փրկեցիր նորա կեանքը, {ոտքիդ} տակ կոխեցիր նորա իրաւունքը եւ նորա մարդ

արակ, Երկինքը գահ քեզ համար Ու երկիրը {ոտքիդ} տակ, Հաճեցար դու մատուռն այս Քո անուն

ինձ բաժին: Բայց ո՛չ երբեք պիտ՚ սողամ {Ոտքիդ} տակում, ինչպէս շատ Մարդիկ, որ չեն իմա

Դու ըսպասիր նորա գլխին ` նա ուշ դնէ քո {ոտքին} ", Սովրեցնում է մեզ Մովսէսը, սա

կանգնեցայ նորա առաջեւ. երկու ծերունիքը {ոտքից} մինչեւ գլուխս չափեցին իւրեանց աչքերով:

ւ եւ պատժելու: Մեր փոյթը չէ, եթէ, {ոտքից} մինչեւ գլուխ միստիկականութեամբ խմորուած

նէ՞ր արդեօք Հիւսիսափայլը հայոց եկեղեցու {ոտքից} մինչեւ գլուխ ռեֆօրմը պահանջելու: Ա

իւն, ինչ հայեացք աչքից։ Մինչ {ոտքից} գլուխ սպիտակ հագած Դիմում էր տխուր

այստեղ եւս չէին տեսանում փեսայի երեսը, {ոտքից} մինչեւ գլուխ ծածկուած լինելով քօղով, գ

Կոյրը մխիթարւում է լեզուով, ձեռքից եւ {ոտքից} ընկած մարդը մխիթարւում է լեզուով. պատճ

կատաղութեամբ. բոլոր մարմինս ուռած է ` {ոտքիցս} մինչեւ գլուխ եւ գիշերը ջերմ ունէի, այս

Բայց զարմանում ենք, թէ ինչպէս " Կոտրած {ոտքով} կովի " անմահ տաղերգուն մի տաղ չէ ասել Պ

թունաւորուելով, ոմանք՝ կապած ձեռք ու {ոտքով} այս կամ այն բռնակալի դուռը տանուելով,

ծիծաղելի է. միթէ ամեն մարդ, որ երկու {ոտքով} կաղում-կակազում է, դրախտի լեզո՞ւն է խօ

ակ կառքեր, Բայց դու ման ես գալիս {ոտքով}: Ոսկի, արծաթ, գոհարեղէն,

ազգուրացութեամբ Մեր նախնեաց ուխտը {ոտքով} կոխել ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։

այի դէմքի վերայ փայլեց մի ժպիտ եւ ետեւի {ոտքով} ականջը քորելով ասաց. - Հրամայիր դժոխքի

րդու տեղ եւս չէ դնում եղած, ինքը, իւր {ոտքով}, միայն մի շապիկով եկել է կէս գիշերին պ

քեզ ողորմիմ ասողը չէ՞ր, որ ծովի վերայ {ոտքով} վազեց դէպի նաւը, որով Աստուած, ողորմի

, եւ ուխտաւորի հանդերձով ճանապարհ ընկաւ {ոտքով} դէպի Բարսելոն, որպէս զի այնտեղ նաւ գտա

Բարսելոնումը եւ հասաւ Գայէդ, որ տեղից {ոտքով} գնաց Հռովմ եւ, լիզելով Ադրիանոս IVի հո

ով, խօսել կցկտուր, ճնճղուկի նման զոյգ {ոտքով} այստեղից այնտեղ ոստելով եւ, այս ամեն ս

մ է սարի վերայ, իսկ պարտէզը՝ այդ սարի {ոտքում} մի տափարակ տեղի վերայ, որ բաժանւում է

արի վերայից տխուր ճակատով նայում էր իւր {ոտքում} գտանուած լճերի եւ այժմ անջուր աւազաններ

նք մեր ազգային աւանդութիւնը, որ Մասեաց {ոտքումը} կայ մի փոս՝ դժոխք անուանուած, ուր շատ

աւանդութիւն, որ պատմէր մեզ, թէ Մասեաց {ոտքումը} կայ մի փոս՝ դժոխք անուանուած հնումը։

էր նորան ծունկ չոքել տէր սատանայի գահի {ոտքումը}: Ոչինչ տեղից չէր լսւում ձայն կամ աղաղա

րդ անուանուած տղամարդերը՝ թափելով նոցա {ոտքումը} իւր պղինձը, արծաթը եւ ոսկին։ Փրկիչը,

ալ պատճառը, բայց հազիվ թե կարողացել էի {ոտքս} շարժել տեղից եւ ահա բազմության գլխի վեր

վ ինձ եւս ելանել նորա քամակից: Երբ {ոտքս} դուրս կոխեցի շեմքից, երկու զրահաւորուա

յաւիտեան, Գուցէ միւս անգամ {Ոտքս} չկոխեմ Քո շեմքի վերեւ, Մնաց

կարծ ծնողքս, մի երկու օրուայ մէջ ձեռքս {ոտքս} կապած, վեր առնուն ու տան... Յոյս ու

նութեան: Գրէ առաքեալն. " Ամենայն ոք, {որ} ընդ իշխանութեամբ, ի հնազանդութեան կացց

Օրհնեալ եկեալ յանուն Տեառն, օրհնեալ, {որ} գաս յանուն Տեառն ": " Օրհնեա՛, Հայր ս

, զի սա է ժողովուրդ եւ խաշն արօտի քո, {որ} աղաղակէ առ քեզ հոգւով. " Ովսաննայ բարձ

ա մեջի գրվածներն, եւ ես ալ հուսով եմ, {որ} դուք ալ իմ ամենայն փոշտի գրած գիրերս կս

լ, հեմ ճամբա քալել, եւ մանավանդ կլսիմ {որ} Խառքովա խայրախը թանկ է տեյին, ցուրտին

բ այդ նավերն ե՞րբ կուգան դեյին, եւ երբ {որ} գան նե, ես առաջի փոշտիվ իմաց կուտամ իր

մեռսկի սուտը, ամեն նավը բոտրադ կանեմ, {որ} պաշխա մարդ չառնե, այտ կողմանե միամիտ թ

բանը թող հոգա: Եվ այս եւս հայտ առնեմ, {որ} նոր ճանավարներուտ անունը չի կարցա կարդա

էր, ինչ էր, խնդրեմ ինձի շուտով գրեք, {որ} ես ալ միամիտ ըլամ, եւ ասկեց առաջ Սերոբ

յին տունին ետեւի տերեյին մեջն, ինչ տեղ {որ} ծառեր կա: Դուք ալ խելք արած հոները թաղ

Պապային եւ Մկրտիչ վարդապետին գիր գրից, {որ} թաթիմորիին Կարապետին խրկեն: Խնդրեմ, ե

ն խրկեն: Խնդրեմ, եղբայր, նարա ասիք, {որ} ինքը տված թուղթեն թող չի վախնա, միայն

տ չիմ գալ, այսքան: Շատ կխնդրիմ ձեզի, {որ} ինչպես ըլլա նե, խրկիք եւ իրեն ասիք, ո

ր ինչպես ըլլա նե, խրկիք եւ իրեն ասիք, {որ} նրա ոտքը ոսկորը կպած է. միմիայն ուռած

կոճն կցավի: Ատոնց համար է, ես գիտեմ, {որ} ան նարա համար բան չէ, սրբազանը նարա գա

տության Կարապետ աղայեն մեկ թուղթ առեք, {որ} իրեն կատարյալ չարած եդ չի դարձուցին: Ե

գալու մասի խիստ շուտով թե տարիք տեսեք, {որ} ուրիշ սեմթե խափանողներ չըլլան, եւ շատ

ափանողներ չըլլան, եւ շատ վայրեթ արեք, {որ} շուտով ճանապարհ մանիք եւ մինչեւ այս ամս

այն փող խարճած պերածներս անոր համար է, {որ} պակասավոր չիմնա տեյին, չյունքի նա վարպ

ոցա սիրտերն ցավելուն, ամմա ինչ անինք, {որ} օրենքը չի հրամայիլ, անպես է նը, թող ա

լ այնպես կպատկանի հայրապետաց կանոնովս, {որ} եպիսկոպոսն օծե, ինչպես իրենց ալ սրբազա

չէ խոսք հասկացունել: Ես կխնդրիմ քեզի, {որ} դուն տեղն եկած վախտն ասիս իրենց, որ ատ

, որ դուն տեղն եկած վախտն ասիս իրենց, {որ} ատոր համար սիրտերն թող չի ցավի, նա նոց

7 հունվարի 1849 ամի յՕդեսսայ Երբ {որ} սահի Քիշնեւ երթալու ըլլանք նե, ես ձեզի

թալու ըլլանք նե, ես ձեզի կիմացունում, {որ} ինչ տեղ գիր գրիք, տահա հոս կմնանք պեքի

ցրած է]. Սիրելի Խազարոս եղբայր, ով {որ} քեզի ասիլ է, թե Ներսեսն վերարկուով կքա

թիւնդ գիտել ի քահանայէն Պոպովեանց թէ նա {որ} յերկբայս գտանի արդիս թէ Նալպանտեանն էր

Պոպովեանց աստանօր մերկապարանոց յայտնի, {որ} տակաւին անգէտ գտեալ զինէն եւ զիմս մական

տեալ զինէն եւ զիմս մականուանէ հայրենւոյ {որ} է Նալպանտեան, որպէս եւ գտանի արձանագրե

անդ եւ գործ եւ յորջորջէ զիս Ուստայեան, {որ} օտար է ըստ ամենայնի ի ճշմարտութենէ միայ

նոր ճարտասանութեամբ անասելի հեգնութեամբ {որ} ո՛չ է վայել կոչման իւրոյ եւ աստիճանի գ

լիս նորին աստուածարեալ վեհափառութեան, {որ} գտանիմ ըստ ամենայնի անծանօթ նոր օրինակ

այց ի բարձրապատուութենէ ձերմէ զայն, առ {որ} մշտապատրաստ հանդիսացուցեալ էք զձեզ ( այ

անապատիւ Գաբրիէլ քահանայի Պատկանեանին, {որ} գտանի այդ նպատակաւ մտանելոյ յակադեմիայն

քն ի նոյն: Առ այնպիսի նպատակ նորա, {որ} թեւակոխէ յապահովութիւն սննդեան պանդխտաց

էպէտ քանիցս անգամ գրել էի տէր Գեորգին, {որ} ձեզի միամիտ անի վասն ձեր որդեկին եւ կար

միամիտ անի վասն ձեր որդեկին եւ կարելի է {որ} մինչեւ ցայսօր ասած էլ լինի, միայն ես ի

յ այսու համառօտ գրութեամբ միամիտ անել, {որ} սրբազան Հայրն ձեր գիրն ստանալով, կրկին

ն գրեց աղայենց եւ անդառնալի միջնորդեց, {որ} անպատճառ ընդունին, եւ միամիտ եղէք, որ

որ անպատճառ ընդունին, եւ միամիտ եղէք, {որ} կ՚ընդունին, եւ թե այսու եւս չընդունին

նգամ եւս կգրենք դարձեալ, չենք թողուլ, {որ} դուրս մնայ, բայց մինն ալ բաւական է, ե

այց մինն ալ բաւական է, եւ այն սկիզբն, {որ} դուրս մնացել է, պատճառն է Խաչատուր աղա

Խաչատուր աղային Պետերբուրգ չիգտնուիլն, {որ} գնացել էր զակրանից, եւ միամիտ լինիք,

գնացել էր զակրանից, եւ միամիտ լինիք, {որ} սրբազան հայրն միշտ իր շնորհը ձեր վրայէն

նի, նույնպէս եւ իմս նուաստութիւն որքան {որ} կարողանամ միշտ վասն ձեր լավութեան աշխատ

աց, քանզի սրբազան հայրն յերեկի աւուր, {որ} էր 8 ամսոյս, ընկալաւ ի նոցին գերազանցո

ՆԱՅ ՉՈԼԱԽԵԱՆ, Զգրութիւն Ձեր ընկալայ {որ} ի 18-էն դեկտեմբերի, եւ ծանուցեալ զքաջա

զքաջառողջ դրութենէ ձերմէ ուրախ եղէ, առ {որ} մատուցանեմ զիմս լիաբերան շնորհակալիս,

թեան իւրում առ տէր փոխարքայն Կովկասու, {որ} վասն ընդունելոյ զկաթոլիկս ի լուսաւորչեա

ընդ ձեռն Մարտիրոս քահանային Թորոսեան, {որ} արարեալ էր միմիայն առ ի խաբել զպարզամիտ

էս եւ զապարդիւն նորին դաստիարակութիւն, {որ} առեալ էր յանձին միմիայն առ ի գտանել զաւ

էր այլ ոք ի մերոց հոգեւորական եղբարց, {որ} խոտէր զնորին աղանդ եւ խաբեբայութիւն ի հ

թ ընդ ձեռն Բարսեղ քահանային Պոպովեանց, {որ} էր տիրացու Սարգիս, որ յայնոսիկ ժամանակ

ային Պոպովեանց, որ էր տիրացու Սարգիս, {որ} յայնոսիկ ժամանակս գտանէր Էջմիածին, իբր

ոց Նախիջեւանայ, որոց չունէի ինչ պէտս, {որ} եւ չգիտեմ ո՞րպիսի կերպիւ մատուցեալ ի նո

, թէ ես գրեալ իցեմ նմա զգիր թէ ոչ, առ {որ} վերստին խնդրագրութեամբ իմով յանուն նոյն

թեան, որոց գլխաւորն է աղքատութիւն իմ, {որ} ո՛չ ներէ ինձ չուել աստի ի Քիշինեւայ յԷջ

րադառնալն բաղկացուցանէ զ4600 վերսս, առ {որ} անշուշտ պէտք են դրամոց իբրեւ 400 մանէթ

նց եւ այլոց, որոց մոռացեալ եմ զանուն, {որ} կարէ վկայել ըստ ամենայն քրիստոնէական իւ

ւթիւն Հայու կաթոլիկի ումեմն վարսավիրի, {որ} բնակէր յայնժամ ի Թաղանրօգ, եւ զխորհուր

զիմ արդարութիւն, երկրպագիմ գաւազանին, {որ} զիսն հարկանէ: Ձերոյին աստուածարեալ

ԱԶԱՐԵԱՆ, Գրած գիրդ ընկալայ, եւ ինչ {որ} գրել էիր, կարդալով իմացա: Ահա պատասխա

րդալով իմացա: Ահա պատասխանն գրում եմ, {որ} ինձի համար միամիտ լինիք եւ այնպես յիմար

մենայնի միամիտ եղիք իմ մասին: Յուսամ, {որ} Պատկանովին յանձնած լինես 70 մանէթ, բայ

էթ, բայց ես մոռացա գրել այն ժամանակն, {որ} 9 ռուբլի քանի կոպեկն թանսուխի փողն առնէ

: Ես ողջ եւ առողջ եմ, նոյնպէս ցանկամ, {որ} դուք ալ ողջ լինիք: Մեր բոլոր ընտանեաց

ս գիրս անպակաս կը գրեմ, ինչպէս բան է, {որ} դուք կենէ միամիտ չէք: Երեկ մեր Խազարոս

հարկն է վասն պատկանաւորն հաստատութեան, {որ} եւ մատուցեալ նորին բարձր սրբազնութեան խ

ժշկաց վտարեաց յանձնէս զախտ թուլութեան, {որ} ամօք սպառնացեալ էր ի բժշկաց թագաւորել ի

թիւն մտանելոյ անդր, զոր սկսեալ եմ, եւ {որ} մնաց անկատար վասն չունելոյ զարձակուրդ ի

զիս Ձերով մշտնջենական խնամարկութեամբ, {որ} ո՛չ միայն յիս, այլեւ ի բազումս ի մերայ

կեցջիք ի սփոփանս ազգի, զի ամենեցուն, {որ} յազգին են աչք՝ ի Ձեզ հային, իբրեւ ի պ

Ր ԻՄ. ՂԱԶԱՐՈՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ, Երեկի, {որ} էր ամսույս 9, շնորհավոր բակլա խորան տե

ստացա քո մեղադրության նամակը եւ այսօր, {որ} ամսույս 10 է, ահա առաջին պոչտով գրում

անը: Առաջինը ինձի շատ զարմանալի է, {որ} դուն ինքդ, ինձի՝ ձեզի մոռացող համարել

քեզի միշտ սիրով ցույց կուտաս եւ կասես, {որ} եկողներից լսել ես, թե ես հայի վերա սեր

սպես ճանաչեցեք կամ այնպես, այսինքն ինչ {որ} եմ ես, ամեն մարդ ունի յուրյան ազատ կամ

այնպես ճանաչե, բայց ես այսքան կասեմ, {որ} եթե Նախիջեւանից այստեղ եկողներն ինձ ասե

վ քեզ այդպիսի նամակ չէի գրեի, պատճառ, {որ} ինձ մեծ ամոթ կհամարեի, որ ես քու եղբայ

ի, պատճառ, որ ինձ մեծ ամոթ կհամարեի, {որ} ես քու եղբայրդ լինելով, չպիտի կարողացա

եւ մեկ թուրքի կամ չերքեզի կարգում եմ, {որ} ամեն նամակներիդ միջումը դնում ենք երեք

ւմը դնում ենք երեք կանգուննոց ասեղներ, {որ} քանի կարելի է, լավ ծակե իմ սիրտս, եւ

նամակ. երեւի ձեր սերի ուժը այնքան է, {որ} երկու կամ երեք շառլաթյանի խոսքով կավերվ

են մարդ ունենար այնքան մաքուր սեր, ինչ {որ} կաս իմ սրտիս մեջ ոչ թե միայն իմ ծնողաց

ինչքան ես ունեի: Ես ամոթ կհամարիմ, {որ} իմ ծնողաց որպիսությունը հարցանեմ օտարից

րդիություն, եղբայրություն է սոցա մեջ, {որ} միմյանց որպիսություն օտարից են հարցանու

ն, ի՞նչ այլեւս հարկավորություն ունեի, {որ} օտարներից լսեի. այդ կանե միայն այն մար

ներից լսեի. այդ կանե միայն այն մարդը, {որ} գիրին չի հավատալ, բայց ես հավատում եմ

էլ չեմ հարցրել, բայց այս եւս իմացեք, {որ} այն մարդիկ չեմ հարցրել, որ ինձ օտար էր

ւս իմացեք, որ այն մարդիկ չեմ հարցրել, {որ} ինձ օտար էր, ամոթ համարելով, բայց պար

ելս կարելի է այն բանից են դուրս բերել, {որ} ես նոցա մոտ գնացած եկած չեմ, ես չեմ կա

ունիմ. բժշկությունը բերբերություն չէ, {որ} մեկ ամանով սյուլուկը շալկե ու երթս, հա

ու երթս, հազարավոր բաներ կան, կարծեմ {որ} փոքր ի շատե դուք ինքներդ ալ այս բաները

գրել, այդ եւս զուր տեղը չէ. առաջինը, {որ} ամեն փոշտի գրելու բան չունիմ, երկրորդը

եղավոր չեմ, ժամանակները ձեզ հայտնի է, {որ} շատ անգամ 25 օրից գիր կառնում Նախիջեւան

ամիսներով չեմ առնուլ: Ես եղած բան չէ, {որ} ձեզանից նամակ ստանամ ու պատասխան չգրեմ

ցեպտ, այժմ գիրիդ զորութենովն կիմանամ, {որ} այն ալ ստացած չես, որ մեղադրում ես: Ձ

թենովն կիմանամ, որ այն ալ ստացած չես, {որ} մեղադրում ես: Ձեր կամքն է, եղբայր, ա

կամ բամբասանքի տեղիք եմ տվել: Կարծեմ, {որ} եթե իմ լավ անունս լսած չեք նե, գեշը բն

՞նչ է իմ ծնողաց ընդդեմ մեղքս, ասացեք, {որ} ես էլ իմանամ. կարելի է մեղանչել եմ, թ

լավ կլինի, եթե ես էլ իմանամ իմ մեղքս, {որ} մյուս անգամ չանեմ: Եթե հեռու եմ նոցանի

ի առաջը յուր ապագա վիճակը, իհարկե դուք {որ} ինձ մեղադրում եք, այս բաները չեք չափել

անս մեջ մխիթարելու, ամեն օր կաշխատիք, {որ} նոր նոր խոցերով սիրտս ծակեք, վիրավորեք

սուցի, մի ճանապարհի վերա կանգնեցուցի, {որ} մարդ դառնա, բայց թե չեք կամենալ, այլ

տայիք. նա այժմ վաճառական լինելու չէր, {որ} ասեք թե՝ չէ, բանը բանից անցավ, հազար

բանով վիրավորեցի, ներեցեք ձեր եղբորը, {որ} ձեզ միշտ սիրում է եւ այնքան սիրում է,

ձեզ միշտ սիրում է եւ այնքան սիրում է, {որ} դուք երբեք չունեիք դեպի նա այն սերը, թ

ց հետո, հայտնում եմ իմ որպիսությունս, {որ} ես ողջ եմ եւ առողջ եւ հետեւում եմ իմ գո

մեկ եկողի հետ եւ, թե ուշացավ, ներեք, {որ} ես ժամանակ չունիմ, եթե այստեղ լինեիք,

րս լավ մը կարդաս հորս եւ մորս առաջեւն, {որ} նոքա եւս իմանան իմ արդարությունը այս բա

դոցմե ինձ վերա բան չհարցնել. առաջինը, {որ} նոքա ինձ չեն տեսնուլ այստեղ, երկրորդ,

նս հասուցանես պարոն Խատամովին եւ ասես, {որ} նորա եղբայրական սերը մոռացած չեմ, այլ

ԱՆ, Ձեզ հայտնի է պատմություններից, {որ} ամենայն ազգի գրականությունը սկսանում է

ը ամբողջի մեջ փոխադարձ եւ իմանում ենք, {որ} հայոց հին դպրությունը եւս ունեցել է երգ

ովը այժմուս զրկված ենք, եւ այս քչիցը, {որ} մեր ձեռքը հասած է, եզրակացնում ենք, ո

ր մեր ձեռքը հասած է, եզրակացնում ենք, {որ} պիտո է անհամար շատ ունենայինք այսպիսի ե

ին նահապետական ժամանակներում. պիտո է, {որ} ունենայինք եւ մեհենական կամ նվիրական եր

բանաստեղծություն է, եւ ի՞նչ հնար կար, {որ} առանց նվիրական երգերի կատարվեին նոցա պա

են ( conceptus). սորանից երեւում է, {որ} լեզուն իբրեւ բնության այլ մարմինները են

բեք չի կարող կատարյալ հասակին հասանել, {որ} է երիտասարդություն: Եղած են աշխարհ

ն շոշափելի օրինակներովը մեկնել: Գիտենք {որ} թե մի բուսական առանց բնության ներգործու

վերայից՝ ծաղկի, իսկույն այս ծաղիկը, {որ} երիտասարդությունն է, թոթափելով կհասնի

այնպես սուղ է եղած, այնպես կարճատեւ, {որ} չի երեւում աչքի, այլ մնացել է միայն նո

գրությունը: Եթե տարակույս չունինք, {որ} լեզուն, ինչպես տեսանք, իբրեւ բնության

րակ կանոններին, իմանում ենք նույնպես, {որ} մարմինները անմահ են մնում յուրյանց հաջո

նմահ են մնում յուրյանց հաջորդների մեջ, {որ} թողնում էին կա՛մ յուրյանց մարմնի մի կտո

հասակի հավիտենական շարունակության մեջ, {որ} կարող է եգիպտական մումիայի նման գոյացած

լագարություն է ջնջել եւ չքացնել որդին, {որ} գուցե հոր նման կամ ավել քաջ կլիներ, պա

որ ենք տածել ու խնամել նոր բողբոջները, {որ} գինի սերմիցը հառաջացած՝ խոստանում էին

օրըստօրե մոռանում եմ: Վասն որո ինչքան {որ} այժմ ձեռումս ունիմ այս տետրակիս մեջ գրա

մեջ գրած, ավանդում եմ ձեզ, հուսալով, {որ} ձեզ մոտ չէ կարող Սատուրնոսը մերձենալ եւ

ան ողջույն մատուցանելով, հայտնում եմ, {որ} այս գիրս գրած ժամանակս աստուծո ողորմութ

, նույնպես Ավետիքը եւ Մարտին Մակարիչը, {որ} տեսա առաջին անգամ ամսույս 8ին երեկոյան

կ: Այժմ միշտ տեսանում ենք, եւ երեկի, {որ} էր ամսույս 10, կիրակի օրը ժամից հետո խ

Ավտուշն եւս հետներս էր: Հույս ունիմ, {որ} սորանից առաջ գրած նամակներս ստացած լինի

ս ստացած լինիք, թեպետ ես շատ ժամանակ է {որ} մեկիցդ էլ մի գիր չունիմ: Բավական հոգսի

ին եւս կբերեի, բայց աստծուն հայտնի է, {որ} լսելով այդ խռովությունքըն, սիրտս պաղեց

կ խայիրլըսըն կա " եւ հանձնեցի աստծուն, {որ} ողջությամբ պահե եւ մեզ եւ ձեզ, որ գալո

ւն, որ ողջությամբ պահե եւ մեզ եւ ձեզ, {որ} գալոց ամառ արժանի լինիք միմյանց տեսությ

ւնյանցի հետ հորս անունով եւ խնդրել էի, {որ} թե այդ պատվական տղան գար Նախիջեւան, նո

չ, այսուամենայնիվ դարձյալ խնդրում եմ, {որ} թե գա, նորան ընդունեք եւ մեր տունը կամ

մարդասիրություն ցույց տաք, իմանալով, {որ} շատ օտար մարդիկ մեզ այս օտար աշխարհներո

ջս եւ զավակացը սիրով ողջույն. ասացեք, {որ} նա Ավտուշին համար հոգս չանե եւ թե ` ինձ

նի չէ, բայց թե գա Մոսկվա, կարծիք կա, {որ} դիմացի ձմեռը այստեղ մնա մինչեւ գարուն:

գրած նամակս ստացե՞լ է, թե ոչ եւ խնդրես {որ} պատասխանն շուտով գրի, ես նորան եւս գիր

ցա ձեր ողջությունը, գոհացա աստուծուց, {որ} ողջ եք եւ առողջ, թեպետեւ քո հիվանդությ

դությունդ ինձ չարչարում է. աստված տա, {որ} Տկաչովի ձեռքով բժշկություն ստանաս, եւ

վ բժշկություն ստանաս, եւ հույս ունիմ, {որ} կարո՛ղ է, միայն դու քեզ պահպանի՛ր, առ

զատիկ անարատ կլինես: Եղբայր, ինչ {որ} սրբազանի մասին կգրիս նե, սուտ բան է,

ե ո՞վ է ծան տվողը կամ հարցմունք անողը, {որ} ես ալ իմանամ, թե ի՞նչ կուզիս ասիլ, դո

ց ուրիշ անգամ խնդրեմ միշտ տեղյակ գրիս, {որ} ես մտատանջության մեջ չմնամ: Մարտին

քանի տող գիրը կարդացի, շնորհակալ եմ, {որ} չի մոռանում: Անցյալները Խոնղուռին հետ

սվում է խաղաղության մասին, աստված տա, {որ} ճշմարիտ լինի եւ դուք եւ ամեն մարդ հանդա

ԱՆ, ԱՐԳՈ ԲԱՐԵԿԱՄ Առաջին նամակը, {որ} գրում եմ Ձեզ, մանավանդ առաջին անգամ ծա

ետո, պարունակում է յուր մեջ մի խնդիր, {որ} կարելի էր միայն գործել երկար ու շատ ծան

ակը, առանց սուտ քաղաքավարությունների, {որ} մինչեւ այժմ եւս չեն ամաչում ոմանք գործ

ոմանք գործ դնել: Երկար ժամանակ է, {որ} ես եւ պարոն Նազարյանցն ցանկանում էինք դ

մեր սրտումը բոլորովին անգործ, պատճառ, {որ} զանազան հանգամանք արգելք էին լինում այս

րի փոփոխությունը, տեսանելով մանավանդ, {որ} չուխոնները մինչեւ անգամ հրաման ստացան Ռ

ունը, եւ սկսեցինք հետեւել այս գործին, {որ} մեզ եւս թույլտվություն լինի տերությունի

առոտ պարունակությունը այս է. առաջինը՝ {որ} այդ օրագիրը պիտի դուրս տա պ. Նազարյանց

իմ անվամբ խնդրել չէր կարելի, պատճառ, {որ} ես համալսարանում լինելով եւ բժշկությամբ

ս փայլողության պատկերը: Հույս ունինք, {որ} տերությունը հրամայե, եթե միայն մի արգե

ությունը հրամայե, եթե միայն մի արգելքը {որ} կա, մի կերպով վերանա՝ այսինքն Մոսկվայ

նելը: Այս մասին խնդրի մեջ ասված է, {որ} անդամ ընդունեն Մոսկվայի ցենզուրնի կոմիտ

րժապետ է նույն ճեմարանի մեջ: Գիտելով, {որ} տերությունը հանձնառու չի լինի հայ ցենզո

ժվարության եւ թույլ տա: Լավ գիտեմ, {որ} թե այդտեղ մի հոգաբարձու մարդ չունենանք

, մեր խնդիրը չի ընդունվելու, մանավանդ {որ} պատճառը պատրաստ է: Վասն որո ովի՞ն կարո

ենալով, որոնց առաջեւ, հավաստի գիտեմ, {որ} հարգելի էր Ձեր միջնորդությունը, կարող

պարտավորեիք, այլ եւ բոլոր հայոց ազգը, {որ} չունի ոչինչ լուսավորության հնար: Այ

եմ Ձեզանից չխնայել ձեր աշխատությունը, {որ} նախարարությունը հետ չդարձուցանե մեր առա

ս, մի պրոֆեսոր Մուխլինսկիից խնդրել է, {որ} նա եւս աշխատի: Ուրիշ մարդերից չէր կարե

իշ մարդերից չէր կարելի խնդրել պատճառը, {որ} հայերը դժբախտաբար այնպիսի մի զարմանալի

պիսի մի զարմանալի հոգվո տեր են դարձած, {որ} եթե չկարողանան կամ չկամենան մի բանի օգն

ոյականության հիվանդությանը: Գիտեմ, {որ} մեր օրագիր տպելը քանի մի հնամոլ մարդերի

ամոլ մարդերի ընդդեմ պիտի թվի, պատճառ, {որ} դոքա հին եւ մեռյալ լեզվի քամակից գնալով

չի առնում ձեռը, բոլոր պատճառը այն չէ, {որ} չի կամենում կարդալ, բան հասկանալ, այլ

լ, բան հասկանալ, այլ մանավանդ այն է, {որ} կարդացածը չի հասկանում եւ, թե մինչեւ ա

եւնույն է: Մեր ցանկությունը այն է, {որ} կարողանանք ժողովրդին մոտեցնել փոքր ինչ

րդական, ազատելով աբեղայականությունից, {որ} մեջ մնացած է այժմ անտեր անտերունջ:

անտեր անտերունջ: Շատ հույս ունիմ, {որ} Ձեր աշխատությունը կպսակե մեր սրտի ցանկո

ի հիմար թշնամու օրհնությունը, մանավանդ {որ} ես արժանի էի մեղադրության իմ լռութենովը

անպատասխանի: Բայց այսքան ասեմ միայն, {որ} ես երկու նամակ ստացել եմ Ձեզանից, երրո

կու նամակ ստացել եմ Ձեզանից, երրորդը, {որ} ասում եք, իմ ձեռքը չէ հասած: Այն ոտան

ետեւածներս, եթե հաջողի, հույս ունիմ, {որ} Նախիջեւանու մեջ այդ բանի տարածվելուն,

( տեսար դուն 76-ին ժամանակը) ափսո՛ս, {որ} այդտեղ չէ Ձեր բարեկամ Միքայել Նալ

րիստոսի Սուրբ Հարությունը, տա աստված, {որ} դա մեզ ամեններիս համար հոգու եւ մարմնի

յուն լինի։ Հայտնում եմ եղբայրությանդ, {որ} ապրիլի 3-ին գրած սիրո նամակը ստացա եւ ի

րիլի 3-ին գրած սիրո նամակը ստացա եւ ինչ {որ} գրել էիր՝ կարդացի, իմացա. ինչ որ կամ

ինչ որ գրել էիր՝ կարդացի, իմացա. ինչ {որ} կամենում էիր, ահա՛ ուղարկեցի, տե՛ս եւ

է՝ այնպես գործ կատարե, հույս ունիմ, {որ} կատարվի ցանկությունդ: Շուտով կստան

սպասելու բան կա. միայն այսքան իմացեք, {որ} դուք միաբանվելով շատ բան կարո՛ղ եք առնե

ամենքդ եւս ջոկ ջոկ կտակարանաք՝ աշխարհս {որ} կա, միաբանությամբ կա, եթե այն նյութեր

կին չդառնալ, եւ եթե մենք կամենայինք, {որ} մեզ ուրիշները պատվեին, պետք է որ նախ ե

ինք, որ մեզ ուրիշները պատվեին, պետք է {որ} նախ եւ հառաջ մենք մեր անձը պարտվենք. ե

ղբայր սիրելի, այժմ այնպիսի ժամանակ է, {որ} ամեն մարդ ամեն տուն, ամեն քաղաք եւ հաս

, ներկան եւ ապագան, պիտի չափե օգուտը, {որ} կարո՛ղ էր լինել յուր խելացի կերպով քաջո

կատարելուց, պիտի չափե նույնպես վնասը, {որ} կարո՛ղ էր հասանել անխելութենով եւ երկչո

եւ մի՞թե մենք այնքան անարգ մարդիկ ենք, {որ} մինչեւ այնքան տեղը լինինք հասած, որ չկ

, որ մինչեւ այնքան տեղը լինինք հասած, {որ} չկամենանք գոնե ճանաչել լույսը եւ խավարը

րության մեջ է: Մեք ամենքյան, որոնց {որ} ճանաչում ես, ողջ են եւ առողջ եւ ողջուն

րաժեշտ եմ համարում միաժամանակ հայտնել, {որ} դրան հաջորդելու է հիշյալ վեպի թարգմանու

հրեա) ներածականը " խորագրով ձեռագիրը, {որ} ուղղված է արված նշումների համաձայն, որ

որ ուղղված է արված նշումների համաձայն, {որ} գտա իմ ձեռագրի էջերի վրա, երբ այն ետ ս

Ընդ սմին պարտք եմ համարում տեղեկացնել, {որ} ամբողջապես նշված 29 հոդվածներից առաջին

համապատասխանի գրաքննչական կանոններին, {որ} չեմ սպասում, ըստ կատարված ուղղումների

տպագրելու իմ աշխատությունը այն հիմամբ, {որ} յոթ հոդվածներից այն, որոնք կարող էին հ

գրած գիրդ ստացա, անչափ շնորհակալ եմ, {որ} այդպես ստեպ գրագրություն կանես: Ես քեզ

ց 200 մանեթ առածս հայտնել եմ, հուսամ, {որ} մինչեւ այս նամակիս ստանալը այն եւս ստաց

այն եւս ստացած լինիս, եւ հույս ունիմ, {որ} բարկացած չես: Ֆեոդոր Միխայլիչն, ինչպե

ենի փասիլկան չառածը, սպասում եմ գրիդ, {որ} այն կերպով ընթանամ նորա հետ: Ուրիշ

ան չունիմ առայժմս գրելու, պատճառ, ինչ {որ} ունեի ասելու՝ ստրախավոյ գիրով գրիլիմ ա

եւ նա համաձայն է, միայն փոքր համբերե, {որ} այս բաները կարգ ընկնին: Լեբեդեւան

ոյ] գիրդ եւս առի, անչափ շնորհակալ եմ, {որ} այդպես մեծահոգությամբ հայտնում ես քո ազ

զգասիրությունը: Աղաչում եմ ինձ ներել, {որ} մինչեւ այժմ չէի կարողացել քո մի քանի հա

արել, պատճառը անթիվ զբաղմունքներս էր, {որ} գիտե աստված՝ տիվ եւ գիշեր սրբազանի մոտ

անչափ շնորհակալ եմ եւ քաջալերվում եմ, {որ} իմ ազգի համար աշխատությունս կորած չէ.

ատությունս կորած չէ. գոնե կա մի մարդ, {որ} ճանաչում է եւ ինձ օգնական է լինում: Ես

ինձ օգնական է լինում: Ես հույս ունեմ, {որ} մեր բարեկամությունը պիտի մինչեւ գերեզմա

մ քո համար մեր ազգի մեջ: Հույս ունիմ, {որ} քո ազգասիրական հոգաբարձությունքը չի թող

արգադրություն լինի, եւ այս է պատճառն, {որ} սրբազանը սուս է, սպասում է, որ ստանա

ճառն, որ սրբազանը սուս է, սպասում է, {որ} ստանա յուր վճռական իրավունքները եւ ապա

ավունքները եւ ապա գործ կատարել այնպես, {որ} ոչինչ անհամությունք չպատահին: Սիրակ

ը կոտրելու է այդ: Առայժմ ներե եղբայր, {որ} երկար չեմ գրում, թեեւ հարկավորություն

ՊԵՏՅԱՆ, Սիրո ողջունով հայտնում եմ, {որ} մեր օրագրի թույլտվությունը դուրս եկած լ

ւնքը: Ահա ուղարկում եմ քեզ մի օրինակ, {որ} կարդաս, հոգիդ փառավորվի ու ցնծաց. ես

փոշտերով կուղարկեմ մի քանի օրինակ եւս, {որ} ցրվես քո ծանոթներին եւ քո բնական ազգասի

ո բնական ազգասիրութենովը հորդոր լինիս, {որ} սորա մասնակից եղողների թիվը շատանա, որ

ահեն: Հայոց ազգի մեջ կան այժմ մարդիկ, {որ} կարող էին հազար անգամ լավ գրել, լուսավ

դորա պատճառը դու էիր: Հույս ունիմ, {որ} իմ այս խոսքերս կընդունես որպես անկեղծ ս

դրում եմ քո մեծահոգի ներողամտությունը, {որ} քո հանձնարարությունքը փոքր ինչ ուշ եմ կ

ր ինչ ուշ եմ կատարում, հավատա աստված, {որ} մոխիր կտրել եմ, դուռեն դուրս գնալու ժա

գործերը այնպես են արել իմ դրությունը, {որ} համարյա թե ամեն րոպես հաշված է: Ես

երդ եւ բարեկամությունդ եւ հույս ունիմ, {որ} երբեք բարկանալու չէիր իմ վերա: Պար

մ տանս եւ սպասում եմ հրամանիդ: Ինչ {որ} մինչեւ այժմ փող եմ ստացած Ֆեոդր Միխայիլ

ի. յուրաքանչյուրը 3 մանեթ 25 կոպեկով, {որ} շնորհակալ եմ, Ֆեոդր Միխայիլիչը երես եղ

րես եղավ եւ առավ Քաչադքով ասած մարդից, {որ} Նաժավոյ լինիումը ունի յուր խանութը, մի

վոյ լինիումը ունի յուր խանութը, մինչեւ {որ} դու այս մասին հոգաբարձություն առնես:

ւ այժմ, օրըստօրե սպասում ենք հրամանի, {որ}, ինչպես լսում ենք մասնավոր կերպերով,

մեզ սրտով բարեկամքը: Ինչ բաների մասին {որ} սրբազանը [խոսք էր տվել] կատարեր, բոլոր

յդ բոլոր գործերի մասին, քեզ ասում եմ, {որ} մոխիր եմ դարձել. հիվանդությունիցս հետո

վ օրինավոր առողջության երես տեսած չեմ, {որ} քիչ մը կռատուսի ուժով բան տեսանեի: Քո

ո կռատուսը մինչեւը 0-ն իջել է, փոխանակ {որ} ձմեռը բարձրանում էր մինչեւ 74 կամ ավելի

ործունյա մասնակցությունից, խնդրում է, {որ} ամեն աշխատություն ի սեր ազգի գործ դնեք

տություն ի սեր ազգի գործ դնեք դարձյալ, {որ} մնացած տոմսակները եւս, որքան կարելի է

, բաժանվի: Խնդրեմ ասացեք տեր Գեորգին, {որ} այս մասին աշխատի ամենայն ջանքով: Լս

յժմյան պաշտոնավարությունը եւ ուրախ եմ, {որ} անտես եղած ազգային գործերը այժմ Ձեր հոգ

ագիր ստանալը, շատ ուրախ եմ եւ հոգվով, {որ} Ձեր ազգասիրական հոգու արժանավորության հ

ար ստացաք եւ արտաքին արժանավորություն, {որ} այժմյան ժամանակներումս շատ հարկավոր է:

րա, առաջարկում եմ իմ անձնական խնդիրս, {որ} թեպետ ուղղված է ազգին, մանավանդ Նախիջե

եպի ինձ: Ձեզ հայտնել էի մասնավորապես, {որ} շարադրել էի մի գիրք " Մինին խոսք, մյու

մանեթ ծախքի, այս պատճառով խնդրում եմ, {որ} ինչպես Նազարյանցի հանդեսը տպվեցավ ստորա

րը, յուրաքանչյուրին կհասանի 25 մանեթ, {որ} մի մեծ բան չէ մի մարդու համար: Տեր Գեո

մարդու համար: Տեր Գեորգին եւս ասացեք, {որ} նա եւս աշխատի. ես հույս ունիմ, որ մի

ք, որ նա եւս աշխատի. ես հույս ունիմ, {որ} մի բաժինը նա ինքը ստորագրեց եւ մի բաժին

ուրիշին տա ստորագրել: Հավաստի եմ, {որ} Դուք չեք հրաժարվիլ ինձ այսպիսի մի ազգաս

նանա ազգի համար, հավաստի եմ նույնպես, {որ} բավական կմնաք իմ աշխատությունից, որովհ

ծակատար եմ գտնված։ Խնդրեմ ներեցեք, {որ} այսպիսի հանձնարարությամբ Ձեզ ձանձրացնու

ս համարձակվելու չէի: Հավատացած եմ, {որ} կկատարեք իմ խնդիրը: Ստորագրողների անու

րս, եթե կարելի է մինչեւ դեկտ. վերջը, {որ} կարողանամ հունվարից իսկույն գործ սկսանե

թանքից հետո արժան եմ համարում հայտնել, {որ} մեր գրագրությունը վաղուց դադարած լինելո

ասում էի Ձեզանից իմ նամակի պատասխանին, {որ} գրել էի դեռեւս անցյալ տարումը, բայց մի

ր խզած նամակագրությունը: Հույս ունիմ, {որ} օրագրի առաջին ամսատետրակը ստացաք, այժմ

իլի մեջ կտպենք մարտը եւ ապրիլը, այնպես {որ} մայիսին կհավասարվինք եւ այս անտեղի ուշա

, բայց այժմ այնտեղն է հասած մեր բանը, {որ} միշտ մենք փոքր ի շատե բան հասկացողքս պի

այսքան գլուխ գալու վրա եւս ուրախ ենք, {որ} գոնե կարողանանք մենք ցույց տալ, թե ինչ

զգի դաստիարակության համար. ուրախ ենք, {որ} մեր մատենագրությունը մի փոքր ձեռք ու ոտ

ների մեջ: Եվ ես պարծենում եմ նորանով, {որ} այդ տպարանը եւ օրագիրը պարտական է յուր

եկան վաստակների վերա մարմնին պատմելու, {որ} կարողանային դոքա երեւել մարդկեղեն աշխար

իարակության համար: Այժմ ժամանակ է, {որ} եւ դուք եւ մենք, մինչդեռ կենդանի ենք,

ել եւ այդ ազգը չէ այն խաժամուժ ամբոխը, {որ} ոչ այս գիտե եւ ոչ այն, այլ ընտրյալքը ո

ր ոչ այս գիտե եւ ոչ այն, այլ ընտրյալքը {որ} ճանաչում էին յուրյանց անձը, յուրյանց ա

ւթյամբ հասուցանել ինձ հարկավոր արծաթը, {որ} կարողանամ, գոնե ապրիլի 20-ից սկսանել տ

թել Դավթյան Քայալյանից եւ հույս ունիմ, {որ} նա եւս յուր ազգասիրական ջերմեռանդությու

այժմ փառք աստուծո: Ես հուսով եմ, {որ} մեր եղբայրական անխարդախ սերը նույն է եւ

րը նույն է եւ նույն պիտի մնա, չնայելով {որ} երբեմն նամակներս ուշանում էին: Եղբ

արներին, եւ հասկացուր չհասկացողներին, {որ} իմանան: 8-ի մեջ շատ սաստիկ խառնված են

Ճշմարտության թշնամիների հույսը այն է, {որ} օրագիրը կխափանվի, բայց չէ պիտո թույլ տ

իրը կխափանվի, բայց չէ պիտո թույլ տալ, {որ} այդ հարվածը ստանանք. հայտնի բան է, այ

ն է հրապարակով ծրագրի մեջ խայտառակվել, {որ} ամենայն տեղ գնում է եւ կմնա շատ երկար տ

ն ստորագրողք կան, եւ այնտեղ հույս կա, {որ} գալոց տարի ավելանա, ուրեմն պակասածը մի

ւմ եւ Նախիջեւանում, բայց հույս ունիմ, {որ} դուք ձեր ազգասիրական օգնությունը չեք խն

թողիկոսի հաստատությունը չկա. ձայն կա, {որ} Լանսկոյն պիտի փոխվի եւ նորա տեղը, ասու

յն պիտի փոխվի եւ նորա տեղը, ասում են, {որ} պիտի կարգվի Ռոստովցովը: Վարժապետի գ

ի գործի մասին այսքան կարող եմ հայտնել, {որ} ինչ այստեղ կարելի էր, նորա օգտի համար

Государст[венный] сов[ет], հույս կա, {որ} շուտով վերջանա, բայց թե որքան կթեթեւան

եւս կարող էիր լսել ինձանից այս մասին, {որ} գրել չէ կարելի եւ այլն: Հոկտեմբերին

" Հյուսիսափայլի " համար, ես կարծում եմ {որ} ուշ չէ, բայց դու քո խորհուրդը հայտնել

նու " վերա, իհարկե կկարդաս, միայն ինչ {որ} դու կկարդաս եւ կհասկանաս, աշխատել որ ո

չ որ դու կկարդաս եւ կհասկանաս, աշխատել {որ} ուրիշներին եւս հասկացնես, որ ճշմարտութ

, աշխատել որ ուրիշներին եւս հասկացնես, {որ} ճշմարտությունը հայտնվի: Գայանե Նիկո

վը, ստացա օգոստոսի 1-ին եւ տեսանելով, {որ} հասել էր Ձեր պատվականության ձեռքը իմ աշ

ծո անքննելի նախասահմանության կամքն էր, {որ} մեր ձեռքով պատժվեին եւ խայտառակվեին:

ացողներուն հասկացնեք բանի զորությունը, {որ} ճշմարտությունը ձայն ստանա այդ կորած եւ

: Թող եւ ուրիշները կարդան եւ հավատան, {որ} Նալբանդյանցը ոչ թե առանց ստորագրության

նունը եւ այնքան զորություն հոգու ունի, {որ} տպելով հրատարակե յուր կարծիքը թշնամիներ

ության համար: Նոցա միակ հույսն է, {որ} օրագիրը խափանվի, բայց դուք պիտի պաշտպա

մեզ ազգի եւ ճշմարտության համար, մինչեւ {որ} մի քանի տարի շարունակվելով, արմատ արձա

անանք ստորագրությունը եւ հույս ունենք, {որ} դուք անձանձիր կհետեւեք այս բանին, որ կ

, որ դուք անձանձիր կհետեւեք այս բանին, {որ} կանգուն մնա մեր ընկերության ( партия)

միայն մեր թշնամիքը: Ինչ ասեմ, կարծեմ {որ} դուք ամեն բան առանց իմ ասելուն եւս գիտե

մ վերա. ես ներքեւում դնում եմ հասցես, {որ} եթե աշխատություն Հանձն առնուք օրհնել ին

ուրիշների հետ միասին, աներկբա մնալով, {որ} առանց տոմսակի եւս օրագիրը պիտի հասաներ

Ավելորդ ենք համարում ասել այստեղ, {որ} " Հյուսիսափայլը " լուռ մնալու չէ գալոց

Ո ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, Հույս ունիմ, {որ} երկարաժամանակյա լռությունս վերագրած լին

Մինչեւ այս նամակիս Ձեր ստանալը, կարծեմ {որ} հասանի Ձեզ եւ " Հյուսիսափայլի " 11 №.

կտեսնեք իմ մին նամակը առ հրատարակողը, {որ} ճշմարտությունից եւ խղճմտանքից հարկադրվա

ք, ինձ հակառակորդ, բայց անհույս չեմ, {որ} ազգի բարեմիտ անդամք կբարձրացնեն յուրյան

կ ժամանակում: Այսքան Ձեզ հայտնի լինի, {որ} գեր[ապատիվ] Այվազովսկին հայտնի թշնամի է

: Այժմ նոքա ամեն ջանք գործ պիտի դնեն, {որ} մենք ստորագրող չգտնելով, ընկնենք տարապ

ի ամեն ջանք եւ աշխատություն գործ դնեք, {որ} ինչքան կարելի է բազմաթիվ լինեն ստորագրո

թիվ լինեն ստորագրողքը, մանավանդ այժմ, {որ} վարում եք քաղաքագլխի պաշտոն, ուրեմն ավ

արի շարունակվի, այն ժամանակ հույս կա, {որ} ավելի լավ լինի այդ բանի վիճակը: Այս տա

սում ենք հազիվ տալ, բայց պիտի իմանալ, {որ} մենք մարդ ենք, անմարմին չենք, եւ դիցո

քաջալերել մեզ: Մի՞թե մեք մեղավոր ենք, {որ} ազգասեր ենք: Այո, եթե մեք լինեինք հար

նվում ենք պարտքի տակ: Մի՞թե արժան չէ, {որ} ազգային եղբարք օգնեին մեզ, մանավանդ մի

գնեին մեզ, մանավանդ մինչ տեսանում են, {որ} ամեն բան զոհում ենք ազգի օգտի համար:

բայր, մեր դրությունը, տարակույս չկա, {որ} մեք օտար մարդու առջեւ ցույց չենք տալիս

րիշ կերպ նայել բաների վերա, հույս կա, {որ} մի քանի տարուց հետո ակնհայտնի երեւին նո

ակցության հանդեսը: Ես հույս ունիմ, {որ} մեր բարեկամք ամենեքյան աշխատություն հան

տո է ջերմությամբ կպչել գործին: Գիտեմ, {որ} այս բաները Դուք ինքներդ եւս լավ գիտեք,

եր, 1858, Մոսկվա Հ. Գ. Լսեցինք, {որ} Զեյթունին Գրիգորը կաթվածով ( паралич)

Ն, Ահա գրում եմ Ձեզ երրորդ նամակս, {որ} խոստացել էի առաջին նամակիս մեջ: Գուցե

ինի հավատարիմ պատճենը այն տեղեկության, {որ} Դուք 6 մարտ. վերջին անգամ գրեցիք սրբազ

ար պարտքի մասին: Թող հայտնի լինի Ձեզ, {որ} վերադարձյալ Գաբրիել վարդապետ Այվազովսկի

անտեղի մեջ է մտանում այնպիսի գործերի, {որ} չէ ենթարկվում առաջնորդական տեսչության,

ություն տվեցինք Ցենզուրական Կոմիտետին, {որ} գրե յուր պատասխանի մեջ, բացի յուր արդա

ացի յուր արդարացուցիչ փաստերից եւ այս, {որ} բարեհաճի պ. նախարարը մեզանից հարցմունք

միրյանցն, նամակ են գրել Այվազովսկուն, {որ} նա զուր տեղը չհետեւի վնասել կամ կարճել

ի քաղաքավարի նամակ գրեիք Այվազովսկուն, {որ} մի փոքր զգույշ մնար " Հյուսիսափայլին "

դկաստանի փողերի մասին թղթերի օրինակին, {որ} կարողանամ առաջին համարի մեջ հրատարակել

Հ. Գ. Սրբազանին գրած թղթին օրինակը, {որ} խնդրել եմ, ուղարկեցեք պ. Սալթիքյանցի

ը մարտի երեքից, ստացա անկորուստ եւ ինչ {որ} գրել էիր՝ կարդացի տեղեկացա: Քո գնա

ոքր: Ահա գիր չգրածիս պատճառը: Երբ {որ} դու գնացիր այստեղից, խոստանալով հասուց

ալու չեմ քո սերը իմ վերա: Խնդրում եմ, {որ} ինձ հասուցանելու 250 մանեթը ( ավելի չեմ

դացած. պ. Հայրապետյանցը այնպես գիտե, {որ} մի օրինակ մնենի մեք քո հետ տվել ենք Սիվ

գրեի: Ինչեւիցե, վերջին խոսքը այս եղավ {որ} ՝ заочно лечить невозможно, пусть посо

եռքով կուղարկե, նույնպես այն ջուրերը, {որ} մի մարդ 25 մանեթ տվեց ինձ, անունը չգիտ

ւ ճանաչում ես: Իմ գնալուս համբավը, {որ} Նախիջեւան տարածվի գնալուցս հետո, խնդրե

ւ թե բան ուսանելու գնացել եմ զագրանից, {որ} խեղճ մայրս հոգս չառնե: Եվ գնալուս մասի

ձ բարեկամի, այդպես հարկավոր է, մինչեւ {որ} ստանաս ստրախավոյ նամակս: Պատկերները

րը շուտով կպատրաստվին. մարդը ասում է, {որ} 106 մանեթ դահա պիտի հասանի նորան. տակի

տով Նարզարյանցի վերա: Հույս ունիմ, {որ} խնդիրս անտես չես առնիլ եւ ինձ չես մոռան

ՅՐ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, Հույս ունիմ, {որ} Մոսկվայից գրած նամակս ստացած լինիս մինչ

արության որպիսությունը եւ հույս ունիմ, {որ} ամեն բան այնպես լավ երթա, որ թշնամիք ա

ս ունիմ, որ ամեն բան այնպես լավ երթա, {որ} թշնամիք ամոթապարտվին։ Կարդացած կլինիք

ղուի " 10 համարի իմ նամակիս պատասխանը, {որ} գրել է պ. Բալասանյանցը: Ես երկու օր մ

յանցը: Ես երկու օր մնում եմ Վարսովիա, {որ} հարկ մերժողությունը գրեմ ( опровержение

կխմեմ եւ կգրեմ այնտեղի որպիսությունքը, {որ} գուցե Գայանե Նիկոլաեւնային եւս օգտակար

ին վերա, նորան երես արի, միամիտ կաց, {որ} անտարակույս կկատարվին այդ բոլոր հանձնար

մ, բայց հանքային ջրերը, հույս ունիմ, {որ} առողջություն տան ինձ: Եթե այնպիսի բ

ան ինձ: Եթե այնպիսի բաներ ունենաս, {որ} հարկավոր էին տպվել " Հյուսիսափայլի " մե

ելի պարտքի մեջ են: Ես հույս ունեմ, {որ} դուք բոլոր մեր ճշմարտասեր եւ ազնվամիտ հ

լ եւ ցույց տալ ժամանակով մեր ապագայից, {որ} ազգի համար անհոգ չենք եղել, որ ազգի թշ

գայից, որ ազգի համար անհոգ չենք եղել, {որ} ազգի թշնամիների հարձակմունքին դեմ ենք դ

ին դեմ ենք դրել մեր կուրծքը եւ ճակատը, {որ} ազգի օգտի համար զոհել ենք մեր հանգստութ

անցին, Խլթճյանցին, Պոպովին եւ այլոց, {որ} մեր սիրելի եւ բարեկամ կճանաչես ներկա րո

աչես ներկա րոպեումս: Այստեղ լսեցի, {որ} կաթողիկոսը ճանապարհ է ընկել դեպի Էջմիած

ակայն եթե Նախիջեւ[.... ] հույս չկա, {որ} դուք գիտեք ձեր բանը [..... ] Առ

ժամս այսքան, ավելի ոչինչ [.. ] մինչեւ {որ} Մոսկվայից լուր ստանամ " Հյուսի[սափայլի

.... ] ինչպես պիտի որոշեմ իմ ապագան, {որ} հ[ուսալով] աստուծո նախախնամությանը նվիր

նալ ինձ այս օտարության մեջ, չմոռանալ, {որ} ես այս բոլորը քաշում եմ ազգի համար մեր

լի ազգի խեղճ վիճակի վերա: Աստված տար, {որ} ես գերեզման չմտած տեսանելի մեր ազգի դրո

սկվա գաս՝ կիմանաս, թեեւ չեմ կարծում, {որ} բոլորովին անգետ լինիս իմ հանգամանքներին

յանքս մաշվում է: Այժմ այսքան ասեմ, {որ} գնում եմ Պետերբուրգ, կանդիդատի քննությ

րել եւ բժշկությունը շարունակել: Պետք է {որ} ես ինքս գտանիմ իմ ճարը, ըստ որում ոչ մ

կ լինելու: Այդ ի՛նչ խելագարություն է, {որ} ես ուրիշից պարտք առնեմ ապրեմ, " Հյուսի

դ ո՞ր գրքի մեջ գրված է: Եվ ո՞ր մարդը, {որ} չուներ բնակություն, կերակուր եւ զգեստ

ծ ընդունե այդ զոհը, բայց տեսանում եմ, {որ} այսուհետեւ անկարելի է։ Քեզ քաջ հայտնի

ուհետեւ անկարելի է։ Քեզ քաջ հայտնի է, {որ} ես բարոյապես թուլացած չեմ, կարող եմ շա

ց աշխատելու համար հարկավոր են պայմանք, {որ} ես չունիմ եւ որի մասին չկամիմ ոչ ոքի բե

այսուհետեւ " Հյուսիսափայլի " հետ. ինչ {որ} օտար աշխարհից բերած՝ տվել էի " Հյուսիս

ւ հուսահատության չափը։ Ափսո՛ս ինձ, {որ} ես երեւեցա հայերի մեջ, մի այլ ազգի մեջ

միմիայն հուսալով նախախնամության վերա, {որ} կերակրում է ճնճղուկները: Սիրտս արյ

, բայց այնքան հոգու զորություն ունիմ, {որ} ոչ ոք չի կարող իմ դրությունը կարդալ ելլ

կարդալ ելլեսիս վերա: Ուրախ եմ միայն, {որ} առողջ եմ, եւ տկարությունս իսպառ փարատե

բոլորը չէ, ավելի խայտառակ բաներ կան, {որ} միմիայն բերանով կարելի է ասել, ըստ որո

իմ մխիթարությունը. շատ շնորհակալ եմ, {որ} ինձ չես մոռանում, ինչպես ես եւս չեմ մո

մար անչափ շնորհակալ եմ եւ հավատում եմ, {որ} պիտի ցավեիք, բայց եղբայր, ինչո՞ւ եք բ

անձրություն պատճառեմ, դուք լավ գիտեք, {որ} միմիայն վերջին աստիճանի նեղությունը կար

քեզանից բան թաքցրած չեմ, իմ դրությունը {որ} ոչ ոք չգիտե, քեզ միշտ հայտնի է եղել եւ

եզ միշտ հայտնի է եղել եւ անչափ գոհ եմ, {որ} դուն ինձ միշտ օգնել ես: Բժշկություն

ի բան չունիմ, սակայն համաձայնիր ինքդ, {որ} հնար չունեի շարունակել. ի՞նչ անեի, ո՛

եմ Պ. բուրգի համալսարանում։ Իմացիր {որ} ես մայիսին կանդիդատ եմ առանց այլեւայլի

կխոսինք: Եթե դուք այնքան բարի եք, {որ} կամիք ինձ օգնել եւ իմ խավար դրութենից դ

մ, եթե այդ բարերարությունը ինձ առնեք, {որ} ես կարողանամ 2 տարի ժամանակով Փարիզ մնա

գնաց իմ բանս, գոնե դորանով մխիթարվիմ, {որ} Փարիզի Ակադեմիայի մեջ ավարտեմ իմ գիտութ

ուսանելու ընթացքը. հավատացած կացի՛ր, {որ} այդ բանը ինձ մեծ եւ մեծ օգտակար կլինի,

ան Պետերբուրգի դիմաց. հարկ չկա սկսել, {որ} ֆրանսիարեն կուսանիմ որպես ֆրանսիացի, ա

անեթով. եթե դուք այնքան բարի եք եղել, {որ} հանձն եք առել զոհել 600, տարակույս չու

եք առել զոհել 600, տարակույս չունիմ, {որ} կզոհեք եւ 800 մանեթ, ես էլ թե մարդ եմ

յսուհետեւ ամեն շաբաթ նամակ կգրեմ, քանի {որ} Նախիջեւան ես, անտարակույս դուն եւս կգր

Մակարիչ Հայրապետյանցին, հույս ունիմ, {որ} ինչ որ պետք է նե, կհոգա, եւ չեն համար

չ Հայրապետյանցին, հույս ունիմ, որ ինչ {որ} պետք է նե, կհոգա, եւ չեն համարձակվելո

ուրեմն միամիտ եղիր: Շատ ուրախացա, {որ} գոնե այս պատճառով գիր ստացա, շատ ժաման

բանը ինչպես վերջացուցածը ինձի հայտնեց, {որ} ես առ միամիտ լինեմ: Ես ողջ եմ ու առ

գն մեր, շատ այն է՝ նշկահեալ զմրրկօք, {որ} բազմիցս սպառնացաւ զմեզ նաւաբեկել։ Վ

առաքինութեան՝ ձեռն տալ ազգի ընկճելով, {որ} ընդ հուր եւ ընդ ջուր անցեալ ոգեսպառ դնի

ւ զճարտարապետ խորանին Աստուծոյ: Իսկ {որ} ինչ զմէնջ, ճանապարհ մեր յայտ իսկ է արդ

00 հատ պատկերը մեր վեհափառ կաթողիկոսի, {որ} ուղարկեմ Մոսկվա մեր հասարակական բարեկամ

ձեզ այն պատկերները եւ շատ խնդրում եմ, {որ} աշխատություն հանձն առնուք հրատարակել այ

50 կոպեկով վաճառել: Տարակույս չկա, {որ} ավելի գնով ծախվի՝ ավելի օգտակար է աշխա

նով ծախվի՝ ավելի օգտակար է աշխատողին, {որ} արդարեւ չէ արհամարհում այդպիսի հաշիվներ

րհում այդպիսի հաշիվները: Հույս ունեմ, {որ} կկատարեք իմ այս խնդիրը: Մեծարանքով

ջ բերել այստեղ Ձեր նամակի դրությունքը, {որ} այսպես էին: § 1. Երկու մարդ ընտրե

լրացյալ երեսփոխան կարգել այդ մարդիկը, {որ} նոքա, որպես պատկեր քաղաքի, կարողանան

ջ թեթեւաբար ընթանալ աններելի է եւ Ձեզ, {որ} առաջարկում եք, եւ մեզ, որ պիտի ընդուն

է եւ Ձեզ, որ առաջարկում եք, եւ մեզ, {որ} պիտի ընդունենք այդ առաջարկությունը: Ձե

են. § 1. 3000 մանեթ արծաթը, {որ} երկու մարդու գնալու եւ գալու որպես ճանա

ւ ոչ երկուքի: Թող մտածեն առաջարկողքը, {որ} ամիս ու կես կամ lիսուն օր միմիայն ծովի

լկաթա, այսպես են այդ հավաստի լուրերը, {որ} առանց հաշվելու Կալկաթայում բնակության ծ

յն գումարով վերադառնալ: Ովի աչքում {որ} մեծ բան է երեւում 3000 մանեթը Նախիջեւան

երեւում 3000 մանեթը Նախիջեւանի մեջ, եւ {որ} կտրիճ տղամարդը որ հանձն կառնու ընկերով

ը Նախիջեւանի մեջ, եւ որ կտրիճ տղամարդը {որ} հանձն կառնու ընկերով հանդերձ, այդքան գ

յդ յուր ընթացքով հայտնի ցույց է տալիս, {որ} ոչ ոտքը դուրս է դրել Ռուսիայից, ոչ օտա

աթա: Մենք հատուկ խնդրում ենք Ձեզանից, {որ} աշխատություն հանձն առնուք ցույց տալ այն

գնալու տեղը կամ ճանապարհը: Իսկ ինչ {որ} կվերաբերվի մեզ, մեք այսքան գիտենք, որ

որ կվերաբերվի մեզ, մեք այսքան գիտենք, {որ} 55 աստիճան երկայնությունից պիտի հետ գնա

տասն եւ հինգ աստիճան: Ահա այս կետից, {որ} կտրվում է երկայնության 40 աստիճան եւ հյ

երայով Կալկաթա: Մեզ քաջ հայտնի է, {որ} վերոգրյալ ճանապարհորդության երկայնությո

եջ եւ այն անակնկալ դեպքերը եւ ծախքերը, {որ} մինչեւ պատահելը չեն երեւում մարդու աչքի

նտես առնենք, չէ պիտո գեթ մոռանալ այն, {որ} գնացող պարոնները, որպես քաղաքի երեսփոխ

մեր վերա: Եթե ձեր մեջ կան քաջ մարդիկ, {որ} առաջարկված պայմաններով ( 3000) կարող է

ա գուցե թե պատահի զոհել եւ մեր կյանքը, {որ} կարծում ենք, թե չէ կատարել դեռեւս յուր

պաշտոնը հիմնվի կարելի պայմանների վերա, {որ} կգտանեք նամակիս վերջումը: § 2. Գնա

տանի, այն ժամանակ, ով գիտե, պատահի, {որ} տարիներով հարկ լինի մնալ, եւ մեք օրինա

րավունք, ոչինչ պայման չեք առաջարկում, {որ} եթե այն գնացողքը հարկադրվին այնտեղ երկա

քի տակ առած լինելով, չէ պիտո մոռանաք, {որ} գնացողքը գործ ունին անգլիական դատարանի

ղքը գործ ունին անգլիական դատարանի հետ, {որ} բաց դատաստային լինելով ( открытый суд)

ի ուրիշ բռնակալ տերության դատաստան չէ, {որ} մի քանի թուղթ սեւցնելով կամ մի քանի աստ

: § 3. Ձեզ քաջ հայտնի պիտի լինի, {որ} Մասեհ Բաբաջանի թողած կայքը վաճառելի բան

։ Եթե այս բաները կորած չեն դեռեւս, {որ} եթե ոչ քաղցրությամբ, գոնե դատաստանով ձ

հանրապե՞ս թե միմիայն այն հարյուրներից, {որ} արծաթով պիտի հասուցանեին քաղաքին, եւ ո

նցած կտակի օրից: Տեսանում եք ահա՛, {որ} մոտից քննելով, խնդիրը ճյուղավորվում է

ատես էի այս բանին, եւ այս էր պատճառը, {որ} ասում էի, թե հառաջ հարկավոր է մարդ ուղ

հարկավոր է մարդ ուղարկել այն պայմանով, {որ} նա քննել, հարցանե, տեղեկանա, իմանա,

գումարը ստանալը եւ այլ այսպիսի բաներ, {որ} պիտի բացահայտ կացուցանեին խնդիրը եւ գնա

կու ( այսինքն 400-ական) փոխանակագրով, {որ} մի հավատարիմ հաշվատնի ձեռքով պիտի քաշվե

ստանա քաղաքից ամիսը 20 ֆունտ ստերլինգ, {որ} երկուքս կարողանանք այնտեղ ամիսը 40 ֆուն

0 ֆունտ ստերլինգով ապրել: § 5. Երբ {որ} քաղաքին հայտնած էինք, թե այսքան կամ այ

թե հարկավոր է դատաստան մտանել, եւ երբ {որ} քաղաքը կհանձներ մեզ էլեկտրական հեռագրով

մենայն գործին վերաբերյալ բաների մասին, {որ} դուրս էին մեր անձնական ծախքերից, նշանա

օրինավոր վճռադատությամբ: § 10. Երբ {որ} բերած եւ հանձնած էինք կայքերի հաստատված

: § 12. Բացի երեսփոխանական թղթից, {որ} քաղաքը պիտի տա մեզ, այս մեր բոլոր պայմ

րինավոր դաշնագրով, քաղաքի հետ, այնպես {որ} ոչ քաղաքը եւ ոչ մեք մեր ասածներից չկարո

, ուրեմն կարող եք իսկույն հայտնել մեզ, {որ} մեր կողմից կարեւոր պատրաստությունք առնվ

եւ թե ճանապարհի ծախքը ստանալու համար, {որ} այդտեղից ճանապարհ ելանենք դեպի Կալկաթա

պված ( 1857) աշխարհաբար Աստվածաշունչ, {որ} կարի շատ հարկավոր է, ըստ որում " Հյուս

ն կամ այլ հունական թարգմանությունների, {որ} Որոգինեսը 3 դարում քարշքարշելով այս ու

նել եւ այդ նոր աստվածաշունչը, մանավանդ {որ} դա եբրայականից է թարգմանված: Աշխատո

վերան զրելով անունս, իսկ այն թուղթը, {որ} կտա ձեզ երկաթուղու գրագրանոցը, կդնեք մ

, կդնեք մի ծրարի մեջ եւ կուղարկեք ինձ, {որ} նորա զորությամբ գնամ այստեղի երկաթուղու

աց ընտրելոց ՚ի բովանդակ ազգէն Հայոց {որ} ՚ի Նոր Նախիջեւան եւ ՚ի շրջակայ գիւղ

եւին ամենայն մանրամասնութիւնք գործոյն, {որ} զեկեղեցական դրամոց: Որպէս լիակատար

այեսցի առ ՚ի Ձէնջ: Յիմոյս կողմանէ, {որ} ինչ քննչացն թուեսցի կարօտ բացայայտութեա

լինել առ ՚ի գիւտ իրաւանց ազգին մերոյ, {որ} ի Նախիջեւան: Յանձն արարեալ զիս ի շն

ւրմ է կողմանէ ծանուսցէ դեսպանին Անգլիոյ {որ} ի Կոստանդնուպօլիս ի պատկանաւորն տնօրէնո

Ռուսիոյ եւ ընդ ձեռն դեսպանին Անգլիոյ, {որ} ՚ի Սանկտպետերբուրգ: Յետ զաւուրս քան

Յետ զաւուրս քանիս մնալոյ ի Թիֆլիս, է, {որ} յաղագս ստանալով զպատշաճեալ թղթեանն ի տէ

տշաճեալ թղթեանն ի տէր փոխարքայէն եւ է, {որ} սպասելով երեսփոխանակցին իմոյ, ելանեմ ի

սաներորդէ ամսեանն օգոստոսի ներկայ ամի, {որ} համաձայն կոնդակի նորին վեհափառութեան առ

Ի ներկայ եղեալ անդամոց երկոքին անդամք, {որ} գոն Ղուկաս եւ Մակար արքեպիսկոպոսունք,

եալսն գրեթէ բռնադատեալ են ի ստորագրել է {որ} ողոքելով եւ է սպառնացեալ: Երկրորդ, թէ

որ անդամք, բացի Ղուկաս արքեպիսկոպոսէ, {որ} յայտնի յայտնի դժկամակէր ընդ վերանորոգու

ընթեռնելոյ եւ ի միտ առնելոյ զամենայն, {որ} ինչ բովանդակիւր ի քաղուածին յայնմիկ:

յԱթոռն ամսօրեայ իբր ժամանակաւ սպասելով {որ} եւ իցէ պաշտօնական տեղեկութեան ՚ի կողման

լերանց կատարել առաւել քան զ700 վերստ, {որ} է ճանապարհ աւուրց իբր տասնից կամ աւելի

հար հաղթահարեցին ազնվական կացությունը, {որ} հերիքանալով անձնական դյուրությամբ, նեա

ան ավազակներին մա՛հ բարոյական: Քանի {որ} մի ազգ, խեղճ վիճակի մեջ տառապելով, պա

վ, պատմական մահին հետ մարտ դնե եւ քանի {որ} չէ հաղթել ու չէ դուրս եկել ներկայից, ա

թյունը եւ անձնական շահի քամակից գնալը, {որ} հայրենիքի փրկությունը, ազատությունը,

ազմական անարգություն: Նորա փույթը չէ, {որ} արյունաթաթավ Իտալիան ավելի քան կես դար

մեջ՝ ազնվականը ցույց է տալիս գործով, {որ} թե հնար ունենար, ապա ուրեմն անշուշտ խե

անունները պիտի նույն տեղը գտանին, ինչ {որ} մեր պատմության մեջ Վասակը, Մերուժանը,

Որչափ կարողացա հարց ու փորձ առնել, {որ} դղյակի մեջ փակված զորքի վիճակը շատ ողբա

լով, թե չէ պիտո զենքը ցած դնե, մինչեւ {որ} Ֆրանսիսկոս Երկրորդը անձնատուր չլինի:

ամը եւս հեռի չէ. այսօր չորրորդ օրն է, {որ} ռմբակոծում են Գայեթան՝ Սպանիան եւ Հռոմ

Էմմանուելյան, իսկ մյուսը բուրբոնյան, {որ} դղյակից թատրոն էր եկել եւ ղահվետնում հա

, որքան Մեսսինայի մեջ. եւ երեւում է, {որ} այս ընդհանուր է ամբողջ Իտալիային, հասա

ճարտարությամբ քանդակագործված արձանքը, {որ} երբեմն դրված էին բուրբոնների փառքի համա

ած թավալվում են փոշու մեջ: Երեւում է, {որ} սորանից իբր երկու հարյուր տարի առաջ, Ա

մեջ. Ֆրանսիսկոս Երկրորդի անվանագիրը, {որ} դրված էր՝ որեւիցե հրապարակական կամ տեր

պաշտպանել հին դրությունը, տեսանելով, {որ} հառաջընթացքը պիտի ոտք կոխեն մինչեւ Վատի

ով իտալական եկեղեցու վերանորոգությամբ, {որ} այսուհետեւ պիտի դուրս գար պապի իրավասու

է Նեապոլիս ընդունել Կարինյանո իշխանը, {որ} Վ. Էմմանուելից կարգված է ընդհանրական տ

. ազգային թիկնապահ գունդը հավաքում է, {որ} ընդառաջ ելանել յուր նոր գալու իշխանին:

րություն չունին, կրկնում եմ ես, ինչու {որ} դուք արժանի չեք վերաբերություն ունենալո

միւս օր հարկեցայ մտանել յայլ շոգենալ, {որ} զեզերբ քերեալ Միջերկրական ծովուն երթալո

իկ, ոչինչ ընդհատս քան զԿովկաս, անցի է {որ} սահնական եւ ուր ուրէք ելեալ ՚ի ջորի մին

/22 ամսոյս յուղի անկայ անտի եւ յերեկն, {որ} 11/23-երորդ օր էր ամսոյս, մուտ արարի ՚

ր հարկեցայ տեղափոխ լինել յայլ շոգենաւ, {որ} ընդ եզերօք նաւել Միջերկրական ծովուն երթ

ամսոյս ելի անտի եւ դէմ եդեալ, յերեկն, {որ} էր 11/23, մտի ՚ի Լոնդոն, ուստի գրեմ զ

առ ինքն, գրեալ պ. դեսպանին Ռուսսիոյ, {որ} ՚ի Լոնդոն, զբովանդակութենէ գրութեան պ

իրելոյն ինձ, ի պ. կոմս Բլուդովէ, առ {որ} պատասխանի արար ինձ պ. հյուպատոսն, եթէ

Ձերում, թէ յետ հաստատութեան թղթոյն, {որ} գուցէ թէ կատարեսցի մինչեւ ցվերջ ամսոյս

թեան ունի զկատարեալ զօրութիւն իւր առաջի {որ} եւ է անգլիական ատենի, ուր ուրէք եւ իցէ

Ի գործոց յանձն եղելոց ինձ յազգէն Հայոց {որ} ի Նոր Նախիջեւան եւ ի վեհափառ կաթողիկոսէ

ուածահաճոյ շինութեանց ի Նոր Նախիջեւան, {որ} գոն յօգուտ դպրոցի, աղքատանոցի, հիւան

տ դպրոցին եւ տպարանին Նոր Նախիջեւանայ, {որ} առ երի ամրոցին Ազովու, մերձ իբր զութս

ամի, առ սրբազան արքեպիսկոպոսն Ներսէս, {որ} յետոյ կաթողիկոս ամենայն հայոց, զնոյն ի

ամսն ՚ի խնամս Կիրակոսին Յարութիւնեան, {որ} եւ ըստ վկայութեան նամակագրին, բարւոք կ

ռս հայազգի օրէնսգիտի պ. Պօղոսի Բայլ, {որ} եւ կատարէ միշտ զամենայն զդատաստանսկան զ

բնագրի երեսփոխանական թղթոյն եւ կտակին, {որ} գտանիւր առ նա ինքն, ի նոյն իսկ օր յղեա

հայոց ի " Չինի-բազար " ասացեալ փողոցի, {որ} գրեա՛ թէ առաջինն է ի Կալկաթա, ո՛չ ըստ

է, չգիտեմ ո՛ր ընկերութեան ( акция), {որ} այժմ ՚ի պատճառս անյաջողութեան նորա, բա

բարեկարգութեանց Նոր Նախիջեւան քաղաքի ( {որ} մերձ յամրոցն Ազովու), խոնարհաբար խնդր

ի 1799 ամի, ի Բատավիա, ի կղզին Եավա, {որ} պատկանի տէրութեանն Հօլանդիոյ եւ հեռի է

յսինքն երկերիւր եւ յիսուն հազար ռուփի, {որ} առնէ քսան եւ հինգ հազար լիբրէ ստերլ[ինգ

սն, թէ աստ ՚ի Կալկաթա եւ թէ ի Մադրաս, {որ} հեռի է աստի չորեքօրեայ ճանապարհաւ, ընդ

բարեկարգութեանց Նոր Նախիջեւան քաղաքի, {որ} մերձ յամրոցն Ազովու, խոնարհաբար խնդրէ

ւթիւնեան: 3250. 000 ռուփեաց կէսն, {որ} առնէ 125, 000 ռուփի, ըստ զօրութեան կտա

ունք ունենայի: Ինչ եւ իցե, ես գիտեմ, {որ} դու ինձ մոռացած չես ինչպես ես քեզ: Երբ

կպահանջեմ, բայց այժմ գրում եմ միայն, {որ} դու իմանաս թե ես ողջամբ մտա Կալկաթա Մայ

լկաթա Մայիսի 30/11 Հունիսի եւ երեւում է {որ} դեռեւս կմնամ մի քանի ժամանակ: Սուեզից

քի առաջեւ. սա հին Թատմորն է արաբական, {որ} երբեմն Սողոմոն շինեց եւ որ վերջումը նյո

է արաբական, որ երբեմն Սողոմոն շինեց եւ {որ} վերջումը նյութ եղավ արաբական բանաստեղծն

ոց չեմ գրած, կվիրավորվին. հույս ունիմ {որ} իմ դեպի քեզ այս բարեկամությունը առիթ չշ

մի չար հոգի ականջիս կարծես թե ասում է, {որ} հուսահատ վիճակի մեջ լինիս. համբերիր,

իրը մեր թախըմի օռգանն է. հույս ունիմ, {որ} շուտով կկատարես խնդիրքս: Նազարյանցը կս

յանցը կսրբագրե այն չնչին թերությունքը, {որ} պիտի լինին քո գրվածքում: Ես հաջողու

ամի համարաւ 88 յայտնեցի ձեզ զամենայն, {որ} ինչ յայնժամ գիտէի, այժմիկ առանց կրկնել

ւնիմք զներկայ զայս գործ ՚ի նոյն ատենի, {որ} սկսեալ ՚ի 1/13 Յունիսի, հազիւ ուրեմն ա

ինեւ, պարտ է վճարել զվարձ օրէնսգիտին, {որ} գուցէ թէ անցցէ անդր քան զ1000 ռուփիս,

000 ռուփիս, պարտ է վճարել փաստաբանին, {որ} վասն խօսելոյ յատենին, վասն միոյ աւուր

մա օրինօք այլեւ վճարել Սուպրիմ Կորտին, {որ} նախ քան զտեսանել եւ զլսել զդատն, պահան

պարգեւագիր լոկ արարեալ ի կենդանութեան, {որ}, ըստ օրինաց Անգլիոյ, վաւեր է միշտ երկ

տենի, յորոյ վերայ չիք ատեան ինչ այսր, {որ} կարիցէ ընդունել բողոք ( аппеляция) եւ

ոյ առ Տիկին Վառվառ Յովհանջան Էլիազ, առ {որ} գտանի գումարն: Առ յիշեալ գիր իմ Տիկ

զնոյն գումար եւ ձեզ, եւ Այվազովսքւոյ, {որ} երեսփոխան կարգեալ ինքեան զառաջնորդն մեր

ան զառաջնորդն մեր, պահանջէր զգումարն, {որ} եւ գուցէ վերստին կրկնեսցէ զպահանջողութի

Այլ ոչ իւիք կարողացայ համոզել զտիկինն, {որ} պարզապէս զլացաւ տալ զհրիտակն առանց հրամ

տական է Այվազովսքին բովանդակ վնասուցն, {որ} առաւել է, քան զերկու հազար ֆունտ ստերլ

թշնամիք ազգի մերոյ եւ յառաջադիմութեան, {որ} ըստ բռնեալ ի նոսա հակառակասիրութեան եւ

իկեանց հոգեկից բարեկամին Այվազովսքւոյ, {որ} յայնմ ժամանակի գտանիւր ՚ի Փարիզ ՚ի պաշտ

րժանի զարմանաց անյաջողութիւն նոցա: {Որ} ինչ զհրիտակէ Սարգիս Ծատուր Աղաւելեանի,

ագս ստանալոյ զգումարն ՚ի Բէնկէն Անգլիոյ {որ} ՚ի Լոնդոն: ՚Ի փոխանակագիրսն զանուն իմ

ւղայու, զաւարելոյ Ամենափրկչեան վանաց, {որ} յետ ունելոյ զայնքան աղբիւրս եկամտից եւ

ւթիւն ազգի կամ ի պահպանութիւն դպրոցաց, {որ} ըստ օրէ թաղի ընդ պարտուք, որպէս քարոզէ

ուն ազգին արարեալ, իսկ սպասաւոր նորա, {որ} ցարդ իսկ ծառայէ նմա, սեղանաւորութիւն ա

դարման տանելոյ վիրաց ազգային մարմնոյ, {որ} է լրութիւն հօտին յանձն եղելոյ Ձեզ յաստո

եւ ընդ նմա մեռանիլ: Եւ այս ուխտ է, {որ} այսօրինակ բանայ զբերան մեր առաջի ամենեց

րան մեր առաջի ամենեցուն, այս ո՛ւխտ է, {որ} ստիպէ զմեզ անպատրուակ խօսիլ Ձեզ զճշմարտ

ոց, պատկանեալ սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնի, {որ} շահուք հանդերձ հասեալ է ցվերջ 1860 ամի

ւփիս, ցերեքտասան անայս եւ ցինն պղինձ, {որ} հաշուելով ըստ ռուսական դրամոց, ըստ արդ

, առնէ մերձ իբր 1852 մանէթս արծաթոյ եւ {որ} ի հարկէ մինչեւ ցարդ աճեալ է դարձեալ ընդ

կան օրէնք անգլիականք: Գումարդ այդ, {որ} մնացեալ է անդր եւ որ մնասցէ, եթէ ոչ պա

: Գումարդ այդ, որ մնացեալ է անդր եւ {որ} մնասցէ, եթէ ոչ պահանջիցէք, կարէ սատար

եմ առ պ. Ս. Հ. Աբգար, եւ խնդրել եմ {որ} ինքյանք կարդան եւ ձեզ եւս ցույց տան:

եզ եւս ցույց տան: Այնտեղ կտեսանեք, {որ} ես հաստատ եմ իմ խոստմունքիս մեջ. բայց

իհարկե իբրեւ բանական այր, կհասկանաք, {որ} ես ազատ չեմ, որ կամեցածիս պես ուղղեմ ի

ական այր, կհասկանաք, որ ես ազատ չեմ, {որ} կամեցածիս պես ուղղեմ իմ ընթացքը. պաշտո

. պաշտոնիս հանգամանքները չթողին ինձ եւ {որ} չկարծեմ թե շուտով թույլ տան: Ինչեւիցե

մատուցանել Ջուղային: Տեսանում եմ, {որ} դուք շատ վշտացած եւ շատ խռոված եք եպիսկ

եպիսկոպոսի սպառնալիքներից, հավատացեք, {որ} ոչինչ չէ կարող առնել ձեզ: Երկյուղ ունի

իսի եւ Էջմիածնի բարեկամքը, հավատացեք, {որ} ամեն ջանք պիտի գործ դնեն, որ դուք ամեն

վատացեք, որ ամեն ջանք պիտի գործ դնեն, {որ} դուք ամենեքին հասանեք ձեր նպատակին, եւ

մ թողուլ. հաստատ կացեք: Ինչ նամակ {որ} ինձ կամենաք ուղարկել, տվեցեք պ. Սեթ Հ

ց գործակալին, եթե այստեղ լինեմ, այն է {որ} կստանամ, իսկ թե գնացած՝ ուրեմն հասցես

ա այն հասցեով կուղարկե ինձ Պետերբուրգ, {որ} 6 օրի ճանապարհ է այժմ: Ներեցեք շտապ

ս պատճենը օրինակեցի: Հույս ունիմ, {որ} ձեր նամակը չպակասեցնեք ինձանից, ես եւս

ժամանակը շատ կարճ էր: Միամի՛տ լինիք, {որ} կաթողիկոսի կողմից ձեզ ոչինչ չար պատահել

եր հարգելի անունը հայտարարությանս մեջ ( {որ} շնորհ ունիմ Ձեզ ուղարկելու) աշխատավոր

ցության եւ ազգի համակրության վերա: Ինչ {որ} գործի հանգամանքներին է վերաբերվում, որ

, այն ժամանակ տոմսակների մնացորդ մասը, {որ} կազմում են տետրակի ձախակողմյան բաժինը,

գումարով, կուղարկեք ինձ, իմ հասցեով, {որ} տպված է հայտարարության մեջ: Ես կարգադր

ւթյան մեջ: Ես կարգադրություն արած եմ, {որ} Պետերբուրգ ստացվեն այն բոլորը, եթե ես

էի անհանգստանում: Այժմ, փառք աստծո, {որ} դու առողջ ես, ամենակարեւորն առողջությո

առողջությունն է: Դու ինձ ասում ես, {որ} ուրիշները տոնում էին, իսկ դու արտասուք

րջապես, դու պիտի հասկանաս գոնե, այն, {որ} վշտալի տեղեկությունները, տխրության արտ

համար ձանձրալի է եւ տխուր, քեզ համար, {որ} ինչպես էլ լինի՝ ազատություն ես վայելու

ամակն անչափ վշտացրեց ինձ այն պատճառով, {որ} նրա կուրծքը ցավում է եւ նա հազում է: Ե

ո, որքան հնարավոր է՝ շտապ գրիր նրան, {որ} անհոգության չմատնի իր առողջությունը, ո

ր անհոգության չմատնի իր առողջությունը, {որ} դիմե լավագույն բժշկի խորհուրդին եւ կատա

նրա բոլոր պատվերները: Գրիր նույնպես, {որ} չտխրեն իմ մասին ու լաց չլինեն: Ես շատ

սին ու լաց չլինեն: Ես շատ եմ նեղվում, {որ} չորս կողմից անընդհատ ռմբակոծում են ինձ

ծնողներին: Ներքին զգացմունքս ասում է, {որ} ես նրանց կենդանի կտեսնեմ: Բոլոր հարազա

ղմում եմ Հովհաննես եղբորս ձեռքը: Ափսոս {որ} նա այնքան զբաղված է, որ չի կարող մի ժա

ձեռքը: Ափսոս որ նա այնքան զբաղված է, {որ} չի կարող մի ժամով կտրվել գործերից՝ ինձ

էլ արդեն հասած կլիներ: Շատ ուրախ եմ, {որ} նա քննություն է տալիս դոկտորի աստիճան ս

դիրք ունեմ նրան. ասա, խնդրեմ, նրան, {որ} նա ձեռք բերե այստել " Ազատ տնտեսագիտակա

ոսկվայում, նույնպես 2-3 մսխալ, այնպես {որ} ընդամենը լինի 4-6 մսխալ: Երկու տեղից վ

լ: Երկու տեղից վերցնելը նրանով է լավ, {որ} այդ սերմերը հողի եւ կլիմայի համեմատ՝ ֆ

աստանից հետս վերցրի ամբողջ հինգ ֆունտ, {որ} ստացված էր Չինաստանից, բայց դժբախտաբար

ջ էին սերմերը, կորավ Սաուտհամպտոնում, {որ} ես ուղիղ ուղարկել էի ամբողջ իմ իրերը,

մ նա կհասնի մինչեւ սերմ տալու աստիճան: {Որ} նա կարող է հասունանալ հյութ արձակելու չ

յա: Հակառակ դեպքում կփչանան: Քանի {որ} մենք հող չունենք, թող նա ուղարկի Կարպ

ղ է գրել իր փեսային, Իվան Մինաեւիչին, {որ} հանձն առնի այդ աշխատանքը, եւ ես համոզվ

ռնի այդ աշխատանքը, եւ ես համոզված եմ, {որ} նա ինձ համար չի հրաժարվի դրանից: Սե

երմերը ծածկում են հողով: Մոռացա ասել, {որ} հողը պետք է հերկել ըստ կարելույն խոր եւ

պլանտացիան: Խնդրում եմ, եղբայր, հենց {որ} Սուլթան-Շահը գա, ցույց տուր դու նրան ա

եմ անգլիական դատարանի առջեւ, այսինքն, {որ} այդ դրամը կգործադրվի դատարանի վճռի մեջ

որոշակիորեն սահմանված առարկաների վրա, {որ} ինքը հասարակությունն անմիջականորեն պիտի

ատնած գումարը: Ես լիովին վստահ եմ, {որ} Դուք, ողորմած տեր, ճշտությամբ կկատարե

նական խնդիրքը: Իմ ականջիս է հասել, {որ} պ. Ալաջալյանը ( իսկ գուցե եւ Ընկ. Դեգ

համառ - եթե ավելին չասենք - ժխտմամբ, {որ} Դուք ստիպված եք եղել ընդհանուր ժողովում

լ նրան եւ մյուսներին բանկային տոմսերը, {որ} ես պահ էի տվել Ձեզ, մինչեւ իմ գործի վե

ունեի թաքցնելու Ձեզնից այն զգացմունքը, {որ} հարուցել էր իմ մեջ պ. Ալաջալյանի արարմ

կարող այնուամենայնիվ չխոստովանել Ձեզ, {որ} ինձ համար ցավալի էր լսել այդ մասին. ոչ

ր լսել այդ մասին. ոչ թե այն պատճառով, {որ} պ. Ալաջալյանի այդ ձգտումը կարող էր գցե

րկա դառնալ: ՝ Ամբողջ քաղաքը գիտի, {որ} ես եկա Նախիջեւան հուլիսի 10-ի երեկոյան

դարացնելու համար խոսել այն բանի մասին, {որ} ես չէի կարող բավարարել որեւէ պ. Ալաջալ

՞թե նրանք այն աստիճանի աղքատ են մտքով, {որ} չեն կարողանում հասկանալ, որ չնայած մեր

են մտքով, որ չեն կարողանում հասկանալ, {որ} չնայած մեր խաղաղասեր ոգուն, մեր կամքի

յն, չափից ավելի ջերմ սրտացավությունը, {որ} հայտաբերում է պ. Ալաջալյանը հնդկական գ

, ապա կարելի է նրանց դրականապես ասել, {որ} շատ ուշ եք ուշքի եկել: Ընդունեցե՛ք ողո

հանդուգն ճանապարհորդությունը ում ասես, {որ} խելքից չհանի. բայց կատակը մի կողմը. ն

նրա գալուստն ինձ շատ ուրախացրեց եւ ինչ {որ} " mentre un grido " ասում է ինձ, որ ես

նչ որ " mentre un grido " ասում է ինձ, {որ} ես շուտով նրան պիտի գրկեմ եւ եթե այդ չմ

ն կողմը եւ կամենում են մեզ հավատացնել, {որ} մենք բոլորս բացասական մեծություններ ենք

ակալ լինել նրան եւ միաժամանակ հայտնել, {որ} այդ միջոցները վաղուց արդեն գործադրվում

վ, չի կարելի մեղադրել հեղինակին, քանի {որ} շատ կողմից է նրանից առաջ բացված ու տրոր

ություն՝ միշտ տրամադրված ուրախանալու, {որ} չէր կարելի նրան չսիրել: Մինչդեռ, անhե

: Մինչդեռ, անhերքելի ճշմարտություն է, {որ} Venit mors... et nemini paratui!: Ա

գորեւիչի, անվանակոչության օրն է. Հենց {որ} ստանաս նամակս, բարեւի հետ միասին հայտն

անկեղծ շնորհավորանքը եւ ցանկությունս, {որ} նա որքան կարելի է շատ տարիներ ուրախ եւ

հանգստացրու նրանց իմ նկատմամբ։ Հենց {որ} դու որեւէ լուր ստանաս ռնգեղջյուրի վերաբ

այդ մենք տեսնվենք: Երանի ձեզ բոլորիդ, {որ} հնարավորություն ունիք վայելելու հրաշալի

տվի նորին գերազանցության պ. պարետին, {որ} նա քեզ հաղորդի այդ մասին: Վեպերը ձանձր

Ահա ձեզ ծրագիր: Գալուստովի արկածը, {որ} դու այդքան պաթետիկ նկարագրել ես, մի ան

արագրել ես, մի անդամ եւս համոզեց ինձ, {որ} պատմությունն առանց աշխարհագրության դժվա

ունը, անհավասար պայքար մահվան դեմ եւ, {որ} վատթարագույնն է, գարշաhոտության դեմ:

: Է՛հ, տերը նրա հետ, ես կարծում եմ, {որ} նա կատակ անելու ժամանակ չուներ. չէ՞ որ

որ նա կատակ անելու ժամանակ չուներ. չէ՞ {որ} վտանգը լուրջ էր - այդ չպիտի մոռանալ: Ն

ավորվի. ահա մի ապացույց եւս այն բանի, {որ} " չիք չարիք, առանց բարեաց ": Սակայ

, մինչդեռ, բովանդակությունից պարզ էր, {որ} այն գրված էր 15-ին՝ նորին գերազանցությ

ւշների հետ նույնպես հասան իմ ձեռքը, եւ {որ} ամենից շատ ինձ ուրախացրեց՝ Ֆոշեի գիրքն

հետեւյալ ամսվա սկիզբը, իսկ հետո՝ ինչ {որ} աստված տա: Շնորհակալությունս Անանիային

մ, թե ուղարկում են ինձ, բացի նրանից, {որ} առաջին դեպքում ծխախոտն ավելի շուտ է ձեռ

քրքրում է: Քո նամակում, բացի նրանից, {որ} բոլորդ առողջ եք, ուրախացուցիչ այլ բան

ուրախացուցիչ այլ բան չգտա. նամակդ ինչ {որ} թախիծ է արտահայտում. իմ նամակների մասի

ւմ է որպես անելանելի: Խոստովանում եմ, {որ} նման խոսքերը չեն կարող ինձ ուրախություն

լ եւս չեն հասնում իրենց նպատակին, քանի {որ} դրանք սահմանված են ինձ մխիթարելու համար

եւ, վերջապես, միանգամայն համոզվեցի, {որ} ե՛ս պետք է ձեզ մխիթարեմ եւ ոչ թե հակառա

ին չեմ ասում, որովհետեւ ինքն էլ գիտե, {որ} ես գնահատում եմ նրա անբասիր եւ անդավաճա

եմ ձեռքը: Ինչ վերաբերում է այն բանին, {որ} ես նրան որեւէ աշխատանք տամ, ապա իմ կար

երջին տեսակցության ժամանակ դու ասացիր, {որ} փողի կարիք ունիս. ի՞նչ է՝ ստացա՞ր, թ

բայց հուսահատվել դեռ շուտ է, մանավանդ {որ} վաղուց արդեն տառապանքներին սովորել եմ.

թթել... ։ Բոլորիցդ շնորհակալ եմ, {որ} իմ կենացը խմել եք. ես երբեք չեմ կասկած

ին ինձ գրել: Ինձ տանջում է այն միտքը, {որ} դու այստեղ, օտարության մեջ, կարող ես

իր Հովհաննես եղբորս ձեռքը. Հուսով եմ, {որ} նա այժմ արդեն կսկսի ըստ հնարավորության

էիր, թե Ռ. Պատկանյանը ցանկանում է ինչ {որ} թերթ հրատարակել. ի՞նչ է, սկսե՞ց հրատա

նելություն ցույց տվեց: Շատ ցավում եմ, {որ} մեր " Հյուսիսափայլն " արդեն գոյություն

ին, իհարկե, սոսկ միայն ներածությանը, {որ} ես կարդացել եմ, եւ որի մեջ, ինչպես ին

սնում է սոսկ միայն հնամոլություն. քանի {որ} վիգերի եւ տորիների գոյության մասին է խո

թյունը: Նա այն գաղափարն է անցկացնում, {որ} Անգլիան եւ նրա ներկայացուցչական սիստեմը

ւ նրա ներկայացուցչական սիստեմը, ինչպես {որ} մի անգամ կազմվել են, այնպես էլ մնացել

ություն է արել եւ այլն ": Այնուհետեւ, {որ} " յուրաքանչյուր հասարակության կազմակերպ

րը ոչ մի կոնստիտուցիայի չեն խանգարում, {որ} նա իր վրա կրի տեղական ավանդությունների

ի րոպե այստեղ կանգ առնենք: Ենթադրենք, {որ} Անգլիայում հիշյալ սիստեմը զարգացել է մի

մ Բավարիան ուներ այնպիսի կոնստիտուցիա, {որ} կարող էր մրցել ժամանակակից անգլիական կո

աբար դավաճանեց Անգլիային: Բավական չէ, {որ} նա որպես թագավոր դավաճանեց կոնստիտուցիա

արձակում գործել պառլամենտի վրա: Ինչ էլ {որ} լինի, այնուամենայնիվ, այդ փաստերը բոլ

, եւ այլն: Բայց վրդովեցուցիչն այն է, {որ} պ. պ. թարգմանիչները թարգմանում են մի

. թարգմանիչները թարգմանում են մի գիրք, {որ} ըստ մեծի մասին վերաբերում է Անգլիայի նա

, թեեւ դեռ ամբողջ գիրքը չեմ կարդացել, {որ} այն ժամանակներից շատ բան է փոխվել, իսկ

են խոսել). եւ ես հեռու եմ այն մտքից, {որ} ուսումնասիրեմ այդ գիրքն այժմ, եւ իմ այ

ում էի Ռուսաստանից, բայց պետք է ասեմ, {որ} նրանց մեջ ծանրակշիռ գրքերը քիչ են եւ գն

որը ձանձրույթից է եւ մասամբ նրա համար, {որ} կատարեմ ձեր ցանկությունը՝ " ավելի շատ

չեմ տեսնում, ոչ մի նորություն չգիտեմ, {որ} ձեզ հաղորղակից դարձնեմ. ինձ համար այսօ

այր, հարցրու Անանիային, գիտե արդյոք, {որ} ես Մոսկվայում, Արբատի քաղաքամասում, ն

մ, ուժ էլ չունեմ, չեմ ասում դեռ այն, {որ} գրելու բան էլ չկա. սպասում եմ ձեզանից

իմ - ոչինչ, բայց երեկվանից փայծախս ինչ-{որ} բան է սարքում գլխիս, տեսնեմ ինչ կլինի

կարծիքն այնքան է արմատացել նրանց մեջ, {որ} նրանք հիվանդի մահը որեւէ կարծրացումից կ

բոլոր ճյուղերի մեջ: Ես շատ ուրախ եմ, {որ} Անանիան զբաղվում է իմ հիվանդությամբ եւ

տականությունն է: Ես շատ հավատացած եմ, {որ} նա նատուր-փիլիսոփա չէ եւ ոչ էլ դոկտրինյ

ընդունել իբրեւ արդեն կատարված փաստ: Ով {որ} քիչ թե շատ ուսումնասիրել է ներկա Անգլիա

ձ հրեաների մասին հոդվածը այն պատճառով, {որ} այնտեղ երեւում է հրեաների ձգտումը զարգա

յության ամբողջ ընթացքում, - ժողովրդի, {որ} փարավոններից մինչեւ այսօր այդպես անիրավ

վրա, իրենց ժողովըրդի մեջ, իսկ մեկը, {որ} մերժվել է ժողովրդի կողմից, մեկը, որ "

, որ մերժվել է ժողովրդի կողմից, մեկը, {որ} " ավազակների շարքն է դասվել ", կործանո

ր այնպիսի միստիկական դաստիարակությամբ, {որ} ավելի բարեհաջող հանգամանքներում, քան հ

Աստվածաշունչը, շոշափելու չափ պարզ է, {որ} այդ ժողովուրդն ունենալով այդպիսի ուղղու

ստիճան չէր մեղավոր իր անկման մեջ, քանի {որ} ահա՛ 2. 000 տարի է, ինչ ամբողջ քրիստոն

մնացել այլեւս փորձության որեւէ բաժակ, {որ} չթափեին այդ ժողովրդի գլխին: Մեղադրել ն

ության: Կարելի է դրականորեն ասել, {որ} հրեաները Հակոբի ժամանակներից մինչեւ այս

այց դա բացառություն է... Տա աստված, {որ} նրանք գոնե երբեւիցե դադարեին տառապել՝

: Ա՜հ, խնդրեմ հաղորդել Անանիային, {որ} ես հանրագիտական բառարանը որոշ տեսակետից

դությունը Սանչոյի հետ միասին) ում էլ, {որ} հանդիպում էր, ուղարկում էր Տոբոզո, իր

լով, առաջինը հարկ եմ համարում նկատել, {որ} վերոհիշյալների հետ ստացա նույնպես ռնգեղ

բացատրել: Այդ նշանակո՞ւմ է, արդյոք, {որ} այդ պատճենների հիման վրա դիմում է արված

րի հիման վրա դիմում է արված կամ թե՝ ով {որ} դիմումը պիտի գրեր՝ հրաժարվել է եւ ես պ

լոր հարցերին ես մի պատասխան ունեմ - այն {որ}, տարակուսած եմ եւ բոլորովին ոչինչ չեմ

ինչ չեմ հասկանում: Նամակում գրում եք, {որ} " ռնգեղջյուրի վիճակի մասին կհաղորդեք ին

ականության պատկերը: Հաճախ է պատահում, {որ} այդպիսի մարդիկ, որոնք օժտված են հանճար

րությանը հաճելի չէ՞ արդյոք համաձայնել, {որ} Եվրոպայում՝ Ռուսաստանում ( Եվրոպական)

լների, ճշմարտությանն ավելի մոտ է այն, {որ} այդ թիվը տատանվում է 4. 500 000 եւ 5. 5

։ Առողջությունս վատ չէ. հույս կա, {որ} առանց որեւէ դեղորայքի կանցկացնեմ. կրկի

պարզաբանման համար հարկավոր է ոչ թե ինչ-{որ} մի թերթ թուղթ, այլ ամբողջ ուսումնասիրո

անկեղծ հարգանքը: Երեւի նա ինձ կների, {որ} ես այն ժամանակ չկարողացա նրա մոտ լինել

ւթյան հետեւանքով: Վերջերս ինձ ասացին, {որ} պ. Նորովը, Ա. Ս., նախկին մինիստրը

պաքինվել, իսկ երկրորդին ցանկանում եմ, {որ} ամբիոնն ստանա: Այժմ որտե՞ղ է ծառայում

մ մղած պայքարից եւ իրական այն կյանքից, {որ} նա վարում է, չնայած սահմանափակ միջոցնե

կ գրիր տուն եւ ողջունիր բոլորին, ասա, {որ} ես ողջ-առողջ եմ, եւ որ մենք առաջվա նմա

բոլորին, ասա, որ ես ողջ-առողջ եմ, եւ {որ} մենք առաջվա նման տեսնվում ենք: Թերեւս

ա երեկոյան, այսօր գրում եմ պատասխանը, {որ} դու, հավանորեն, կստանաս վաղը: Ին

կալ եմ. մի քանի անգամ կարդացի նամակդ, {որ} ինձ մեծ բավականություն պատճառեց: Այնու

թյան հարցի ընթացքն ինձ հույս ներշնչեց, {որ} շուտով կրկին կգրկեմ ձեզ եւ կլսեմ իմ սրտ

փիլիսոփայության եւ աստվածաբանության ինչ-{որ} դոկտորի աշխատանքը՝ այստեղ: Ա՜յ թե պատ

Հետո, շարունակելով ընթերցումը, տեսա, {որ} դա Բոքլի " Անգլիայի քաղաքակրթության պատ

ա, բայց այնուամենայնիվ, վախենում եմ, {որ} Բոքլն ամբողջ քաղաքակրթությունը չբխեցնի

այդ կրոնները դավանողները: Կասկած չկա, {որ} կրոնն իր հերթին ուժեղ ազդեցություն ունի

յնքան էին քաղաքակրթված եւ լուսավորված, {որ} ամենայն պարզությամբ հասկանում էին իրենց

որին, Բոքլն ուղարկեցեք, ես մի տեղ ինչ-{որ} բան եմ կարդացել այդ երկի մասին: Այժմ,

ք է արհամարհել եւ շատ քիչը, մանավանդ, {որ} ես ուրիշ զբաղմունք չունեմ: Նամակիս հետ

ամասնորեն շարադրածի համար, Հուսով եմ, {որ} առաջիկայում էլ իր հումորից ինձ չի զրկի

ու մի բան սովորեր, քան թե քաշ գար ինչ-{որ} Անանյանի նախասենյակում կամ իր հիմար հնա

ե Ուստիմովիչի հետ գնար, հավատացած եմ, {որ} բոլորովին կուղղվեր եւ Ուստիմովիչի ղեկավ

ծ էգոիզմ կլիներ իմ կողմից նրան ստիպել, {որ} մինչեւ իմ գործի վերջանալն այստեղ մնար,

ն. եւ թույլ կտայի՝ լիովին հավատացած, {որ} նա իմ այդ քմահաճույքը չի մերժի, եթե այ

ի կարոտ: Համենայն դեպս, հույս ունեմ, {որ} նա այդ զոհաբերությունը կանի: Սիրելի

ով, իմ նախորդ նամակներում չասացի քեզ, {որ} դու չես պատասխանել իմ հարցին, թե տանից

որի մասին գրել էիր, թե՞ ոչ: Պարզ է, {որ} դրա պատասխանը կարճ է՝ այո կամ ոչ, իսկ

ւթ եւ խճճված պատասխանները: Հուսով եմ, {որ} այս անգամ կբավարարես իմ ցանկությունը:

Ստացե՞լ է արդյոք Հայրապետյանը նամակս, {որ} գրել էի Գ. Մ. Ալաջալյանի վերաբերյալ,

Եթե գիտես՝ հաղորդիր ինձ: Հուսով եմ, {որ} դու տնեցոց հաճախ ես գրում եւ հետեւաբար

գստության համար: Խնդրիր Անանիային, {որ} քո նամակում որոշ նորություններ գրի ( քա

նամակում որոշ նորություններ գրի ( քանի {որ} դու ռուսերեն չես գրում) Մոսկվայի մեզ ծ

հորի խմբագիր ( թեեւ նախկին): Մանավանդ {որ}, ահա 8 ամիս է, ինչ ես թողել եմ Մոսկվա

թողել եմ Մոսկվան: Ի դեպ՝ կառքը, {որ} ես թողել էի Մոսկվայում եւ որն այժմ գտնվ

սկին չի հուսահատվում, նա հավատացած է, {որ} եթե ոչ ներկա սերունդը, ապա հաջորդը իրե

ապես գրպանի թոքախտի պատճառով, բայց չէ՞ {որ} Գ. Այվազովսկու հիշյալ ամսագրերի հրատար

Վերջին նամակումս ես հույս էի հայտնել, {որ} հետեւյալ օրը կազատվեմ կատառից, սակայն

միայն այսօր կարող եմ որոշակիորեն ասել, {որ} նրանից այլեւս չեմ վախենում: Պիտի խոստո

այլեւս չեմ վախենում: Պիտի խոստովանիմ, {որ} ես վախենում էի թե Bronchitis siոplex-ը

արգին տենդում էի, եւ, կարող եմ ասել, {որ} այդպիսի մի քանի փոխակերպումներից հետո ո

: Այս շաբաթ ոչ մի անգամ չեմ ափսոսացել, {որ} մենք տեսակցությունից զրկված ենք, որովհ

ցության համար: Դրա փոխարեն այժմ, հենց {որ} սթափվեցի եւ բոլոր վտանգներից հեռու եմ,

անմխիթար բանտարկությունը: Տա՛ աստված, {որ} մինչեւ զատիկ սենատը վերջ տա իմ այս վիճա

որդ հատորն այնքան մանրատառ է տպագրված, {որ} առանց դժվարության հնարավոր չէ կարդալ,

վարության հնարավոր չէ կարդալ, մանավանդ {որ} իմ աչքերով պարծենալ բոլորովին չեմ կարող

աբերում է Բոքլին, ապա խոստովանում եմ, {որ} նա ինձ վախեցնում է ո՛չ միայն ծավալով,

եռ մինչեւ հիմա պարզամտորեն ենթադրելով, {որ} մարդու կյանքը կազմվում է ըստ ինչ-որ նախ

վ, որ մարդու կյանքը կազմվում է ըստ ինչ-{որ} նախագծված տեսության՝ կարծես մարդկային

՝ կարծես մարդկային բնությունը հանք է, {որ} ամեն ինչ կազմվում է դրսից՝ ըստ զանազան

ւղարկեցեք նրա 18-րդ դարի պատմությունը, {որ} արդեն վաղուց տպագրված է: Անանիային

դեռ ծանոթ չեն Անգլիային: Հույս ունեմ, {որ} կուղարկեք Գերվինուսի շարունակությունը ն

թյունը նույնպես: Ի դեպ, ում միջոցով, {որ} հարկ է, ուղարկեցեք մի կապուկ փոստի թու

ոչ ոքի նեղություն տալու: Հույս ունեմ, {որ} հետեւյալ նամակս արդեն կգրեմ ձեր ուղարկա

րեմ ձեր ուղարկած թղթի վրա: Ավելացնեմ, {որ} եթե որեւէ կերպ թույլ տան տեսնվելու, ապ

ելու, ապա վաղօրոք ձեզ զգուշացնում եմ, {որ} ես ոչ մի դեպքում տեսակցության տեղը չեմ

ալիս. ի՞նչ է, ես մի գազան էլ չարժեմ, {որ} ամեն անգամ ուզում եք ինձ ձրի տեսնել: Ե

ացեք խնդրեմ, ի՞նչ եղավ հավատարմագիրը, {որ} պետք էր Հնդկաստան ուղարկել, եւ Հայրապե

պետյանը ստացա՞վ, արդյոք, այն թղթերը, {որ} քեզ էի տվել. այս հարցը առաջնակարգ կարե

ine-ի առողջությունը: Պետք է ենթադրել, {որ} նա նույնպես առողջացել է, քանի որ դու ո

րել, որ նա նույնպես առողջացել է, քանի {որ} դու ոչինչ չես գրում, տա՛ աստված:

ղբորս թախիծը շատ բնական է. ցավում եմ, {որ} նա ինձ համար տառապում է. մի անգամ եւս

եսին նամակ գրի, ապա թող նրան հաղորդի, {որ} նրա ( այսինքն տեր Մովսեսի) համար վատ կ

արեցնեին իրենց պարբերականները. լավ է, {որ} նրա բախտից դադարեցրին, եւ որ Բեգզադեն

. լավ է, որ նրա բախտից դադարեցրին, եւ {որ} Բեգզադեն իր ժամանակին մնացուկը հավելում

ժամանակին մնացուկը հավելումով կստանա, {որ} ես նրանց բոլորին ողջունում եմ: Ասա խնդ

է գալիս: Շնորհակալություն Անանիային, {որ} մնում է այստեղ. ես նրա այդ ծառայությու

ակ Նախիջեւանից նամակ չկա: Փառք աստծո, {որ} մերոնք բոլորը ողջ-առողջ են, որը եւ քեզ

չէ մյուս օրը վարչությունից խնդրել եմ, {որ} գոնե զատկին թույլ տան տեսակցության, բա

նայած հուսով եմ... Շատ ուրախ եմ, {որ} Անանիան կգա զատկից հետո ( եթե միայն խոս

ս էլ չգիտեմ՝ ինչու եմ ուրախանում, չէ՞ {որ} միեւնույնն է՝ այստեղ է նա, թե Մոսկվայ

լ ": Ծխախոտը բոլորովին այն չէ, ինչ {որ} դեկտեմբերին ուղարկել էիր, դրա համար էլ

ն մանր չկտրեն: Կարելի է ուղղակի ասել, {որ} 1/4-ը ամբողջապես փոշի է, եւ ես պետք է

որոշակի ոչինչ չեմ կարող ասել, մանավանդ {որ}, իմ խնդրի պատասխանը դեռեւս չունեմ:

ին եւ 6-ին գրած նամակներդ: Ցավում եմ, {որ} տեսակցությունը չհաջողվեց, այնուամենայն

ենակ եմ կալանքի տակ: Շատ հավանական է, {որ} նա այժմ հաճախ է կրկնում Ռեպետիլովի խոսք

բանտարկված "... բայց պետք է հուսալ, {որ} մռայլ օրը հավետ այդպես չի մնա, ամպերը

սեղմում եմ նրա ձեռքը եւ ցանկանում եմ, {որ} լինի առողջ, ուրախ եւ երջանիկ: Ահա այն

վելի... առայժմ ոչինչ: Հույս ունեմ, {որ} դու ամեն ինչ ճշտորեն կհաղորդես, որով ի

ի մասին ինչ է տպագրել, բայց զգում եմ, {որ} դա պետք է լինի մի աչառու ներբող՝ մասնա

նդիրների օգտին: Այդ խնդրի մասին ինչ էլ {որ} տպագրեն միսիոներները՝ անիրավացի է ու ս

րել, թե ո՛վքեր են հայ բողոքականները եւ {որ} գլխավորն է, թե ի՛նչ տեսակ մարդիկ են այ

երկնքի որդու " մայրաքաղաքում: Ափսոս, {որ} այստեղ չի կարելի ձեռք բերել ամերիկական

իրեն այնպես չնչին եւ զզվելի էր պահում, {որ} սկսեց քարոզել 18-ամյա մի պատանու ( հայ

վետարանով զբաղվելու գլուխ չուներ, քանի {որ} մինչեւ Կոստանդնուպոլիս հասնելը նավասենյ

բժիշկ Լուի Ֆիլիպը Դռանը խորհուրդ տվեց, {որ} նա միանգամայն անխոհեմաբար է կաթոլիկ հայ

նխոհեմաբար է կաթոլիկ հայերին հալածում, {որ} Դռան շահը ո՛չ թե կաթոլիկ հայերին հալածե

ալի] առաջին երեսը, հենց այն պատճառով, {որ} դրանից ոչ շատ առաջ " Le principe " թարգ

ժամանակ առ ժամանակ Դռանը կրկնում էին, {որ} հայերը, որոնք դավանում են իրենց հին կր

եկեղեցուց: Պետք է ավելացնել նաեւ, {որ} այդ ամբողջ պրոպագանդը մղվում էր հանուն

ր, իսկ այժմ առավել եւս կհամբերի, քանի {որ} իր նամազն էլ նա առանց արեւմտյան դեսպանն

ժողովածուն ընդհատվելու առթիվ: Լավ է, {որ} նրանք դադարեցրել են, թե չէ, իրավ, տե

բավական լուրջ պարապում եմ. հուսով եմ, {որ} տքնությունս իզուր չի անցնի: Ասենք, ոչ

րում եմ այն բաների մասին, ինչի մասին, {որ} մոռացել էի: Ո՞ւր է այժմ Սադա Դավիդովիչ

ությամբ կատարեցի այդ եւ չեմ կասկածում, {որ} նա փողն ստացել է, եւ հարցնում եմ ոչ թե

գտնվում այժմ: Անանիան նրա մասին պետք է {որ} իմանա. նա մոսկվացի է, բացի այդ եղել է

կանների համաճարակից: Ես հավատացած եմ, {որ} այժմ որեւէ լավ պարբերաթերթ, իսկ ամենից

ատական վիճակին: Պետք է ճշմարիտն ասել, {որ} խմբագրությունները քիչ չեն մեղավոր՝ իրե

տեղ լսվում է հայերեն խոսքը: Ես գիտեմ, {որ} Թուրքիայի միլիոնավոր հայերը ծարավի են դ

նեմ: Այսպիսով, առաջին զբաղմունքը, {որ} ինձ սպասում է ազատվելուցս հետո՝ հիշյալ

ս հետո՝ հիշյալ աշխատանքն է: Եվ մինչեւ {որ} չավարտեմ այդ խնդիրը՝ այնպես ինչպես ես

թվակիր նամակդ: Միայն՝ քեզ պիտի ասեմ, {որ} դու բոլորովին այն չես ուղարկել, ինչ որ

որ դու բոլորովին այն չես ուղարկել, ինչ {որ} ես խնդրել էի: Այս գրքույկը պարունակում

, որովհետեւ ես խնդրել էի Սայաթ-Նովան, {որ} բոլորովին այլ է: Քո ուղարկած ոտանավորն

բարբառի վերլուծությունը: Հույս ունեմ, {որ} դու այժմ հասկացար, թե ի՛նչ եմ խնդրել ե

, բայց իմ միակ հույսն այն բանակռիվն է, {որ} առաջ կբերի իմ այդ աշխատությունը, տարբե

լով, կօգտվեմ տրված դասերից: Ի՞նչ խոսք {որ}, ավելի հաճելի կլիներ, եթե մեկ ուրիշը

սիստեմամոլության հեղեղում: Ակներեւ է, {որ} այս խոսքերով ես ինձ էլ եմ մեղադրում եւ

րոհիշյալ փրկարար գիտակցությանը, եւ ինչ {որ} առավել շոյում է մեր ինքնասիրությունը՝

ց: Մեր նկարագրած այդ բոլոր կոր գծերը, {որ} կետ-նպատակը տանող ամենակարճ ուղիղ ճանապ

բունքին ուղղակիորեն հակասող սխալը: Չէ՞ {որ} Տուրինյան պալատի օրինակելի բանավիճողներ

վատ, դա այլ հարց է, բայց փաստն այն է {որ} նա, որպես ժամանակի լեզու, այնպիսի անձ

ա՝ ոչ: Ո՞ւր է այն բացարձակ չափանիշը, {որ} կարող է պատասխանել այս հարցին: Բացարձա

ւթյան, այլեւ պիտանիության, այն բանի, {որ} մի ժամանակ պաշտվել եւ իդեալ է եղել:

պակասում է իրական եւ կենդանի կինը՝ թող {որ} ոչ այնպես նրբագեղ, բայց այնուամենայնիվ

ու շատ գերազանցում են նրան: Ճիշտ չէ՞, {որ} ապուշի անուն ու տիտղոս կվաստակեր մեկը,

սնությունից հրաժարվեր միայն նրա համար, {որ} իր հարսնացուն Բելվեդերյան Վեներային նմա

լարին դիպա եւ շատախոսեցի, մոռանալով, {որ} քեզ նամակ եմ գրում, այլ ոչ դիսերտացիա

թի կարելի է գտնել ընկերների. մոտ: Չէ՞ {որ} հանրային գրադարանից գրքեր տուն չի տրվու

տեղից չի կարելի, թեկուզ դու գրում ես, {որ} այնտեղ գուցե կգտնես: Անանիային նամակ գ

ե կգտնես: Անանիային նամակ գրե եւ ասա, {որ} չծուլանա գրել: Ես դեռ հույս ունեմ նրա

նից գինի չեմ ` խնդրել եւ զարմանում եմ, {որ} դու այդպիսի աններելի վրիպումներ ես գործ

ի կհասցնի անվերջ հակասությունների: Չէ՞ {որ} ժողովուրդը թողել է կամ այսպես ասած՝ ապ

րի, չմշակված ձեւը. ո՛չ թե նրա համար, {որ} առաջինը վատ է կամ այլանդակ է նորից, կա

է եւ գեղեցիկ է հնից, այլ նրա՛ համար, {որ} հնացած անցած ձեւերն այլեւս չէին համապատ

ւցվածքին: Միեւնույն պատմական պատճառը, {որ} հարկադրել է ժողովրդին թողնել հին ձեւը՝

ափով, պաշտպանում էի այն ուղղությունը, {որ} այժմ դրվատվում է " Կռունկում ", բայց ե

ձեւերին. ես փնտրում եմ ուրիշ բան, թե {որ} բարբառում ավելի շատ են լեզվի մշակված,

րտական նստարաններին նստեցնես, - մի բան {որ} անհնար է, - դարձյալ ոչինչ անել չես կար

անկալի արդյունքի: Ինքնին հասկանալի է, {որ} այդ գործողությունը, այսինքն՝ մի քանիս

ւնը երկրորդական են: Ոչ մի կասկած չկա, {որ} ժողովուրդն ի վիճակի չի լինի ընդհանուր լ

ակին: Ինձ այնքան անհրաժեշտ չէ տեսնել, {որ} ինձ հետ խոսող մարդը խոսեր ինձ նման. խն

սեր ինձ նման. խնդիրը բացառապես այն է, {որ} նա հասկանա ինձ: Հասկանալն առաջին քայլն

նա ինձ: Հասկանալն առաջին քայլն է, ինչ {որ} ներկա սերունդը կհասկանա, այդ աքցանով է

նը ( այստեղ ես հիշում եմ Դովրիտովին), {որ} իբր թե լեզուն, ինչ որ ադամանդի պես կար

մ Դովրիտովին), որ իբր թե լեզուն, ինչ {որ} ադամանդի պես կարելի է փակել արկղում եւ

անդի պես կարելի է փակել արկղում եւ հենց {որ} արկղը բացեն, նրան իսկույն կարող է սեփա

ս պատասխանել կամ խնդիրն այնպես լուծել, {որ} կարելի լիներ ասել Satis est կամ ecce ho

վի, եթե ես կարողանամ կատարել այն, ինչ {որ} ի վիճակի եմ եւ ինչ որ միայն կարող եմ:

կատարել այն, ինչ որ ի վիճակի եմ եւ ինչ {որ} միայն կարող եմ: Ես միանգամայն գոհ կլին

միջոցներով այժմ հնարավոր չէ պահանջել, {որ} նկարի յուրաքանչյուր, առանձին վերցրած դ

եմ հասել, բայց նախապես կարող եմ ասել, {որ} խոնարհումները պակասում են, իսկ եղանակն

երն ու ժամանակներն ավելանում, մի բան, {որ} չկա հին լեզվի մեջ, ես այնպես, փորձի հ

խոնարհեցի մի բայ եւ ուրախությամբ տեսա, {որ} ժամանակները եւ եղանակները շատ ավելի ճշգ

շխատության ներածության համար, մի բան, {որ} դեռեւս բոլորովին չի եղել ( հիշում եմ Դա

ականորեն, ոչինչ չի հասկանում: Ափսոս, {որ} ռուսերենում կոմիզմը կորչում է՝ նմուշի

կբերեի: Բայց բավական է։ Հույս ունեմ, {որ} արդեն ստացել ես 12-ի թվակիր նամակս:

ւամենայնիվ, ուներ այն առավելությունը, {որ} տպագրված էր տանելի տառերով, իսկ սրա հա

ին է կարդալ, եւ ամենազվարճալին այն է, {որ} հրատարակիչն ինքը գիտե այդ եւ գնորդներին

յուն է: Ավելի շուտ կարելի է ենթադրել, {որ} հասարակությունն անգլերեն կիմանար, քան

ժմ այդ էլ բավական է: Բայց բանն այն է, {որ} այդ մասը ես արդեն կարդացել եմ. պետք է

առաջին հատորը: Միայն տես, չմոռանաս, {որ} գրքում եղած աղյուսակները պետք է առանձնա

վերաբերյալ հայտնեցեք պ. Սանասարյանին, {որ} ոչինչ չեմ ուզում իմանալ - նա պետք է տե

ույնս եւ ասա ( իհարկե նամակում), քանի {որ} նա էլ ինձ նման համակրում է խեղճ Գրիգոր

րեն, ցույց տալով այն տխուր հեռանկարը, {որ} անողոքաբար նրան սպասում է: Դժբախտաբար

ղ են նրան օրինակ ծառայել: Այն կյանքը, {որ} այժմ վարում է Գրիշան, նրան ոչ մի արդյո

արավոր չէ սխալն ուղղել: Ես լավ գիտեմ, {որ} հենց միայն այդ հուսահատությունը կործանո

ասարդ, ես այդքան չէի ափսոսա, բայց չէ՞ {որ} նա բոլորովին էլ սովորական ընդունակությո

ւթյուն մատուցած կլինի, դեռ չեմ ասում, {որ} նա փրկած կլինի մի խորտակվող մարդու. այ

ցածի մասին ես նրան կասեմ: Կասկած չկա, {որ} նրան դեռ անհրաժեշտ է սովորել եւ հատկապե

նրան սովորեցնել։ Ասացեք Անանիային, {որ} ես մեծ բավականությամբ տեսնվեցի մեր հարգ

ազնիվ " բարեկամ պ. Նազարյանցի հետ, եւ {որ} նա խոստացավ ինձ համար ճարել Ֆեդենկայի լ

խնդրել ամենաբարի Մարիա Նիկոլաեւնային, {որ} նա օժանդակի այդ բարի գործին, եւ ես հավ

այդ բարի գործին, եւ ես հավատացած եմ, {որ} նա կգործադրել իր ամբողջ ուժը: 86.

նամակ էլ՝ ծնողներիս ուղարկելու համար, {որ} դու արդեն, հավանաբար, ստացել ես: Նու

նամակի առթիվ, անթվակիր: Փառք աստծո, {որ} նա առողջ է, թե չէ ես արդեն մռայլ մտածմ

աբաթ է նրանից ձայն-ծպտուն չկար: Գրիր, {որ} այսուհետեւ այդպիսի բան չանի, թե չէ վա՜

նաբանական այգու բացման համար, մանավանդ {որ} նրա հիմքում դրված է գործնական նպատակ,

այլ հարց է. ըստ էության, բանն այն է, {որ} գիտությունը նպաստի մարդու կենցաղը՝ իր

արում էին ստոր եւ անվայելուչ բան, քանի {որ} բոլորն իրենց շրջապտույտը կատարում էին վ

ցման մասին, տխրում եմ, որովհետեւ նա, {որ} անհապաղ ընթանալով Ս. Ի. Ժոֆրուայի ուղ

հսկայական հաջողությունը: Ինձ թվում է, {որ} նա գիշեր ու ցերեկ կենդանաբանական այգում

կանցկացներ: Նույնպես շատ ուրախ եմ, {որ} Անանիային զբաղեցնում է սաղմնաբանություն

ական գիտությունների համար: Ափսո՛ս, {որ} քիմիան շատ բաներում դեռ կաղում է, թեեւ

, կամ այդ պատասխանն այնքան անիմաստ է, {որ} ամոթ է հիմա խոսել: Օրինակ, հանգստացու

Օրինակ, հանգստացուցիչ այն պատասխանը, {որ} իբր " ատոմների զանազան դասավորություննե

՝ քարյուղի եւ սաթի " եւ այլն: Ափսոս, {որ} մանրադիտակը հարկավոր չափով դեռ չի կատար

լի էր մեռնել: Ափսոսալ միայն կարելի է, {որ} քիմիան եւ մանրադիտակը կանգ են առել արդե

եւ Ֆրեզենիուսի միամտության վրա, ինչպես {որ} դու ժպտում ես փիլիսոփաներից մեծագույնի

ձկան կատարելու այն գործողությունները, {որ} նա կատարում է մեզնից հեռու եւ գաղտնի:

ւ ամոթ է, ե՛ւ հանցանք: Ցավում եմ, {որ} նա գլխի չի ընկել Նախիջեւան ուղարկելու Կ

անք ( միջատները) որոնել ու գտնել. չէ՞ {որ} ՝ եթե նրանք ապրել են այնտեղ մինչեւ հիշյ

ւմնասիրել: Շնորհակալ եմ Անանիային, {որ} սկսել է հետաքրքրվել Գրիշայով, բայց ցան

նպատակին հասնելու համար: Այն խեժը, {որ} գիտության մեջ հայտնի է " Dorema armenia

սկուց. Dorema armeniaca-ն այն խեժն է, {որ} մեզանում հայտնի է " ս[ուրբ] Կարապետի մա

տանքով բեռնավորեցի Անանիային, բայց չէ՞ {որ} պետք է աշխատել. թո՛ղ արիստոկրատները ձե

նչեւ ուրբաթ: Գրի՛ր Անանիային եւ ասա՛, {որ} հաճախ գրի: Քո Միշել Հ. Գ.

овальная шишка) - webecarden, N 436, {որ} Այգեգործություն սիրող ռուսական ընկերութ

ինին հասցրած սիգարներին, պետք է ասեմ, {որ} ոչ ավելի եւ ոչ պակաս " թույլ " են, ուս

ցավ չէ, բայց պետք է ի նկատի ունենալ, {որ} ծառայողները, բացի մեր տեսակցությունից

բավական թուլացել է եւ շատ հավանական է, {որ} մոտ ապագայում բոլորովին կկորչի: Քո հան

, այժմ ես կազդուրվում եմ. տեսնում եմ, {որ} ծիծաղում ես եւ ասում. " из кулька в ро

, թերեւս այդպես է. բայց մի՛ մոռանար, {որ} առաջ էլ ես աչքի չէի ընկնում իմ գիրությա

րա ջերմ բարեւին: Սրտանց շնորհակալ եմ, {որ} նա մտերմորեն հիշում է այն բարեկամին, ո

իանգամայն մենակ է, առո՞ղջ է գեթ: Հենց {որ} նամակս ստանաս, գնա նրա մոտ եւ, հաղորդ

կավոր կլինեն համարյա այն բոլոր գրքերը, {որ} մեր գրականության մեջ երեւացել են մեր պա

րմար է եւ տաղտկալի: Այն էլ պիտի ասել, {որ} քերականության վերլուծական մասը սկսած էլ

հրաժարվում է օգնելուց եւ շատ բնական է, {որ} անհնարին էլ է պահանջել նրանից: Ինչպես

յունը ես մեկուսացնում եմ այն պատճառով, {որ} ինչքան կարճ է, այնքան պարզ է, ինչքան

իսի ծայրահեղությունների մեջ է ընկնում, {որ} նրա մոտ շատ բան քննադատության չի դիմանա

ն գրած նամակը: Ես այն ժամանակ չգիտեի, {որ} հենց երեկ կոտրած իմ ծխափողը վերջինն է ե

ւղարկված էր: Այդ պատճառով խնդրում եմ, {որ} դու երկուշաբթի բերես ինձ նույն տեսակի մ

ուրիշ բան է: 2) Կովի յուղի մասին, - {որ} մեզ մոտ ստացվում է Սիբիրից մի քանի առաջ

րսության տարեկան արժեքը: Ինձ թվում է, {որ} այդ այնքան էլ մեծ չէ, թեեւ Ռոստովի բան

ձեթ, պղպեղ, եւ այլն: Ես կարծում եմ, {որ} նույնպես աննշան է: Մինչդեռ ձեր հետ

երով, այն է՝ ձեր ցուցակից երեւում է, {որ} Նախիջեւանի առեւտրի ամբողջ շրջանառության

մատություն կազմելով, մենք գտնում ենք, {որ} Նախիջեւանի հասարակության հարաբերություն

րծվածքների շրջանառության, գտնում ենք, {որ} նրա հարաբերությունը կայսրության ընդհանո

ւնը 80 անգամ ավելի է այն էկվիվալենտից, {որ} բաժին է ընկնում մեկին, առնված վերը մեջ

դրանքի ընդհանուր արժեքը եւ այն բաժինը, {որ} վերցնում է Նախիջեւանը, կարող կլինեի այ

նպես չափազանց մխիթարական է: Նամանավանդ {որ}, Նախիջեւանը համարյա ոչ մի ապրանք չի ստ

ոչ մի ապրանք չի ստանում արտասահմանից, {որ} մեծ նշանակություն ունի ֆինանսական սիստե

: Սիրելի եղբայր, դու ինձ գրում ես, {որ} քեզ մոտ է եղել ավագերեց հայր Մատթեոսի հ

շալույս Արարատյան "-ը մի անարգ թերթ է, {որ} պատիվ չի բերում հայ մամուլին, ունի միա

եզ մոտ այդ սրիկային: Նա մի վարձկան է, {որ} աշխատում է հօգուտ Թուրքիայի եւ Անգլիայի

ր: Այդ կառավարությունները կարծում են, {որ} նա իբրեւ ժուռնալիստ որեւէ կշիռ ունի եւ

ինգը, որից զարմանալի խմբագիրը՝ մի ինչ {որ} լրտեսի միջոցով՝ խնդրել ու շորթել էր 60

արգա՛նք Զմյուռնիայի հայ հասարակության, {որ} չէին գտել մի այլ պատգամավոր բացի նրանից

այլ պատգամավոր բացի նրանից: Ինչպես էլ {որ} լինի, նա մեզ ընկեր չէ, ու այլեւս չընդ

ուններ է անում ի պաշտոնե. փառք աստծո, {որ} հայերը, բացի իրենց առեւտրից, ուրիշ ոչ

դուս՝ Ավետիքի նամակը եւ շատ ուրախացա, {որ} մերոնք բոլորն էլ առողջ են, այդ նամակի

, իսկ դու կիրակի օրն իմաց տուր նրանց, {որ} նամակը մենք ստացել ենք եւ որ ես շնորհակ

ւր նրանց, որ նամակը մենք ստացել ենք եւ {որ} ես շնորհակալ եմ Ավետիքից: Ըստ որում,

տրերին: Ավետիքի նամակից երեւում է, {որ} Կարպ Մակարովիչը կմեկնի սույն ամսի 5-ին

երեկվա թվով գրած նամակդ: Այն գրքերը, {որ} դու ուղարկել ես ինձ երեքշաբթի, ես նույ

լ վերադարձրի պ. պարետին, ենթադրելով, {որ} ամսույս 15-ին իմ գրած նամակի հետեւանքով

դ գրքերը, բայց քո նամակն ինձ համոզեց, {որ} դու չես եղել պ. պարետի մոտ: Սույն նամ

ձանձրալի է, իսկ ես քեզ արդեն գրել եմ, {որ} հիվանդության հետեւանքով ամենեւին չեմ կա

րի համար շատ շնորհակալ եմ: Հուսով եմ, {որ} քո հաջորդ նամակում կկարդամ Կարպ Մակարով

ապարհվել: Ինչո՞ւ չեք գրել Մոսկվա, {որ} հեռագրով ձեզ իմաց տան՝ հենց որ նրանք ժ

ոսկվա, որ հեռագրով ձեզ իմաց տան՝ հենց {որ} նրանք ժամանեն այնտեղ: Դու ինձնից տեղեկ

նձ բարոյական միջոցներ: Դու լավ գիտես, {որ} ինձ, իսկապես, ոչինչ հարկավոր չէ - ո՛չ

մանակ այլ բան է, եւ ես խոսք եմ տալիս, {որ} իմ ազատվելուցս մի տարի հետո մի գեղեցիկ

գրերի բանը հեշտ է, միայն մի պայմանով, {որ} ընկերությունը՝ երախտագետ գտնվելով նվիր

չ չպիտի կարողանամ անել, եւ տա աստված, {որ} ամեն մեկն այնքան աներ, որքան ես արդեն

սիրելի բարեկամ Անանիային: Հուսով եմ, {որ} այդ մասին նա լուրջ հարաբերությունների մ

անտեղյակ չի թողնի։ Խոստովանում եմ, {որ} չեմ կարող չզարմանալ Ռափայելի անհաջողութ

երաշխավորել է տիկին Ամեդիի համար, քանի {որ} վերջինիս պարտքերի դիմաց վաճառքի են հանո

աս սրբազանի Նախիջեւան գալը, նամանավանդ {որ} այդ վերաբերում է եկեղեցական գումարների

ղերի [խնդրի] հարություն առնելուն, քանի {որ} նրանց համարում էին անվերադառնալի եւ որ

որ նրանց համարում էին անվերադառնալի եւ {որ} ավելի, քան երբեւիցե նրանց կարիքն ենք զ

րություն եւ իմաստ չունեցող վավերագիրը, {որ} սարքել է Գաբրիել Այվազովսկին, այդ ձեւո

նբարեխիղճ միջոցառումը ոչ թե նրա համար, {որ} առանց դրան վավերագիրն ուժ կունենար, ո՛

կատարված գործողությամբ, նա չի ասում, {որ} ահա գործն այսպես կամ այնպես վճռված ու ա

չունինք, ո՛չ. այլ նա ասում է միայն, {որ} ստորագրող պարոնները համաձայն են հաշիվնե

փով պիտի տուժեր: Բայց ես արդեն ասացի, {որ} այդ վավերագիրը ոչ մի ուժ չունի, ոչ մի

յդ: Արդ, հարց է ծագում, 40 անձը, {որ} ստորագրել են այդ հռչակավոր վավերագիրը,

տարելու այդ վավերագիրը: Ո՛չ: Պարզ է, {որ} նրանք չէին կարող կատարել օրինական վավեր

աջ, այդ բառն այժմ այնքան առաձգական է, {որ} առանց փաստական ապացույցների ոչինչ չի նշ

իրավունք, որն անվիճելի է - դա այն է, {որ} մենք ցենզ չունենք. հասարակության վերաբ

ու բարի կամքից եւ չի ապացուցում երբեք, {որ} նա իրավունք չունի ներկա գտնվելու: Դրա

պքում լռություն պահպանելն ապացույց չէ, {որ} բացակայողը կամ նա, ով լռում է, իրավու

, ով հումեդահավի պես այնքան է բղավել, {որ} մշակել է առանձնապես աննորմալ տոնի ձայնա

ներկա լինում. մի՞թե այդ ապացուցում է, {որ} բացակայող պատգամավորի կողմից ներկայացվո

եւ անգամ դժբախտ վավերագիրը հայտարարեր, {որ} իբր մենք, ներքո ստորագրողներս, հոժար

արդյոք օրինական ճանաչել այն: Պարզ է, {որ} այդ անկարելի է եւ բացի դրանից, այդ վավ

ուշադրություն չի դարձրել նրա վրա, քանի {որ} այն ոչ մի դեպքում արգելք չի կարող հանդի

ացի գործին: Ես հաստատ համոզված եմ, {որ} այդ գործի արդարացի քննությունը հսկայակա

լաջալյաններ եւ Ընկ., գուցե հասկանան, {որ} հասարակական գործում նրանք ոչ մի դեպքում

չունեն, քան վերջին ջրկիրը եւ չքավորը, {որ} հրապարակում բանջարեղեն է վաճառում: Այդ

քան էին կուրացած իրենց բծախնդրությամբ, {որ} միշտ իրենց եւ հիշյալ չքավորների միջեւ ք

հիշյալ չքավորների միջեւ քաշում էին ինչ {որ} եգիպտական սահմանագիծ. բայց դա այլ բան

, առավել եւս՝ հարստության զորությամբ, {որ} ոչ մի իրավունք չի տալիս, բայց յուրաքան

անչյուրը մտնում է այն բանի զորությամբ, {որ} մեր հասարակության անդամն է, որ նա հայ

թյամբ, որ մեր հասարակության անդամն է, {որ} նա հայ է եւ որ ամենահպատակորեն օգտվում

հասարակության անդամն է, որ նա հայ է եւ {որ} ամենահպատակորեն օգտվում է բարձրագույնս

էլ հարստությունը, բայց խնդիրն այն է, {որ} այդ քաղաքացիական եւ սոցիալական տեսակետն

քան ծախսեր անել տվին իրենց խնամակալին, {որ} համենայն դեպս կբավարարեին հասարակության

գիպտոսում վերականգնված էր այն աքսիոմը, {որ} կոր գիծը երկար է ուղիղից: Համենայն

ւմ է արդյոք հասարակության պահանջը: Նախ {որ}, ի հաշիվ իր պարտքի նա դեռ 1856 թվին վճ

Մագիստրատին 64 հազար ռուբլի, պարզ է, {որ} նա այդ 64. 000 ռ. նորից վճարելու չէ,

ում եմ, հետքն անգամ չկա՛։ Տա աստված, {որ} գոնե որեւէ բան վերադարձվի, իսկ դրա համ

եոդոսիայում անկելանոց պահել, որտեղ ինչ-{որ} մի Խորենի վճարվում է տարեկան 2. 000 դ.

իր նրան իմ ակնկալությունը: Հուսով եմ, {որ} ուրախ լուր կբերես այս գործի վերաբերյալ

ում եմ մեր սորգոյին: Դու արդեն գիտես, {որ} փորձն անցավ առանց հետեւանքի. բայց не в

հետեւանք էլ կլինի. խնդրում եմ միայն, {որ} դու լավ բացատրես, թե ինչպես պետք է ցան

նիվ բույսի տարրալուծման եղանակի մասին, {որ} եւ կազմում է փորձի գլխավոր նպատակը, այ

կելուց կամ թղթի ստացման մասին քուսպից, {որ} մեզ չի վերաբերում. իմ գլխավոր նպատակն

ր, խնդրում եմ, ծնողներիս մոտ եւ ասա, {որ} ես եւ եղբայրս՝ Ղազարոսը, փառք աստծո,

ւմ: Շնորհակալություն եմ հայտնում քեզ, {որ} դու այդքան անհանգստանում ես իմ մասին,

եմ, հանգստացրու մեր ծնողներին: Ափսոս {որ} չի կարելի գրել հայերեն, թե չէ ես ինքս

՞թե նրանք չեն հավատում Ղազարոս եղբորը, {որ} այդքան անհանգստանում են: Ինչ նամակ էլ

րանց կացության մասին. խոստովանում եմ, {որ} դա շատ ծանր է ինձ համար: Դժբախտաբար

մ գրելու: Հա՛, մոռացա, ես լսել եմ, {որ} դու լինում ես նորերումս Նախիջեւան ժաման

տիքը, գոնե, դեռ դեկտեմբերին գրել էր, {որ} շուտով ամուսնանալու է. իմ կողմից շնորհ

ց տրվելիք նյութական վարձատրությունն է, {որ} ինձ համար բնավ երկրորդական հարց չէ։

ույլ եմ տալիս ինձ խոնարհաբար հուսալու, {որ} ձերդ գերազանցությունը չի մերժի իմ ամենա

ախ, ներողություն խնդրելու պես մի բան, {որ} իմ եղբայրը, անփափկանկատ գտնվելու հետեւ

թե եղբայրս այդ արել է իմ ներշնչմամբ եւ {որ}, միանգամ ընդմիշտ հավատացած լինի, որ ե

ւ որ, միանգամ ընդմիշտ հավատացած լինի, {որ} ես ավելի շուտ կհամաձայնվեմ դիմել Մեֆիստ

մբռնելի: Դուք, երեւի, հիշում եք, {որ} մեր տեսակցության պահին ես գանգատվում էի

փոխվեցավ խստագույն պարոքսիզմի, այնպես {որ}, բժիշկ Կեպեն հավանորեն ավելի չի դողացր

միասին կոկորդումս ես ցավ զգացի, այնպես {որ} դժվարանում էի կուլ տալ: Ձեռքիս տակ եղա

կը կարմրություն էր գտել: Հույս ունիմ, {որ} վաղը միանգամայն առողջ կզգամ ինձ: Ես պա

ը. անե՞ծք կա այդ գրքի վրա, թե ինչ է, {որ} ոչ մի կերպ չեմ կարողանում ձեռք բերել -

սօրին, բայց չստանալով ֆիզիկան, մինչեւ {որ} հարկավոր տեղեկանքները հավաքեցի, արեւը

մ այստեղ այդ կրկնել, դա այն պատճառով, {որ} չեմ ցանկանում, որպեսզի մեր ընտանեկան գ

ս ապրել ես մինչեւ այսօր, պայմանագիրը, {որ} կնքել ես դու, հավանորեն, կարելի է ոչն

ես պայմանագրով բնակարան վարձել, որտեղ {որ} սիրտդ ուզենա: Իսկ թույլ տալ քեզ այդ պա

ակալ եմ, եղբայր, իսկ ես բնավ չգիտեի, {որ} ես եւս իրավունք ունեմ, բայց դու միայն

ւնեմ, բայց դու միայն այն ես մոռանում, {որ} դեռ ոչ ոք չի կարող օգտվել այդ իրավունքո

իրավունքները: Ինչի՞ն վերագրել այն, {որ} դու որոնում ես տան կալվածագիրը, ինչի՞դ

իսկ առայժմ ես հանգիստ եմ, գիտենալով, {որ} մայրս կհոգա հորս մասին: Ես դեռ շատ

Ոչ մի գործ չունիս դու նրա հետ: Ինչ էլ {որ} նա անի, այդ նա անելու է իմ ներշնչմամբ

եւ ոչ այլ ոք: Ես դեռ հույս ունեմ, {որ} եթե քո խոհեմությունը մի րոպե թողել է քե

ւ քո իրավունքը: Սա իմ վերջին խոսքն է, {որ} ես համենայն դեպս ասում եմ: Բայց ավելի

4, այսպես. " Յէջ 25. անուն քաղաքին, {որ} պակասի ի մերում թարգմանութեան ի բնագրին

երը դուրս են եկած " Արեւելեաց " գրքից, {որ} Թովմ. Արծր. հիշում է պարզապես, այսին

ժանմունք՝ ետ ստանալու այն բոլորը, ինչ {որ} գործի մեջ բոլորովին օգտագործված չի եղել

ործված չի եղել, սակայն ինձ հայտնեցին, {որ} իմ բոլոր թղթերն ուղարկված են եղել Հանձն

անձնաժողովին եւ ըստ տեղեկանքի պարզվեց, {որ} Հանձնաժողովն էլ իր հերթին 1863 թվի հուն

կում եմ Ձեզ մի համառոտ բան, աղաչելով, {որ} մի փոքր տեղ տաք նորան Ձեր լրագրի մեջ:

ացած եմ, ոչ չպիտի մերժվի խնդիրս, քանի {որ} էլ չեմ կարող հրատարակել մեր " Հյուսիսափ

ել տեղվույս բժիշկներից մինը եւ խնդրել, {որ} տա ինձ քինա եւ այլն, եւ այլն. ընդունե

ատ նամակ մի՛ պահանջեցեք. գիտե աստված, {որ} չունիմ ուժ եւ զորություն: Այս տողերը գ

ռողջանամ, պարապությունից այնքան գրեմ, {որ} դուք էլ զզվիք, բայց առայժմ ներեցեք:

կես>... Այստեղ բժիշկ Նայդենեւը, {որ} կումիսով պարպում էր ամառները մասնավոր կ

5-ից վաղօրոք խնդիր գրել առ գավառապետն, {որ} հրաման հանե կամ ինքը տա մայիսի 1-ից մին

ին: Հավատացեք, այնպես վատած եմ այժմ, {որ} ինքս ինձ հայելիի մեջ տեսնել վախենում եմ

խին) ունիմ անունով. շչի, կաշա գիտե, {որ} ես չեմ ուտում, այլ բան բնավ, ուրիշ բա

ն, Եղբայրական ողջունիվ hայտ առնեմ, {որ} հունվարի 11-ից գրած նամակդ ստացա երեկ,

մ։ Նամակիս հետ վերադարձուցի պահարանը, {որ} ինքդ աչքովդ տեսնես խոսքիս ստուգությունը

այսօր էլ ծանր հիվանդության տիրացած եմ, {որ} մաշում է ինձ առավել քան թե տարի, ուստի

եր անճոռնի կռիվները մտիկ անելու եւ, թե {որ} նամակներուդ մեջն էլ չլինեին անպատշաճ եւ

, գրել տեղվույդ Մագիստրաթին մի խնդիր, {որ} նա մեր հորը վախճանից հետո ինչ որ մնացել

նդիր, որ նա մեր հորը վախճանից հետո ինչ {որ} մնացել է, ի հայտ բերե, թե՛ շարժական ե

ատկանյալ բաժինը տա: Այս խնդրի մեջ, {որ} այսօր այս թղթիս հետ փոշտ տվի, գրած եմ

թղթիս հետ փոշտ տվի, գրած եմ նույնպես, {որ} եղբորս Ղազարոսին՝ Սերոբեն ստացած 700 մ

ս օրինակը քեզ կուտան, եւ դու կտեսնես, {որ} բնավ կողմնապահություն չկա, այլ ուզածս

ջտեղի եղածը շարժիլ տավա տալապայի, մնաց {որ} պատշաճ բան էլ չէ. հույս ունիմ, որ դու

նաց որ պատշաճ բան էլ չէ. հույս ունիմ, {որ} դուն ալ նույն ոգվույն կհետեւիս եւ օր առ

ոչ, վնասը ձեզ կլինի, ինձ չէ, ինչու, {որ} դուք առուտուրի մարդ եք: Ինձ համար թե ո

ր դուք առուտուրի մարդ եք: Ինձ համար թե {որ} երկարելու լինի, միեւնույն է գրեթե:

, շատ շնորհակալ եմ, բայց այս է բանը, {որ} շոգենավերը հազիվ հազ ապրիլի 20-ին սկսին

ըզ խմելու երթալու եւ արդեն մեկ ամիս է, {որ} մինիստրից խնդրել եմ եւ այս օրերս հույս

ցեք, ինձ այստեղ կգտնեք: Գրում եք, {որ} գրեմ սրտիս ուզածը ու բերեք, շատ շնորհա

Ինձանից շատ նամակ մի՛ սպասիլ, ինչո՛ւ, {որ} չունիմ կարողություն գրելու, հարկավորու

ւթյուն գրելու, հարկավորություն էլ, թե {որ} ասենք, չկա, շատ սուտ չի լինիլ: Մն

իշին Սիրելի քույր իմ Գայանե, Թե {որ} անցյալ փոշտի եղբորս Ղազարոսին գրած գիրի

տեյի, հեչ գրելու ուժ չկար վրաս, ինչու {որ} ան թերմաշ խնդիրը գրեցի Մագիստրատ, մեռե

նչ է, ատմիշ կարդացող պիտ՝ լաս: Գիտեմ {որ} դուն ալ, սիրելի ճիճաս ալ սիրտերդ թըփ-թ

ի շատ լավ կըլլար: Տարին վաղուց անցավ, {որ} ես ամեն օր ճար կխմիմ եւ բեհրիզ իմ. կհա

ալ, կասե թուղթ նայող Ասվատուրը: Թէ {որ} ապրիլի մեջ ճիճայիս ինձի տեսության գալը

նե, վերուր թապլե, անոր համար կասիմ, {որ} երկու հատը խիստ բավական է: Ասկեց ջոկ մ

մնացին: Նամակս պիտ վերջացնեի, ինչու, {որ} լեշս ելած կգրեմ, բայց աս ալ հիշեմ ասի

եշս ելած կգրեմ, բայց աս ալ հիշեմ ասի, {որ} Մագիստրատ տված թուղթիս մեջ քեզի ալ եւ Մ

զի ալ եւ Մամայիս ալ գրիլ եմ, ասիլ եմ, {որ} հորս մեռնելեն ետքը, 3 աղբար, 1 քուր ե

ւր եւ մայրս մնաց. նույնպես խնդրիլ եմ, {որ} քո եւ մորս իրավունքները տեղը բերին եւ ի

եւ մորս իրավունքները տեղը բերին եւ ինչ {որ} կպատկանի նե, ձեզի էլ չի զրկին. աս բան

մ, բայց նարա ասելովը բան չի ըլլալ, թե {որ} օրենքը կտրե: Ղորդ է, պատկանած ժամանակ

: Մամայիս արդխ բան ալ չիմ գրիլ, ինչու {որ} չի հասկանալ, կասիք: Սիրական Ղազարոս ե

այսր զոր եւ իցէ քանակութիւնս դրամոց առ {որ} եւ իցէ վախճան պատրաստ եմ հատուցանել, ը

տօն ազգակցաց մերոց բնակելոց 'ի Հնդիկս, {որ} գո՛ն Մասեհ Բաբաջանեան կամ, հասարակ կոչ

թիւն ազգի մերոյ եւ բարեպաշտ կտակողացն, {որ} ցայսօր մնայ անկատար 'ի վաթսուն եւ 'ի հի

րութիւնս հարուստ է այն խօսակցութեամբը, {որ} պատահեցաւ իմ եւ Պ. Խ... մէջ, որ ընդդ

բը, որ պատահեցաւ իմ եւ Պ. Խ... մէջ, {որ} ընդդէմ ամենայն քաղաքավարութեան եկել էր

յետոյ իմ հիւրի առաջին խօսքը այն եղաւ, {որ} հարցանէ ինձանից զանազան նորութենների մա

որովհետեւ չեմ ստանում: - Ափսոս, {որ} չես կարդացել. նորա հրատարակողը՝ Մանդի

ռակում է Նազարեանցին եւ Նալբանդեանցին, {որ} ասել չէ կարելի: Հաւատա՛ ինձ, այն օրն

: Հաւատա՛ ինձ, այն օրն է ձգել նորանց, {որ} կարծեմ թէ այդ երկուքը եւս զղջացած լինին

րամիտ վայրախօսութեան, եւ չեմ կարծում, {որ} Նազարեանցը եւ Նալբանդեանցը զղջացած լինէ

ն շատ հարցանում ես: - Նորա համար, {որ} նա ուսումնական, խելօք եւ եւրոպացի մարդ

յս տեղ չկարողացայ ես ծածկել իմ ծիծաղը, {որ} առատութեամբ դուրս թռաւ կուրծքիցս: Պ.

. - Պարո՛ն, ներիր ինձ ասել քեզ, {որ} դու ոչինչ հասկացողութիւն չունիս ուսումն

նչ մտածեմ քո մասին. յառաջ կարծում էի, {որ} դու փոքրիշատէ բան գիտես, այժմ ներիր հա

մ ներիր համարձակութեանս, տեսանում եմ, {որ} շատ բոբիկ ես եղած ուսումնականութենից:

սել, բայց այսքան խնդրում եմ հասկանալ, {որ} " Մեղուի " հրատարակողի գրագիր լինելը Կա

ւ եւրոպացի մարդ լինելուն. ինչ կոնդակ, {որ} Կաթողիկոսը, քսան անգամ գրելով ու ճեղքե

. Խ. գանչեց. - Չարախօսութիւն է, {որ} առնում ես Կաթողիկոսի վերայ. ինչպէ՞ս հա

իւն, ճշմարտութիւն, բայց մոռանում ես, {որ}, այդ ճշմարտութիւնը ասելով, մերկացնում

իւնը, այդպիսի դիպուածում լաւ է սուտը, {որ} վարագուրում էր ազգի պակասութիւնը: Բան

նչ օգուտ կայ մի այնպիսի ճշմարտութենից, {որ} կտրատում էր ազգի սիրտը: - Պարո՛ն,

ն, միայն պիտոյ է ինձ այսքան ասել քեզ, {որ} ո՛չ դու եւ ո՛չ քո գիշերասէր դարանամուտ

ուտ ընկերքը չեն կարող փակել իմ բերանը, {որ} չխօսէր նա ճշմարտութիւն. ձեր շատ եւ անխ

ռ չէ լինելու, եթէ ոչ հարկադրելու ինձ, {որ} այժմեան Հայոց ազգի դրութիւնը հրատարակեմ

նի, մի ուրիշ խորհրդով չէ դա, եթէ ոչ, {որ} ազգի սրտացաւ անդամքը, փոքր առ փոքր հաս

հրդով եմ մերկացնում այդ պակասութիւնքը, {որ} ծիծաղեմ դոցա վերայ, կամ պախարակելով ան

մի ազգ անարգելու. քաւ լիցի, բայց ինչ {որ} խօսում եմ, խօսում եմ որպէս պաշտօնեայ ճ

սքը Մանդինեանց Տէր Ստեփանոսի վերայ էր, {որ} իւր ուսումնական, " Մեղու " անունով թեր

, եւ այդ քահանան ինչ մի զօրեղ մարդ է, {որ} այդպէս ջարդել ու փշրել է Նազարեանցին եւ

շատ կը ծանրանար, մինչեւ այն աստիճան, {որ} հարկաւոր կը լինի Սպանիական ճանճի գործադ

րծադրութիւնը " Մեղուի " կուրծքի վերայ, {որ}, դուրս քարշուելով ապականեալ հիւթերը,

կողը խայտառակել է Նազարեանցին նորանով, {որ} սորա վարդապետութիւնը անվաւեր է համարում

Նալբանդեանցին խայտառակել է նորա համար, {որ} սա Հայոց մի քանի երեւելի ուսումնականներ

ակողը այն պատճառով անվաւեր է համարում, {որ} Նազարեանցը եւս չէր ստացել մի այդպիսի մա

ետութիւնը: Այս եւս հարկաւոր է իմանալ, {որ} Նազարեանցը չէր համաձայնելու ընդունել եւ

մի այդպիսի պատուանուն այնպիսի մարդուց, {որ} չունէր տալու իրաւունք. եւ մի բարձրաստի

մալսարա՞ն է, ակադեմիա՞ է, թէ ի՞նչ է, {որ} կարող էր մագիստրոսութիւն եւ վարդապետութ

արհո՛վ է հասել վարդապետական աստիճանին, {որ} ոչ ոք չէ՛ կարող խլել նորանից, եւ եթէ ս

ա Վարդապետութեանը, ապա հաւատացած կաց, {որ} դորա համար պատասխանատու կը լինի նա Տէրո

ինի նա Տէրութեան դատաստանի առաջեւ: Ինչ {որ} դու ասում ես Հայոց լեզուի համար, ես ամ

եմ պատասխանել, ամաչում եմ խոստովանել, {որ} այժմ եւս կան Հայերի մէջ մարդիկ, որ մոլ

լ, որ այժմ եւս կան Հայերի մէջ մարդիկ, {որ} մոլորուելով կարծում էին բոլորովին երեխա

կոչելով Հայոց այն կիսագրագէտ մարդիկը, {որ} ինչպէս ինքը՝ " Մեղուի " հրատարակողը եւ

կարդա " Հիւսիսափայլը " եւ կը տեսանես, {որ} նա ամենայն կերպով նուիրուած է Հայոց ազգ

էջ, - պատասխանեց իմ հիւրը, - բայց ինչ {որ} վերաբերւում է վաճառականութեան եւ այն գո

ասին, թէեւ չեմ կարդացել, բայց գիտեմ, {որ} յիմար բան պիտոյ է լինի. պատճառ, չեմ կ

ն պիտոյ է լինի. պատճառ, չեմ կարծում, {որ} համաձայն լինէր իմ վաճառական տեսութեանը

- Դու ի՛նչ անձնասէր մարդ ես, ինչ բան {որ} համաձայն չէ քու տեսութեանը, մի՞թէ յիմա

, մի՞թէ յիմար էր: - Այն պատճառով, {որ} վաճառականութեան մասին իմ տեսութիւնը հաս

թիւնը վաճառականութեան մէջ: - Նախ, {որ} Տէրութեան սահմանի ներսումը գործած ապրան

ամենայնիւ իմ մշտնջենական կանոնը այն է, {որ} նորա հետ հաշիւ տեսանելու միջոցին, ոչ թ

րհակ առնում նորանից այն արծաթի հանդէպ, {որ} ցոյց էի տալիս իմ իմաստուն հաշւումս, թէ

պէս կարելի է գովել մի վաճառականութիւն, {որ} հիմնուած է այդ ընդդէմ քրիստոնէութեան կա

տոնէութեան կանոնների վերայ. ամօթ քեզ, {որ} այդպիսի գործերով ես պարապում. ո՛վ գիտէ

մարձակւում ես կուլ տալ այն հացի կտորը, {որ} գնուած էր ուրիշների աշխատանքի գնով...

իւն ասացեալը դրականապէս մի պիղծ բան է, {որ} անպատճառ պիտոյ է հիմնուած լինէր սատանայ

գործակատար լինել եւ այդ հանդիսում. ինչ {որ} Աստուած ստեղծել է, ամենայն ինչ բարի է

եւ հոգին հանդարտ, գո՛նէ չկայ մի մարդ, {որ} ասէ, թէ այս ինչ մարդ իմ արծաթը կերաւ,

ինձ զրկեց եւ ինքը հարստացաւ: Բայց ինչ {որ} ասում ես դու, թէ բոլոր հարուստ մարդիկ

վ, ես չեմ ընդունում այդ. կան մարդիկ, {որ} արդարութեամբ վաստակում են, եւ ամենակալ

խօսակցութիւնքը նորա հետ այն եղան, ինչ {որ} գրած է Յիշատակարանիս մէջ: Այս խօսակցու

Պ. Կոմս Էմմանուէլ. " Ես լսած եմ, {որ} դու յիշատակարան ես պահում տանդ եւ ամենա

ամանակի խնդրեց ինձ եւ իմ մի բարեկամիս, {որ} թէյ խմելու գնանք իւր մօտ։ Յօժարութիւն

արութիւն ցոյց տուեցինք եւ գնացինք: Երբ {որ} դռնից ներս մտանք, մեզ հիւրասիրողը անյա

զարմանալի բան: Սորա կինը, չիմանալով, {որ} այրը հիւրեր է գանչելու, ջուր է պատրաստ

հիւրեր է գանչելու, ջուր է պատրաստել, {որ} լուանայ իւր ամուսինը, իսկ երբ ամուսինը

ունքի նման բան է այդ մարդերի համար: Ով {որ} չէ նկատել այս բանը, թող ուշադիր լինի,

թող ուշադիր լինի, եւ տարակոյս չունիմ, {որ} ցաւելու էր թէ ինչ պատճառով բնութիւնը այ

տ պահել էր իւր կամարակապ տարածութիւնը, {որ}, կործանուելով մի այդպիսի մարդու գլխի վ

ութիւն. արդեօք կա՞յ մի բնական պատճառ, {որ} այդ մարդիկը ստանում էին այդպիսի ստրկակա

տ հարստահարուած էին, կամ շատ խաբուած, {որ} այժմ մատնուել էին այդ ողորմելի վիճակին

օրագրի մի քանի համարներից տեսանում եմ, {որ} դուք գործակից էք այդ օրագրին։ Ուրախ եմ

րագրին։ Ուրախ եմ եւ հոգւով չափ ուրախ, {որ} ձեր կոչումը եւ դրութիւնը աշխարհի երեսին

ատարակողի եւ ո՛չ Պ. Նալբանդեանցի հետ, {որ}, ինչպէս տեսանում եմ, պիտոյ է գլխաւոր

գրում եմ ձեզ այս նամակը այն խորհրդով, {որ} դուք մի նամակով միջնորդ լինիք իմ եւ " Հ

ամ տեսանում եմ նորա մէջ այնպիսի բաներ, {որ} արժանի չէին բերանից հանելու, թող թէ պղ

րարատը: Ես չեմ կարող տեսանել մի գործ, {որ} ազգային դիմակ ծածկելով երեսին, բայց էա

ն ունենալով Թիֆլիզի հետ, տեսանում եմ, {որ} այնտեղ եւս խելացի եւ բանագէտ մարդիկ այդ

աղափարներ չտարածէր ազգի մէջ, հաւատա՛, {որ} հետեւելով իմ բարեկամների խորհրդին, անո

գրով, Պ. Իսահակեանցի յօդուածի վերայ, {որ} տպած էր այդ " Մեղուի " 14 համարում, Ապ

նասիրութեան " մակագրով յօդուածի վերայ, {որ} տպած էր " Մեղուի " մէջ, նորա 14 համարո

նում է իւր որպիսութիւնը։ Տեսանում եմ, {որ} դա բարեմիտ եւ աշխոյժ երեւակայութեամբ մի

ուսաւորութեան կողմից դնում է այն բանը, {որ} բուն հնարն էր նորա յառաջխաղացութեան, ա

աղացութեան, այսինքն՝ այն մեղադրանքը, {որ} նորերումս լսւում է մի քանի պարոնների գր

այր շինած լինէին։ Այս խօսքերից յետոյ, {որ} բաւական հանդարտութեամբ յառաջ է տարել,

պարէզ է մտանում։ Այս ի՞նչ դատաստան է, {որ} մեր լեզուագէտները գործ են դնում: Այս ի

ն դնում: Այս ի՞նչ հայրենասիրութիւն է, {որ} կացին եւ մանգաղ վեր առած, լեզուները սր

, ո՛չ մի տեղում չենք տեսանում մի բան, {որ} սեփական լինէր հասարակ ազգին, չենք տեսա

հասարակ ազգին, չենք տեսանում մի ծառ, {որ} ազգը միաբան գործակցութեամբ տնկած լինէր

: Խնդրում ենք ցոյց տալ մեզ երկու Հայ, {որ} միասին խորհուրդ կատարած լինէին ազգի յառ

եւ լուսաւորութեան վերայ։ Եւ ինչպէս է, {որ}, այս լուսափայլ ճշմարտութիւնը անտես արա

ի քանի Պարոնների վերայ, այն պատճառով, {որ} նոքա, ճշմարտութիւն քարոզելով, բամբասա

ւ այժմեան բաների կարգը չէր թոյլ տալու, {որ} այդ հանդէսը բացուէր եկեղեցու մէջ, բայց

է թռչնավաճառութիւնը։ Ձեզ յայտնի չէ՞, {որ} Անգլիայում ընկերութիւնք կան եւ այն՝ հա

ւնք կան եւ այն՝ հարուստ ընկերութիւնք, {որ} պարապում էին թռչնավաճառութեամբ Հարաւայի

աս արդիւնաբեր կամ անբարոյական գործ են, {որ} եթէ մեր Հայերը եւս պարապելու լինէին այդ

բար, բայց յանկարծ տեսանում ենք յետոյ, {որ} գործ ունիք մի քանի պարոնների հետ. ցանկ

էր մեզ իմանալ այդ պարոնների անունները, {որ} այդպէս վրդովել էին ձեր հոգու խաղաղութիւ

ռ էին տուել ձեզ այնքան խօսելու, մինչեւ {որ} Մուզան հարկադրուէր Մասեաց դարեւանդիցը դ

ղբայր, սիրական, պարոն ( ներեցէք ինձ, {որ} այսպէս ընտանեբար վարւում եմ ձեր հետ),

ւմ եմ ձեր հետ), ե՞րբ կամ ո՞ւր տեսաք, {որ} հայրենասէրքը ազգի վէրքերի վերայ վէրք էի

ռաջուց ասացէք՝ ո՞վքեր են այդ մարդիկը, {որ} անարգում էին ազգը եւ թքում ու մրում էին

կատարել այդպիսի գործ։ Ես տեսանում եմ, {որ} դուք՝ Հայոց ազգի մի քանի այլ անդամների

թեան մէջ խօսում էք, եւ այդ է պատճառը, {որ} չէք կարող զանազանել ազգի անմխիթար պակաս

պագայ բարօրութիւնը եւ լուսաւորութիւնը, {որ} պիտոյ է յառաջանար պակասութիւնքը վերանալ

գործ դնելով, այլ այն սուտ ազգասէրքը, {որ} խեղճ ողորմելի " Մեղուին " լծել են մի սա

ի մարդու առաջեւ, որովհետեւ այն մարդը, {որ} չէր խոստովանում իւր պակասութիւնքը, չու

միջից շատ մարդիկ անպատճառ կամենում են, {որ} թագաւորէ սուտը եւ թաքնութիւնը, բայց ամ

նքը, հրապարակել նորանց այնքան, մինչեւ {որ} ազգը, տեսանելով իւր վերայի կեղտը, զզո

րո՛ղ է խօսել իւր պակասութենների վերայ, {որ} գիտակցաբար ճանաչում էր իւր արժանաւորութ

անմռունչ գանգատանք, թէ " ի՛նչ օգուտ, {որ} ունիմ բիւրաւոր գիտնական որդիք եւ այլն "

. դեռ Հայաստանը չունի գիտնական որդիք, {որ} իւր կաթով լինէր մեծացուցած։ Թո՛ղ այդ գ

աստիկ մրսելով եւ ջրային տենդ ստանալով, {որ} շատ անգամ պատճառում են Արարատի եւ Արագա

այլեւ գիտենք մեր ազգային աւանդութիւնը, {որ} Մասեաց ոտքումը կայ մի փոս՝ դժոխք անուա

քշելով, փափկացնելով եւ այլն։ Չգիտէք, {որ} իսկապէս այդ բաները այնպիսի թունաւոր տար

այդ բաները այնպիսի թունաւոր տարերք են, {որ} մտանելով դաստիարակութեան մէջ, կտրում ե

այ շատ անբարոյական մարդ: Խնդրում ենք, {որ} դուք մի փոքր աշխատութիւն յանձն առնուիք

փորձել, փորձեցէք, եւ կը գայ ժամանակ, {որ} ինքներդ կը խոստովանէք այս ճշմարտութիւնը

արոյական մարդու, եւ վա՜յ այն մարդուն, {որ} պիտոյ է ուրիշի ճշմարտութիւնը չափէր բարե

տանելի է լինում այնպիսի մարդերի համար, {որ} իւրեանց ծնած օրից նուիրել էին իւրեանց ա

ող մարդիկ վաղուց ահա փորձով իմացած են, {որ} ճշմարտութիւնը հալածւում է միշտ եւ պատճա

արեւ, ճշմարտութիւնը մի այնպիսի բան է, {որ} պատճառ է լինում մարդերի միմեանցից հեռան

ճշմարտութեան Վարդապետը, գուշակել էր, {որ} իւր քարոզութիւնքը, իւր ճշմարտութիւնը պ

Ձեր յօդուածը վերջացնում էք նորանով, {որ} ազգը վատաբանելը եւ ազգի վերայ կոծելը եւ

ած չէ եւ այլն։ Այսքան պիտոյ է իմանալ, {որ} ոչ ոք դեռեւս ճշմարտախօս հեղինակներից պա

արժան ենք համարում կանացի ողբ ու կոծը, {որ} յառաջանում են մեծ մասով յուսահատութենից

իք արդարացնել Խորենացու անձը՝ ասելով, {որ} հանգամանքը բռնի խլել էին նորա բերանից ա

փաստաբանների պաշտպանութեանը, մանաւանդ {որ} ոչինչ սուտ չկայ նորա ասածի մէջ, երկրոր

եւս գրել է Հայոց կաթողիկոսների վերայ, {որ} աբեղաների ձեռքով ոչնչացուցած է երեւում

Խնդրեմ կարդացէք Ղազար Փարպեցու նամակը, {որ} գրում է Մամիկոնեանց տիրոջ Վահանին ( տպա

ուա, 1853): Դուք կը տեսանէք այնտեղ, {որ} Հայոց աբեղայքը մինչեւ ի մահ հալածելուց

էջ: Այստեղ աւելորդ չէ խնդրել ձեզանից, {որ} յայտնէք նոյնպէս, թէ դուք ո՞ր ժամանակից

մանակից սկսանում էք ձեր տարեգրութիւնը, {որ} Խորենացուն շինել էք չորս հազար տարեկան

, մեք աւարտում ենք մեր նկատողութիւնքը, {որ} գուցէ թէ անախորժ թուին ձեզ, եւ եղբայրա

իտոյ էր այստեղ գրել այն խօսակցութիւնը, {որ} պատահել է մի շինականի եւ մի վաճառականի

աճառականը. - " Այդ շանթապահ գործիք է, {որ} հնարել է Բենիամին Ֆրանկլինը ": Շին

: Վաճ. - " Կայծակից պահպանող. ուր {որ} կայ այդ բանը, այնտեղ կայծակը չէ կարող

Այդպիսի ոչինչ բանի համա՞ր. դա ինչ է, {որ} մարդ փառաւորէ: Մեր գեղումը մի դրացի կի

'ասեմ. միայն յառաջուց պիտոյ է իմանալ, {որ} այդ կինը վայր էր քարշում կայծակը՝ մի մ

րա արարողութիւնը. ինչ մարդու կամենար, {որ} նա կայծակից զարկուէր, ստանում էր նա որ

վառուելով մինչ հասանում էր այս խօսքին, {որ} կայծակ է նշանակում, իսկոյն երկինքը մթն

դպիսի բաների: Եւ դու տեսա՞ծ ես մի օր, {որ} այդ կնոջ կամքով կայծակը մի մարդ չքացնէր

որա շրջակայ ընկերութեան մէջ։ Մի մարդ, {որ} այժմ առաքինի էր, կարո՞ղ էր դա վատթար մ

ութենից: Արտասուելի՜ բան. մարդը, {որ} կարող էր առաքինի լինել, լինում է մի վա

քներ բնական եւ բարոյական աշխարհներում, {որ} թոյլ տային այսպիսի յեղափոխութիւն:

ի յեղափոխութիւն: Առնունք մի բոյս, {որ}, դիցուք թէ, բուսանում էր Հայաստանում

՞ւմ էր արդեօք իւր բնական որակութիւնքը, {որ} ունէր կամ դեռեւս պիտոյ է ստանար՝ մնալո

անութիւնը, կարելի՞ է ուրեմն թոյլ տալ, {որ} մի բոյս՝ այստեղից այնտեղ տարածկամ այնտ

մի ծառ, առնունք, զոր օրինակ՝ փշատը, {որ} Հայաստանում տալիս է քաղցրահամ պտուղ։ Ա

այսպէս զգալի փոփոխութեան։ Նորա համար, {որ} փոխւում էին արտաքին ներգործողքը նորա վե

այդպէս: Առնունք այժմ մի կենդանի, {որ} ծնել էր, դիցուք թէ, Հարաւային Ամերիկա

ց մեք այս փոքրից եւս տեսանում ենք ահա, {որ} բնական աշխարհի օրէնքը թոյլ է տալիս անհա

պելով նորան, արդեօք տեսանելու չէի՞նք, {որ} նա եւս դարձել էր մի արիւնկզակ գող եւ աւ

րութիւնը դեռեւս կերպարանագործուած չէր, {որ} դեռեւս չունէր գիտակցութիւն, եթէ մի այդ

ատճառ, նա չէր տեսել իւր շրջապատի մէջ, {որ}, իբրեւ մի սովորական բան, գործուէին այ

ու մէջ տնկել էին առաքինութեան սերմերը, {որ} հետզհետէ աճում ու զօրանում էին։ Նորան

հայելի է, որի մէջ կը ցոլանայ այն, ինչ {որ} ցոյց կը տաս. նա միեւնոյն է իւրեան շրջա

ծ ու անտարբեր, նման են մի վարած հողի, {որ} այն կը բուսուցանէ, ինչ որ սերմանէիր:

վարած հողի, որ այն կը բուսուցանէ, ինչ {որ} սերմանէիր: Այսպիսի երեխայքը, մանաւանդ

ի երեխայքը, մանաւանդ դոցա միջից նոքա, {որ} աւելի հոգի ունէին ( энергія), երկար չ

ր աշխարհների, բոլոր արարածների վերայ, {որ} քարոզում էին նորա ամենակարողութիւնը եւ

նից. հնձւում է սերմանուածը: Մի մարդ, {որ} կամի, թէ իւր զաւակը առաքինի դառնայ, ա

նտեղի խօսք, մի անպատշաճ գործողութիւն, {որ} կատարւում էր երեխայի մօտ, նման է մի կա

ւում էր երեխայի մօտ, նման է մի կայծի, {որ}, ընկնելով մի դիւրավառ նիւթի մէջ, յառա

ն դառնալ ապագայումը այն աղջիկ թոռները, {որ} իւրեանց մեծ մօրից լսում էին հետեւեալ խօ

էիր, ինչպէս քեզ Պաշտում էին սիրողքդ, {Որ} պատմում ես այժմ մեզ: - " Աստուած ինձ

նենգում: - " Այդ ի՛նչ կարելի բան է, {Որ} անմեղ օր անցանէ. Բայց ես իմ քահանայիս

որ, սիրուն ոտք ": Տարակոյս չկայ, {որ} դպրոցների եւ համալսարանների մէջ աւանդու

ել եւ կերպարանագործել այն չարութիւնքը, {որ} վաղուց յղացած էր իւր սրտի մէջ եւ անծին

դատապարտութեան արժանի էին այն ծնողքը, {որ}, իւրեանց ձեռքումը նիւթական հնար ունենա

իւնը մի սուրբ եւ մեծ պարտականութիւն է, {որ} այլապէս պիտոյ էր կատարել, իսկ այնպէս կ

որհուրդը եւ նպատակը չէ պիտոյ այն լինի, {որ} աշխատի իւր մահից յետոյ յետ ձգել իւր ժառ

եւ աստուածադիր դաստիարակութիւնը այն է, {որ} ամենայն ծնող կրթէ իւր որդին ազգային սեպ

րկուած զաւակներից շատ փոքր պատահում է, {որ} նմանէին մեղուի թոյնը թողած եւ միմիայն մ

ծել մեզ Աստուած, մի՞թէ Քրիստոս մեռաւ, {որ} հարստութիւն եւ փառք պարգեւէ մարդկութեան

ա իւր կեանքում պիտոյ է նմանի Աստուծոյ, {որ} մահից յետոյ ժառանգէ նորա երկնային արքայ

անում վայելել այս երանութիւնը, բայց ով {որ} կամի, պիտոյ է արժանի կացուցանէ իւր մար

կանութեան մասին: Եւ ամենայն ծնող, {որ} հնար ունէր դաստիարակելու եւ լուսաւորելո

լ եւ հասուցանել ձեզ այն տպաւորութիւնը, {որ} գործել էր իմ վերայ Պ. Յովհաննիսեանի "

տեսանելով Սեւ ծովի սպիտակ փրփուրները, {որ} շատ հեռի տեղերից երեւում են ալիքների գա

վտանգաւոր դրութենից, նաւապետը նկատեց, {որ} մագնիսեան սլաքը ընդունեց ամենեւին այլ ո

տը ծանօթութիւն տուեց Սինոպի ծովապետին, {որ}, իսկոյն մի նաւ ուղարկելով հանդերձ բանա

լով գիտնական բնագէտների, ստուգուեցաւ, {որ} այդ տեղերում ծովի տակին կան շատ երկաթահ

ակին կան շատ երկաթահանք եւ մագնիսաքար, {որ} պատճառում էին այդ ազդեցութիւնը մագնիսեա

ին: " Մի պարոն, - գրում էր նա, - {որ} պարտական էր մնացած մի կառավարութեան մի

ել այդ գումարը, արդեօք ա՞յն պատճառով, {որ} այդ պարտքը հատուցանելով խանգարելու էր ի

գելք դրեցին նորա անշարժ կայքերի վերայ, {որ} բաւական մեծ գումար արժէին: Այդ Պար

նի ընթացքի պատճառով հասել է մեծ վնասի, {որ} դուրս էր բերում հետեւեալ կերպով: Նա գր

ղ էր գրաւ դնել եւ ստանալ այսքան արծաթ, {որ}, գործ դնելով վաճառականութեան մէջ, պիտ

՝ ցախ աւելով հաւաքած կողմնակից մարդիկ, {որ} արդարացնում էին նորա ոչ թէ միայն այդ ըն

ընթացքը, այլեւ բոլոր անօրէնութիւնքը, {որ} գործած էր իւր կեանքում ": Եթէ այս

յլ առասպել, որով մխիթարւում էին նոքա, {որ} չկամէին անձրեւի տեւողութիւնը, թէ կղմին

ից, կենդանի կենդանի թաղել են մի հորթ, {որ} կտրուի անձրեւը, որպէսզի հնար ստանան իւ

եմ հասկանում, միայն գրում եմ այն, ինչ {որ} կայ շինականների մէջ եւ ինչ որ նոցա կենդ

այն, ինչ որ կայ շինականների մէջ եւ ինչ {որ} նոցա կենդանի լեզուովը լսում եմ նոցանից

Ինչպէս եւ էր այդ բանը, ստոյգը այս է, {որ} անձրեւը անդադար թափւում էր, եւ ես նստա

տեսանում, բացի պատառուող պղպջակներից, {որ} լողում էին լճացած անձրեւաջրի երեսին:

լեւ իմ ողորմելի պատուհաններիս ապակիքը, {որ} ներկել էր ժամանակը ծիրանի գօտու գոյներո

ւ մէջ մի այնպիսի անախորժ զգացողութիւն, {որ} ասէիր, թէ ահա ամենայն ինչ վերջացած էր

հանիս մօտ մի տաղտկալի միայնութեան մէջ, {որ} շարունակւում էր երրորդ օրից սկսած: Յան

ւմ, եւ իմ ծանօթքը այնքան խելք ունէին, {որ} այսպիսի եղանակում ոտք դուրս չէին դնելու

դրացու տուն, կամ գուցէ ինքը դրացիս է, {որ} վերադառնում էր դէպի տուն՝ մի շատ հարկա

ղացել ճանաչել նորան: Իսկոյն հասկացայ, {որ} հիւրը մի քաղաքավարի մարդ պիտոյ է լինի,

կ չէր եկած իմ մօտ, եւ այդ էր պատճառը, {որ} ծառաս չէր ճանաչում, որովհետեւ նոր էի բ

ռաջամատոյց չխնդրէր ինքեան տալ: Երբ {որ} բաւական սրսրկել էր առանձնարանս անձրեւի

ես տանդ: - Է՛հ, քեզ ո՞վ է ասել, {որ} այսպիսի անախորժ եղանակում ոտքդ դուրս դն

, ահա ինչպէս տեսանում ես, երեք օր է, {որ} փակուել եմ տանս, որովհետեւ ոչինչ հնար

եմ... Երեք հազար մանէթ ջուրը կը դնեմ, {որ} քո Յիշատակարանդ արեւ չտեսանէ... Ինձ Բէ

մ այն անցքը կ'ընկնի Յիշատակարանիս մէջ, {որ} արժանի էր յատուկ ուշադրութեան լաւ կամ վ

ակի դաստիարակութեան վերայ։ Դու կամիս, {որ} ծիծաղեն իմ վերայ եւ ասեն դեռեւս հասարակ

ր, եթէ դու աւելորդ կարողութիւն ունիս, {որ} քո ապրուստի համար հարկաւոր չէր, եւ եթէ

քո բոլոր գերդաստանին այդ ուսումնարանը, {որ} միշտ եւ հանապազ կրելու էր քո անունը, ե

րդ մի բարի գործ կատարում է նորա համար, {որ} պարտական էր, եւ ի՞նչպէս կարելի էր այնո

սնակից չառնես այդ բարութեան մի ուրիշը, {որ} զուրկ էր նորանից։ Մի՞թէ Քրիստոսը պարտա

ական էր մարդկութեանը իւր անմեղ արիւնը, {որ} քամեց Գողգոթայի վերայ՝ մարդկութեան կեղ

եւ դաստիարակէիր ուրիշ մարդերի դստերքը, {որ}, աղքատ ծնողների զաւակ լինելով, մնալու

". մի՞թէ դատապարտուելու չէր մի մարդ, {որ}, թէեւ հոգաբարձու չէր մի այլ մարդու վեր

այ, այլ, այնուամենայնիւ, տեսանելով, {որ} մի այդպիսի մարդ մօտենում է մի անդունդի

սիրտը մեր անտէր ազգի վերայ եւ հաւատա՛, {որ} շնորհակալ կը լինիս յետոյ ինձանից մինչ կ

ձանից մինչ կը վայելես պտուղը այն ծառի, {որ} իմ խորհրդով տնկել էիր: - Քո քարոզը

յդ քո հարստութիւնը պահում ես ձեռքումդ, {որ} չարութիւնք յառաջացնես նորանով, ուրեմն

տեսակ խօսակցութիւն է: Պատճառն այն է, {որ} վաղուց ճանաչում ենք միմեանց, եւ Պ. Բէ

- Մեզ օրինակ չեն քո յիշած մարդիկը, {որ} Էֆիմերդէն բան ու գործ էին շինել իւրեանց

ո՛չ երեխայ ենք եւ ո՛չ խելացնոր պառաւ, {որ} ամօթ չլինէր հաւատալ այդպիսի բաների: Եւ

ք՝ Էֆիմերդէ չընդունողներս, այլ նոքա, {որ} ընդունում են, ինքեանք իւրեանց տգիտութե

երդէ ասած բանը Սուրբ գի՞րք է, ի՞նչ է, {որ} եթէ մի մարդ չհաւատար դորան, Աստուած պի

մարդ չէր պահում Աստուծոյ պատուէրները, {որ} Աւետարանի մէջ քարոզւում են Քրիստոսի բեր

վերայ։ Մի մարդ կը գտանե՞ս հրէաներից, {որ} չունենայ իւր տանը Հին Կտակարանը, կամ մ

նը Հին Կտակարանը, կամ մի մօհամեդական, {որ} չունենայ Կուրանը։ Ինչո՞ւ համար. նորա

յ Կուրանը։ Ինչո՞ւ համար. նորա համար, {որ} նոցա կրօնի աղբիւրքը գտանւում են այդ գրք

է մեր թերահաւատութիւնը, արդեօք ա՞յն, {որ}, ճիշդ ընդունելով Սուրբ գիրքը, չէինք ը

յիմարաբանութիւնք, եւ ա՞յդ էր պատճառը, {որ} ձեր պէս խելօքների բերանով անուանւում էի

արծում ես, թէ երեխայի հե՞տ ես խօսում, {որ} հարցանում ես, թէ ի՞նչ ասել է Լօթեռ կամ

ու, գլուխս ցաւում է: Դու խնդրում ես, {որ} ես Էֆիմերդէ բանամ քո համար եւ այդ պատճա

էի ճաշից յետոյ, բայց, երկիւղ կրելով, {որ} մի՛գուցէ անձրեւային եղանակի խոնաւութենի

քունս տարաւ: Տեսանում եմ երազիս մէջ, {որ} աշխարհի ժամանակը յետ է գնացել քանի հազա

Այո՛: - Ես պատահեցայ ի չարագործի, {որ} վերատեսուչ էր Հնդկական Բրամինների, որ

որ վերատեսուչ էր Հնդկական Բրամինների, {որ} անարգում էր հրապարակով քո դուստրը, որ

որ անարգում էր հրապարակով քո դուստրը, {որ} մահու չափ հալածում էր ինձ: Ես գործ դրե

ինձ: Ես գործ դրեցի այն բոլոր շնորհքը, {որ}, քո ուղեղից ծնանելով, ստացել էի, բայ

ծնանելով, ստացել էի, բայց երբ տեսայ, {որ} կամակոր է դարձեալ եւ կամի իմ հետ պատերա

սեւագլուխ եւ սեւադէմ չարագործի մասին, {որ} միշտ զոհ էր բերում Աստղկին եւ բուրվառ է

րգութեանը եւ խլելով այն բոլոր շանթերը, {որ} Կիկլոպները պատրաստել էին մի ամբողջ ամսի

րանքով, շանթերդ պահել էի վահանիս տակ, {որ} անտեսանելի էր նորան, եւ դարձեալ լսելով

իւնքը՝ արձակեցի, Հա՛յր, քո շանթերը, {որ} այժմ նորա փորի մէջ պատճառում են այնպիսի

արծիք կար այդ մարդու եւ երեխայի վերայ, {որ} դոքա ունենային մի հայր որդիական առնչութ

Երկար ժամանակ մնաց այնտեղ մի մեհենում, {որ} ոչ շատ հեռի մի կատաղի գետից, գտանւում

ձաւ իմ ազդեցութեամբ: Գրել էի նոյնպէս, {որ} նա ստանալու էր ձեր շանթերը Աթենասի ձեռք

ացած. կայծակը ջարդել էր այն մեծ գոմը, {որ} մեծ հայրս շինել էր անտառի մօտ՝ լճի առա

ց խելքս բանի չհասաւ: Էֆիմերդէ չունէի, {որ} նայէի: Օրացոյց ունէի, բայց երազի մասի

իւնը: Միայն այսքան կարող եմ ասել քեզ, {որ} երազ ասացեալը հաւատալու բան չէ։ Դու,

կարօտել այնուհետեւ Հիպոկրատի շանթերին, {որ} փարատէին նորա ցաւը: Այսպիսի բաներ

է ինձ. արդեօք կը տա՞յ Աստուած մի օր, {որ} ես իմ սիրական ազգը տեսանէի նանրահաւատու

էս ազատուած: * * * Նոյն օրին, երբ {որ} պատահել էր իմ եւ Պ. Բէգզադէի հետ այստե

վ ուղարկեց իմ մօտ մի ոտանաւորի պատճէն, {որ} առանց ստորագրութեան ստացել էր Թիֆլիզից

է, ամենայն օր նայում է Յիշատակարանիս, {որ} մի անպատշաճ բան չգրեմ: Թէպէտ այդ ոտանա

, նորա հիմքը ճշմարտութիւն էր: Ափսո՛ս, {որ} չգիտեմ այդ ոտանաւորի հեղինակը։ Եթէ այդ

ար ինձ, ես նորան կ'ուղարկէի մի նամակ, {որ} հօրեղբօրիցս ծածուկ շարադրել էի եւ շատ հ

ածուկ շարադրել էի եւ շատ հաւատացած եմ, {որ} կ'ուրախանար այդ նամակի վերայ: Ե.

Ն հրովարտակի պատճէնը, այն հրովարտակի, {որ} տրուած է 1779 թուականի Նոյեմբերի 14-ին

ետրոս Մարկոսեան արքիմանդրիտի անունով, {որ} առաջնորդում էր Ղրիմեցի Հայերին, երբ սո

տեն այդ հրովարտակը, ուստի կարծում եմ, {որ} կը ցանկանային կարդալ որպէս բնագրի հաւատ

գմանութեամբ հանդերձ, եւ հաւատացած եմ, {որ} մեր ազգը Նախիջեւանու մէջ, որին այս րոպ

լոր իրաւունքը եւ առանձնաշնորհութիւնքը, {որ} ՄԵՐ համօրէն հպատակքը ՄԵԶԱՆԻՑ եւ ՄԵՐ Նախ

Ղրիմից ՄԵՐ ծախքով այն ձեր բոլոր գոյքը, {որ} միայն փոխադրելի էր, որ եւ ՄԵԶԱՆԻՑ սահմ

ր բոլոր գոյքը, որ միայն փոխադրելի էր, {որ} եւ ՄԵԶԱՆԻՑ սահմանեալ արծաթագլխովը արդէն

որդ մասը Դօն գետի, այն բաժնից, ինչքան {որ} այն գետի սահմանից ընկնում էր այդ հողաբա

էր հողը եւ Ազովեան ամրոցի սահմանումը, {որ} ձեր շէնքերի հանդէպ կային ձկնորսութեան տ

ցեղէն սերմեր, անասուն եւ ամենայն բան, {որ} հարկաւոր էր տնտեսութեան համար եւ որ պար

ն, որ հարկաւոր էր տնտեսութեան համար եւ {որ} պարտական էին դարձուցանել գանձատանը տասն

մարաններ, գործարաններ եւ ամենայն բան, {որ} ցանկալի էր նոցա, իւրեանց ծախքով, ամեն

երի համար, բացի այն դիպուածներից, երբ {որ} զօրքերի գունդեր անցանելու էին ձեր բնակո

ենք ձեզ մշտնջենաւոր ժամանակով, բացի ով {որ} ինքը կամք ունէր մտանել ՄԵՐ ծառայութեան

միայնակ իշխանութեան Հայոց Պատրիարգին, {որ} գտանւում է Արարատեան Պատրիարգական վանքո

իարգական վանքումը: Հինգերորդ. Երբ {որ} դուք արդէն բնակութիւններ էիք հաստատել մ

վիճակով ընտրուած ձեզանից մեծաւորներով, {որ} պիտոյ է վայելէին արժանաւորութիւն եւ թոշ

ու են առանձին մեծաւորներ Ռուսաց ազգից, {որ}, չխառնուելով այս գաղթականների դատաստան

ոցա պաշտպանքը եւ հովանաւորքը: Բայց երբ {որ} այս կամ այն անձը մտած էր իւրեանց ընտրած

վ եւ ժառանգաբար այն ամենայն իրաւունքը, {որ} ՄԵՐ ընդհանուր կարգադրութենների հիման վե

ուած են այլ Բարձրագոյն հրովարտակներով, {որ}, պատշաճ համարելով, արձանագրեցի Յիշատա

դ հաւատարմութիւնը եւ ջերմեռանդութիւնը, {որ} սեպհականուած էին այդ հասարակութեան եւ մ

քաղաքագլխի եւ Հայ դատաւորների ձեռքում, {որ} վիճակով ընտրւում են հասարակութեան կամեց

մի բաւական բարձր սարի վերայ, ափսո՛ս, {որ} քաղաքի շինուածքը չեն սկսանում իսկոյն գե

անց հեռանալ այդտեղից: Պիտոյ է կարծել, {որ} անհիմն է այդ պատճառը, որովհետեւ քաղաքի

ից, սորա չորս կողմով, ցոյց են տալիս, {որ} քաղաքի հիմնարկութիւնը եղած է առանց ուշա

առանց ուշադիր լինելու այն օգուտներին, {որ} յառաջանալու էին գետի մօտաւորութենից: Ի

ւրոպական ճարտարապետութեամբ, մանաւանդ, {որ} գտանւում էին քաղաքի կենտրոնում, համարե

րը քարից ու աղիւսից շինած: Եկեղեցիքը, {որ} վեց հատ են թուով, հոյակապ եւ ամենեւին

ոյակապ տաճարներ: Մի ցաւալի բան է, {որ} ոչ մի հոյակապ շինուածք չկայ այդ քաղաքի

հոյակապ շինուածք չկայ այդ քաղաքի մէջ, {որ} պատկանէր հասարակութեան եւ շինուած լինէր

նի խանութներ՝ հին ժամանակներից շինած, {որ} վարձու է տալիս, եւ որոնք, բոլորովին ծ

րմարաւոր նաւահանգիստ։ Մի քանի տարի է, {որ} քանի մի հարուստ մարդիկ, շինելով այնտեղ

վ, յառաջացուցին զանազան նաւահանգիստք, {որ} մի գծի վերայ լինելով, այլեւ միմեանց մօ

որ. չկան նորա մէջ այն անմաքրութիւնքը, {որ} երեւում են մօտակայ քաղաքների մէջ, որպի

ը: Ջուրը նոյնպէս քաղցրահամ եւ մաքուր, {որ} հոսում է մի ապառաժից, ոչ շատ հեռի գետի

լեւ շատ սակաւ կը գտանուի այնպիսի տուն, {որ} մի երկու ծառ ունենար իւր բակում: Թէեւ

ւն էր Տագանրօգի մէջ: Եւ պիտոյ է ասել, {որ} այս ճանապարհով շատ շուտով յառաջ կը գնար

նորա շրջակայքը չունին մի առանձին բերք, {որ} յատկապէս նորան պատկանէին: Նոր ժամանակն

ադէմ է։ Այլեւ կարելի է յիշատակել այն, {որ} ամենայն տարի աշնան ժամանակ մորթւում են

ում է սահմանից դուրս: Շատ ժամանակ չէ, {որ} մի ֆրանսիական ընկերութիւն ոտք է հաստատե

ջ գտանւում է միայն մի հատ պապական Հայ, {որ} հանգուցեալ ՆԵՐՍԷՍ Կաթողիկոսը 1845 թուակ

եւ նորընծայ քահանաների վերայ վարժապետ, {որ} Բարձր Սրբազան ՄԱՏԹԷՈՍ վիճակաւոր Արքեպիս

սին գործածական կերակուրքը են խմորեղէն, {որ}, մեծապէս զօրացնելով զօլօտուխա ասացեալ

էն մեծ յաջողութեամբ ձեռնտու են լինում, {որ} բարակացաւական բլրակները բաժանուէին արիւ

ող այնքան շատ զայրանալ։ Բայց արի տես, {որ} մի տգէտ ռամիկ կա՛մ յիմարութեամբ, կա՛մ

նդին այնպիսի դեղեր եւ այնպիսի չափերով, {որ} առողջ մարդը եւս մեծապէս վտանգուելու էր

ղ, ոմանք՝ դեքոքտ խմեցնող, եւ ոմանք, {որ} մի բաւական պաշտօնական բան է իւրեանց կար

արդու արիւնով։ Այդպիսի փոսեր շատ կան, {որ} նոյնպէս դատարկ չէին մնում մարդկային արի

ւմ մարդկային արիւնից: Ճշմարիտ, Մայիսը {որ} եկաւ, արդէն մի հարկաւորութիւն է ճանաչւ

հնար: Եւ մի մարդ՝ առողջ, թէ հիւանդ, {որ} գնացել էր վարսավիրայի մօտ՝ խորհուրդ հա

լ. նորա հոգը չէ, նա ամենեւին տգէտ է, {որ} արիւնը, առանց դորան եւս ջրացած լինելով

rvosa): Ո՛վ կարող է երաշխաւոր լինել, {որ} մի փոքր սուլեմա եւս տալու չէր առաւել շո

ուխ բերել, իսկ այլ մարդերից պահանջել, {որ} ամենայն բան կատարուէր իսկոյն, որպէս մի

ործողութիւն. նոքա անհաւան են նոյնպէս, {որ} բժշկի տուած դեղերը հիւանդի առողջ մերձաւ

յլն, եւ այլն, կամ երբեմն նկատում են, {որ} մի սեւ շիշի միջից լցուած սպիտակ ջուրը ծ

ին չայրուիլ ": Չկամի ամենեւին մտածել, {որ} այդ ողորմած հոգու փորը եւ աղիքը արծաթ չ

րը եւ աղիքը արծաթ չէին, չկամի փորձել, {որ} փայտեայ դգալի մէջ տեսանելու չէր այդ գու

Ֆրանց Իւանովիչ Գեռռեւինը: Ի՛նչ օգուտ, {որ} չէ ճանաչում ժողովուրդը նորա յարգը, ի՛ն

ւմ ժողովուրդը նորա յարգը, ի՛նչ օգուտ, {որ} չգիտէ ժողովուրդը, թէ խնայելով պիտոյ էր

ար էր կազմուածքին ընդհանրապէս, չգիտէ, {որ} մի ցորենակշիռ աւելորդ դեղը խլում է կազմ

կերպով այդքան յառաջ: Պիտոյ էր իմանալ, {որ} ամենայն ցաւի բժշկութեան մէջ, բնութիւնը

տ, վեր է առել նոցա շատ սովորութիւնքը, {որ} մինչեւ այսօր եւս պաշտում է որպէս բուն ա

ային սովորութիւնք: Բնակիչների զգեստը, {որ} սկզբումը բոլորովին համաձայն էր Թաթարի ձ

ւ ամենալաւը այս սովորութեններից է այն, {որ} օրիորդքը ծածկում են իւրեանց գլխին բարխա

սի փունջ կախած մի կողմից ֆէս. ափսո՛ս, {որ} այդ բանը վերջացնում են օրըստօրէ: Հոգով

ւմ են օրըստօրէ: Հոգով չափ ցանկալի էր, {որ} այդ գեղեցիկ սովորութիւնը այնքան երկար մ

թէեւ չունի մի քանի բառեր եւ մասնիկներ, {որ} գործածութեան մէջ էին Տաճկաստանի մէջ: Ն

Թուրքի եւ Թաթարի բառեր ու ոճեր. այնպէս {որ}, այդ լեզուքը չիմացողը կը դժուարանայ հա

նը փոխանակում են Ռուսի բառերով այնպէս, {որ} ներկայ ժամանակումս Նախիջեւանցին խօսում

րտասուելի բան, այն երիտասարդ մարդիկը, {որ} յարակցութիւն ունէին Ռուսերի հետ, ամենա

առը մինչեւ այն աստիճան այլանդակուած է, {որ} ոչինչ ազնիւ մտածութիւնք չէ կարելի դորան

ութեան առարկայ: Դեռեւս չգիտեն մտածել, {որ} մի ազգ բաժանւում է միւսից իւր լեզուով,

ւմ է միւսից իւր լեզուով, եւ լեզուն է, {որ} գլխաւորապէս պահպանում է ազգութիւնը:

երիտասարդք ամբողջ ամիսներ սպասում են, {որ} Խդրելեզը գայ, որպէսզի կարողանան հարսն

է այդտեղ երբեմն ուսումնարան եւ տպարան, {որ} կառավարուել են բաւական երկար ժամանակ մի

ար ժամանակ մի Թադէոս վարդապետի ձեռքով, {որ} անուն էր ստացել Քիթաբէութան ( գիրք կուլ

ր յիշատակարան. միայն այսքան յայտնի է, {որ} աշակերտներից ոչ մինը մի բան ուսած չեն ա

աշակերտներից: Տպարանը պիտոյ է մտածել, {որ} բաւական օրինաւոր բան եղած լինի, որովհե

ւ մինչեւ այսօր եւս կան մի քանի գրեանք, {որ} բաւական մաքուր դուրս են եկած այդ տպարան

այդ սարի ոտքում մի տափարակ տեղի վերայ, {որ} բաժանւում է սարից վանքի աղբիւրի առատ վտ

ահում են այդտեղ տասն, քսան գերդաստան, {որ} գնում են ծառերի տակին կանաչ արօտի վերայ

կամ խորոված ուտելու համար: Վանքի սարից {որ} ցած ես գնում դէպի աջ, վանքից կէս վերստ

ակաս, հանդիպում ես մի փոքրիկ աղբիւրի, {որ} ժողովրդից անուանւում է Սաղլըգ-սու ( առո

տացել է առողջարար անունը այն պատճառով, {որ} տեսած էին նորա վերայ լոյս իջանելը. շատ

նըստինքեան կարող է պատճառել այն լոյսը, {որ} յայտնի է անունովս՝ Ճախնային գազ կամ Գե

ախնային գազ կամ Գերեզմանական մոլահուր, {որ} շատ անգամ երեւում է եւ նոր թաղած մեռելն

ակը, եթէ քամին չէր ցրւում, այն գազը, {որ} բաժանուելով մեռած մարմնից, նստում էր գ

ունելի մերձակայ քաղաքների բնակիչներին, {որ} օտարազգի են եւ որ գնողք պիտի լինէին այդ

ղաքների բնակիչներին, որ օտարազգի են եւ {որ} գնողք պիտի լինէին այդ արհեստաւորների աշ

էին ցորեան, ունդեղէնք այն նաւերի մէջ, {որ} մօտենում էին Նախիջեւանին: Այս եւս հարկ

արկաւոր է առանց յիշատակութեան չթողուլ, {որ} օրական մշակութիւնը երեւում է միայն այր

ն մէջ որպէս աղախին, եւ այս է պատճառը, {որ} Նախիջեւանի մէջ ամենայն տեսակ ծառայութիւ

աղախինների ձեռքով: Ի՛նչպէս կարելի է, {որ} Հայ կինը, թէեւ հաց չունէր ուտելու, գն

ռական ընկերութեններին եւ հաշուատներին, {որ} գտանւում են Նախիջեւանից կէս ժամ հեռաւոր

մբ՝ Ռոստով քաղաքի մէջ: Պիտոյ է ասել, {որ} Նախիջեւանը՝ իւր աշխարհագրական դրութեամ

ու էր, անշուշտ: Եւ միմիայն հացը չէր, {որ} գնում էր Եւրոպա, այլեւ երկաթ, իւղ եւ

ասացեալը, ամենեւին եւրոպական կերպով, {որ} աւելի ճիշդ խօսելով, պիտոյ էր ոսկու հան

կամ 30 կոպ. արծաթ: Բայց չկան մարդիկ, {որ}, ընկերութիւն կազմելով, բանային մի օրի

լով այդ սահմանին: Ւ՛նչ է պատճառը, {որ} չկայ այս բաներից ոչ մինը, ի՛նչ է պատճա

այս բաներից ոչ մինը, ի՛նչ է պատճառը, {որ} ժողովուրդը՝ միմեանցից բաժանուած, պառա

ւմ է անմիաբանութիւնը եւ այն պատերազմը, {որ} լոյսը եւ ճշմարտութիւնը պիտոյ է ունենայի

եթէ ոչ շատ, գոնէ մի քանի ընտիր որդիք, {որ} վաղուց, ահա, ազատուած լինելով ասիական

րութիւնը: Պարզ երեւում է ահա սորանից, {որ} Նախիջեւանի այդ ընտիր որդիքը պիտի մի բար

ն կամակորութեան հետ: Յայտնի է եւ այն, {որ} ստութիւնը, ինչպէս եղած է միշտ եւ կայ ա

ախութիւն է գալիս իմ վերայ՝ տեսանելով, {որ} ճշմարտութիւնը ու ազգասիրութիւնը եւ Նախի

ի ամբարտաւանութեան եղջիւրը: Փոյթ չէ՛, {որ} այս րոպէիս վատամարդիկ են դարձած այդ նահ

երը խաժամուժ ամբոխի աչքում։ Փոյթ չէ՛, {որ} մի տեսաբանական խաբէութեամբ ( оптическим

այ մարդկութեան պատմութեան մէջ ժամանակ, {որ} ճշմարտութեան պաշտօնեայքը հանդիպած չլինէ

ան վերայ, չէ պիտոյ ամենեւին զարմանալ, {որ} միեւնոյն բանը կրկնւում է եւ այսօր, բայ

կրկնւում է եւ այսօր, բայց այն մարդը, {որ} անուանում էր իւրեան քրիստոնեայ, պարտակ

իստոսի ճշմարտութեանը, եւ նա՛ է մարդը, {որ}, արհամարհելով ամենայն ունայնութիւն, կ

նաեւ Ասիացիք, այն խօսքը ընդունում են, {որ} դուրս էր գալիս բարեկամի կամ համախոհի բե

արեկամի կամ համախոհի բերանից: Մի Հայ, {որ} չէր սիրում ինձ, իմ անձնաւորութիւնը, չ

ել է մեր ազգի տունը։ Դա այն մրրիկն է, {որ} ցրուել է Հայոց ազգը աշխարհի չորս կողմը

մէջ: Միայն մի այդպիսի ուսումնարանն է, {որ} կարող էր հաշտեցնել երկու հակառակող բաժի

ժինները՝ ճշմարտութիւն քարոզելով նոցա, {որ} նուիրելով իւրեանց անձը ստութեան եւ խաւա

Այդ ուսումնարանի չլինելն է պատճառը, {որ} Նախիջեւանի մէջ ( ինչպէս նաեւ ուրիշ տեղե

ամբ ոգեւորեալ մի ուսումնարան: Քանի {որ} այդ քաղաքի պատուելի եւ մեր սիրական հասա

ւ հոգեւոր մարդերի գործակցութիւնը, քանի {որ} կանգնեցնելու չէ մի այդպիսի աշտանակ լուս

ի այդպիսի աշտանակ լուսաւորութեան, քանի {որ} դոցա երեխայքը, իւրեանց անունները հազիւ

ելով, պիտի գան ու գնան աշխարհից, քանի {որ} եւրոպական մեծավայել հոգեւոր սեղանը պատր

եւանի դրութիւնը կը մնայ այնպէս, ինչպէս {որ} կայ: Բայց եթէ ճիշդ խօսենք, այդպէս եւս

ա գտանւում է անդադար շարժողութեան մէջ, {որ} է նորա կեանքը. աշխարհի երեսին երկու բա

երի վերայ հարկաւորաբար պիտոյ է մտածել, {որ} եթէ Նախիջեւանը հոգաբարձու չլինի յառաջ գ

անան այնուհետեւ մեր բարի բարի յոյսերը, {որ} ունէինք այդ քաղաքից: Իհարկէ, լսել

է քաղաքի գանձարանը չունի այնքան արծաթ, {որ} կարողանար դիմանալ այդ ծախքին: Գիտեմ եւ

Քաղաքը եօթանասուն եւ հինգ տարի է, {որ} կայ։ Դիցուք, առաջին քսան եւ հինգ տարո

ն տրուած միմիայն Մարկոսին, Կիրակոսին, {որ} ուրիշները չկարողանային մասնակից լինել։

յին գանձանակը ձգելուց: Տարակոյս չկայ, {որ} հարուստ մարդը հարիւր արծաթ եւս կը համաձ

ր լուծը յանձն առնուլ: Ի՛նչ է պատճառը, {որ} Կոստանդնուպօլսի մէջ եւ այն մարդիկը, որ

որ Կոստանդնուպօլսի մէջ եւ այն մարդիկը, {որ} Վանայ կողմերից եկած էին բեռնակրութիւն ա

ամար տարին հինգ տասն մանէթ՝ չնայելով, {որ} միւս կողմից Խատտի-Հիւմայունի դուրս գալո

րութիւնը եւ վերջապէս զաւակասիրութիւնը ( {որ} ամենայն անասունք եւս ունին), որ, իւր

ւնը ( որ ամենայն անասունք եւս ունին), {որ}, իւր քաղաքի մէջ նստած, վայելելով ամեն

Նախիջեւանի մասին, մանաւանդ տեսանելով, {որ} լուսաւորութեան սէրը օրըստօրէ արմատ արձա

: Ի՛նչ պիտոյ է առնել, պիտոյ է յուսալ, {որ} այդ սակաւքը շատանան, միայն հարկաւոր էր

ործի հիմնարկութիւն, շինել մի առարկայ, {որ} մօտ լինէր ժողովրդի հոգուն եւ սրտին, այ

խնայելու իւր օգնութիւնը: Այն արծաթը, {որ} մի Հայ մարդ պիտի ներս բերէ ազգային գանձ

: Բայց... Ափսո՛ս եւ հազար ափսո՛ս, {որ} այս ասածներս մնալու են Յիշատակարանիս մէ

գտանելու ընդհանուրի սրտի մէջ։ Ափսո՛ս, {որ} սրտիս ցաւը եւ կսկիծը, պատճառուած իմ սի

գով, ուրախադէմ կը հանդիպէի հրեշտակին, {որ} գալու էր ինձ՝ իմ Արարչի ատեանը տանելու

յն են: Ամենայն ողջամիտ Հայի յայտնի է, {որ} կամին ներկել խաժամուժ ամբոխի աչքը, թէ

ց ուսումնարանի եւ ազգասիրութեան վերայ, {որ} ոչինչ չհասկացայ, փառաւորի նա, իհարկէ

յդպիսի սուտ ազգասէրներից եւ այնպիսիքը, {որ} իւրեանց լեզուի քերականութիւնը անգամ չգի

ց լեզուի քերականութիւնը անգամ չգիտէին, {որ} ծնած էին միմիայն խաբեբայութեան համար,

նարանի շէմքի վերայ: Այն ուսումնարանը, {որ} կարող էր լուսաւորութեան աւազան դառնալ մ

օսում, ի՛նչ քարոզներ է տալիս, չգիտէ, {որ} մեր ականջը ընդունակ է լսելու միայն ոսկո

այն ոսկու եւ արծաթի ձայն, չէ իմանում, {որ} մեր համար նա է օրինաւոր ազգասէրը, որ,

, որ մեր համար նա է օրինաւոր ազգասէրը, {որ}, առանց մեզանից արծաթ խնդրելու, բացում

, մեր նախնական աւանդութիւնքը։ Չգիտէ, {որ} մեր համար միեւնոյն է ուսումնարանի լինել

ւրախ ենք եւ շատ շնորհակալ այն մարդուց, {որ} այդպիսի մեծ եւ երեւելի հոգաբարձութիւն է

մէջ, որովհետեւ ափսոսում եմ ժամանակիս, {որ} պիտի կորուսանէի, ափսոսում եմ ընթերցողն

սոսում եմ ընթերցողներիս ուշադրութիւնը, {որ} զուր տեղը պիտի լարէին: Մինչեւ այժմ սու

ջ տիրած է մի ուղղութիւն. ամենայն բան, {որ} վերաբերում էր ազգին, համարել գովելի եւ

օգուտը ճանաչելու պիտի բամբասէ մի մարդ, {որ} ազգի համար ճշմարտութիւն էր քարոզում եւ

մ են վաւերական եւ ուշադրութեան արժանի, {որ} հետեւանք էին գիտակցութեան եւ ուղղախոհու

մինչեւ անգամ սորա վերայ մտածելուց եւս, {որ} աւելի հեշտութեամբ եւ յաջողութեամբ կարող

այսպիսի ուղղութեան շարժառիթը, ի՞նչ է, {որ} այդպէս հաստատ պահում է դոցա իւրեանց կամ

լակները։ Ի՛նչ փոյթ, միանգամ ասացինք, {որ} յիմարի դատաստանը անվաւեր է, իսկ թէ այդ

մէջ եւ խաբեբայութիւն, տարակոյս չկայ, {որ} այդպիսիների խօսքը, կարծիքը, ցնորաբանո

, ուրեմն պատասխանենք այդ հարցմունքին, {որ} շատ մարդ մեր ազգից կարող էր առաջարկել ի

էր առաջարկել ինձ: Այն շարժառիթը, {որ} ստիպում է սուտ ազգասէրներին, նուիրելով

ւնները քանի անգամ կրկնեցի, լաւ գիտեն, {որ} ազգը աւելի շուտով կը ստանայ մի գիրք, մ

շուտով կը ստանայ մի գիրք, մի լրագիր, {որ} գովում էր նորան. փոյթ չէ, որ այդ սուտ

լրագիր, որ գովում էր նորան. փոյթ չէ, {որ} այդ սուտ, խարդախ եւ երեխայական գովասան

սանութիւնը մահադեղ էր ազգին, փոյթ չէ, {որ} նա, լսելով այդպիսի գովասանութիւնք, հա

ն թերութիւնքը որպէս դատապարտելի բաներ, {որ} մինչեւ այժմ սուտ ազգասէրքը եւ միւսքը դո

ին ազգի կողմից, այլեւ դատապարտուելու, {որ} հրապարակում այրուէին դահճի ձեռքով, որպ

րգարէս, եւ կարօտ չենք այն պարոններին, {որ} ամենայն րոպէ ծակում են մեր սիրտը... Այ

ներկայ դրութիւնը. այն սարսափելի խոցը, {որ}, դարերով ճարակելով մեր ազգի հոգին եւ մ

արգը, այո՛, եւ Նախախնամութեան կամքը, {որ} ընտրեալքը երեւին: Ճշմարիտ եւ ստոյ

կեանքը: Եւ որպէս յարգի է այն հայելին, {որ} ճիշդ ցոլացնում էր իւր առաջեւ դրած առարկ

ցոլացնում ստուգապէս այն բանի պատկերը, {որ} ցոյց էիր տուել, այսպէս եւ մատենագրութի

պարծանք դոցա: Եւ մատենագրութիւնը, {որ}, հարազատ մնալով ազգի կեանքին, յառաջ է

էջ են այժմ սուտ ազգասէրքը՝ տեսանելով, {որ} բուն ազգային հարազատ մատենագրութիւնը յա

րութիւնը յառաջ է շարժւում, տեսանելով, {որ} նորա անխոնջ գործակատարքը, արհամարհելով

ւթեանը խորտակելու գլուխը խաւար վիշապի, {որ} դարերով ծծել է մեր խղճալի ազգի արիւնը,

, փա՛ռք Աստուծոյ, գտանուեցան մարդիկ, {որ} սիրեցին ճշմարտութիւնը եւ ընդունեցին նոր

կամ բանը չուղարկեցին այնպիսի մարդերի, {որ} ամենեւին խնդրած չէին՝ ճիշդ պահելով մեր

ացին այն ծանր եւ անպատիւ աշխատութենից, {որ} օբսկուրանտների լրագիրը յանձնառու լինելո

էր՝ լրագիր ուղարկել զանազան մարդերի, {որ} խնդրած չէին, եւ մի քանի ամսից յետոյ հր

կանալի ", բայց ամենայն մարդ հասկացաւ, {որ} ընդունակութիւն եւ գործարան ունէր հասկան

ւ, եւ այդ չարախօսութիւնը արգել չեղաւ, {որ} մի քանի պարոններ իւրեանց լեզուն մաքրէին

են տեսանում, բայց շօշափելով հասկացան, {որ} ճշմարտութեան քարոզիչքը չեն մոռացել Կեսա

մոռացել Կեսարի խօսքը՝ age quod agis, {որ} դադարելու չեն ներգործելուց, մինչեւ որ

որ դադարելու չեն ներգործելուց, մինչեւ {որ} բարձրանայ հայկական մռայլոտ հորիզոնի վեր

նեղացնելու են ձեր աչքի լայնացած բբերը, {որ}, զուր տեղը բանալով մեծ մակերեւոյթ, աշ

ինչ պիտոյ է առնել, բնութեան կանոնն է, {որ} զաւակները թաղեն իւրեանց ծնողքը: Սո

ս բերել Յիշատակարանիս մէջ այն գրեանքը, {որ} տպուեցան եւ որ տպւում են ժողովրդական ըն

արանիս մէջ այն գրեանքը, որ տպուեցան եւ {որ} տպւում են ժողովրդական ընտիր լեզուով.

այսպէս յայտնում եմ, ահա, հրապարակով, {որ} ճշմարտութեան քարոզիչքը գործելու են անդա

ղեցէք եւ փրփրացէք, եւ ձեր պարսաւները, {որ} գրում էք, որքան առանց լոգիկայի գրէք,

ասնենք մեր հոգով չափ ցանկալի նպատակին, {որ} է կանգնեցնել այդ նուիրական աւերակների մ

շտ, բայց չկայ այն ախորժ բերկրութիւնը, {որ} զգում է մարդ ամառնային ժամանակ։ Ծառերը

ութիւնը. այն կանաչ ու թարմ տերեւները, {որ} մի երկու ամիս յառաջ քաղցր հովանի էին մե

մերկ տղայքը որոնում են նոցա մէջ կաղին, {որ} դեռեւս ընկած չէին հաւաքողի ձեռքը: Աշու

յելով բնութեան վերայ եւ տեսանելով, երբ {որ} սա փոքր առ փոքր հետ էր քարշում իւր կենս

ն էր ցօղում երկնքից: Պիտի իմանալ, {որ} իմ կեանքը մի հիւսիսային գիւղի մէջ շատ մ

իմ բարեկամներից նամակ եւ ծանօթութիւնք, {որ}, զբաղեցնելով ինձ, կարող էին ցրուել իմ

րութեան ամպերը: Բայց այս եւս կայ, {որ} ես միայնակ չեմ վայելում իմ կեանքը, բաց

մ, իսկոյն ձգում եմ Յիշատակարանիս մէջ, {որ} ուրիշները եւս կարդան եւ տեղեկանան դորան

ա եւ իմ լռութեան պատճառը: Յոյս ունիմ, {որ} այսուհետեւ կենդանանայ մեր նամակակցութիւ

վերայ ընդդէմ իմ առաջին նկատողութեանը, {որ}, ուղարկելով քեզ, խնդրում եմ հասուցանե

նձ, այնքան սիրել եմ Պ. Իսահակեանցին, {որ} երեկի առաւօտ իմ բոլոր ժամանակը շոգենաւի

անունով հաստափոր եւ զուարճախօս բժիշկը, {որ} 12 շիշ գարեջուր էր խմում օրը, որ անցեա

շկը, որ 12 շիշ գարեջուր էր խմում օրը, {որ} անցեալ տարի տեսանք Մարիենբադումը, անցե

մեր սրտի ազգականը: Նա պատմեց ինձ, {որ} Մարիենբադի քո տանուտիրոջ Սոֆիա դուստրը

արիենբադի քո տանուտիրոջ Սոֆիա դուստրը, {որ}, ֆօրտօպիանօն այնպէս քաղցր ածելով, Տրո

անել եւ Էջմիածինը, եւ խնդրեց ինձանից, {որ} ես ուղեկից լինիմ նորան այս ճանապարհորդո

նալի բան. այնպիսի ժամանակի ենք հասել, {որ} բարի խորհուրդը եւս, որ տալիս էինք մի մ

ակի ենք հասել, որ բարի խորհուրդը եւս, {որ} տալիս էինք մի մարդու, ամենեւին դէպի չա

սիրութեան " մակագրով յօդուածի վերայ ", {որ} տպած էր " Մեղուի " 14 համարում, եւ այդ

անակ շնորհակալութիւն մատուցանելու ինձ, {որ}, յանձն առնելով կարդալ նորա գրածը " Մեղ

ականապէս բարեաւ մնայ է ասել լօգիկային, {որ} առանց դորան եւս շատ սիրելի չէ օբսկուրան

ւթիւն է տալիս " Մեղուի " հրատարակողին, {որ} նա աշխատի, եւ, եթէ կարելի է, ընդդէմ

ութիւնը. պատճառ, արդէն ամենայն մարդ, {որ} հազիւհազ թէ իմանում էր գրել, կարդալ,

թեան ասպարիզում: Երկրորդ՝ պիտի ասել, {որ} Պ. Իսահակեանցը փախչում է իմ առաջարկած

ծ ուրախութեամբ: Սոքա են իմ խնդիրները, {որ} հրատարակուեցան " Հիւսիսափայլի " հինգերո

իմութեան տունը... ցոյց տալ երկու Հայ, {որ} ազգի օգտի եւ յառաջադիմութեան մասին խորհ

2) Յայտնել այն պարոնների անուանքը, {որ}, անարգելով եւ անպատուելով Հայոց ազգը,

էին տուել նորան այնքան խօսելու, մինչեւ {որ} Մուզան Մասեաց դարեւանդիցը հարկադրուէր դ

րո՛ն ընթերցող, այսուհետեւ եթէ պատահի, {որ} ասեմ, թէ հայերը մի հոյակապ համալսարան

ոյց տալ այդ համալսարանը, իմացած եղէք, {որ} պիտի կրկնեմ Պ. Իսահակեանցի պատասխանը,

ցի սորանից, կը բողոքեմ եւս ձեր վերայ, {որ} դուք նորութիւն կամիք ներս բերել մեր ազգ

այ: Թող յայտնի լինի Պ. Իսահակեանցին, {որ} ազգը մեղադրւում է ոչ թէ եղած տունը աւազ

նորա բարեսրտութեան վերայ՝ կարծում եմ, {որ} եթէ Ֆրանսիա եւ Աւստրիա եւս գնալու լինիմ

ղի դպրոցների մինի մէջ ( տարակոյս չկայ, {որ} աշակերտի պէս) եւ գո՛նէ այնքան բան ուսա

րտի պէս) եւ գո՛նէ այնքան բան ուսանէր, {որ} նորա մտածութիւնքը մարդավայել դառնային,

գործ դնելով, այլ այն սուտ ազգասէրքը, {որ} խեղճ ողորմելի " Մեղուին " լծել են մի սա

ի մարդու առաջեւ, որովհետեւ այն մարդը, {որ} չէր խոստովանում իւր պակասութիւնքը, չու

ւ, չէ թէ արեւուն ցոյց տալու համար, թէ {որ} ազգը պակասաւոր լինելու համար անարգում ե

նելով, բայց Պ. Իսահակեանցին թուել է, {որ} ազգի վէրքերը արեւին են ցոյց տալիս: Խիռ

ելու համար, բայց դարձեալ վէրքեր չէին, {որ} չորացնում են։ Գաստռօնօմիան գործ ունի ա

օնօմիային եւս հարկաւոր չեն, մանաւանդ, {որ} բժշկական պօլիցիան սաստիկ արգելում է այդ

է այդպիսի չարագործութիւն: Ես ասել էի, {որ} Պ. Իսահակեանցի աչքումը միեւնոյն յարգ ո

րից: Եւ այդ պակասութիւնքը արժանի էին, {որ} դատապարտուէին. այդ արատները կարօտ են ս

ւ: Բայց ի՛նչ ասեմ ես այն մարդուն, {որ} չկամի հասկանալ, թէ Հայաստան բառը մի վե

րպէս մարդ եւ որպէս քրիստոնեայ մեք ենք, {որ} համարում ենք մեզ պարտական, իսկ այլ ոք

եր ազատ անձը: Եւ այս է մանաւանդ բանը, {որ} մեք մեր ազատ կամքովը, հասկանալով մարդո

աստանը՝ ասելով, թէ նա չունի այն, ինչ {որ} ստուգապէս չունի, եւ միտք չեմ ունեցել հ

ոցները, եւ թէ այդ երանելիքը չեն ասել, {որ} պարտական չէին Հայաստանին, այլ շտապել ե

ուղարկուեցան, եւ այդ հոգաբարձութիւնը, {որ} կատարեց այն ժամանակ Հայաստանը Սահակի եւ

ամ Ալեքսանդրիա ուղարկելով, կարելի՞ է, {որ} մոռանային այդ աշակերտքը եւ ասէին, թէ Հ

աշակերտքը եւ ասէին, թէ Հայաստանը չէր, {որ} դայեակ վարձեց մեր համար: Ինչպէս կա

տներ ուղարկել դէպի յունական դպրոցները, {որ} ՚ի լեզու պանծալի եւ ստոյգ յօդանալով ճեմ

մ մի առ մի նկարագրել: Ես տեսանում եմ, {որ} Պ. Իսահակեանցը ամենեւին անտեղեակ է մեր

աւորութիւնը այն թշուառ դրութեան մէջ է, {որ} ազգը աւելի շուտով կը հասկանայ Խորենացին

մանակ նոքա եւս կարող էին ասել այն, ինչ {որ} ասում ենք այժմ մեք՝ ազգի հոգաբարձութեա

ւ վերայ եւս կասկած ունինք ": Զարմանք, {որ} Պ. Իսահակեանցը խառնափնդորում է եւ չէ յ

ւնը: Ես ասել էի եւ ասում եմ այժմ եւս, {որ} մեծ կասկած եւ երկբայութիւն ունիմ մուզան

մաշուած ու տրորուած խորամանկութիւն է, {որ} գործ է դնում Պ. Իսահակեանցը՝ կամենալո

մտքից չանցած բաների մէջ, ուստի՞ գիտէ, {որ} նա չէր նկարագրելու կասկածաւոր մարդերի վ

. Իսահակեանցին: Ես հաւատացած եմ, {որ} եթէ Պ. Կ. Էմմանուէլը մի պակասութիւն տ

եսանէ իմ վերայ, այնքան ազնիւ կը լինի, {որ} նախ եւ յառաջ ինքը կը հրապարակէ նորան՝

ւթիւնքը, եթէ տեսանեմ, եւ հաւաստի եմ, {որ} շնորհակալութիւն կը ստանամ նորանից:

չգիտէ մի այնպիսի ազգային աւանդութիւն, {որ} պատմէր մեզ, թէ Մասեաց ոտքումը կայ մի փ

տ հպարտ, տգէտ եւ կամակոր որդոց համար, {որ} միտ չդնելով իւրեանց հոգեկան չքաւորութեա

սնանկութիւնը: Այդ փոսը իւր խաւարովը, {որ} թագաւորում է նորա մէջ, կարող է լաւ ապա

ծառայել օբսկուրանտների համար։ Կարծեմ, {որ} Պ. Իսահակեանցը եւս, որպէս օբսկուրանտն

Պ. Իսահակեանցը ասում է, թէ չէ ասել, {որ} Մասիսը բնակարան է Մուզաների։ Ասելը ինչ

իս, թէ " անմահ յիշատակները Մուզաների, {որ} Հայաստանը ունի իւր ծոցումը, անդադար ող

նշանակում է՝ Հայաստանի Մուզաները չեն, {որ} ողբում են, այլ նոցա անմահ յիշատակները

ետեւ բուն անմտութիւն է: Բայց արի տես, {որ} ես եւ իմ նման մարդիկ շատ, թող ասել եւ

տների թշուառ գլուխը, եւ շատ կարելի է, {որ} մեր արտասուքից մի քանի կաթիլ բաժին հասա

լինի եւ Պ. Իսահակեանցի գլխին: Ինչ {որ} վերաբերում է Պ. Իսահակեանցի Պեդագօգիայ

սահակեանցը, ասելով " երանի՛ կը լինէր, {որ} եւ իմ բաղդը յաջողէր այդ համալսարաններու

սէր ոչ ունիցիմ, եղէ ես իբրեւ զպղինձ, {որ} հնչէ, կամ իբրեւ զծնծղայս, որ ղօղանջեն

զպղինձ, որ հնչէ, կամ իբրեւ զծնծղայս, {որ} ղօղանջեն եւ այլն " եւ թէ. " Մի՛ յուսմո

նդաչիք ", կամենում է խելքիս նստեցնել, {որ} լուռ մնամ նորա անկրթութեան եւ տեսութենի

ածաբանութեան վերայ: Ո՛վ է ասել նորան, {որ}, կրթութիւն ստանալով, պիտոյ էր անպատճա

գործում են սէրը: Բայց ես, տեսանելով, {որ} Պ. Իսահակեանցը յօժարամիտ է շատ... մար

երեխայի փոխանակ, իսկ այն խոստմունքը, {որ} չէին յառաջանում գիտակցութենից, եւ Սուր

արդ, ամենեւին թարմատար նշանակութեամբ, {որ} դուրս լինէին նորա միտք հասկացնող բառերի

ս լինէին նորա միտք հասկացնող բառերից եւ {որ} չէին բացայայտում այդ մարդու նպատակը: Մ

գիտանում է, թէ որպիսի դպրոցներ կամէի, {որ} լինէին Հայաստանում, եթէ Ներսիսեան ազգա

ո՛, գիտէ՝ ինչ պատճառաւ եւ այլն: Ինչ {որ} վերաբերւում է իմ ցանկութեանը եւ դպրոցնե

ազգասիրի: Իսկ Թիֆլիզի հոգեւոր դպրոցը, {որ} յայտնի է անունովս Ներսիսեան ( պտուղ արտ

ւցանել օտարի լեզուով, հերիք պատճառ է, {որ} ամենայն Հայի սիրտ օտարանայ այդ դպրոցից

, որպէս մի խրտուիլակի վերայ: Կարծեմ, {որ} այժմ կը հասկանայ Պ. Իսահակեանցը, թէ ո

վ չեմ ցոյց տուել։ Պատճառն այն է եղել, {որ} մեր մեծատուններից մարմին չդարձողները այ

չդարձողները այնքան փոքր են եւ աննշան, {որ} չեն մտանում ընդհանուրի կարգը, իսկ միւս

ց ջատագոուած գործերը այդ մեծատունների, {որ} մեզ յայտնի չեն, այն ժամանակ միայն կ'ըն

, հասկանում եմ այդ խօսքով այն իդէայն, {որ} հասկացւում է լատինական immediate կամ Ռո

. " Սիրելի՛, այդ ինչ ճշմարտութիւն է, {որ} ձեզ համար խաղալիկ էք շինե՛լ՝ անպատուել

ելով դորա սուրբ անունը ": Զարմանք չէ, {որ} չէ ճանաչում ճշմարտութիւնը, որովհետեւ ս

սպիսի արատներից, է այն ճշմարտութիւնը, {որ} Յիսուսի Քրիստոսի արիւնով կնքուեցաւ Գողգ

ւ Գողգոթայի վերայ, այն ճշմարտութիւնը, {որ} հաճոյ չէ աշխարհին, այն ճշմարտութիւնը,

ի բանի վերայ ընկնի, կը հոսէ: Կարծեմ, {որ} բաւական որոշ նկարագրեցի խնդրած ճշմարտու

նպէս թող յայտնի լինի Պ. Իսահակեանցին, {որ} ես նորա բուն հայագէտ ասած մարդերից չեմ

ւում է ստութենից, բայց ցաւելին այս է, {որ} այդ օրինակը եւս հերիք եղած չէ Պ. Իսահա

մի տող բան տպած ու հրապարակած չունէի, {որ} Պ. Իսահակեանցի խելօքները կարողանային ի

տութեամբ յապաւել ", իսկոյն երեւում է, {որ} այդ պարոնը բնակւում է այգիների մօտ եւ ա

իմ նման մարդիկ շատ հաւատացած լինելով, {որ} չէ վերջանում չարը՝ կտրատելով միայն նոր

, աշխատում ենք արմատը կտրել այդ չարին, {որ} իսպառ չորանայ: Բայց որովհետեւ Պ. Իսահ

ի, թէ ամենայն արդարութեամբ արժա՛ն էր, {որ} Խորենացին գրէր, որովհետեւ, վերադառնալ

շարք կաթողիկոսաց անունով աշխատութիւնը, {որ} ոչնչացուցած է երեւում աբեղաների ձեռքով

ի հասկացողութեանը, թող պատմեմ այստեղ, {որ} երկու տարի սորանից յառաջ ասիական Տաճկաս

ործել էր մինչեւ անգամ տաճիկների վերայ, {որ} փաշան, Պայծառափայլ Դուռնից հրաման խնդր

ւն նշանակեց Աւետարանական Հայերի համար, {որ} չէ ենթարկւում Հայոց առաջնորդի իշխանութե

զգասիրութեան: Իմ աչքումը այն մարդիկը, {որ} պարապում էին այսպիսի գործերով, ոչ թէ մ

սիսափայլի " վերոյիշեալ երեսը եւ տեսայ, {որ} Կոմս Էմմանուէլը ոչ թէ չէ կարդացել " Մեղ

իմարութենների կարդացող չէր՝ չնայելով, {որ} Պ. Խ. գովում էր " Մեղուն " եւ նորա հր

թէ Պ. Իսահակեանցը ինչպէս է կարդացել, {որ} տեսել է այնպիսի բան եւ ուստի՞ գիտէ, որ

որ տեսել է այնպիսի բան եւ ուստի՞ գիտէ, {որ} Պ. Կոմս Էմմանուէլը բնակւում է Մոսկուայ

արիտ, երջանիկ մարդ է Պ. Իսահակեանցը, {որ} այդպիսի բարեկամութիւն ունի Մասեաց դարեւ

լ եմ: Եւ ես մի վատ սովորութիւն ունիմ, {որ} եթէ միանգամ սիրեմ, ասես միւս անգամ բաժ

դորան, ճար չկայ: Ցաւելին այս է, {որ} Պարոն Իսահակեանցը իւր շրջանառութիւնը հի

եմ եւ կօմետը ընդունել եմ մոլորակի տեղ, {որ} եթէ այս անգամ ցած գնայ հորիզոնից ու միւ

Ս ԷՄՄԱՆՈԻԷԼ, Ինձ վաղուց յայտնի է, {որ} Յիշատակարան ես գրում եւ կը ցանկանայիր ի

դորա գազանանոցի կենդանիքը շինովի էին, {որ} շատ թէ փոքր, յայտնի երեւում են առաջին

Սաստիկ խայտառակութեններից մինը այն էր, {որ} ցոյց տուեց մի թռչուն՝ Կազուարի անունով

ց ի՞նչ կազուար. մի մեծ թռչունի վերայ, {որ} ես որոշ չնկատեցի, որի մասին ոմանք արագ

թէ մանուկ կազուար է: Ինչպէս կարելի է, {որ} արագիլը կամ մօրահաւը, թէեւ ծածկուած էի

նամակներս։ Բացի սորանից, պիտի ասել, {որ} նորերումս հանդիպեցայ Պ. Բէգզադէին, որ

որ նորերումս հանդիպեցայ Պ. Բէգզադէին, {որ} նոր էր եկել մի այլ քաղաքից, բայց ինչպէ

նչ է պատահել քեզ, միգուցէ հիւանդ էիր, {որ} ենթարկուել ես այդպիսի փոփոխութեան:

նում երկնքումը: - Քեզ ո՞վ է ասել, {որ} նա երկնքումն է, նա մեզանից շատ հեռի չէ

այնպէս չէ՞: - Ինչպէ՞ս: - Ինչ {որ} 1858-ի մասին գրում է, նոյն բանը գրում

Ես այդպէս եւս սպասում էի. այն մարդը, {որ} մի բանից այրւում է, վեր է թռչում, բայ

տարին Նոր տարի է, դա մի այնպիսի օր է, {որ} ուրախացնում է ամենների սիրտը: Այդպէս չ

եւ զաւակների առաջեւ, առանց մտածելու, {որ} գալոց օրի համար չունէր հացի գին անգամ:

ին չէինք կարող հաշիւ ու համար տալ մեզ, {որ} եւ ֆոսֆորի նման, մի րոպէ, մի ակնթարթ

թիւնքը: Այս ասածներիցս երեւում է ահա, {որ} Նոր տարում եւս, ինչպէս միւս այլ հանդիս

, իրաւունք ունի ուրախանալու այն մարդը, {որ} ունէր ստուգապէս ուրախացուցիչ գործեր: Ո

ործերը անցեալ տարում. արդեօք այնպէ՞ս, {որ} հանգիստ խղճմտանքով եւ պայծառ ճակատով կա

քերս սրտերիս վերայ դրած վկայել, թէ ինչ {որ} մեր խելքը կտրում էր, թէ բարի է, կատար

Եթէ իմ մասին հարցանէք, ես կ՚ասեմ ձեզ, {որ} իմ կեանքը սկսած այն օրից, երբ յիշում ե

ղ ուրախութիւն պատճառել, բացի նորանից, {որ} եղած էր կամ լինում էր մեր տարաբաղդ ազգի

իշտը չէ կարող աւերել այն ուրախութիւնը, {որ} ուրախացել էի մի ազգային ուրախառիթ գործի

ին տխրութեան խաւարատեսիլ թանձր ամպերը, {որ} շատ անգամ նստելով ծանրանում են սրտիս վե

ողբալի եւ արտասուելի գործերի ականատես, {որ} գործուել էին մեր խնայելի ազգի մէջ: Որք

պատահել է մեզ տեսանել այնպիսի մարդիկ, {որ} անարգանք էին մարդկութեան, որ ցանկանում

մարդիկ, որ անարգանք էին մարդկութեան, {որ} ցանկանում էին հասանել հերոստրատեան պարծ

նել հերոստրատեան պարծանքի եւ յիշատակի, {որ} մտածում էին խայտառակութեան սանդուղների

բայց շատ փոքր, երեւում են այլ մարդիկ, {որ} հոգիացած Աստուծոյ շնչով եւ արձակած իւրե

իւնը: Յաւիտենակա՜ն ամօթի ժառանգ նոքա, {որ} ճնշում են անզօրի աչքերից մի քանի արտասո

արէզ ստացաւ ժողովրդական կենդանի խօսքը, {որ} է ազգի բարոյական կեանքը եւ հոգին: Անցե

Այն թանձր եւ խաւարատեսիլ ամպերը, {որ}, դարերով ահա հաւաքուելով եւ լեռնանալով

րտիս մէջ մի փոքրիկ լապտեր ուրախութեան, {որ} անշիջանելի կը մնայ եւ լոյս կը տայ ինձ մ

ահա քեզ եւս պատճառ եմ տալիս մտածելու, {որ} առաւել օգտակա՛ր է քեզ, քան թէ իմ երեքկ

քան թէ իմ երեքկոպէկեան այցելատոմսակը, {որ}, անտարակոյս, քեզ, տանը չգտանելով, թ

մ Յիշատակարանի տարեկան շրջանառութիւնը, {որ} հիւանդութեանս պատճառով քանի ամիս արդէն

ճառ, ո՛չ մի անբաղդութիւն չէր պատահել, {որ} ինձ վիշտ պատճառելով կարողանար ուրախացնե

երջանկութիւն: Այսքան պիտի իմանալ, {որ} հօրեղբայրս ինձ ոչինչ չէ ասել, որովհետե

ընդդէմ, բայց Պ. Բէգզադէն, իմանալով, {որ} ես տկար մարդերի կողմից բամբասանքի տակ ե

նձը, եզրակացուցել է, թէ հա՛, այս է, {որ} կայ, Կոմս Էմմանուէլի հօրեղբայրը կը կապ

ая ромашка) կը ցանեմ նորա չորս կողմը, {որ} միջատները չհամարձակուին կենդանի մնալ գո

եկած իմ մօտ քսութեան համար, չէր եկած, {որ} պատմէ Պ. Բէգզադէի յիմարաբանութիւնքը։

ը լինի Պ. Շահբէգի՝ ինձ գրած նամակից, {որ} ես շատ սիրում եմ այդ ողբերգութիւնը, վա

տուն եւ գողանամ է օրօրոցից նորա որդին, {որ} տանի, այրէ կրակում եւ դորանով հանէ մօր

երանում է նորա աչքի առաջեւ նորա մայրը, {որ} խորովուելով կրակի վերայ, բոցերով ամենե

, թէ կը սպանէ Մանրիկօյին այն պատճառով, {որ} համարձակուել էր սիրահարուիլ մի օրիորդի

ջողաշարժ Մանրիկօն բարձրացնում է սուրը, {որ} սպանէ իւր հակառակորդը, բայց մի ձայն վե

տ համբաւ, որպէս թէ մեռած էր Մանրիկօն, {որ} Լէոնորան հարկադրուի ամուսնանալ իւր հետ

իկօն գնում է դէպի վանքը եւ տեսանում է, {որ} երիտասարդ կոմսը խօսում է Լէոնորայի հետ

վ։ Կոմսը շատ ուրախանում է՝ իմանալով, {որ} Ազուչենան իւր հակառակորդի մայրն է: Երբ

իկօն, նոյնպէս եւ նորա մայրը: Բայց երբ {որ} շատ աղաչում է Լէոնորան, կոմսը ասում է

է տալիս Ազուչենան. " Իմացի՛ր, կո՛մս, {որ} դա քո եղբայրն էր... Իմ մօր վրէժը դուրս

են. դա շատ հազուագիւտ կանացի սիրտ է, {որ} կարողացել է այդպիսի քնքշութեամբ խնամարկ

- ասում եմ ես: - Իսկ ես ասում եմ, {որ} կան այդպիսի օրինակներ եւ չէ պիտոյ հեռի

իւր կնոջը զգուշանալ իւր առողջութեանը, {որ} անփորձ ծնանի մանուկը: Որովհետեւ աշխարհ

ւղիղ գնում է մի աղքատ Թուրք կնոջ տուն, {որ} նոյն օրին ազատուել էր ծննդական ցաւից,

ցէ, ուրիշ շատ խօսակցութեններից յետոյ, {որ} առ այժմս անպատշաճ եմ համարում ներս բերե

Այժմ արձանագրեմ մի քանի նամակներ, {որ} ստացել եմ զանազան տեղերից եւ զանազան պա

էր, մեծ բարերարութիւն էր ազգի համար, {որ} այդ պարոնը կամեցել էր ներկայ գտանուիլ ա

Այնտեղ էր եւ ձեր բարեկամ Պ. Բէգզադէն, {որ} քիթը բերանը թթուեցուցած, նստել էր ուրի

ա " ողբերգութեան գեղեցիկ ներածութիւնը, {որ} Օբեռ երեւելի երաժշտի գործն է, եւ ճշմար

ձեւացնում էր Ներսէս Մեծը ( Պարթեւը), {որ} գնացած Կոստանդնուպօլիս Յունաց Թէոդոս կա

եւ չքաւորութիւնը: Այս եւս պիտի ասել, {որ} եղերերգական խաղարկութիւնը կատարուեցաւ ո

ւած, ինչպէս պիտոյ է եւ արժան է լինէր, {որ} ունենար դաստիարակիչ ազդեցութիւն ժողովրդ

ափի ու աստիճանի վերայ, կարելի է ասել, {որ} վատ չէր: Եղերերգութեան մէջ Հայոց զ

անցի " Խնդա՛ այսօր, Հայաստա՛ն " երգը, {որ} մի ժամանակ երգուած էր Նոր Նախիջեւանում

փից դուրս անպիտանացուց Պ. Խատիսեանցը, {որ} եթէ ներգործէր չափի ու սահմանի մէջ, մի

մից դաստիարակել ազգը: Երանի կը լինէր, {որ} Թիֆլիզի Հայքը օրինաւոր թէատրոնի մէջ ցան

խացայ՝ կարդալով այս նամակը. փոյթ չէ, {որ} առաջին անգամ մի փոքր անհարթ է գնացել գո

յարմարութիւնքը: Շատ գեղեցիկ կը լինէր, {որ} մեր ազգակիցքը Մոսկուայի պէս տեղում ցանկ

թեան: _______ Մի այլ նամակից, {որ} ստացել եմ Օշականից՝ գրած Դեկտեմբ. 27-

" Պարոն Կոմս Էմմանուէլ,... Ով {որ} ազգի համար չէ ծներ, ազգի եւ եկեղեցու ա

Կա՞յ ուրեմն ազգին մէկ հասարակաց տուն, {որ} ազգի զգացմանը գործակից եղող հոգեւորական

րիկ եւ գուբղաների մէջ պիտի մեռանին: Թէ {որ} այս փաստով չի արդարանան, ինչպէս որ չի

Թէ որ այս փաստով չի արդարանան, ինչպէս {որ} չի պիտի արդարանան, այն ժամանակը պիտի ա

ի արդարանան, այն ժամանակը պիտի ասենք, {որ} վիճակները եղած հոգեւորականք, գործակից

իր հարստութեան թեւի տակն առաւ, պահեց, {որ} նա այն ժամանակ, իր անձնական հոգսից ազա

՛ղ մեր ազգի մէջ Մեսրովբ մի դուրս եկաւ, {որ} գտած լինէր իւր համար մի Վռամշապուհ. մե

մշապուհ դառնալ չի ուզեր, բայց կուզեն, {որ} ամեն հոգեւորականք էլ Մեսրովբ դառնան: Չ

ւ, Մեսրովբներ չի ունենար մեր ազգը։ Թէ {որ} իրանք առանց Վռամշապուհ դառնալու կ՚ուզեն

անք առանց Վռամշապուհ դառնալու կ՚ուզեն, {որ} մենք Մեսրովբ դառնանք, քարէքար ընկնենք

ւորականները պաշտպանելու, այլ կ՚ուզեմ, {որ} Ձեր Յիշատակարանի մէջ գրուին: Ես կը

րանի մէջ գրուին: Ես կը ցանկանայի, {որ} ամեն հոգեւորականք, որոնք որ աբեղայական

անկանայի, որ ամեն հոգեւորականք, որոնք {որ} աբեղայական բառին տակ կը պախարակուին, պ

ւ փոքու սիրտը առհասարակ իրենցից կտրել, {որ} ապագայի մէջը կը նշմարուի: Վասն զի հիմա

լ, ազգի յետեւէն հասնիլ չի՛ կարելի, թէ {որ} հոգեւորականք իրենց անգործութիւնը եւ դատ

թիւնը եւ դատողութիւնը չի փոխեն. ինչպէս {որ} քաջափորձ եմ, Տաճկաստանի մեր հոգեւորակա

անպակաս արէք Ձեր Յիշատակարանից, մինչեւ {որ} ազգերնուս աչքը բացուի, եւ ես պիտի ուղա

, ըստ որում, նորա խօսքերից երեւում է, {որ} մի բարեհոգի, ազգասէր, այլեւ ճշմարտապէ

այ սիրտ ցաւեցնող մարդ է: Աստուած տայ, {որ} շատանան այդպիսի հոգեւոր անձինք եւ թեւ ո

Գամառ-Քաթիպայից ( Ս. -Պետերբուրգից), {որ} մեղադրում է ինձ, թէ ինչո՛ւ համար նորա

չտպուելու պատճառի մասին: Պիտի իմանալ, {որ} ես " Հիւսիսափայլի " հրատարակողը չեմ եւ

. ես պատասխանատու եմ այն բաների մասին, {որ} պիտի ընկնէին Յիշատակարանիս մէջ: Իսկ Յի

ուելի՛ ընթերցողք, մի հօրեղբայր ունիմ, {որ} միշտ քննում է իմ բոլոր առանձնական գրուա

առ-Քաթիպայի եւ մի քանի նոր ոտանաւորքը, {որ} վերոյիշեալ նամակով ուղարկել էր ինձ։ Աւ

առնել. իմ ձեռքում ոչինչ չկայ: Իսկ ինչ {որ} վերաբերւում է Յիշատակարանիս, այո՛, այ

եմ։ Միայն խնդրում եմ ամէն մի մարդուց, {որ} խնայեն իմ Յիշատակարանը, եւ բան ուղարկե

ժամանակ աշխատեն այնպիսի բան ուղարկել, {որ} ե՛ւ իւրեանց, ե՛ւ ինձ, ե՛ւ պատուելի ըն

յն հաղորդակցութիւն այն առարկաների հետ, {որ} շրջապատում էին մի արարած: Ինչո՛ւ համար

լ: Ինչո՛ւ համար: Նորա համար, {որ} եթէ զրկուած էր մարդս ընկերութենից, եթէ

ւթենից, եթէ կտրւում է այն շղթայակապը, {որ} Նախախնամութիւնը կազմել էր մարդու եւ նոր

. Այդ ի՛նչ մեռելատիպ գունաթափութիւն է, {որ} բռնել է արեւի երեսը։ Ինչո՛ւ տխուր է նա

արեւի երեսը։ Ինչո՛ւ տխուր է նա, նա, {որ} ուրիշ աշխարհներում փեսայի պէս դուրս է ե

բնակւում է ցրտաշունչ եւ դաժան Բորէասը, {որ} խլում է աղքատ շինականների տան ծածքը, ո

յդ տունը, ուր այժմ բնակւում եմ ես, եւ {որ} երբեմն եղած է իմ պապերի բնակարանը, տես

երի յարձակմունքը: Մի քանի տարի է, {որ} ձմեռը այս կողմերում փոխել է իւր բնաւորո

այումս, եթէ չմխիթարուէինք՝ յուսալով, {որ} բնութեան համար այդ մի փոխանցական միջոց

կոյն այն խաւար եւ տխուր տպաւորութիւնը, {որ} մի անպիտան եղանակ կարող էր յառաջացնել մ

ում նոյնպէս նոցա գրել, բայց արի տե՛ս, {որ} նոքա շատ են, իսկ ես՝ միայն, ժամանակը

արձեալ Աստուած կեանք տայ Պ. Շահբէգին, {որ} չէ մոռանում ինձ: Երեք ամիս է՝ ոչինչ լ

ններ հասուցանելով քեզ։ Բայց արի տե՛ս, {որ} այլապէս է եղած Նախախնամութեան կամքը, ե

աների, ստորագրել քեզ այն տխուր անցքը, {որ} անցաւ իմ գլխից: Այսպէս, ահա, սկսանու

ծութենների, եւ խոնարհաբար խնդրում եմ, {որ} դու եւ քո Յիշատակարանիդ սիրողքը առանձին

փոքր արծաթի հաշիւ ունէի մի նայիբի հետ, {որ} ամենայն կամակորութեամբ յետացնում էր որպ

- աղաղակեցին Լեզգիները միաձայն, - նա, {որ} կամէր դաւաճանել Մեծ Մարգարէի փոխանորդի

աճանել Մեծ Մարգարէի փոխանորդի կեանքը եւ {որ} քանի ամիս սորանից յառաջ անարգ մահ ստացա

վատ չէ, վատ չէ, մինչեւ այն աստիճան, {որ} այժմ առանց Շամիլի հրամանին չենք կարող ք

ռքիս շղթաները՝ ասելով, թէ անարժան է, {որ} Մարգարէի փոխանորդի աչքերը կապանք տեսանէ

աչքերը կապանք տեսանէ, յետոյ ասաց ինձ, {որ} հետեւեմ իւրեան: Նա տարաւ ինձ Շամիլ

ւնը միայն հասկացնելու համար կարճ ասեմ, {որ} ներս մտայ մի բաւական ընդարձակ սենեակ՝

նպէս երկու ծերունի նայիբներ: Պատանին, {որ} առաջնորդեց ինձ, ցոյց տուեց աչքով երկու

ց վկայ է Աստուած խօսքիս ճշմարտութեանը, {որ} ձեր Խալիլ նայիբը, երկար ժամանակ իւր պա

փոքր համարձակախօսել, ես տեսանում եմ, {որ} ազատութիւնը զրկուած է իւր սեպհական քաղա

դեռեւս վաղ էր պահանջել... Բայց դուք, {որ} համարւում էք ձեր ազգի մէջ ձեր Մարգարէի

զրկուած են նորանից: Եւ այդ է պատճառը, {որ} միները տիրողք են, իշխող եւ հրամայող,

ւորուիս եւ կը մոռանաս այն ազատութիւնը, {որ} սկզբից մինչեւ այսօր պատճառ է եղել արիւն

տի, հալածանքի, կապանքի, նոցա համար, {որ} ընկել էին այդ իւրեանց չպատկանած իրաւուն

զ տեսանել, բայց մանաւանդ չէի կարծում, {որ}, տեսանելով ձեզ, կարո՛ղ էի այդպիսի տհա

ս ունիմ եւ պաշտում եմ մի այնպիսի կրօն, {որ} լոյս է եւ լոյս է տալիս իւրեան պաշտողներ

մքը դրուած է ազատութեան ապառաժի վերայ, {որ} ոռոգուած է Յիսուսի Քրիստոսի արիւնով: Ձ

րօնի վարդապետութիւնը ազատութեան մասին, {որ} այժմ յայտնեցիք ինձ, ես ճանաչում եմ իշխ

գործադրութիւն այն անզօր մարդերի վերայ, {որ} Նախախնամութիւնը յանձնել էր մի հզօրի՝ ս

շարժելով, - վկայ է Մարգարէի մօրուքը, {որ} մոլորուած ես դու: Այն, որ լերդապատառ

ի մօրուքը, որ մոլորուած ես դու: Այն, {որ} լերդապատառ որոնում էք դուք ազատութեան ա

: - Ամենայն օրինաւոր իշխանութիւն, {որ} Աստուծուց է կարգուած, ընդունում է եւ թ

արտութիւնը: - Ես արդէն ասացի ձեզ, {որ} ախորժակ չունեմ կրօնափոխ լինելու: -

Կրօնափոխութիւնը մի պարարտ խորոված չէ, {որ} կուշտ փորով դժուար լինէր ուտել, դա ոչի

: - Մեք այնպէս դաստիարակուած չենք, {որ} կարողանայինք մի րոպէում փոխել մեր սրտի

անօգուտ դաստիարակութիւն է ձեր ստացածը, {որ} չէ թոյլ տալիս ձեզ օգտի եւ վնասի բանի մէ

եւ մեր ազատութիւնը լաւ ճանաչելուցն է, {որ} չենք ծառայացնում մեր հոգին այս եւ այն հ

ին այս եւ այն հարկադրող հանգամանքների, {որ}, պաշտելով մեր անձին իրաւացի ազատութիւն

դաւանութիւնը, անդէն առ նմին հասկացայ, {որ} սխալուած էի՝ Շիյեաթների կրօնը պաշտպանե

ծերունին ասաց իւր ընկերին ցած ձայնով, {որ} ես, թէպէտեւ մօտ էի կանգնած, բայց հազի

դաւանութիւնը ուրացաւ ոչ այն պատճառով, {որ} ճանաչեց նորա մոլորականութիւնը, այլ, պ

իւն. ինչպէս տեսանում եմ ես ( ներեցէք, {որ} համարձակւում եմ տեսանել, ըստ որում, ա

ունիմ եւ այնպիսի բազմակողմանի մարդ եմ, {որ} կարող եմ ամենայն կրօն բովանդակել իմ մէջ

կրօն բովանդակել իմ մէջ: - Ափսո՛ս, {որ} կէս դար յառաջ չենք ծնած, ապա թէ ո՛չ,

ձեր առաջեւ։ Ես այսքան միայն ասում եմ, {որ} եթէ դուք փոքր ի շատէ յարգում էք ձեր անձ

ակութեան դրոշմը ճակատին աւազակի վերայ, {որ}, նստելով մի անցքում, ձեռք է ձգում մար

ր նորա թշուառ հոգին եւ ամայացած սիրտը, {որ}, անիրաւաբար օգուտ քաղելով իւր պատահակա

դնում իւր ոյժը ձեռք ձգած մարդու վերայ, {որ} կանգնած էր նորա առաջեւ: - Հը՛մ, -

- արեց Շամիլը, - դու ուրախ կը լինէիր, {որ} ես իմ ձեռքով առնէի քո դատաստանը, բայց

րիւնով պղծել իմ ձեռքը: Տարակոյս չկայ, {որ} դու յանցաւոր ես եւ մահու պարտական, որո

ունենալ իմ աշխարհի կառավարութեան հետ, {որ}, անտարակոյս, բիւր անգամ լաւ հասկանում

քան թէ դուք: - Բայց մի՛ մոռանար, {որ} ես մի մեծ մարդ եմ եւ այնքան մեծ, որ ձե

, որ ես մի մեծ մարդ եմ եւ այնքան մեծ, {որ} ձեր կայսրը արժան է համարում իմ հետ պատե

արտուած էր քո ասպարէզը: - Խնդրեմ, {որ} դուք եւս չմոռանաք, որ մեր կայսրը վարւո

: - Խնդրեմ, որ դուք եւս չմոռանաք, {որ} մեր կայսրը վարւում է ձեր հետ որպէս մի բ

րւում է ձեր հետ որպէս մի բռնակալի հետ, {որ}, տիրապետելով մի աշխարհի, խռովում էր դ

Ձեր որդին գտել է իւր հետ խօսողք միայն, {որ}, քաղաքագէտ մարդիկ լինելով, մի կերպ վա

Այս խօսքերը չեմ ասում ես այն պատճառով, {որ} արգելեմ ձեր գրութիւնը։ Ամենեւին ո՛չ,

ումը, այնպիսի իշխան չէ, ինչպէս դուք, {որ} միմիայն բարբարոսութեամբ կամիք ցոյց տալ

եր ազգը, ձեր ժողովուրդը, եթէ տեսանէ, {որ} ձեր գանգատը մի անզօր մարդու վերայ մնում

կառավարութեան մէջ գտանուած մեծամեծքը, {որ} գուցէ մի փոքր լաւ կարծիք ունէին ձեր գլխ

ր պահանջողութիւնքը: Դուք տեսանում էք, {որ} ձեր ներկայութիւնը խափան չէ ինձ՝ առանց

աւ մի փոքր մտածութեան մէջ. երեւում է, {որ} ասածներս նստում էին նորա խելքին: Նայիբ

րս նստում էին նորա խելքին: Նայիբները, {որ} նստած էին նորա մօտ, լսելով իմ խիստ խօս

մ է եւ սարսափում է, եւ ինքը, չնայելով {որ} մարդերի որսորդ էր, պակաս ուրախանալու չ

չպէս եւ եղած լինէր, միայն բանը այս է, {որ} Շամիլը մի թրջուած կատուի նման վեր կացաւ

վ է լցրել իւր նամակը: Բայց գիտեմ, {որ} դու պիտի բարկանաս, եթէ չգրեմ, որովհետ

անալու չէիր այն տպաւորութենների մասին, {որ} գործուել էին իմ վերայ: Այս պատճառով իմ

րագրում եմ այստեղ, բայց այն պայմանով, {որ} դու միայն կարդաս, եւ Յիշատակարանիդ մէջ

ւմ էր մի քաղցր եւ պայծառ վտակ: Տեսայ, {որ} գալիս է հեռուից մի երիտասարդ մարդ՝ երկ

դ մարդ՝ երկարահասակ եւ նիհար, տեսայ, {որ} շատ վաստակած, հազիւհազ փոխում էր քայլե

երի ենթարկուելով, իրաւունք էր ստացել, {որ} ամենայն մարդ կարեկից լինի նորան: Մ

մտածեցի ես, - արդեօք ի՞նչ է պատճառը, {որ}, աշխարհից բոլորովին յուսահատուելով, մ

րհրդականութիւնը, բայց ես չեմ մեղաւոր, {որ} շտապեցի քո մօտ. դեռ նոր էի տեսել քեզ հ

ցին ինձ քեզ, իսկ թէ ինչ է քո մէջ այն, {որ} այդպէս ներգործեց իմ վերայ, չեմ կարող հ

: Առաջին անգամ տեսանում եմ ես մի մարդ, {որ} այդպէս քնքշութեամբ խօսում էր իմ հետ: Մ

մարդերի անարդարութիւնը պատճառ է եղել, {որ} այդպէս զզուել ես մարդերից։ Չէ՛ պիտոյ յ

եզ օգնական: - Ամենակալ Տէրը՝ Նա, {որ} քննում է մեր բոլորի գաղտնիքը, որի աչքը

արում է մեր աղիքի խորհուրդները, գիտէ, {որ} ես լաւութիւն եւ բարի՛ եմ ցանկացել ամեն

րի՛ եմ ցանկացել ամեն մի մարդու, գիտէ, {որ} այդ իմ սուրբ եւ մաքուր ցանկութիւնը պատճ

ցին իմ հոգին, թէեւ երազում չէի զգում, {որ} գտանւում եմ գերութեան մէջ, այլ այդ թշո

մտածեմ վրիժառութեան վերայ: Մի՞թէ Նա, {որ} մարդկութեան համար մեռաւ խաչի վերայ, վր

խաչի վերայ, վրէժխնդի՞ր եղաւ նոցանից, {որ} հասուցել էին Նորան այդ անարգ մահը: Նա

ել էին Նորան այդ անարգ մահը: Նա չէ՞ր, {որ} դեռեւս Հօրից ներողութիւն էր խնդրում իւր

ռը դուրս է իմ կազմուածքի միջից: Ցաւը, {որ} տանջում է ինձ, դեռեւս չէ ընկել եւ չէ ե

ւին, նորան կարող է բժշկել միմիայն Նա, {որ} ասաց, թէ իւր անունով մահ չկայ: Ես ուն

եգիպտական առեղծուածք կտակել էր մեզ Նա, {որ}, հերքելով ամենայն փարիսականութիւն, ամ

եց կապոցը իմ առաջեւ՝ նշանացի առնելով, {որ} բանամ նորան: Երբ բացեցի, ո՛վ խայտ

արիչը: Այստեղ չկարողացայ դիմանալ, {որ} չարտասուեմ: Միւս կողմից՝ մի զմայլանք

այլանք եկաւ իմ սրտի վերայ՝ տեսանելով, {որ} այդպիսի քնքուշ սրտի տէր էր այդ մարդը:

է իմ մարդկութիւնը բաւական չէ քո համար, {որ} կարեկից լինիս ինձ, թո՛ղ գոնէ իմ Հայութ

եւ հոգին: Ես որդի եմ մի անբաղդ ազգի, {որ} երբեմն ունեցել է իւր քաղաքականութիւնը,

իւր հողը, օրէնքը, սուրը եւ դրօշակը: {Որ} այս րոպէիս բեւեռից մինչեւ բեւեռ ցրուած

ռով, որովհետեւ նա է այն միակ առարկան, {որ} մօտ է իմ սրտին եւ հոգուն, որովհետեւ նո

րեմտութեան փոխարէն կը վարձատրէ քեզ Նա, {որ} խոստացաւ իւր անունով մի բաժակ ջուր մի ա

եւս չմոռանալ: Չկարողացայ դիմանալ, {որ} այլեւս խօսէր նա, արիւնը ապստամբուեցաւ

թուեցայ նորա վզին եւ այնպէս աղաղակեցի, {որ} իմ նոյն իսկ ձայնից զարթելով քնից, չէի

. - Անցեալ օրուայ խօսքերիցդ տեսայ, {որ} մոլորուած ես դու, ցաւում եմ քո վերայ.

- Հը՛մ... Ես քեզ հնարներ կը տայի, {որ} ինձանից ուսած գաղափարքդ տարածէիր ձեր ազ

: - Այդ գրողներից մինը եւս ես եմ, {որ} կանգնած եմ ձեր առաջեւ: - Ուրեմն,

Մոլորութիւն մոլորութեան վերայ: Դուք, {որ} ուսումնականքդ, որ կարելի է ասել երկու

ւթեան վերայ: Դուք, որ ուսումնականքդ, {որ} կարելի է ասել երկու եւ կէս մարդ էք, եթ

էք, եթէ հաշտ չէք միմեանց հետ, դուք, {որ} պիտի օրինակ լինէիք ձեր ազգին, քարոզում

ւն, դուք պիտի հաշտուէիք նախ եւ յառաջ, {որ} ազգը եւս բաժին բաժին չլինէր: - Լոյ

տ։ Այդ վէճը եւ պատերազմը հարկաւոր էր, {որ} մի օր յառաջանային մեր ազգի մէջ, հարկաւ

առաջանային մեր ազգի մէջ, հարկաւոր էր, {որ} լոյսը եւ ճշմարտութիւնը ոտաբոկիկ քշէին Հ

ենայն բանը հակառակ է։ Ես տեսանում եմ, {որ} քեզանից մարդ դարձողը չկայ, տեսանում եմ

զանից մարդ դարձողը չկայ, տեսանում եմ, {որ} քեզանից օգուտ չկայ ո՛չ Մօհամմեդին, ո՛չ

։ Անհետացի՛ր իմ աշխարհից ինչ ճանապարհով {որ} եկար, միայն մի՛ մոռանար Շամիլի մեծահոգ

իւնքը կարողացան այնքան թեթեւացնել ինձ, {որ} հնար ստացայ այս նամակը քեզ գրելու:

չունիմ քեզ յայտնելու. լսւում է միայն, {որ} մեր նորընտիր Վեհափառ Հայրապետը Ապրիլի մ

. Շահբէգ: P. S. Լսում եմ, {որ} Փարիզում հրատարակւում է մի նոր ազգային

եւս նոյնպէս, ըստ որում, մտածում եմ, {որ} այդ գործը բաւական արժանաւոր բան լինի:

րացաւ. միգուցէ ձանձրացնեմ ընթերցողքս, {որ} մինչեւ այժմ սիրել են իմ Յիշատակարանը,

նդրում եմ քո մեծահոգի ներողամտութիւնը, {որ} ինձ եւս ձգես քո մէջ, եւ, առանց վերահա

ար երբէք ծուլացած չեմ. միթէ մոռացա՞ր, {որ} քո մի հատուածը ( տպած " Հիւսիսափ. ",

գեղեցիկ տեսարանքը վայելելու։ Ես չէի՞, {որ} այն ջերմ եղանակում ծառի տակ՝ մի փայտեա

ում է Յիշատակարանը: - Նորա համար, {որ} բովանդակում ես քո մէջ ամէն մի Հայ մարդո

ու սրտի եւ հոգու մօտ բաներ, խնդիրներ, {որ} յարակցութիւն եւ ազդեցութիւն ունէին մեր

ութիւնը. ճշմարի՞տ է այս: Ճշմարի՞տ է, {որ} ասում են, թէ ես ներկարարի կարաս ունիմ

ներկարարի կարաս ունիմ եւ թէ կենդանիք, {որ} ընկել էին այդ կարասի մէջ, երեւում են ա

լ... - Դու մարգարէ՞ ես, ինչ ես, {որ} գուշակում ես: - Ո՛չ, ես մարգարէ չ

չեղայ յառաջ վարել Յիշատակարանս, մինչեւ {որ} հանդիպեցայ նորա մեղադրութեանը: Զար

մեղադրութեանը: Զարմանալին այս է, {որ} Բէգզադէն եւս ձանձրացել է Յիշատակարանիս

մս, բայց ես թողնում եմ նորանց, մինչեւ {որ} մի փոքր նստի նոցա ջերմութիւնը, որպէսզի

չքով կարողանամ նկատել նորանց, մանաւանդ {որ} այդ բաները համարեա թէ յարակցութիւն չուն

նի, ուսումնական անուանուած պարոնները, {որ} թիթեռնակի պէս թռթռում են ճրագի չորս կող

ճառում էր իմ մէջ մի տրտում մտածութիւն, {որ} սիրելի չէ Հայերին, ըստ որում, ծա՛նր բ

միւս կողմից խեղդում էր. չկար մի մարդ, {որ} մօտ լինէր սրտիս, որի հետ ունենայի մի հ

խօսելու ծարաւը խեղդում էր ինձ. խօսք, {որ} մօտ էր իմ սրտին եւ հոգուն, որ վաղուց ա

. խօսք, որ մօտ էր իմ սրտին եւ հոգուն, {որ} վաղուց արդէն դարձել էր իմ կեանքը, իմ հ

արմրագոյն եւ ջերմ հեղանիւթի շատրուանը, {որ} այնպիսի յորդութեամբ դուրս էր զարկում թո

չինչ յարակցութիւն չունին այն բանի հետ, {որ} վաղուց սրբացած է իմ եւ քո համար: Ս

եւ քո համար: Սկսանում եմ նորանից, {որ} այս օրերումս ձեռքս հասաւ Թիֆլիզի առաջնո

ն ծիծաղաշարժ բան է, մանաւանդ նորանով, {որ} սրբագրութեամբ եւս չէ մաքրուել սխալներից

մ բնագիրը մինչեւ այն աստիճան աղճատ էր, {որ} օրինաւոր սրբագրութիւնը, նորից գրելու ա

եղած, ինչեւիցէ: Այս երկրորդ հատորը, {որ} անտարակոյս տեսած չես, հարկադրում է մի

հարկադրում է մի քանի բառ խօսել, մինչեւ {որ} դու ինքդ տեսանես եւ գրես մի օրինաւոր քն

րութեան անպիտանութեան մասին: Թիֆլիզը, {որ} այսօր Ռուսսիայի առաջնակարգ քաղաքներից մ

վերջերում գրուած հայկական գրքերին, երբ {որ} Հայոց լեզուն սկսանում էր ընկնել այն մեծ

ւն սկսանում էր ընկնել այն մեծ քնի մէջ, {որ} պիտի ընդհատուէր Սեբաստացի Մխիթարի ձեռքո

ը տեղ տեղ, ինչպէս պատահեցաւ: Բայց ինչ {որ} կարդացի, կարդացի կատարեալ ուշադրութեամ

րդացի կատարեալ ուշադրութեամբ, այնպէս, {որ} կարող եմ մաքուր խղճմտանքով յայտնել իմ կ

ակութիւնը եւ բնաւորութիւնը նոյն է, ինչ {որ} առաջին հատորի, ժողով մակագրերի, որ կա

նչ որ առաջին հատորի, ժողով մակագրերի, {որ} կարելի է ասել, միմիայն անսխալ մասն է ա

գի հեղինակը իւր կցկտուր Յիշատակարանքը, {որ} բոլորովին խորհուրդ չունին պատմութեան հա

եշտութեամբ կարելի է հանգստացնել նորան, {որ} ոչինչ յարակցութիւն չկայ իւր աշխատութեան

ատութեան եւ պատմական հնախօսութեան մէջ, {որ} մի քար գտանելով, ոչ եթէ ողբում է՝ յիշ

աց ": Անխորհուրդ եւ սերտած բառեր, {որ} շարել է միմեանց քամակից։ Մինը հարցանէ

հնախօս լինել կարող է միայն այն մարդը, {որ} քաջ տեղեակ էր ընդհանուր պատմութեան, ըն

աշխատութիւնը պիտի նմանէր մի առասպելի, {որ} մի պառաւ կարող էր պատմել իւր թոռներին ձ

Եւ մի՞թէ սորանից աւելի է այն առասպելը, {որ} հեղինակը տալիս է ազգին համարեա՛ թէ հալա

այն խայտառակել, բայց ոչ որպէս մի ախտ, {որ} երեւել էր որպէս հետեւանք ազգի սեպհական

ատճառ բերւում է Սերոբէն։ Ինձ թւում է, {որ} արգոյ հեղինակը խառնափնդորում է բաների ժ

տենք, թէ ո՛ր առաջնորդին է վերաբերում, {որ} ընդդիմութիւն է ցոյց տուել, կամ թէ գոնե

էր Բարսեղ Եպիսկոպոսը Տէր Մարտիրոսեան, {որ} եւ շուտով զրկուեցաւ իւր պաշտօնից հեղինա

պատմութեան համար: Կո՛մս, յոյս ունիմ, {որ} կը գայ մի օր, երբ այդ բոլորը կ՚երեւին

է վառուողը՝ կարծելով, թէ ամենայն օդ, {որ} վառւում է, հարկաւ պիտի ծծումբ ունենայ

ի, անալոգիայով միայն կարող էր իմանալ, {որ} այդ վառուող օդը է ածխային բաղադրութիւն

է ածխային մարմինների: Քարեայ ածուխը, {որ} բաւական խոր էր ընկած գետնի կեղեւապատի մ

ւթի հորերը եւ լճերը: Բայց այն շոգիքը, {որ} ճանապարհ ստացել էին դէպի երկրի մակերեւո

հերիք է մի լուցկի մօտեցնել այդ շոգուն, {որ} պայծառ վառուէր: Իսկ թէ այդ շոգիքը հաւա

թէ այդ շոգիքը հաւաքուէին մի անօթի մէջ, {որ} դրուէր աւելի ցած ջերմութեամբ շրջակայքու

եղինակին, թէ ոչ ամենայն բան ծծումբ է, {որ} վառւում է, մանաւանդ՝ այն մեհենների մի

է ծծմբաթթու ( ՏՕ2 сернистая кислота), {որ}, սաստիկ վնասակար լինելով շնչառութեան,

ինչ գին եւ արժէք չունին գիտութեան մէջ, {որ} պահանջում է փորձական ստուգագործութիւն:

լեքտրականութեան չափը կամ որպիսութիւնը, {որ} մեծ ազդեցութիւն ունենալով ջլերի վերայ,

ցութիւն ունենալով նոյն իսկ արիւնի հետ, {որ} է աղբիւր կենդանութեան: Երրորդ՝ քիմիաբ

րմիններ: Արդեօք գիտէ՞ արգոյ հեղինակը, {որ} թէ 100 չափ օդի մէջ աւելի լինի թթուածինը

եւ նոցա յատկութիւնքը եւ որակութիւնքը, {որ} անմիջապէս ազդեցութիւն ունէին օդի վերայ

նորա բաղկացական տարերքը: Մի մարդ, {որ} չգիտէր ֆիզիօլոգիա, որ չգիտէր, թէ ինչ

: Մի մարդ, որ չգիտէր ֆիզիօլոգիա, {որ} չգիտէր, թէ ինչ պաշտօն ունի կատարելու օ

սակարութիւնը դրականապէս: Հարկաւո՛ր է, {որ} այդ մարդը իմանայ յառաջուց, թէ ինչ տեսա

ը արդարութիւն եւ իրաւունք է համարուել, {որ} բոլորովին մի այլ վիճակի եկեղեցու գոյք ս

շխատութեամբ էր օրինակուած, ո՛ւր մնաց, {որ} հեղինակի եւ Սուրբ Սահակի մէջ կան 1400 տ

ի պիտի խնդրեմ եւրոպական իրաւաբաններից, {որ} տեղեկութիւն տան ինձ մի այսպիսի մարդկայի

հեղինակին, եւ այս հետեւում է նորանից, {որ} նեղ հայեացք ունենալով՝ եւ ամենափոքրը հ

նասիրութեամբ աղայ Խաչատուրի Ղռմաճեանց ( {որ} գրել է Ղռմզանց), յորում ուսանին բազմա

սան տարի յառաջ մի ուսումնական ազգային, {որ}, կարդալով այս տողերը, անտարակոյս, պի

թեան մէջ: Մի՞թէ հեղինակը կը ցանկանայ, {որ} մեր ազգը դուրս մնար այդ պատնէշից...

Թէպէտ եւ պիտի արդարութեամբ խոստովանել, {որ} մի այսպիսի հիմնաւոր քննութիւն եւ հասկաց

հակառակաբանութիւնքը ծագում են նորանից, {որ} հեղինակի գրուածքը, խակ մտածութեան արդի

՝ իսկոյն խնդրում է չլինելը այն բաների, {որ} կային Մովսէս Խորենացու ողբի մէջ, եւ որ

որ կային Մովսէս Խորենացու ողբի մէջ, եւ {որ} ազգը մի չար բաղդով հարիւրին երեսուն աճե

Էջմիածնեան աթոռի հետ: Կարծում եմ, {որ} դու աւելի հիմնաւոր տեղեկութիւնք ունենաս

անիրաւութեան: Ազգի արծաթը ծախւում է, {որ} պապականութիւնը առաւել խոր տարրանայ ազգի

առաւօտ եւ երեկոյ աղօթք են կարդացնում, {որ} Հայերը դարձ գան եւ, դուրս գալով հերետի

ւթեան գնացած զոհը Հիւրմիւզների ձեռքով, {որ} սոքա կարողանան այդպիսի ծանր գնով գնել կ

րընտիր ծայրագոյն պատրիարք Կաթողիկոսից, {որ} նա իւր Հայրապետութեան սկզբումը դեռեւս ա

սկզբումը դեռեւս առաջը փակէ այս բանիս, {որ} մեծ եւ մեծ վնասակարներից մինն է:

թեան պատճառով: Ես չտեսած հաւատում եմ, {որ} կայսրների, թագաւորների եւ դուքսերի ապա

ի ազգավնաս շռայլութեանը, եւ յայտնի է, {որ} Ֆրանսիայի դրամական խնդիրները կարգի դնել

՚երեւի Վերսայլի մեծութիւնը՝ չնայելով, {որ}, այժմեան եւրոպական լուսի տակ քննելով,

բոլոր մարդերի եւ աստուածների արձանքը, {որ} պատկանում են Յունական եւ Հռովմէական հնո

պ արձանների վերին մակերեւոյթքը, այնպէս {որ} այժմ, կորուսանելով իւրեանց փայլը եւ ծա

մաշեն մեզ ամեններիս... Միայն մի բան, {որ} դիմանում էր ժամանակի հոսանքին, որի վեր

ժամանակը նոյն ազդեցութիւնը գործել, ինչ {որ} ուրիշ բաների վերայ, այդ բանը... էր ճշ

ում էր արեւից տանջուած ծառերի տերեւքը, {որ} այժմ աւելի ուրախ եւ զուարթ խշխշում էին

: Նա թռել էր մի հոյակապ արձանի վերայ, {որ} կանգնեցուցած էր քարաժայռի տակ՝ մի բոլո

էին երբեմն երաժշտական նուագածութիւնք, {որ} կարգում էր ֆրանսիական թագուհիներից ամեն

ստները, Մարաթը՝ իւր սպիտակ կեղծամով, {որ} խոստանում էր փրկել թագուհու կեանքը: Մի

ամ Տիւսսօի մօտ: Չէ պիտոյ մոռանալ, {որ} Վերսայլի փայլողութիւնը սկսեց շիկանալ այ

երկու ֆրանսիացիք: Արժանահաւատ անձինք, {որ} շատ տարիներով բնակւում են Փարիզում, վկ

մէջ։ Նոքա պիտոյ է կամակար հրաւիրէին, {որ} բուն Հայոց կողմից գտանուի վարժարանի մէջ

րի օգտի համար: Եւ մեզ այնպէս է թւում, {որ} մեր նորընտիր Հայրապետը չթողու այս խնդիր

ց մի քանի տարի յառաջ շինել է մի աղօթք, {որ} Մուրադեան տղայքը երգեն երեկոյ առաւօտ:

բովանդակութիւնը է մի խնդիր առ Աստուած, {որ} բոլոր Հայերը, պապական դառնալով, միանա

այլեւ զզուելի բանը, ոչ այն պատճառով, {որ} այս անբնական աղօթքով կարող էին նոքա բար

լ անյիշաչար Աստուածը, այլ նորա համար, {որ} անմեղ աշակերտների սիրտքը կարող էին վարա

խօսքերը հաշտեցնել միմեանց հետ։ Մնաց, {որ} վերստին ( Յիշատակարանիս միջնորդութեամբ

շիռ, այնքան մեծ արժէք ունի իմ աչքում, {որ} այդ բանի համար թէ ինչի ասես պատրաստ եմ

ինչի ասես պատրաստ եմ... Չկարծեմ, {որ} անյայտ լինի Մխիթարեանց, թէ պապականութի

անտարակոյս, չունի այն յարմարութիւնքը, {որ} ունի Մուրադեան վարժարանը, թէեւ միեւնոյ

եւս, այն է՝ քաղաքից հեռաւորութիւնը, {որ} ծանրացնելու էր, անտարակոյս, օրինաւոր

թեան գինը, եւ այս է մանաւանդ պատճառը, {որ} շատ հասարակ մարդիկ դասատու են այդ դպրոց

ն աշակերտ գտայ ես ազգային վարժարանում, {որ} պարապում էին նախակրթական պարզ առարկաներ

ք այսպիսի գործ կատարել, բայց փորձերը, {որ} կատարուեցան քանի եւ քանի անգամ Տաճկաստա

ը շատ դիւրավառ են դէպի այսպիսի գործեր, {որ} յետոյ շիջանում են շուտով՝ չլինելով հնա

բաւական զգալի վնաս է: Գումարը արծաթի, {որ} գործ էր դրուած այդ քանի տարու համար, կ

վ, հիմնաւորապէս գործ դնել, մանաւանդ, {որ} դպրոցի պէս բանը գոնէ վեց եօթն տարի ժամա

ը գոնէ վեց եօթն տարի ժամանակի է կարօտ, {որ} կարողանայ ցոյց տալ մի արդիւնք, մի պտու

առաջ ապահովել նորա մշտնջենաւորութիւնը, {որ} ազատ մնայ ամենայն պատահարների երեսից.

ակցութեամբ: Օգուտը մի վարժարանի, {որ} հիմնուած էր այլ կանոնների վերայ, մեք ո

րայ, բողոքում ենք այն մարդերի ընդդէմ, {որ} զանազան առիթներից եւ ախտերից ստիպուած հ

րի եւ ծանր ծանր պատասխանատուութենների, {որ} յառաջացած կամ յառաջանալու էին դպրոցի տն

ատ ցաւելի է նոցա վիճակը եւ ցանկալի էր, {որ} ազգը մի փոքր կարեկից լինէր նոցա՝ վճռել

ղինակներին, թէ մի հին եւ մեռած լեզու, {որ} կորուսել էր իւր իրաւունքը ընկերական կեա

ղմից, ոտանաւորով թարգմանել ոտանաւորը, {որ} գրուած էր օտար լեզուով եւ ցաւում ենք,

գրուած էր օտար լեզուով եւ ցաւում ենք, {որ} այդքան քրտինքով յառաջ եկած գործը մեռած

եր կարծիքը: Ոչ ոք չէ տարակուսում, {որ} Պ. Լամարթինը մինն է արժանաւոր բանաստեղ

րը, շատ առատացած է միստիկականութիւնը, {որ} միշտ խափան եւ արգելք է լինում ճշգրիտ լո

չիւր տողերից փչում է միստիկականութիւն, {որ} ոչ միայն օգտակար չէ, այլ շատ եւ շատ վն

նի կեանքը անցած է եւ անցնում է այնպէս, {որ} դժուար էր նորան չընկնել միստիկականութեա

նի համար պիտոյ է ողորմութիւն հաւաքէին, {որ} ապրէր: Մի՞թէ ծանր չէր նորան ընդունել ա

Ցանկալի էր իմանալ՝ ինչ է դոցա արածը, {որ} ապօթէոս են պահանջում մեզանից՝ դեռեւս չ

արունակել սկսուածը, եւ այս է պատճառը, {որ} պատուելի թարգմանիչքը յառաջ էին բերել տպ

նգամ մէջ խառնած այնպիսի տեղական բառեր, {որ} շատ սակաւ էին գործ ածւում: Հ. Ղեւոնդ

զ ծերունի Նահապետը, եւ խոստանում ենք, {որ} Հայաստանի լուսնակը իւր շողը կը կաթէ նոր

իչ խօսքերը թերեւս գրւում են այն մտքով, {որ} ընթերցողը իսկոյն հասկանայ, որ նա, թէպ

մտքով, որ ընթերցողը իսկոյն հասկանայ, {որ} նա, թէպէտ արդէն քառասուն տարու չափ բաժ

Շնորհակալ ենք պատուելի ծերունուց, {որ} պատուասիրեց մեզ ընծաներով, բայց ճշմարտ

ի կաշառել: " Ընծայ " անունով գիրքը թող {որ} երկու յառաջաբան եւ մի վերջաբան ունի, ս

տակից երբեմն երեւում է կրօնական մտքով, {որ} Հայերը ընդունեն Պապականութիւն, իսկ երբ

անութիւն, իսկ երբեմն քաղաքական մտքով, {որ} Հայերը... եւ այլն, եւ այլն: Արգոյ հե

ակատագիրը: Շնորհակալ ենք " Ընծայից ", {որ} առիթ տուեց կարդալու " Ընդունելութիւն Ըն

տ եւ շատ անցքերից եւ նեղութենից յետոյ, {որ} կրել էր հեղինակը, զարթնում է քնից իւր

, որը 1812-ին տպուած, որը՝ 1840-ին, {որ} մէկն ալ՝ օրագրաց ու ժողովոց մէջ արդէն

նէ, ինչո՞ւ համար կը թողուն զհեղինակ, {որ} անհամաձայն եւ անխոհեմ կերպիւ կ՚ելնէ ` "

ւ համար, մենք ալ պիտի կորսուինք, թո՛ղ {որ} հեղինակը, կա՛մ վախէն եւ կա՛մ տկարութեն

րիշ ի՞նչ պատասխան կրնայինք տալ: Դուք, {որ} այդ գիրքը կարդացիք եւ հեղինակին ըսածին

ւրիշ ի՞նչ կրնայինք աւելցնել: Գիրք մը, {որ} Հայ, Յոյն, Հրէայ ազգ չթողուր, ամենու

սելով՝ Հայոց բերնին կղպանք մը կը դնէ, {որ} այս բանին վրայ օտար ազգաց հետ ամենեւին

լուն վրայ չէ, այլ այնչափը լաւ գիտենք, {որ} ժողովուրդք ամեն ատեն պատրաստ են գայթակղ

րդ՝ նոյն արտօնութիւնը մեզ ալ կը տա՞յ, {որ} Մխիթարեան համախոհի մը Վենետիկէն փախուցա

նք: Երրորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} այն աղջկանը համար վանքի տպարանին մէջը (

ք: Չորրորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} ատեն անցնելէն ետեւ, աղջկան ոտքը Լոմպար

: Հինգերորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} դատարկաշրջիկ եւ ծռաքայլ Մխիթարեան համախ

: Վեցերորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} Մխիթարեան համախոհի մը երիտասարդութեան ա

. Եօթներորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, {որ} Պօլիսի Մխիթարեան համախոհաց վրայ քիչ մը

մերժեցինք այն անարժան հայհոյութիւնքը, {որ} իրենց սքեմին եւ տպարանի մամուլներուն տա

Աստուածաբանութեան առանց մատչելու ( որն {որ} արհեստնիս չէ, մօտենալու միտք ալ չունին

յրենասէր մարդ մը կը ճանաչենք, ա՛ն էր, {որ} իր ազգային ազատութիւնը պահել ուզեց, ան

ւզելուն եւ ի գործ դնելուն պատճառաւն է, {որ} մինչեւ հիմա Հայոց ազգը կանգուն կեցած աշ

եննիդ վրանիս այնպիսի սարսափ մը կը գայ, {որ} շատ անգամ ամիսներով ալ հիւանդ կ՚ըլլանք

նդունել, եթէ ոչ կատակաւ: Գիտենք, {որ} յանուն Բաբկէնի վերի գրած յիշատակութիւնն

տք եղածն ու ազգային իրաւունքնիս այն է, {որ} Բաբկէն իր ատենին երեւելի Հայրապետն էր ե

ողովրդի կը տիրէր, այնպէս ժողովրդի մը, {որ} սրտերնին իրենց Հայրապետին ափը, միշտ ար

պատրաստ էին: Այսպիսի Հայրապետ մը, երբ {որ} իմացաւ, թէ Հայոց եկեղեցին ուրիշներէն կ

րիմ ժողովուրդ ունի նէ։ Թո՛ղ հաստատեն, {որ} գրիչնի՛ս կոտրատենք ու մեկդի ձգենք....

ամախոհացը չէ, բայց յանցանքը Հայոցն է, {որ}, քանի մը Տիտայական տրամաբանութենէ վախն

հերձուած անունին վրայ եւ ի՞նչ ըսել է, {որ} այդ չափ խրտեր են ու չկրցին օր մը ոտքի վ

ազար անգամ գործքով ալ ցոյց տուած էինք, {որ} մեք՝ թէ՛ Լուսաւորչական, թէ՛ Հռովմէակա

ք չունենալնիս դեռ քսան չորս ժամ չեղաւ, {որ} հրատարակեցինք եւ ըսինք, թէ մեք ձեզի գո

ւն զոհ չըլլալու, վասնորոյ չենք ուզեր, {որ} Մխիթարեանց համախոհներն ելնեն որեւիցէ կե

էտ քիմիագէտի մը ձեռնտուութեամբ զտէ, թէ {որ} երիտասարդ բանասիրի մը ներքին համոզմամբը

ու միտք չունինք եւ ուխտիւք կը խնդրենք, {որ} անոր նման քանի մը հատ գրքեր դուրս հանէք

զաւակներուն ետեւէն ու առջեւէն ընկնողը, {որ} գետերուն, սարերուն եւ գայլերուն բերանը

ոց ձեռքը գրաւ ձգեցիք... Դո՛ւք էք, {որ} երեւելի եւ աներեւոյթ ծաղրալի խնդիրներով

գերեզմանաց դռները հասուցիք: Դո՛ւք էք, {որ} մինչեւ ցայսօր չկշտացաք մեր արիւնը ծծելէ

ժան է նորան: Հոգով չափ ցանկանում ենք, {որ} արգոյ հեղինակը իւր մտքի ծնունդը աւելի պ

ց դուրս է նայում մի ծերացած զօրութիւն, {որ} իւր մանկութեան ժամանակ եւս չէ յատկացած

պնդութեամբ։ Ամենազօրաւոր պատասխանին, {որ} լսում ենք ծերունի հօր բերանից, այս է.

ի հօր բերանից, այս է. " Պապեան եղիր, {որ} խալսիս ": Լսեցինք, թէ այս թերթը եւս ը

ան ատենի երբեմնական նախագահ ատենակալը, {որ} գտանւում է այժմ Փարիզում: Քանի մի տարի

աճի ընդունել մեր շնորհակալութիւնը: Ինչ {որ} վերաբերւում է տպագրողի սեպհական ծանօթու

բաները՝ աւելի զտելով եւ մաքրելով, ինչ {որ} դեռեւս մնացած էր խառն եւ շփոթ: Արգոյ վ

ն մի պայմանի վերայ։ Ինչ պայման է այդ. {որ} ընդդէմ չլինի տպելի բանը ֆրանսիական քաղա

յմանը շատ հեշտ յանձնառական է, մանաւանդ {որ} Հայք, յարակցութիւն չունենալով ֆրանսիակ

ւ նոցա օգուտը կապուած չէ մի վնասի հետ, {որ} պիտի վերաբերուէր ֆրանսիական կառավարութե

էպի յառաջադիմութիւն, եւ ամենայն մարդ, {որ} կարող էր որեւիցէ կերպով ընթացք տալ ազատ

ամբ կը կարդայինք դորան: Ամենայն մարդ, {որ} կարդացած էր " Պաւլոս եւ Վիրգինէ " անուն

ամանակ ուշ դարձուցանել այն բանի վերայ, {որ} բնագիրը ունենայ մի հաստահիմն արժանաւորո

ն արժանաւորութիւն: Մեք ուրախ ենք, {որ} ամենայն տեղ Հայերի մէջ երեւում է այժմ փ

եան նիւթ, բայց մեր ցանկութիւնը այն է, {որ} այդ առարկայի վերայ ամուլ շատախօսութեամբ

Պ. Ս. Ոսկանեան ուսումնական ազգայինը, {որ} քանի մի ժամանակ սորանից յառաջ, հրատարա

պիտի տանի այն սեւ սեւ բամբասանքներին, {որ} անխորհուրդ խաւարասէրքը, անշուշտ, ուղղ

Այժմ այսքան թող հերիք լինի ծանուցանել, {որ} այդ օրագիրը հրատարակւում է ամիսը երկու

ian. Ամենայն հոգով ցանկանում ենք, {որ} մեր ազգային եղբայրակիցների մէջ բացուին

յարակից լինին նորան այնպիսի հանգամանք, {որ} աղբիւր էին եւ նիւթական շահաստացութեան։

իմ խորին ցաւակցութիւնը այն բանի վերայ, {որ} Նախիջեւանցի արգոյ վաճառականք, անմիջակա

նազանդուիլ եւրոպական վաճառական տներին, {որ} գտանւում են Ռոստով եւ Նախիջեւան քաղաքնե

րմարութիւն կայ մեր Հայ վաճառականներին, {որ} կարող են Հայ լեզուով թղթակցիլ, մինչդեռ

ուշադիր եղող մարդը չէ կարող չտեսանել, {որ} Հայերի մէջ եւս օրէ օր առաւել շատ դուրս

իւնք: Այո՛, ցաւելով խոստովանում ենք, {որ} շատ անգամ այդպիսի օրագիրք հազիւ թէ տեսա

էր գրատպութիւնը, բայց այժմ լսում ենք, {որ} ամենայն ազգից կարգուած են ցենզօրք ( քնն

իք չտալ անձնական կրքերի եւ ախտերի, երբ {որ} պիտոյ էր կատարել իւր պաշտօնը: Ուր

սաւորութիւնն է այն աստուածային շունչը, {որ} աշտարակի օրերից բաժանուածքը միաւորում է

կցութեան։ Նա է այն աստուածային հուրը, {որ} ջերմացնում է ամենայն սառն սիրտ եւ պտղաբ

նից Խնդացին ու բերկրեցան, Նախկին խօսքն {որ} ասացի, Չէր հայր, կամ մայր, կամ այլ ի

ել, քան թէ բարկանալ այն մարդու վերայ, {որ}, տեսանելով ապականութիւնը, ասում է յայ

ութեան անունը, մեծ հնարների են կարօտ, {որ} սրբուէին, բայց մեք մեր կարողութեան չափ

ութեան գաղափարը այնքան ծանր կշիռ ունի, {որ} դորան պահպանելու եւ օգնելու մտքով պատրա

պատրաստ ենք ամենայն զոհաբերութեան, ինչ {որ} միայն կարող էր մի մատենագիր մարդ: Այս

արին ենք զարկում: Շատ լաւ գիտենք, {որ} մեք այս ճանապարհով ատելի ենք կացուցանու

ցուցանում մեր անձը, եւ այս է պատճառը, {որ} " Հիւսիսափայլը " փուշ է շատերի աչքին։

իւնը լինէր սուրբ համարել ամենայն հնար, {որ} ձեռնտու էր թէ՛ մեզ սիրելի կացուցանելու

չ միայն այսչափ, այլեւ չենք ցանկանում, {որ} այդ դիւախորհուրդ մարդիկը գովէին մեզ, մ

կալ Տէրը սրտացաւ գործաւորներ ուղարկել, {որ} խնամով խլէին այդ փուշերը, որպէսզի ազնի

նային աճելու եւ զօրանալու: Ժամանակ է, {որ} Հայերը դուրս գան երեխայութենից եւ մի փո

եւ պանրի արժանաւորութիւնը: Ժամանակ է, {որ} մի փոքր մտածել ուսանին, որովհետեւ մինչ

յց մեր հոգով չափ սիրելի Հայերը չկամին, {որ} եղբայրաբար խօսելով նոցա հետ, խնդրէինք

չեւ այն աստիճան մոլորութեան հասանելով, {որ} եթէ " Հիւսիսափայլի " մէջ գրուի, թէ Աստ

զգի օգտին։ Գուցէ մեղաւոր ենք նորանով, {որ} մեր աչքի առաջեւ են Հայոց ազգի համար սոր

արանքը եւ արդարացնել Բէգզադէի գործերը, {որ} պիտի նկարագրենք եւ որոնց համար ուրիշ յա

ազար եւս շահ հանելով, ուստի արժա՛ն է, {որ} մնացած ապրանքը յետ առնուս նոյն գնով, ի

իմացած լինելով Բէգզադէի սովորութիւնը, {որ} ծառայողի 100 մանէթ վարձը կտրելու եւ իւր

յ մի քանի մարդիկ տեսնում են Բէգզադէին, {որ} նա քաղաքի նշանաւոր փողոցի մէջ՝ իւր վաճ

ինում այնտեղ: Մի այլ վաճառական պարոն, {որ} նոյնպէս պարապում էր այդ առուտուրով, գն

րով, գնում է Բէգզադէի մօտ եւ ասում է, {որ} եթէ այդ անգամը Բէգզադէն յօժարի մարդ եւ

յնտեղ խօսում է այսպէս. - Մի մարդ, {որ} ինձ յիմար անուանէ, իրաւունք ունի:

կամ չէ արել, այլ այսքան միայն գիտեմ, {որ} արծաթս կորած է: Այս բանի մէջ Բէգզա

յս բանի մէջ Բէգզադէի խորհուրդը այն էր, {որ} այն պարոնի անունը կոտրուի վաճառանոցում

յն պարոնի անունը կոտրուի վաճառանոցում, {որ}, հաւատարմութիւնը կորուսանելով, չկարող

ացական բաների մէջ չկայ մի այնպիսի բան, {որ} կարողանար նորան ամաչեցնել: Բէգզադէի եր

Բէգզադէն ունէր մի սիրական գործակատար, {որ} վերջին ժամանակներում շինել էր իւր հետ մ

է մի օրիորդի հետ: Մարդիկ, տեսանելով, {որ} Բէգզադէն մեծ ուշադրութիւն եւ խնամք է ցո

է Բէգզադէին: - Այս ի՞նչ պատիւ է, {որ} ցոյց ես տալիս գործակատարիդ հարսնացուին

շարունակում է Բէգզադէն: - Լաւ գիտես, {որ} նա կարողանալու չէ կառք պահել իւր կնոջ հ

կառքերի եւ այլ այսպիսի շռայլութենների, {որ} ամուսնութենից յետոյ նոյն բանը պահանջէ ի

պահանջէ իւր ամուսնուց: Տարակոյս չկայ, {որ} նորա ամուսինը կարողանալու չէ առնել այդ

ն անունով իւր մնացորդ եւ փտած ապրանքը, {որ} եթէ վաճառելու լինէր, անշուշտ, իւրաքան

այդ գումարը: Գտանւում են մարդիկ, {որ} հարցանում են Բէգզադէից, թէ ի՛նչպէս այդ

շելով գլխարկը, հեռանում է խօսողներից, {որ} մի այլ անօրէնութիւն յղանայ: Հինգեր

է մի մարդ անդամ շինել մի ընկերութեան, {որ} կազմել էին Բէգզադէն եւ այլ նորա համախոհ

նքի ընկերութիւն է: Մեք հաւաքւում ենք, {որ} սորան բամբասենք, նորան հայհոյենք, միւ

ադէն պատուիրում է իւր մի գործակատարին, {որ} նոյնպէս շատ տարիներով ծառայում էր՝ բեր

պատանու վերայ: Բանը այնտեղ է հասնում, {որ} Բէգզադէն ասում է, թէ չկամէր ունենալ նո

Բէգզադէն պահում է արծաթը իւր մօտ: Երբ {որ} դրականապէս ասել էր պատանուն, թէ չկամէր

րպարտութիւնը եւ քննութիւնը ստուգում է, {որ} այդ նամակը շինովի էր եւ խարդախած Բէգզադ

Այսպիսի խօսքերով համոզում է Բէգզադէին, {որ} կա՛մ հետը տանի տղան, կա՛մ ճանապարհի ար

, այսինքն՝ տղայի քեռին, եւ ասում է, {որ} չհամարձակուի ուղարկել տղան դէպի իւր վաճ

չէր գործակատարին պատկանած 2000 մանէթը, {որ} գտանւում էր Բէգզադէի մօտ: Կանչում է իւ

ծ սայլորդները, նոցա եւս պատուիրում է, {որ} չհամարձակուին ապրանքների հետ վերառնուլ

ունի միայն մի հինգ մանէթանոց թղթադրամ, {որ} ստացել էր պարոնից: - Փոյթ չէ, - պ

կաւոր է այս չնչին արծաթը այն պատճառով, {որ} բնակարանս հեռի է եւ չկամէի միւս անգամ գ

տալ ինքեան իւր 2000 մանէթը: Բէգզադէն, {որ} ինքը խոստովանել էր, թէ գործակատարը ուն

ութենից յետոյ գործակատարը, տեսանելով, {որ} աւելորդ էր վիճել Բէգզադէի հետ, յանձն է

ւնը, այլեւ այն գազանական անգթութիւնը, {որ} Բէգզադէին հաճոյանալու համար ցոյց տուեց

կերպարանքից եւ աղաչենք Ամենակալ Տէրը, {որ} մաքրէ հայկական մոլախոտեալ անդաստանը:

մի աբեղայ: Յառաջուց պիտի ծանօթաբանել, {որ} աբեղայ ասածդ միշտ վեր է համարում իւրեան

այելչութիւնը: Աբեղան, տեսանելով, {որ} քահանան կարդում է մի բան, հարցանում է

չպէ՞ս համարձակւում ես կարդալ այն բանը, {որ} ես նզովել եմ: - Ի՞նչ նզովելու բան

ով՝ չենք իմանում այն մի քանի մարդիկը, {որ} արծաթի սանդուղով վեր էին բարձրացել ազգի

թեան մեքենան, քան թէ մասնաւոր մարդիկ, {որ}, դուրս գալով հասարակաց շրջանից, բարձր

ն: Հարկադրւում ենք այսքան միայն ասել, {որ} հին բարոյական աշխարհի եւ հին խելքերի դր

իմքը է հասարակ ժողովուրդը: Այն մարդը, {որ} սիրում է ազգը, որ նուիրում է իւր անձը

վուրդը: Այն մարդը, որ սիրում է ազգը, {որ} նուիրում է իւր անձը ազգի բարոյական սպաս

ւնէր այն ամբողջութիւնը եւ կազմութիւնը, {որ} կարողանար շարժուիլ եւ գործ կատարել: Ազ

րութիւն. ահա մի մեծ եւ հոյակապ խնդիր, {որ} ազգի կարողքը եւ ուսումնականքը պարտական

։ Չկայ աշխարհի երեսին մի այնպիսի բան, {որ} ահարկու լիներ խաւարից. սա մի զարհուրել

արժապետների լոկ Հայութենից. լեզուն է, {որ} միմիայն կարող է այդ վերնագիրը դնել դպրո

զուների մէջ։ Առաջին հարկաւոր բանը չէ, {որ} ազգի զաւակը ուսանի օտար լեզուներ. դորա

թեան մէջ: Սուտ է այն լուսաւորութիւնը, {որ} պիտի լինի օտար լեզուով. սորա վկայող դա

դպրոցը է այն գործարանը, այն արգանդը, {որ} յղանում է ազգի գալոց սերունդը։ Ինչպէս

Կառավարիչքը կամ դաստիարակքը դպրոցների, {որ}, չպահպանելով ազգի օգուտը, չարաչար էին

Բայց մեր ազգի դրութիւնը այնպէս է, {որ} նա չէ կարող իւր ներկայ աւերանքի մէջ պատ

աւերանքի մէջ պատրաստել այնպիսի դպրոցք, {որ} կարող էին տիեզերական կրթութիւն տալ ազգի

կատարել այն ընտանեկան պարտականութիւնը, {որ} ծնողք պիտի կատարեն իւրեանց ազգի օգտի հա

տի կատարեն իւրեանց ազգի օգտի համար, եւ {որ} մնացած է երեսի վերայ ընտանեկան դաստիարա

նացի կերպարանքի տակ եւ երբէք չկամեցան, {որ} նայէին նոցա վերայ որպէս մի խաղալիկի կամ

ւ դստերքը պակաս չերեւեցան այն քաջերից, {որ} ազգի պահպանութեան համար քաջութեամբ ընկա

Մեր ընտանեկան կեանքը նման է մի կեանքի, {որ} միմիայն կարելի է անցուցանել պանդոկներու

ընտանիքը կամ, աւելի լաւ, այն մայրը, {որ} մօր պէս խօսում էր իւր զաւակների հետ. մ

ք դեռեւս, եւ չտեսնելու պատճառն այն է, {որ} մեր կանայք կորուսել են իւրեանց խորհուրդ

րմը այնպիսի խնամով եւ հոգաբարձութեամբ, {որ} հիւսիսի ցրտաբեր մրրիկը կամ հարաւի այրող

ներս է մտանում նորա մէջ այն կաթի հետ, {որ} սուրբ չէ մեզ: Հայ տիկինը ամօթ է համարո

իծ տալ իւր զաւակին։ Ի՛նչպէս կարելի է, {որ} նա երեխայի պատճառով յետ մնայ խրախճաններ

ցա Հայութիւնը գուցէ երեւում է նորանից, {որ} տարին մի քանի անգամ գնում են Հայոց եկեղ

ենք մեր հաշիւը նոցա հետ։ Թողնում ենք, {որ} նոքա լողան իւրեանց քրինօլինների մէջ՝ մ

րայ որպէս մի ծննդարար գործարանի վերայ, {որ} զինուոր էր պատրաստում հայրենիքի համար:

այժմ այն մեծ եւ խորախորհուրդ պաշտօնը, {որ} վիճակել էր Աստուած կանանց ազգին լցուցան

ալ ձեր խորհուրդը: Դուք ստեղծուած չէք, {որ} միմիայն հագուիք, ուտէք, խմէք եւ քնէք

կախւում է ծաղկեցնել եւ փառաւորել այն, {որ} հազարների արիւնով եւ բիւրերի արտասուքով

անհոգութենից եւ չհայութենից է կախւում, {որ} ունայնանան մեր հօրերի եւ մօրերի քաշածնե

քրինօլին, այլ որպէս գոյն ձեր մարմնի, {որ} ոչինչ բան չէր կարող քերել հանել ձեր վեր

եզանից այն ընտանեկան դաստիարակութիւնը, {որ} պահանջելի էր եւրոպացի կանանցից. առ ժամ

ժան է անհոգ չլինել այն պարծանքի մասին, {որ} սահմանուած է Հայութեանը մարդկութեան մէջ

ձեր հոգաբարձութիւնը այն է եղել միայն, {որ} պահէք, մեծացնէք, պայծառ եւ փառաւոր զգ

ի հարուստ մարդու հետ: Շատ այն է եղել, {որ} ուշադրութիւն դարձուցած չէք փեսայացուի հ

ելքի եւ բանականութեան վերայ, թողունք, {որ} շատ անգամ ձեր աղջիկը ոչ թէ միայն չէ սիր

բազան եւ անկողոպտելի աւանդ՝ կտակելով, {որ} տասնապատիկ շահեցուցած յետ տան այդ նուիր

ճերը այնպէս սաստիկ ջարդել են մեր ազգը, {որ} մինչեւ այսօր չէ կարողանում զգաստանալ իւ

ապագայի մասին: Այս է գլխաւոր պատճառը, {որ} ամենայն թշուառ վիճակ տանելի է եղել մեր

որդք պատրաստել եւ ուխտելով նզով առնել, {որ} նոքա աշխատեն իրագործել ա՛յն անդրդուելի

լդովաներէնը, Վրացերէնը կամ ուրիշները, {որ} բռնել են ազգային լեզուի տեղը: Հայաստան

այ կամ աղջիկ երեւէր նորա ժողովրդի մէջ, {որ} գրել կարդալ չգիտէր: Քահանան ունի իւր ծ

թիւն, մեծ շարժողութիւն, եւ այն ազգը, {որ} չկամէր ինքնուրոյնաբար շարժուիլ եւ գործ

դաստիարակներ կ՚երեւեն: Տարակոյս չկայ, {որ} այսպիսի դիպուածներում հարկաւոր են վճռակ

կութեանը: Ի՛նչ էր այդ այլ բանը. այն, {որ} մեք չգիտենք դեռեւս մեր ազգի քանակութիւն

անից թեթեւ: Քո ասածը, թէ հարկաւոր է, {որ} մի քանի մարդիկ դուրս գային ու ճանապարհո

նում եմ, այո՛, եւ սրտով հաւատում եմ, {որ} անարդիւն լինելու չէր մեր ուսումնական ազ

րդ։ Տեղագրութիւնը նոյնպէս հարկաւոր է, {որ} հոգացողքը կարողանան բնութեան երեւոյթներ

րեւոյթներին յարմարել իւրեանց գաղափարը, {որ} պիտի ծառայէր ժողովրդին որպէս աղբիւր նիւ

եւ թէ՛ վաճռականութիւնը: Բայց արի տես, {որ}, մեծի քամակից գնալով, կարող ենք եւ փո

կուած է այնպիսի նիւթական ապահովութեան, {որ} կարողանար այսպիսի զոհ բերել ազգին: Հայ

րս ուղարկելու համար: Աւելորդ է ասելը, {որ} ներկայումս ազգի կարողքը լսել եւս չկամին

մս պիտոյ էր ազգի թուովը միայն շատանալ, {որ} հեշտ, գրաւոր ճանապարհով միայն կարելի է

յն կարելի է հոգալ: Տարակոյս չկայ, {որ} կը զարմանաս եւ թեթեւամտութիւն կը համարե

անաս եւ թեթեւամտութիւն կը համարես, երբ {որ} կը կարդաս " հեշտ ճանապարհով " խօսքը, բ

րհով " խօսքը, բայց այն ժամանակ յիշիր, {որ} Հայերը ունին եւ պահպանում են դեռեւս մի

ն դեռեւս մի կրօնական միութիւն, յիշիր, {որ} ամենայն տեղ կան քահանայք եւ պատկանում ե

եւ պիտի լինեն հոգեւոր դասուն: Կարծեմ, {որ} այժմ հասկացար միտքս: Գո՛նէ մի անգա

եծ ամօթ է մեզ, մեր ազգին ընդհանրապէս, {որ} մեք չգիտենք մեր թիւը, որքանութիւնը եւ

ինօպից, պատահեցայ մի Տաճկաց պաշտօնէի, {որ} ծառայում էր տեղական փաշայի մօտ եւ որ պա

, որ ծառայում էր տեղական փաշայի մօտ եւ {որ} պատմեց ինձ, թէ Տաճկի կառավարութիւնը Դի

րում եմ այն բարոյական պարտականութիւնը, {որ} մեր պատուելի թղթակիցը դնում էր մեր վերա

եր վերայ, եւ հոգւով չափ ցանկանում եմ, {որ} մի բարի հետեւանք ունենայ այս հրատարակու

ներիս մէջ նոյնպէս նշանաւոր է մի նամակ, {որ} ստացայ Պ. Մեսրոպ Տիրատուրեանի ստորագրո

րովին այլ զգեստով։ Միայն խնդրում ենք, {որ} մեզ հասուցած տպելիքը յարմարեցուցած լինի

մս Էմմանուէլ. Տարակոյս չկայ, {որ} մարդկութեան պատմութեան մէջ ոչ մի ժամանա

ի ապրել, մի ելեքտրականութեան պէս բան, {որ} փայլակի շուտութեամբ տարածւում է զանազան

դունում ո՛չ Քանթը եւ ո՛չ Հեգելը. նախ, {որ} իմ մտածութիւնքը եւ խորհելու ազատութիւնը

օրինաւոր պատմութիւն, մի այնպիսի գործ, {որ} արժանի լինէր եւ դիմանար եւրոպական քննու

բաներ հարկաւոր էին ազգին նախ եւ յառաջ, {որ} յետոյ ազգի ուսումնականքը կարող լինէին ա

յին մատենագրութեան վերաբերեալ գրուածք, {որ} ցեցակեր եւ հարիւրաւոր տարեկան մագաղաթնե

տպել այն բոլոր կցկտուր յիշատակարանքը, {որ} աբեղայք կամ այլ մարդիկ սովոր էին գրքերի

վ: Սոցա պաշտօնը պատմութեան մէջ այն է, {որ} շատ անգամ կարող են վկայ լինել ժամանակագ

նել ժամանակագրութեան մի երեւելի անցքի, {որ} անցել էր ազգի մէջ եւ որի թուականը գուցէ

է թէ կորած էր կամ ճիշդ չէր: Մինչեւ {որ} այս բաները եղած չէին, Հայոց ուսումնակա

րած պատմութիւնը նոյն բանը կը լինի, ինչ {որ} մինչեւ այժմ եղած է եւ ինչ որ մի օտար եւ

լինի, ինչ որ մինչեւ այժմ եղած է եւ ինչ {որ} մի օտար եւրոպացի գրել է կամ կարող էր գր

: Մեր ազգի ուսումնականներին յայտնի է, {որ} մեր դպրութիւնը եւ լեզուի յիշատակարանքը

նելով եւ նորա օրինակով պիտոյ է մտածել, {որ} մեր ազգի մէջ եւս մի բան մտած էր Պարսիկ

արսիկ, Ասորի կամ Յոյն գրերով: Ինչ {որ} կար չկար՝ թէ՛ արքունական եւ թէ՛ մեհենա

եւ թէ՛ մեհենական գրուածք կամ մատեանք, {որ} պատկանում էին Հայոց ազգի հեթանոսական կե

կործանուեցան եւ այն գեղեցիկ արձանները, {որ} այսօր կարող էին հասկացնել մեզ Հայոց ազգ

ւ կրօնը, կամիմ ասել՝ այն մեհեանները, {որ} գտանւում էին Աշտիշատ, Արտաշատ, Տարօն

ղէն զարդեր կամ թէ ուրիշ այնպիսի բաներ, {որ} գալոց օրերում լոյս կարող էին տալ պատմու

լ պատմութեան. մի՞թէ չէ կարելի մտածել, {որ} Հայք եւս ունեցած լինէին այս սովորութիւն

ացին եւ մինչեւ այժմ, բայց բանը այս է, {որ} մեր մէջ ոյժ չմնաց ներկայումս այդ բաները

այելով այն վերին աստիճանի կարօտութեան, {որ} զգում է մեր պատմութիւնը, որի շատ երեսն

ն վերայ: Նամակիս խորհուրդը այն է, {որ} խնդրեմ Ձեզանից Յիշատակարանիդ միջնորդութ

ան եւ հնութեան ընկերութիւն ", այնպէս, {որ} անդամ լինելու ցանկութիւն ունեցող Հայը վ

ամենայն տարի երեք մանէթ արծաթ, մինչեւ {որ} ընկերութեան գանձարանը ոյժ առնու եւ կարո

իւր պատուելի անդամքը: Ես մտածում եմ, {որ} Տաճկաստանի Հայերի մէջ եւս կը լինին հազա

երի մէջ եւս կը լինին հազարաւոր մարդիկ, {որ} ուրախութեամբ սրտի կը ցանկանային մասնակի

իսի ընկերութեան: Իմ կարծիքը այնպէս է, {որ} եւ Ռուսսիայի Հայք յետ մնալու չէին այս բ

դամների համար տարին երեք արծաթ վճարել, {որ} ներկայումս Տաճկաստանի հաշուով ասել է 54

ղուռուշ. մի՛թէ սակաւ են այն մարդիկը, {որ} ոյժ ունէին ամենայն թեթեւութեամբ վճարել

հոգաբարձութեամբ հոգալ այն բոլորը, ինչ {որ} պատմութեան համար անհրաժեշտ էին որպէս աղ

ց միայն ստանալով գրքի նիւթական արժէքը, {որ} ընկերութեան կարողութիւնը չթուլանայ ուրի

ծերի համար: Եւ այլ այսպիսի բաներ, {որ} չգրեցի, եւ որ առողջ դատողութիւնը ինքնի

Եւ այլ այսպիսի բաներ, որ չգրեցի, եւ {որ} առողջ դատողութիւնը ինքնին հասկացնում է

մինին առանձին առանձին նամակ գրել, թող {որ} շատերի հետ ծանօթութիւն եւս չունիմ, ըստ

պատկերը, համեմատ լուսանկար օրինակին, {որ} ստացուել էր Կոստանդնուպօլսից, շնորհ է

իրողութիւնը՝ չենք կարող չյաւելացնել, {որ} այս կայսերական պարգեւը եւ հաճութիւնը,

ս եւ աւելի մեծ մասնով այն յարգութեանը, {որ} Ռուսաց Թագաւոր Կայսրը ունի դէպի ամենայն

ր 13) Պ. Չերքեզեանցի հայհոյութիւնքը, {որ} ամենայն առատութեամբ թափում էր " Հիւսիսա

ցառութեան պատճառով չմերժեցինք լուրերը, {որ} Ճռաքաղից յետոյ ( Հոկտեմբերի 17-ին) ծնա

ռները եւ կերպարանագործել մեր հայեացքը, {որ} ունէինք այս առաջարկած խնդիրների մասին:

։ Բայց մեք կարող չէինք յարգել մի մարդ, {որ} պարսաւ էր գրում փոխանակ կրիտիկայի եւ մի

, ուստի եւ հարկ եղաւ լռութեամբ մերժել, {որ} պատասխանելով մի գուցէ մեք եւս ընկերանայ

ուսաց լեզուով Հայ Քերականութեան վերայ, {որ} Պ. Չերքեզեանցը հրատարակել էր՝ ցոյց տա

է ասել, անդէմ մարդիկ փոքր էր մնացել, {որ} կիսաստուածների կարգը դասէին այդ քննութե

էր գտանուել եւ մեր բարեկամներից մինը, {որ} 1853 թուականից սկսած, շատ անգամ գովելո

ական կերպով բերած դրած չէ հանդիսի մէջ, {որ} հասարակութիւնը կարող լինէր բան հասկանալ

րձեալ կ՚ապահովէ իւր գիտութեան համբաւը, {որ} սկսել էր արդէն գունաթափուիլ: - Ի՛ն

լ չէ այն բաների արժանաւորութեան վերայ, {որ} գործակատարը յանձն էր առել պատրաստել:

ւմ ենք այս մասնաւոր խօսակցութեան թելը, {որ} մի տան անկիւնում երկու մարդու մէջ կար:

ւնը իրաւունք տուեց այն բոլոր մարդերին, {որ} երբեւիցէ բամբասուած էին Պ. Չերքեզեանից

մ եւ հաւատամ: Չենք կարող ուրանալ, {որ} այդ գրուածը հաւանելի էր եղել մի թեթեւամ

հաւանելի էր եղել մի թեթեւամիտ պառաւի, {որ} երբեմն մի քանի կեղծաւոր մարդերի բերանով

յ է ասենք ճշմարտութեան պարծանքի համար, {որ} այդ պառաւը իւր վայրիվերոյ խօսակցութեան

իճ բանասէրից մի բազմութեան մէջ, մինչեւ {որ} անուանուած Հոմերոսը ինքը ուրախութեամբ ը

լռութիւնը: Չենք ուրանում նոյնպէս, {որ} Պ. Չերքեզեանի գործը շատ եւ շատ հաճելի

ճելի էր եղել մի այլ երկակենցաղ պարոնի, {որ} թէեւ ատում էր գործի հեղինակը, բայց, ա

" գործակատարքը, այնքան ուրախացել էր, {որ} մինչեւ անգամ ոգեւորուել էր... Բայց զար

կան միջոց քննեցինք այն տպաւորութիւնքը, {որ} այդ գրուածը արեց հասարակութեան վերայ,

եց հասարակութեան վերայ, եւ տեսանելով, {որ} ժողովուրդը զզուելով մերժեց եւ դատապարտե

այդպիսի գովեստներ: Մեծ ուրախութիւն է, {որ} այդպիսի մարդիկ հայհոյում են մեզ, եւ նե

մեր վերայ յարձակուած: Հայհոյութիւնքը, {որ} բղխում են Հայ սրտերից եւ դուրս են երեւո

ք համեմատում ենք այն նեխած շարաւի հետ, {որ} այսքան դարերով հաւաքուել է հայկական հիւ

Հայ դպրութեան ասպարէզը՝ մեք գիտէինք, {որ} դարաւոր տգիտութիւնը պատերազմ պիտի յայտն

եցինք այդ պատերազմը: Անհնարին էր, {որ} ուրիշ ազգերի մէջ պատահածը չպատահէր եւ մ

Թշնամութիւնքը չունին այն զօրութիւնը, {որ} կարողանային մոլորեցնել մեզ մեր ուխտեալ

մի անխորհուրդ ունայնաբանութեան վերայ, {որ} իւր սրտի յաւելուածից բաշխել էր պարոնը "

մէջ, դառնում ենք դէպի երկրորդ խնդիրը, {որ} արել էին մեզանից: §2. Երբ առաջին

ընթերցանութեան հետեւանքը հաստատեց մեզ, {որ} իրաւունք ունէինք չկարդալու յօժարութեամբ

անը: Մեք միշտ ուրախութեամբ ենք յիշել, {որ} Հայոց ազգը իւր յիշատակի արժանաւոր Բաբկէ

ատարեալ իրաւունք է տալիս այդ մարդերին, {որ}, պահպանելով իւրեանց եկեղեցու անկախութի

: Այս երախտագիտական զգացմունքի չափով, {որ} ցոյց էր տալիս իւր խնկելի եւ տօնելի բարե

արհամարհութիւն ունի դէպի այն մարդիկը, {որ} կա՛մ անձնական օգտի, կա՛մ երկիւղի, կա՛

տել մի ամենեւին լռութիւն՝ թոյլ տալով, {որ} ինքնըստինքեան թանձրանայ դորա վերայ ժամա

աեւ ընդդէմ զինուորուիլ մի աշխատութեան, {որ} իւր չնչին կարծիքները եւս կամ այս ու այն

ն հատուցումը է մի սառն արհամարհութիւն, {որ} լիամասն կերպով ընդունեց ազգից: Շատ

ով ընդունեց ազգից: Շատ ժամանակ է, {որ} մեք ստացել էինք մեր թղթակիցներից մի քան

ոյ կը դնենք այդ նկատողութեններից մինը, {որ} ստացել ենք նամակի ձեւով, եւ որ ունէր ա

մինը, որ ստացել ենք նամակի ձեւով, եւ {որ} ունէր այսպիսի ստորագրութիւն՝ " Աբրահամ

յլ միայն խնդրում ենք արգոյ ժողովագրից, {որ}, խնայելով իւր ութսունամեայ հասակին, հ

տ թողու բռնաբարութենից Հայոց եկեղեցին, {որ} երբէք չէ խնդրել պարոնի փաստաբանութիւնը

երպարանքով եւ այլ հոգով։ Թողնում ենք, {որ} ներկայումս, մի փոքր աւելի բան հարկաւոր

նէր Պ. Խուդաբաշեւը: Յոյս ունինք, {որ} խաղաղ հոգով կը լսէ մեր գրածը Պ. Խուդաբ

է, պիտի հարցանես, թէ այս ինչ մարդ է, {որ} բոլորովին անծանօթ լինելով ինձ, արդէն ն

՞թէ այս անունը չունի իւր մէջ այն ոյժը, {որ} երկու այդպիսի անունով մարդիկ, թէեւ հազ

ւնը եւս մի աղբիւրից է: Ես կարծում եմ, {որ} այս բոլորը իրաւունք են տալիս ինձ ընտանե

գուցէ երկարախօս նամակ: Ես յոյս ունեմ, {որ} Դուք բաց գրկով կ՚ընդունիք Ձեր հեռաւոր ե

՛վ լիցի, ես մի անհամ մարդ պիտի լինէի, {որ} սեպհական ինձ վերաբերեալ բանի համար անհա

ազգը: Ո՛հ, որքան թշուառութիւնք, {որ} մինը միւսի քամակից յաջորդում են մեր անմ

յո՛, մի մասնով այս եւս կարելի է ասել, {որ} " մեր հայրերը ազոխ կերան, իսկ մեր ատամ

ր անիւը կանգնած է իւր դարձակէտի վերայ, {որ} վազէ կա՛մ դէպի փրկութիւն, կա՛մ դէպի յա

անին զոհ գնալուց: Աղետալի անցքեր, {որ} պատահում են ամենայն օր մեր կողմերում,

էճերի պատճառով, շատ մեծ շարժառիթք են, {որ} նստիս ու լաս, մինչեւ որ թաղման գերեզմա

շարժառիթք են, որ նստիս ու լաս, մինչեւ {որ} թաղման գերեզմանդ լցուի աչքիդ արտասուքով

մինը իմանում էք եւ գիտէք, խօսք չկայ, {որ} մի թշուառ բան է այս։ Բայց մեք այս կողմ

Ձեզ իմ խօսքերը, այնպէս չէ՞։ Պարզեմ, {որ} հասկանաք: Այս միջոցներումս ձեռքս ը

ապտակ իջեցուց երեսիս. հարկ չկայ ասել, {որ} բոլոր գիրքը կարդալը հաւասար էր կից ընդո

չարժէ այսպիսի աշխատութեան)։ Թողունք, {որ} պարոնը, " Եւժեն Բօռէի աշխարհագրութենից

չբողոքենք այն զրպարտութենների ընդդէմ, {որ} պարոնը ժողովում է մեր երանելի եւ սուրբ

նացու ո՞ր բանը իրաւունք է տուել նորան, {որ} նա Խորենացին անուանէ թեթեւամիտ: Խորեն

ապաքէն առաւել, քան թէ թեթեւամիտ է նա, {որ} այսպիսի անհիմն եւ անտեղի կարծիք ունի այ

աբաշեւից՝ բնաւ չտարակուսեցանք կարծել, {որ} պարոնը կա՛մ ամենեւին չէ կարդացել Խորենա

արծիքը: Առաջին կարծիքը՝ նորանով, {որ} պարոնը, ապացուցանել կամելով Հայաստանու

որ կարդացել էր, պիտի անշուշտ տեսանէր, {որ} Հայերը տիրապէս կռապաշտ են եղած, եւ Վահ

էս, այո՛, պատմութիւնը եւս վկայում է, {որ} ազգը Վահագնին եւս անցուցել է իւր դիւցազ

ուցանում է լուսաւորեալ աշխարհի առաջեւ, {որ} բնաւ իսկ գաղափար չունի, թէ ի՛նչ ասել է

լեզուներ, կատարելապէս ապացուցանում է, {որ} անտեղեակ է այդ լեզուների ծագման եւ կերպ

նի համար ապացոյց ներս բերել) նորանով, {որ} նոյն այդ յառաջ բերած " Երկնէր երկին եւ

հազարաւոր ունինք նկատած այդ գրքի մէջ, {որ} ինքնըստինքեան ոչ այլ ինչ է, բայց միայն

տեղի եւ անտեղի, հում եւ խակ նիւթերի, {որ} առանց ընտրութեան, առանց կարգի, այս ու

տածել Պ. Խուդաբաշեւի խղճմտանքի մասին, {որ} չէ երկբայում մուր քսել այսպիսի անմերձեն

էմ: Ուշադրութեան արժանի է եւ այն, {որ} Պ. Խուդաբաշեւը, մեղանչելով սուրբ Սահա

Յովհաննէս պատմաբան Կաթողիկոսի խօսքերը, {որ}, պատմելով Արեւելքի առանձին առանձին պատ

արթողիմէոս եւ Թադդէոս սուրբ առաքեալքը, {որ} Տիրոջից վիճակուեցան Հայերին, որպէս քար

ներից եւ բոլոր Արեւմտեան եկեղեցիներից, {որ} այն ժամանակ ընդհանրական եկեղեցու հետ մի

րկուեցան օգնականներից եւ պաշտպաններից, {որ} միմիայն կարող էին պաշտպանել նորանց կրակ

ւը ոչ մի տեղում չէ կարող ցոյց տալ մեզ, {որ} Հայերը իւրեանց կրօնը կամ դաւանութիւնը զ

ովութեան: Նոքա լաւ էին հասկանում, {որ} կրօն ասացեալը, դաւանութիւն ասացեալը,

դրացի ազգերի: Հայերը խիստ լաւ գիտէին, {որ} իւրեանց կրօնը կամ դաւանութիւնը վնասակար

նը կամ դաւանութիւնը վնասակար չէր նոցա, {որ} կամ դրացի էին Հայաստանին, կամ տիրապետե

մ տիրապետել էին նորան: Հայերը գիտէին, {որ} այդ օտար դրացու կամ հարստահարողի փոյթը

դրացու կամ հարստահարողի փոյթը այն չէր, {որ} Հայերը հասանելու չէին փրկութեան՝ պատկա

զատ եւ անկախ եկեղեցու։ Հայերը գիտէին, {որ} այդ օտար պետութիւնքը, ձեռք տալով նորա

մենում էին վեր առնուլ այն որոշող պատը, {որ} բաժանում էր միմեանցից այդ ազգերը, որպէ

է մեր պատմութեան մէջ այն իրողութիւնը, {որ} Հայերը սուր են ցոյց տալիս կրօնի կամ դաւ

Աւելորդ մի բան էր ասել եւ հաստատել, {որ} Բիւզանդական կայսերութիւնը, իւր փտած սկ

դէպքերը եւս ապացուցել են արդէն վաղուց, {որ} Հայաստանին օգնելու մտքով չէր, այլ՝ իբ

ը կարդաս. " Հայոց հոգեւորականութիւնը, {որ} հասկացել էր այս բաժանման ( Հայոց եւ Յու

րորդի ժամանակակից անցքերին: Ո՛ր Հայը, {որ} փոքրիշատէ կարդալ գրել գիտէր, չէ տեսանե

օրով բոլոր ազգը պահանջեց Կաթողիկոսից, {որ} սա անխախտելի պահէ ազգային եկեղեցու անկա

այոց մէջ գտանուած զօրքերից, պահանջեց, {որ} Հայոց եկեղեցին միանայ Յունաց եկեղեցու հ

բազմաթիւ զօրքով խաղաց Հայաստանի վերայ, {որ} հպատակեցնէ իւրեան, եւ երբ Դուին քաղաքո

հաղորդուիլ: Սակայն պիտոյ է ասել, {որ} դոյն այդ հաղորդութեան օրում, մի եպիսկո

անակ մեծ շշունջ ընկաւ ազգի մէջ, մինչեւ {որ} Ներսէսը հարկադրուեցաւ փախչել գնալ իւր հ

րդապետին յանձնեց աթոռի տեղապահութիւնը, {որ} ազգային հոգեւորների ժողովով 651 թուական

այլ միայն իւր երեւակայական զօրութեամբ, {որ} ինչքան եւս հանդէս ունենայ բանաստեղծութե

՝ միտումն ամենայն քայլափոխում, մինչեւ {որ} Լամբրոնացին հարկադրուեցաւ չափաւորութիւն

րել այդ հեղինակութիւնքը: Յոյս ունինք, {որ} այդպիսի ուսումնասիրութիւնը աւելի մխիթար

գործի պէս աշխատութենների հրատարակելը, {որ} բանի տեղ չանցանելուց յետոյ, անլուանալի

լի մեղադրութեան պատճառ են լինում, քանի {որ} Հայոց տառը պիտի կարդացուի: Անյայտ

իտի կարդացուի: Անյայտ չէ Հայերից, {որ} սուրբ Ներսէս Շնորհալու ժամանակ, ինչպէս

մաստասիրութեամբ հռչակուած Յոյն աբեղան, {որ} սա բերանացի խօսէ Շնորհալու հետ եւ կարգի

նական գիրք՝ նորա ռուս թարգմանութենից, {որ} ունէր ինքը, եւ ուր որպէս թէ գրուած էին

թէ Հայ: Բացի սորանից, մի քանի բաներ, {որ} վերաբերւում էին մեր եկեղեցու յատկական բ

ին մեր եկեղեցու յատկական բնաւորութեան, {որ} մինչեւ այսօր պաշտւում են, եւ որ Պ. Խո

թեան, որ մինչեւ այսօր պաշտւում են, եւ {որ} Պ. Խուդաբաշեւի սրտի մեծ ցաւի համար պիտ

նորա խօսքերը. " Որովհետեւ այն բաները, {որ} մեղադրանք էին համարուել Հայերին, ոչ բո

ուշադրութիւն դարձուց այն բաների վերայ, {որ} աւելի մեծ էին նորա աչքում եւ որ յիրաւի

վերայ, որ աւելի մեծ էին նորա աչքում եւ {որ} յիրաւի կարօտ էին ուղղութեան, որպէս՝ ա

շանաւոր խնդիրները, եւ ողջից գլխաւորը, {որ} բովանդակում էր իւր մէջ Քրիստոսի երկու բ

համար, Հայերի ընդդէմ, եւ յոյս ունիմ, {որ} իմ ոչխարքը կը լսեն իմ ձայնին եւ այլն,

րում, յանձնեց նորան խնդրել թագաւորից, {որ} Կոստանդնուպօլսի մէջ իւրեանց խոստովանութ

քին... խաչը ձեռքին օրհնել Հայոց ազգը, {որ} այսքան ժամանակ դուրս էր մնացել եկեղեցու

ութիւնը չընդունելով) մեռածների համար, {որ} Աստուած ներէ նոցա անգիտութեան մեղքը:

Կո՛մս, չափեցէ՛ք այս անիրաւութիւնքը {որ} չափով եւ կամիք, բայց մեք ընդունել այսպ

ու հետ խօսակցութիւնը բովանդակող գիրքը, {որ} Պ. Խուդաբաշեւը ընդունում է որպէս պատգա

Մեք բողոքում ենք այն խօսքերի ընդդէմ, {որ} Թէորիանոսը կամայաբար դնում է Շնորհալու

թողնելով ուրիշներին: Յոյս ունիմ, {որ} այս նամակս տեղ կը գտանէ Ձեր Յիշատակարան

կորոսեան Բաբկէնեանց Տարակոյս չկայ, {որ}, կարդալով այս նամակը, կը հասկանան ընթ

ք կարգաւոր քննութեան տակ ձգել մի գործ, {որ} յառաջաբանից մինչեւ վերջը պատկերացնում է

բան չունինք ասելու եւ ցաւում ենք շատ, {որ} իբրեւ յիշատակագիր, մի փոքր մերկանդամ հ

արակած համբաւների ստութիւնը, գիտէինք, {որ} " Հիւսիսափայլը " դադարելու չէր ներգործե

դադարելու չէր ներգործելուց, գիտէինք, {որ} մեք ինչպէս յառաջ, այժմ եւս գործակից էի

գով ցանկանում էր նա: Մեք գիտէինք, {որ} մի այդպիսի ողբալի վիճակում գրել է Սկայո

ւ բառ խօսել, մանաւանդ ցանկանում էինք, {որ} մի փոքր յարատեւէ նորա ուրախութիւնը, ըս

այս նոր ասպարէզի մէջ եւ հաւատում ենք, {որ} նորա ջանքը կը պսակուի՝ կատարելագործելո

այսքան միայն արժան ենք համարում ասել, {որ} դա մի կամայական բան չէր: Մեք միշտ

անուիլ: Մեք խնդրում ենք այն մարդերից, {որ} թեթեւ աչքով նայում են մի շարունակ հրատա

յն բան։ Պատասխանելու չենք տրտնջանքին, {որ} ժամանակ առ ժամանակ բարձրանում են այսպիս

ւթեանը տալ այն ակնարկական ուղղութիւնը, {որ} երբեմն յայտնի էր Փրանսիայում անունովս՝

ure allusionelle: Շատ ժամանակ չէ, {որ} ասել էինք, թէ ազգութեան տունկը, ինքնո

երկրորդի մէջ: Ճշմարի՛տ է եւ այն, {որ} շատ բան եւս չէ կախւում օրագրի հրատարակո

ով մեր խօսքը այն չորս խնդիրների մասին, {որ} եղած էին մեզանից՝ չենք կարող չյայտնել

կարող չյայտնել մեր ցաւը այն պատճառով, {որ} չենք կարող այս անգամս ուրիշ բաների վերա

պիտի լինի ձեր գործը: Մի՛ մոռնաք, {որ} ձեր ապագան պիտի դատաստան կատարէ ձեր գեր

թեան, թո՛ղ չվհատեցնէ ձեզ. այն մարդը, {որ} զգում է իւր անձը կենդանի, պիտի յարի ձե

դավաճառ ստրկութիւնը: Այն ո՛ր սիրտն է, {որ} համակրութիւն չունի դէպի հիւսիսային Ամեր

կան անձնազոհութիւնը, ո՛ր խղճմտանքն է, {որ} հաշտ կարող է մնալ Հարաւային Ամերիկայի `

չնայելով այս բոլորի վերայ, քիչ մնաց, {որ} Անգլիան պատերազմ յայտնէ Հիւսիսային Ամեր

պա ուրեմն ակամայ, քանզի յաղթութիւնքը, {որ} տանում են այժմ հիւսիսայինք հարաւայնոց վ

տութիւնը եւ իրաւունքը, կարելի՞ բան է, {որ} համակրութիւն ունենայ դէպի հարաւային Ամե

ի առջեւ են բիւրաւոր անգործ գործաւորքը, {որ} տանջւում են սովից եւ վերջին ճիգն են թափ

ների թշուառութիւնը: Մի տեսակ ժապաւէն, {որ} առաջ գործածական էր, դուրս ընկաւ սովորո

կարող է առնել: Ժողովքներով վճռուեցաւ, {որ} իւրաքանչիւր պատուաւոր կին յօժարակամ գնէ

հանդիպեցաւ գրեթէ նոյն ճակատագիրը, ինչ {որ} Լոնդոնում. ամենայն տեղ ստորագրութիւն ս

ակութիւն: Այս տեսակ աղքատութիւն, {որ} ուրիշ աշխարհի մէջ թերեւս այնքան զարմանա

լիոյ եւ Ֆրանսիոյ մէջ զարմանալի: Բայց, {որ} սովորել է խնդիրը քննել, քրքրելով նորա

բոլոր ծնուցիչ պատճառքը, նա տեսնում է, {որ} միմիայն Անգլիոյ մէջ, եւ ըստ մասին Ֆրան

րաբերութեամբ: Բայց հարկաւոր է իմանալ, {որ} տէրութիւնքը ազգ չեն, եւ տէրութեանց շահ

ահի հետ բնաւ վերաբերութիւն չունի, քանի {որ} տէրութեանց կազմութիւնը այնպէս է, ինչպէ

էրութեանց կազմութիւնը այնպէս է, ինչպէս {որ} կան այսօր: Թէ ի՛նչ է տէրութիւնը,

ի ուրիշ ժամանակ. առայժմ այսչափ միայն, {որ} անգլիական ազգը ամեն ազգից աղքատ է եւ ամ

այլ կառավարութեան եւ ազնուականութեան, {որ} Անգլիա չեն, որովհետեւ մինը անգլիական կ

եւ հարստութեան է երկրագործութիւնը: Երբ {որ} մի ազգ կազմող անհատների մեծագոյն մասը պ

այ: Եւ այս պատճառով, փոքրագոյն մասը, {որ} չէ պարապում երկրագործութեամբ, կարող է

րագործութեամբ, կարող է հաւաստի լինել, {որ} հազիւ պիտի կարողանայ մշակել, շինել, գ

լ, շինել, գործել եւ վաճառել այն, ինչ {որ} դուրս է բերում գետնից նորա մեծագոյն մաս

տահի ապրուստի կողմից: Փոքրագոյն մասը, {որ} բաղկանում է վաճառականներից, չէ կարող ա

ականներից, չէ կարող անգործ մնալ, քանի {որ} մեծագոյն մասի արդիւնքը սպասում է նորա՝

րայ եւ կախուած չէ օդի մէջ: Չկայ մարդ, {որ} չխոստովանի այս ճշմարտութիւնը եւ նոյնիսկ

գործի համար երկիր է հարկաւոր գործելու, {որ} Անգլիոյ մէջ չունի հասարակ ժողովուրդը:

ագործութեամբ պարապիլ. այն միլիոնները, {որ} բնակւում են Անգլիոյ մէջ, օրական աշխատո

լիոնաւոր բազմութեան միջից այն մարդիկը, {որ} դրամագլուխ ունին, վարձում են մի որեւից

Եւ ֆերմերը եւ նորա հազարաւոր մշակները, {որ} այնչափ տարի ապրում էին այն հողի վերայ,

ւականի անունը չգոռայ, վաղը հող չունի, {որ} հաւասար է ասելու, վաղը հաց չունի: Անգ

ի հարկ տայ ազնուականին այն հողի համար, {որ} գործում է եւ որ ազատելու համար գնաց արի

ականին այն հողի համար, որ գործում է եւ {որ} ազատելու համար գնաց արիւն թափեց, խեղաց

տեղ: Այս պայմանների վերայ կարելի՞ է, {որ} երկրագործութիւնը դառնայ անգլիական կեանք

իւնքը, ձեռագործութիւնքը, մեքենաները, {որ} այսօր գրեթէ դարձել են նորա բնաւորութեան

հական չեն, այլ յառաջանում են նորանից, {որ} հասարակ ժողովուրդը հող չունի: Որովհետե

թելու կարօտութիւնը. եւ պիտի գաղթէ նա, {որ} չկամի սովամահ մեռնիլ եւ մեռցնել իւր ընտ

րայ ես ունէի երբեմն հող եւ ազատութիւն, {որ} յետոյ աւազակները կողոպտեցին ինձանից։ Ե

էնքով գնացող անհատին այնչափ հող, որչափ {որ} ինձ կամ իմ ազգի իւրաքանչիւր անհատին պիտ

ն պիտի բաժին ընկնի: Խոստանում եմ ձեզ, {որ} դուք յաւիտեանս յաւիտենից կարող էք մշակե

, եւ այն ինչպէ՛ս զինուորք: Զինուորք, {որ} քաջ տեղեակ են երկրագործութեան, գիւղակա

եսակ ձեռագործական արուեստների, որչափ, {որ} մինչեւ այժմ մարդկային բանականութիւնը յա

արտօնութիւն կ'ունենաս այն հողի վերայ, {որ} պիտի ազատենք, - ընդհատում եմ ես նորա խօ

խօսքը: - Բայց դու պայման դրեցիր, {որ} գրաւ դնելու կամ վաճառելու իրաւունք չպիտ

նթանայ երկրագործութիւնը: Պիտի իմանաս, {որ} գեղի եւ քաղաքի իւրաքանչիւր անդամը, հաւ

ւր գեղ, պիտի ունենայ իւր յատուկ հողը, {որ} պիտի սեպհական մնայ քաղաքի կամ գեղի հասա

իւրեանց բաժինը գործել եւ մշակել, քանի {որ} գտնւում են այն գեղում կամ այն քաղաքում

քը կ'ընդունուի: Կարող է պատահել, {որ} ոմանք մարդիկ, կա՛մ ժառանգաբար, կա՛մ ի

անզի ինքեանք վաճառած լինելով՝ հարկ է, {որ} եւ գնեն: Իսկ եթէ 200 տարու միջոցում այ

ւմ դարձեալ նոյն թշուառութիւնը չէ՞, ինչ {որ} այժմ ունիս Անգլիոյ մէջ, նոյն մօնոպօլէո

եւ ապահով հիմքի վերայ, եւ անհնա՛ր է, {որ} նա կա՛մ աղքատութեան հանդիպի, կա՛մ իսպա

ռ կարօտ մնայ ": Մեք վկայում ենք, {որ} այս պայմանը ծնրադրութեամբ կ՚ընդունին,

կեանքը, մինչդեռ անգլիական գործաւորը, {որ} ապրում է այսօր, չգիտէ թէ վաղը պիտի հնա

է պիտի շարունակէ՞ գործարանը իւր գործը, {որ} եւ նա աշխատելով՝ ստանայ մի քանի շիլլին

բամբակից եւ ժապաւէնից: Համաձայնեցէ՛ք, {որ} այդ երկուքը եւս չունին այն յարատեւ ոյժը

դ երկուքը եւս չունին այն յարատեւ ոյժը, {որ} կարողանան պահել եւ դիմանալ միլիոնաւոր գ

այ եւ գործում է նորան: Այն ազգը, {որ} չունի հող եւ երկիր, երբեք չյուսայ, որ

որ չունի հող եւ երկիր, երբեք չյուսայ, {որ} պիտի հարստանայ. այդ անբնական մի բան է

ը՝ խելագարութիւն: Թո՛ղ բնաւ չյուսայ, {որ} առաջ հարստանայ եւ յետոյ երկիր ձեռք բերէ

րկիր ձեռք բերէ. այդ լինելու չէ: Նախ, {որ} հարստութիւնը, որ եթէ կայ այդ ազգի մասն

յդ լինելու չէ: Նախ, որ հարստութիւնը, {որ} եթէ կայ այդ ազգի մասնաւորների ձեռքում,

որների ձեռքում, կամ վաճառականութիւնը, {որ} եթէ վաճառականութիւն է... հիմք չունի,

եւ պատահարների ազդեցութեան: Երկրորդ, {որ} հող եւ երկիր տիրաբար ձեռք բերելու նպատա

իւնը ապահովելու համար: Եւ հաւատացէ՛ք, {որ} վաճառականութիւնը եւ արուեստը որչափ որ ծ

, որ վաճառականութիւնը եւ արուեստը որչափ {որ} ծաղկին, թէեւ առանց երկրագործութեան չկա

ութեան չկայ եւ վաճառականութիւն, որչափ {որ} մասնաւոր մարդիկ միլիոններ դիզեն, այսու

. անկիրթ... Մինչեւ այժմ չե՞ս հասկցել, {որ} աշխարհը լուսաւորել է եւ չէ կարող այլեւս

էի, բայց ասես թէ խելք կա՞ր գլուխներս, {որ} միմեանց պատահէինք, քանի որ երեսի վերայ

գլուխներս, որ միմեանց պատահէինք, քանի {որ} երեսի վերայ մնացած ազգը փրկելու եւ գերո

տարաւ խօսքը, - պիտի իրաւունք տալ մեզ, {որ} կտրիճի պէս գործ կատարեցինք եւ մեր դարաւ

ասել, խղճի խայթ եւս զգաց, ազնուաբար, {որ} հին ժամանակների վերայ գնալով եւ մոռնալո

պէս ազատ կոչուելով, ազա՞տ եմ ես, քանի {որ} նիւթական կարօտութիւնը ստիպում է ինձ, կ

հատուցում: - Բայց ես մտածում եմ, {որ} կարող է, եւ մանաւանդ երջանիկ, եթէ աշխ

ութիւն չկայ: Եւ դուք պիտի համաձայնիք, {որ} կա՛մ հաւասարութիւն չկայ, կա՛մ արդարութ

հաւասարութիւն չկայ, կա՛մ արդարութիւն, {որ} իրաւունք առնէ մեր հաւասարութեան իրականա

ռնէ մեր հաւասարութեան իրականապէս, քանի {որ} հաւասարութիւնը, իբրեւ լոկ խօսք, հնչու

կ խօսք, հնչում է միայն օդի մէջ եւ քանի {որ} իրական անհաւասարութեան հետեւանքը շինում

- Ե՞ս որչափ ունիմ: - Չգիտե՞ս, {որ} չունիս: - Հըմ. դու հայրենիքի որդ

նեցաւ: Սեպհականութիւնը այն բանի, {որ} առանց մեր աշխատութեան, բնութիւնը դնում

է աշխատութեամբ ձեռք բերուած այն բանը, {որ} բնութիւնը չէ պահում իւր գոգում, որ բնո

ը, որ բնութիւնը չէ պահում իւր գոգում, {որ} բնութիւնը չէ պատրաստում, անմիջապէս, ո

ր բնութիւնը չէ պատրաստում, անմիջապէս, {որ} մարդը արուեստական ճանապարհով է պատրաստե

ժէքը պայմանական է, մի խօսքով՝ դրամը, {որ} մարդը վաստակել է: Բայց հողը նա չէ վաստ

- Ինձ ի՛նչ փոյթ: Բռնակալութիւնը, {որ} նոյնն է, թէ աւազակութիւն, վաճառել է ք

նգների եւ քո սերունդի ապագան, իսկ ես, {որ} ոչինչ ունիմ, ինձ ապրուստ պէտք չէ՞. իմ

տք չէ՞. իմ ժառանգները եւ իմ սերունդը, {որ} ինձանից յետոյ ոչինչ ստանալու չեն ինձանի

պակասորդը կը լցուի, սակայն մի մոռնար, {որ} քո ցեղը մինչ ցարդ վայելել է այդ հողը,

Կեցցէ՛ մահ: Այս էր վերջին խօսքը, {որ} լսուեցաւ: Եւ խեղճ մարդը, վարատական եւ

ութեան եւ անօրէնութեան տարրը: Կարծեց, {որ} եթէ մի մարդու տեղ քսան հոգի նստի, բոլո

նստի, բոլոր բանը կը փոխուի, մոռցաւ, {որ} քանի իւր հասկացողութիւնը նոյնն է, ինչպ

նի է մարդկային կեանքի եւ այս երեւոյթը, {որ} երբ մի արտաքին ոյժ դադարում է ճնշել որե

ի է Անգլիոյ մէջ: Ամէն մարդ գիտէ, {որ} գրատպութիւնը ազատ է այնտեղ, եւ կառավար

բնական պատճառներով աշխատում է համոզել, {որ} տպագրութիւնը ազատ մնայ ամենայն յարձակմո

խակալ կարծիքները, նորա աւանդութիւնքը, {որ} դարերով նստել են նորա ուղեղի վերայ, ար

յժով կամ արգելքով, ո՛չ, նա լաւ գիտէ, {որ} սոքա անհնարին բաներ են Անգլիոյ մէջ, նա

ակութեան վերայ: Հասարակութիւնը տեսաւ, {որ} այդ գրուածքը հիմն ի վեր տապալում է այնպ

սի հասկացողութիւնք, այնպիսի սկզբունք, {որ} վաղուց արդէն սրբազանել է ինքը, հասարակ

դէն սրբազանել է ինքը, հասարակութիւնը, {որ} դարձել է նորա հոգին, նորա պաշտական գաղ

նորան վրէժ, նորա միակ ցանկութիւնը էր, {որ} ուսուցիչք կորուսանեն իւրեանց ամբիոնը:

պիտի բռնանայ իւր ընկերի վերայ: Եւ քանի {որ} տնտեսական խնդիրը՝ այն բազմակնճիռ Գորդի

փոփոխեն կառավարութեան ձեւը, բայց քանի {որ} հասարակութեան մի մասը տիրապետել է հողին

to be! ": Քսան երեք միլիոն ստրուկ, {որ} մինչեւ ցարդ նստած հայրենիքի հողի վերայ

: Նոյն հողը, որի վերայ բնակւում էր եւ {որ} գործում էր, այժմ, ազատուելուց յետոյ,

էր գործում, միայն այս տարբերութեամբ, {որ} տրուած դրամը կամ անձնական աշխատութիւնը

խիթարութիւն անուանափոխութեան մէջ, քանի {որ} գործը նոյնն է: Պիտի ասեն, որ այդ տեսա

ջ, քանի որ գործը նոյնն է: Պիտի ասեն, {որ} այդ տեսակ ազատութենից շինականը եթէ տնտե

եսից ծովը: Տեսաւ կառավարութիւնը, {որ} այս տեսակ ազատութիւն չէ կարելի տալ. գո

իկը: Տեսաւ ազնուականը եւ համոզուեցաւ, {որ} այս տեսակ ազատութիւն տալը ազնուականութե

ուռ մնալ եւ քարշ ածել այս գործը, որչափ {որ} կարելի է դիմանալ: Եկաւ արեւելեան

վարութիւնը տեսաւ այս բոլորը, հասկցաւ, {որ} անցեալը չէ կարելի շարունակել, լարերը շ

րդ խորհուրդի քամակից, ինչպէ՛ս լուծել, {որ} ազնուականութիւնը զոհ չբերէ երկիրը, բայ

րազմ ունենալ 23 միլիոն բազմութեան հետ, {որ} սովամահ լինելու երկիւղից եւ յուսահատութ

րութեան, համեմատ նոցա թուին, այնպէս, {որ} այդ հասարակութիւնքը, մինչեւ մի նշանակե

նոքա փոխեցին շունի հետ: Չէ՛ անհնար է, {որ} այլեւս մնանք նոյն յարաբերութեան մէջ:

ջերմախտական եւ լարեալ վիճակը անհնար է, {որ} լինի երկարատեւ: Եթէ վաղօրօք խելք գործ

կարող փրկել մարդը ստրկութենից, մինչեւ {որ} այդ մարդը հողի վերայ իրաւունք ունեցող չ

պղինձը, այսչափ ոսկու եւ արծաթի հանք, {որ} ամենայն տարի անդադար ոսկի եւ արծաթ են թ

սաստկանում է դրամի պակասութիւնը, որչափ {որ} ամեն կողմից ոսկի եւ արծաթ է դուրս բերւո

ս բերւում երկրագունդից: Անտարակոյս է, {որ} մետալեայ դրամը ամենայն տարի շատանում է

րի շատանում է, ի՛նչ է ուրեմն պատճառը, {որ} ժողովուրդը չէ տեսնում նորա երեսը, եւ ո

երեւելի մօնօպօլիստ սեղանաւորների մօտ, {որ} աշխարհը խեղդում են պարտքի մէջ, եւ երկր

սարակութեան մօտ եւ չէ կարող մնալ, քանի {որ} տէրութեանց ծախքերը, օրըստօրէ բարձրանալ

րէ բարձրանալով, լեռնանում են, եւ քանի {որ} ժողովուրդը հող չունի, եւ ուր որ ունի,

ւ քանի որ ժողովուրդը հող չունի, եւ ուր {որ} ունի, չկամի գործել: Նա թողում է դաշտը

արդիւնքի կարօտողների թիւը: Եւ փոխանակ {որ} ինքը պիտի դրամ ստանար դուրսից, այժմ ին

այժմ ինքը պիտի տայ: Այո՛, այն մարդը, {որ} թողեց երկրագործութիւնը եւ գնաց քաղաք,

, նա ունի հող, նորա ձեռքում կայ նիւթ, {որ} ասել է ոյժ եւ կարողութիւն դրամի համազօր

բ, չունի՛ այն ոյժը եւ զօրութիւնը, ինչ {որ} ունի աշխատութիւնը, երբ նորա հետ զուգըն

լացո՛ւր սորա վերայ եւ քաղաքային ծախքը, {որ} ուտում է եւ մաշում է բոլոր, ինչ որ մար

ը, որ ուտում է եւ մաշում է բոլոր, ինչ {որ} մարդը իւր աշխատութեամբ վաստակել էր: Նա

ց մօտ կենդրոնացած է դրամական ոյժը: Ուր {որ} է դրական զօրութիւնը, այնտեղ է եւ դրակա

այնտեղ է եւ դրական շահը: Միւս բոլորը, {որ} ինքեանք զօրութիւն չունենալով պիտի ուրիշ

ան են այդ զօրութեան: Նոցա շահը այն է, {որ} հազիւ հազ ապրում են, բայց նոցա կեանքը

շահին: - Կա՛ց, - ասում է մինը, {որ} չէ սիրում ուրիշի, մանաւանդ մի նոր կարծ

. - Ի՛նչ կայ: - Դու ասացիր, {որ} դրամի պակասութիւնը հետեւանք է երկրագործ

գութիւնը երթալով զօրանում է: Մի մարդ, {որ} սորանից տասն տարի առաջ հարիւր ոսկի ունե

իտ է այդ բոլորը, բայց ի՞նչ է պատճառը, {որ} բոլորը եւս միացել են եւ կրկնապատկել են

- Ների՛ր, պարո՛ն, հաստգլուխ ես եղած, {որ} մինչեւ այժմ չհասկցար: Ապրանքը նոցա ապր

ամի զօրութիւն չունենալը, իսկ պատճառը, {որ} կարծում ես, թէ յառաջանում է տանը տիրոջ

եղ կամքը կամ հաճոյքը հանդէս չունի: Երբ {որ} երկրագործութիւնը, դրամի հետ փոխուելու

տեւ հասարակ ժողովուրդը չունի այն բանը, {որ} փոխանակել կարող էր դրամի հետ, ուրեմն ե

1861-ին ` 2, 803, 034: Տարակոյս չկայ, {որ} Ամերիկայի պատերազմի պատճառով այսօր Լոնդ

ողովուրդի վիճակը մի այնպիսի աշխարհում, {որ} բոլոր երկրագունդին բաժանում է իւր ձեռագ

րկրագունդին բաժանում է իւր ձեռագործքը, {որ} պէտք ունի միլիոնաւոր ձեռքերի, ի՛նչպէս

սը: Ի՞նչ է ուրեմն: Մեր խնդիրը... ինչ {որ} աւելի իրաւունք ունի գրաւելու մեր ուշադր

ք ունի գրաւելու մեր ուշադրութիւնը, ինչ {որ} մօտ է մեզ, որի հետ անքակտելի կապերով կ

անգամ: Ամէն մարդ կարող է վկայել, {որ} 1860-ին աւելի լաւ էր Թիւրքիայի դրամական

ուր լցնելու "։ Մոռանում է, դարձեալ, {որ} գաւառները Կրեսոսի առասպելեալ գանձարանքը

. ի՞նչ զօրութիւն ունէին այդ գաւառները, {որ} կարողացած լինէին նորանով, իւրեանց մէջ

այս հնարների ուղղակի հետեւանքը: Այն, {որ} պարտքը պիտի կրկնապատկուի, այն, որ գաւ

ն, որ պարտքը պիտի կրկնապատկուի, այն, {որ} գաւառները եւս պիտի հասանեն Պօլսի օրը,

ները եւս պիտի հասանեն Պօլսի օրը, այն, {որ} մի գեղեցիկ առաւօտ թէ՛ Պօլսի եւ թէ՛ գաւա

խառնակութիւն: Բայց չէ պիտոյ մոռանալ, {որ} մի այսպիսի վատաբաղդ դիպուածում, առաջ ք

ն ոյժը, գոնէ, այդտեղ գէթ պիտի երեւի, {որ} իւր ողորմելի ստրուկներից աւելի ապրի մի

րտքերից: Նա մխիթարւում է՝ տեսանելով, {որ} աւելի շատ են այլ տէրութեանց պարտքերը:

էս այն աւելի շատ պարտական տէրութիւնքը, {որ} պէտք է եւ աւելի շատ նեղութեան մէջ լինէի

ոսկիների գինը: Մեղքը Մօհամմէդի վիզը, {որ} սորա պատճառը չէ գրել Կուրանի մէջ: Ուրի

մի քանի հազար քաղցած ու մերկ զինուոր, {որ} տարիներով չեն տեսնում ռոճկի երես, ներս

րգ թուղթը եւ չէ վախենում: Նա վստահ է, {որ} մարդիկ, եթէ դադարին նորան իբրեւ դրամ գ

ւրիշին: Խնդիրը նոյնիսկ այնտեղ է, {որ} նա աղքատ է եւ պիտի առաւել աղքատանայ, ե

մի օրուայ մէջ այնքան անգամ փոխւում է, {որ} ո՛չ առնողը գիտէ նորա րոպէական արժէքը,

ուրիշ կերպ: Արհեստաւորը եւ բեռնակիրը, {որ} չունի եւ այս վաճառականների ունեցած շատ

անտուն, վարատական եւ անմաքուր կեանքը, {որ} պիտի անցուցանէ նա զանազան իջեւաններում

սաբացին, նոյն եգիպտական ծառայութիւնը, {որ} սպասում է նորան: Չկայ այն ընտանեկան մխ

մտերմական, գողտրիկ եւ անմեղ հայեացքը, {որ} առանց ձայնի, առանց խօսելու, կարող են

ա տասն եւ ութն կամ քսան տարեկան որդին, {որ} աճել եւ զօրացել էր իբրեւ մի ծաղիկ իւր ս

րի։ Յանկարծ այս նորեկը լուր է առնում, {որ} իւր ծերունի հայրը վախճանել է, մայրը հի

ացի այն սխալ եւ վնասակար աւանդութենից, {որ} քեզ այդ օրը ձգեց: Պանդխտակիցքը գա

աղցր չէ այն մանր վաճառականների վիճակը, {որ} նոյնպէս լքանելով իւրեանց երկիրը՝ ձեռք

մարդը պատերազմ ունի չքաւորութեան հետ, {որ} չգիտէ, թէ վաղը ինչո՞վ պիտի կերակրուի կ

տանում է իւր կեանքի ծանր խաչը, մինչեւ {որ} մի նիւթեղէն խաչ տնկուի նորա գերեզմանի վ

իքին սպասում է նոյն թշուառութիւնը, ինչ {որ} վերեւում ասացինք: Նորա պատանի կամ մանո

մ է թողուլ դպրոցը եւ գնալ ծառայութեան, {որ} մի քանի ժամանակից յետոյ օգնութիւն կարող

չկարողանայ երաշխաւորել: Այն, ինչ {որ} պատկերացնում է այժմ մեր խեղճ ազգի վիճակ

: - Չենք ասում բոլորը, բայց պիտի {որ} ազգի մեծագոյն մասը երկրագործ լինի, իսկ

ուրս բերած արդիւնքը մշակող եւ վաճառող, {որ} զուգակշիռը պահուի եւ աղքատութիւնը տարագ

ր գնայ: - Բայց դուք մոռանում էք, {որ} Թիւրքիան Եւրոպա չէ: Նա չունի ոչինչ ճան

չինչ ճանապարհ, ոչինչ հաղորդակցութիւն, {որ} անհրաժեշտ են թէ՛ երկրագործին՝ իւր բերք

ւ տեղեր կան մեծ եւ փոքր Հայաստանի մէջ, {որ} մօտ են Սեւ ծովին եւ Միջերկրականին, երկ

նի սահմաններում: Այն ժողովուրդը, {որ} դուրս չէ եկել իւր պատմական աշխարհից, թ

ութիւն չէ մեր քարոզածը. իսկ այն մասը, {որ} դուրս է իւր աշխարհից, ասել է թէ գտնւու

ենք վերադառնալ, մանաւանդ՝ Փոքր Ասիա, {որ} աւելի հրապուրիչ է իւր ծովեզերեայ դրութե

ր ծովեզերեայ դրութեամբ: Հերիք է, {որ} մի երկու գլխաւոր եւ յարմարաւոր տեղերում

սանի երկրագործութիւնը, միւս մասերում, {որ} թերեւս հեռի են ծովից, նոյնպէս կը զարթի

Ո՞վ արգելառիթ է Հայոց ժողովրդին, {որ} նա չբնակի վերասաց տեղերում. եւ ի՛նչ տե

ը բաւական են հարստացնել մի բազմութիւն, {որ} արիաջան փութով պարապում էր այն նուիրակա

ասել այս խօսքը, բայց ծածկել այն, ինչ {որ} զգում ենք, համարում ենք ոչ միայն կեղծա

լեւ վատութիւն: Մի քանի տարի կայ, {որ} լսում ենք հանապազ մեր վաճառականներից մի

աճառականութիւն, միմիայն այն պատճառով, {որ} ինքեանք Հայ էին: Նոցա վաճառականութիւնը

ապրանք բերէ Եւրոպայից ու վաճառէ, կամ, {որ} նոյն է, օտարի ապրանքը ուղարկէ Եւրոպա։

ւթի՞ւն տարածելով: Ո՞ւր են մեր հնարքը, {որ} կարողանայինք գործ դնել այս խորհրդով:

եան արեւը: Եւ այդ ահագին բազմութիւնը, {որ} առաւօտը զարթելով՝ պիտի մտածէ, թէ ի՞նչ

նի մեր օրերում: Այն փիլիսոփայութիւնը, {որ} անմիջապէս չէ բղխում մարդկային կեանքից ե

նմիջապէս չէ բղխում մարդկային կեանքից եւ {որ} չէ դադարում դարձեալ մարդկային կեանքի վե

մ դարձեալ մարդկային կեանքի վերայ, քանի {որ} մարդը ապրում է եւ օդ է շնչում, մեք հրա

, ոյժ եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, քանի {որ} ազգը, հասարակ ժողովուրդը, կարօտ է օրա

ժողովուրդը, կարօտ է օրական հացի, քանի {որ} նորա տնտեսական խնդիրը կարգի չէ դրւում:

ապրանքի վաճառականութիւնը, չկայ մինը, {որ} ապրանք խնդրէ նորանից, ապրանք ապսպարէ ն

ոքր դրամ անցանէ, եթէ նա յոյս ունենայ, {որ} իւր աշխատութիւնը պիտի գնահատուի, եթէ ն

է, թէ ո՞վ տայ երկրագործին այն դրամը, {որ} հարկաւոր է նորա լքեալ բազուկները զօրացն

այժմ չերեւեցաւ եւ ո՛չ մի ընկերութիւն, {որ} պարապէր երկրագործութեան եւ երկրագործակա

եզ թւում է՝ միայն մի լոկ սովորութիւն, {որ} հայկական վաճառականք մշակ դարձան եւրոպաց

իւն առնելու մէջ: Թողունք տակաւին այն, {որ} ձեռագործի վաճառականութիւնը չէ դարձնում

անառութիւնը։ Հերի՛ք է միայն ցոյց տալ, {որ} ձեռագործի վաճառականը առողջ դրամ պիտի վճ

իւն է այս, բայց այն աստիճանի կամակոր, {որ} գրեթէ դառնում է այսօր մի ազգային աւանդո

մ չափել այն սարսափելի վիհի խորութիւնը, {որ} բացւում է մեր առջեւ: Գրեթէ ազգովին սով

, չունի այն ոյժը, այն կարեւորութիւնը, {որ} մարդը առանց նորան չկարողանայ ապրել: Ապ

ործերը դադարեցնելու: Բայց այն տոկոսը, {որ} պիտի վճարէ իւր նոր պարտքի համար, կը տա

լրանայ... Միւս կողմից, այն մարդիկը, {որ} պարտական էին նորան, չեն վճարում իւրեան

պարտական մնաց եւ առանց ամենայն հնարի, {որ} անհրաժեշտ է ապրուստի համար: Ո՛ւր

նօգուտ, քանզի նոյն գործողութիւնը, ինչ {որ} անցաւ առաջին անգամ, պիտի կրկնուի, անշ

այդ մասին, որովհետեւ գիտէր, թէ որոնց {որ} պարտք ունի, կախւում է նոցանից, թէ մի

ալ ենթակայանալ մի կոպիտ յարաբերութեան, {որ} լինում է պարոնի եւ ծառայի մէջ, տանել ա

դու համար հեշտ չէ նաեւ գտնել մի պարոն, {որ} յօժարէր ընդունել նորան իւր մօտ: Յիսուն

ք, այն մխիթարիչ եւ լուսափայլ կողմերը, {որ} այդպէս հրապուրում են եւ իւրեանց են քարշ

հնարաւոր է վաճառականութիւնը: Այն, ինչ {որ} նոքա անուանում են վաճառականութիւն, թո՛

նը եւ ոյժը այնտեղ է, կրկնում ենք, ուր {որ} դրամագլուխը կամ ապրանքը կայ: Առնողը տկ

նգամ երազելի է այն ապահովութիւնը, քանի {որ} Թիւրքիան յարաբերում է Եւրոպային՝ իբրեւ

ա գալիս են եւ գնում են, " որպէս հողմ, {որ} շնչէ, որ ոչ գիտէ, ուստի՛ գայ կամ, յո

եւ գնում են, " որպէս հողմ, որ շնչէ, {որ} ոչ գիտէ, ուստի՛ գայ կամ, յո՛ երթայ "

եւ ազգը չկոտրէ այս ուղղութիւնը, մինչեւ {որ} նա չկատարէ մի տնտեսական յեղափոխութիւն,

գլուխը, երբ ազգը դիմէ դէպի բնութիւնը, {որ} ոչ միայն կարող է փրկել եւ ազատել ազգը ա

Բնութեան մէջ չկան այն վտանգները, ինչ {որ} կան մեքենական վաճառականութեան մէջ. այն

եալ է բնութեան օրէնքներով: Այն մարդը, {որ} բնութեան հետ գործ ունի, որ անմիջապէս հ

Այն մարդը, որ բնութեան հետ գործ ունի, {որ} անմիջապէս հողի՛ց ստանում է բնութեան բեր

եւ այլ խնդիր է մտնել՝ հաստատ գիտելով, {որ} պիտի խեղդուի ": Հայոց ազգը, քանի

պիտի խեղդուի ": Հայոց ազգը, քանի {որ} չունի իւր սեպհական երկրագործութիւնը՝ բ

ն իւրեանց հայրենի, բարեբեր երկիրները, {որ} այսօր գրեթէ ամայի եւ խոպան է, այն օրից

ու մեծ շահ կը բերէ ազգի ընդհանրութեան, {որ} է ազգի հիմքը, լծակը, շարժարանը: Ընդհ

իւնը: Եւ միայն հում բերքերը չեն, {որ} կարող են գրաւել հայ վաճառականի գործունէ

յն ժրաջան եւ գործունեայ մարդերի համար, {որ} ստուգապէս կամին պարապել վաճառականութեան

այն գործարանքը, նոյն այն մեքենաները, {որ} կարող են ներգործել Եւրոպայի մէջ, ծանր

սի ձեռնարկութեանց: Շատ մեքենայք, {որ} Եւրոպայի մէջ ներգործում են կրակի եւ շոգ

ամար հարկաւոր չէ վատնել այն դրամը, ինչ {որ} Եւրոպացին վատնում է ածուխի կամ փայտի հա

ագրական անուանակոչութիւնքը չեն պատճառ, {որ} Եւրոպան Եւրոպա է դարձել, իսկ Ասիան՝ Ա

կլիմայի մէջ: Նորա գործունէութիւնն է, {որ} այսօր պատգամ է տալիս բոլոր երկրագունդին

ոգաբարձութեամբ յառաջ է բերում այն, ինչ {որ} առանց աշխատութեան բնութիւնը ինքը կարող

ձ, անարատ: Ո՛ւր թողունք այն բերքերը, {որ} ո՛չ արուեստը եւ ո՛չ գիտութիւնը կարող են

կարող են յառաջ բերել Եւրոպիոյ մէջ, եւ {որ} այնպէս առատօրէն պարգեւել է բնութիւնը Աս

ոյ տարեկան ածուխի պէտքը, եւ գտանելով, {որ} հարիւր երեսուն տարուց յետոյ Անգլիան չպի

է իւր հողի մէջ, ահա այս երկու տարի է, {որ} " Երեմիայի ողբ " են կարդում իւրեանց գլխ

է միշտ երէկը. այսօրը է նորա Աստուածը, {որ} պաշտում է, վաղը ի՛նչ կամի թող լինի, ո

ող լինի, ովի՛ բան ու գործը կտրուել է, {որ} վաղուայ համար մտածէ: Մեք կարծում ենք,

այնացնել, ուղղել, հարթել՝ մոռնալով, {որ} իւր նեղութիւնը ճանապարհից չէ այնքան, ո

ապարհից չէ այնքան, որքան ոտքի կօշկից, {որ} սեղմում է եւ չէ թողնում ման գալ: Այսպի

՛նչ կ'օգնէ ճանապարհի լայնութիւնը, քանի {որ} կօշիկը նեղ է: Այո՛, Եւրոպան կանգնած է

: Կարող են, դարձեալ, դիմադրել, {որ} եթէ մեր հայեացքով, միայն մարդ ու հաց կ

այլ հարկաւոր եւս չէ: Բայց այս է բանը, {որ} դորան հասնելը ժամանակի է կարօտ, եւ մին

աստուն Ծերունին: Մեք ուրախ չենք, {որ} այսպէս է լինում, մեք ուրախ չենք, որ մ

, որ այսպէս է լինում, մեք ուրախ չենք, {որ} մի ազգ ճնշում է, հարստահարում է միւս ա

եսական կողմերը. հերի՛ք է, ասում ենք, {որ} մի ազգութիւն իւր մի շամփուր խորովածի հա

ն: Մարդը մինչեւ այժմ չէ հասել այնտեղ, {որ} առանց երկրորդական եւ պաշտօնական անունի

երբ մարդիկ հասանում են մինչեւ այնտեղ, {որ} ոչ միայն մարդը չեն ճանաչում մարդու անու

նց գոյութիւնքը ուրանում են՝ չնայելով, {որ} այդ բազմութիւնքը ներկայ են. երբ թթուած

տորուեցան, եւ բնա՞ւ սերունդ չթողեցին, {որ} այսօր երեւէր եւ կենդանի մարդերի միլիոնա

եւ յաջորդք չթողեցին, բայց նոր ազգերը, {որ} հիների օրերում չկային, նո՞ր ստեղծուեցա

յառաջացողը, եւ ի՛նչ զօրութիւն է այն, {որ} երբ չքանում է, կենդանի մարդերի միլիոնա

հականը սուրբ է նորան, եւ վա՛յ միւսին, {որ} ձեռք բարձրացնէ նորա, այս կամ այն, սեպ

րա ազգութիւնը: Վերեւում ասացինք, {որ} ազգի մահը անհատի մահի պէս չէ՛։ Ասացինք

գի մահը անհատի մահի պէս չէ՛։ Ասացինք, {որ} ազգը չէ մեռնում ֆիզիկապէս։ Ի՛նչպէս, ո

է նիւթեր, դուրս է տալիս նիւթեր եւ քանի {որ} կարող է շարժիլ եւ այս գործողութիւնը կատ

նա ունի իւր ներսում ոյժ եւ զօրութիւն, {որ} դէմ է գնում արտաքին աւերիչ ոյժերի ազդեց

տաքին աւերիչ ոյժերի ազդեցութեան եւ քանի {որ} կարողանում է նոցա դէմ դնել, պահպանում

ք, այժմ այսչափ միայն հարկաւոր է ասել, {որ} եթէ չկայ այդ զօրութիւնը, արտաքին ոյժեր

ւնով խօսում է իմ հետ. " Ի՛նչ ես արել, {որ} ես համակրութիւն ցոյց տամ քեզ, որ ես խո

րել, որ ես համակրութիւն ցոյց տամ քեզ, {որ} ես խոստովանիմ քեզ կենդանի ": Այս

յն կառավարութեան... կարող են հաւատալ, {որ} եթէ յիրաւի՛, Լեհաստանը արժանի լինէր ան

, - ասում է հեգնող Անգլիացին: Քանի {որ} իմ կեանքի խոստովանելը կապուած չէ նորա շ

ետ, նա խոստովանելու չէ: Ուր թողունք, {որ} մի ազգութիւն գիտութեամբ սպանում է միւս

պարիզում: Մինչեւ այժմ այն ազգութիւնը, {որ} ոյժ ունի, որ ինքը ապրելով չկամի ուրիշի

չեւ այժմ այն ազգութիւնը, որ ոյժ ունի, {որ} ինքը ապրելով չկամի ուրիշի կեանքի վերայ

ձեռքում: Կառավարութիւնքը, նկատելով, {որ} այդ ազգերը ինքեանք իւրեանց մէջ ազատ չեն

րեանց մէջ ազատ չեն տակաւին, նկատելով, {որ} սնոտի նախապաշարմունքներ, փտած սկզբունք

ն, թէ ի՛նչ բանի համար են այն զրկանքը, {որ} յանձն է առնում: Ի՛նչ կ'առնու իւր դրօշի

ունեցածը: Եւ ինչի՞ պիտի վախենայ, քանի {որ} կառավարութիւնը երաշխաւոր է: - Կառ

ապահովում է կառավարութիւնը այն պարտքը, {որ} առնում է ժողովուրդից: - Ի՛նչպէս թ

լն, կառավարութեան սեպհականութի՞ւնն է, {որ} գրաւ է դնում: - Տարակոյս չկայ, դ

դ հովին բացած՝ նայի՛ր այն կտոր լաթին, {որ} կախուած է ձողի վերայ: - Բայց նա ի

ը մի սուտ փաստ ունէին իւրեանց ձեռքում, {որ} այսօր չէ կարող արդարանալ եւ մարդկային բ

ո՛չ, քա՛ւ լիցի, մարդկութեան սէրն է, {որ} ստիպում է նորանց ստրկացնել զանազան ազգե

ձեռքի մէջ, եւ Թէյմսը շատ ժամանակ չէ, {որ} հրատարակեց, թէ Իռլանդիոյ անկախութեան ա

լ է այս աշխարհի վերաբերեալ հողի վերայ, {որ} պատկանում է Իտալիային, եւ երբ խնդիրներ

անդադար օգնութիւն են տալիս Թիւրքիային, {որ} նա դիմանայ եւ չկործանուի: - Որպէս

թեան խայտառակ սիւնը ` " Դուռն ճշմարիտ, {որ} տանի ի կէանս յաւիտենականս "... Կե

յաւիտենականս "... Կեցցէ՛ կատուն, {որ} իւր փորի համար մուկ է բռնում: Երբ

ւնը, այո՛, աւելի չէ, քան թէ ոչխարը, {որ} սպանդապետի դանակին եւ կշեռքին է յանձնու

եւ այն՝ իրաւունքի անունով, բայց ինձ, {որ} բնաւին օտար եմ քեզ եւ ամենեւին վերաբերո

րի համար ազգութիւնն է նոցա միակ դրօշը, {որ} կարող է բացուիլ բռնակալութեան ընդդէմ:

ասակար եւ անիրաւ է այնպիսի ազգութիւնը, {որ} ամեն ուրիշ զոհում է իւր կեանքին. ազգու

իւն չէ այն, այլ կոյր ֆանատիկոսութիւն, {որ} հիմք չունի եւ կիրքի բնաւորութեամբ երեւո

մի կիրք կարող է տեղի տալ միւս կիրքերի, {որ} հանգամանքը կարող են ծնուցանել: Ազգութի

ի: Տնտեսական խնդիրն է այն զօրութիւնը, {որ} մի փոքր յառաջ խոստացանք անուանել, նա է

ուանել, նա է այն միակ եւ հաստատ ոյժը, {որ} ազգի անձնաւորութեան մէջ ներգործելով, հ

ւսանելու վնասը: Վերացական ազգութիւնը, {որ} մինչեւ այժմ փոքր ի շատէ քարոզուել է Հայ

ղ պատասխանել սորան: Եւ այս է պատճառը, {որ} ծանր է այդ առաքելութեան ընթացքը: Չոր չ

կարող արմատ արձակել մի ժողովուրդի մէջ, {որ} վերացականից յառաջ ամենայն րոպէ զարկւում

սիրի՛ր քո եղբարքը, պահի՛ր քո լեզուն, {որ} է քո ազգութեան դրօշը եւ այդ բոլորը քեզ

սկանում են ազգութիւնը մի ամբողջութիւն, {որ} երբեմն կար եւ որի դարաւոր փոշով ծածկուա

ը կը մնայ միշտ իբրեւ մի ամուր գաղափար, {որ} յետ չէ մնում բարոյական Չինաստանից:

Ժամանակը մի անգամ է անցնում, եւ նա, {որ} ընթացակից չէ նորան, յետ է մնում: Մեք

ենք բռնել ժամանակի այն ակնթարթը միայն, {որ} անցնում է մեր առջեւից. իսկ երբ նա անցե

ք բռնակալութեան, ո՛ւր կամ ինչ կերպով, {որ} յայտնուի: Գիտենք, կան մարդիկ, եւ մեր

կ, եւ մեր իսկ սիրելի բարեկամների մէջ, {որ} պիտի ասեն՝ թո՛ղ մի անգամ ձեռք բերուի հ

ուց աւելի դժուար: Ուրիշների փորձերից, {որ} փորձողներին արժում են արեան ծովեր եւ որ

որ փորձողներին արժում են արեան ծովեր եւ {որ} բոլորովին ձրի ներկայանում են մեզ, իբրե

յանում են մեզ, իբրեւ օրինակ, հարկ է, {որ} խրատուինք եւ չ'երթանք այն ծուռ ճանապարհ

ատարին հետեւիլ, միմիայն այն պատճառով, {որ} անկատարը ժամանակով յառաջ է, քան թէ կատ

տեւականութիւն: Այս օրէնքով, մի մարդ, {որ} կամէր պարապիլ որեւիցէ արուեստի, չ'պիտի

ծ էր արուեստի ներկայ վիճակը, այլ, ինչ {որ} դարերով յառաջ: Նոր գիր ուսանող մարդը թ

րթի վերայ, յետոյ՝ չգիտեմ ինչի վերայ, {որ} կարգը հասնի թղթին, ըստ որում նոր է սկս

, ըստ որում նոր է սկսանում եւ հարկ է, {որ} յառաջ անկատարը ձեռք բերէ: Եթէ մին

կնալի է տնտեսական խնդրի ճշմարտութիւնը, {որ} մեք այս նեղ սահմանի մէջ աշխատեցանք կերպ

ի, անյուսալի չէ, թէ գտանուին մարդիկ, {որ} ասեն մեր համար. " Այս ի՛նչ Մովսէս է,

ասեն մեր համար. " Այս ի՛նչ Մովսէս է, {որ} ճանապարհ է ցոյց տալիս ազգին դէպի մի երկ

սրայէլեան ազգին խոստանում էր մի երկիր, {որ} պիտի բղխէր կաթն եւ մեղր, մեր քարոզութի

րկեշտ է: Մեք ցոյց ենք տալիս մի երկիր, {որ} բուսուցանում է բամբակ, մետաքս, շաքար

բուրդը, մորթը, միսը, կաթը եւ այլն, {որ} նոյնպէս արժանի են ուշադրութեան եւ մշակո

պէս աղբիւր փակեալ եւ դուռն կնքեալ, ընդ {որ} ոչ ոք էանց ": Յողդյողդ Իսրայէլը,

մեր աշխատութեան խորհուրդը այն է միայն, {որ} ազգը մտածէ իւր ապագան եւ ազատէ իւր անձը

սարսափելի նեղութենից եւ աղքատութենից, {որ} եթէ ոչ այսօր, վաղը պիտի թագաւորէ բոլոր

ւրքիոյ մէջ, չնայելով այն նոր պարտքին, {որ} առնում է նա Անգլիայից: Այդ լիբրէները շ

ացական եւ անբնական Փիլիսոփայութիւն չէ, {որ} ազգը նեղութեան հանդիպի հասկնալու համար

լու համար: Աշխարհիս երեսին մարդ չկայ, {որ} իւր ապրուստի համար կարօտ չլինի նիւթի եւ

ց այն փոքրիշատէ կարողութեան տէր մարդը, {որ} ունի արդէն բաւական ապրուստ, որ կազմել

մարդը, որ ունի արդէն բաւական ապրուստ, {որ} կազմել է իւրեան մի ճանապարհ, որով ապրե

անգները ապահով են, իսկ մեք ասում ենք, {որ} այդ կարծեցեալ ապահովութիւնը անհիմն է "

ր մասերի բաժնուեցաւ։ Բայց մի՛ մոռնար, {որ} այն իւրաքանչիւր մասերի տէրերը առանձին ա

ինքը պիտի բաժնուին նոցա զաւակների մէջ, {որ} ասել է, թէ քո թոռներին, քո ունեցածից

նորա վիճակակցութենից քո սերունդը, քանի {որ} ինքնիշխան տէր էիր քո բոլոր ստացուածքին

էիր քո բոլոր ստացուածքին: Այն մարդը, {որ} իւր հարստութեամբ կամ որեւիցէ առիթով դու

շողութիւն եւ ահա այն թռուցիկ շոգիները, {որ} թողել էին ծովի հորիզոնական մակերեւոյթը

ծով: Այս, բնութեան օրէնք է, օրէնք, {որ} մի մազի չափ չէ շեղում իւր զուգակշիռը:

ց, ուր չկայ դուրս արտադրող զօրութիւն, {որ} իւր կարգով դէպի ներս պիտի գրաւէր դուրսի

ի դրամագլուխ: Արդ, հարցնում ենք, երբ {որ} մեր բոլորի գործողութիւնը այն հազար ոսկո

վերայ է, երբ մեր ձեռքում չկայ մի ոյժ, {որ} կարող լինէր մեր, քսանից դուրս եղած արծ

թեան մէջ, այլ մինից անցաւ դէպի միւսը, {որ} վաղը կ'անցանէ դարձեալ դէպի մի այլ միւսը

ն եւ այս հաշուին: Կարող են ասել, {որ} եթէ մարդը եւ նորա կեանքը դրուի ճիշտ մաթ

չ ստոյգ հաշուից բղխելու հետեւանք: Քանի {որ} յոյսը չէ հիմնւում ստոյգ հաշուի վերայ,

յ: - Գուցէ՞ լինի, շատ կարելի է, {որ} լինի, ի վերջոյ մեզ սիրելի է լինելը:

էր մարդ, չէ՛, իմ պարոն, համաձայնիր, {որ} առանց հաշուի է քո յոյսը, թէ քո որդիքը

ր, ի՞նչպէս են, կա՞ն այն հարուստները, {որ} տեսել էիր: Այնպէս չէ՞, որ այն տասն քս

րուստները, որ տեսել էիր: Այնպէս չէ՞, {որ} այն տասն քսան տունից, որ դու ճանաչում

Այնպէս չէ՞, որ այն տասն քսան տունից, {որ} դու ճանաչում էիր, այսօր կան եւ տեւում

տեւում են միայն երկու տուն: Հաւատա՛, {որ} այսօրուայ մանուկը, երբ իւր կարգով հասն

եր, նո՜յնպիսի նաւաբեկութեան մնացորդք, {որ} այսօր երեւում են քեզ: Մինչդեռ ընդհանու

Մեր մինչեւ այստեղ խօսածից երեւում է, {որ} մեք մարդուն համար իբրեւ առաջին խնդիր առ

հու եւ կեանքի խնդիր ": Այս բաւական է, {որ} մի տեսակ մարդիկ, որոնց բոլոր հասկացողո

, ուր խօսում են հեղինակութեան անունով, {որ} մեք չենք ընդունում: Մեք նորա առջեւ պիտ

ազատութիւն չկայ: Մեք համոզում գիտենք, {որ} հնազանդութեան պէս կոյր չէ, որ հրամանի

գիտենք, որ հնազանդութեան պէս կոյր չէ, {որ} հրամանի պէս չէ բռնաբարում քո հասկացողու

տեսնում ենք մարդկային համերաշխութիւնը, {որ} դաւանում ենք աղբիւր, անկեղծ եւ հաշուատ

, բայց եթէ նա չէ գողանում նորա համար, {որ} օրէնքը արգելում է գողանալ, նա գո՜ղ է ե

ը չէ սպանում, եթէ այն պատճառով միայն, {որ} սպանութիւնը արգելուած է, ի վերջոյ, այ

է, ի վերջոյ, այն բոլոր յանցանքները, {որ} նա չէ գործում, եթէ չէ գործում իբրեւ ստ

շխութիւնը դրել է նորան այն կէտի վերայ, {որ} նա եւ յղանալ չէ կարող այդ յանցանքները:

ի գործէր: Եւ չգործեց ոչ թէ հասկնալով, {որ} եթէ գործէր, իւր նման մի ուրիշին պիտի զ

պուած է հեղինակութեան հրամանից: " {Որ} հայիցի ի կին մարդ, առի ցանկանալոյ նմա

նա գործում է այն միմիայն այն պատճառով, {որ} հաւատում է, թէ փոխարէն պիտի ստանայ...

անհատ միայն պարտք ունի: Մեր բաղդն է, {որ} անշունչ բնութիւնը մարդ չէ. ապա թէ ոչ,

ոչ, ի՛նչ փոխարէն պիտի տայինք արեւին, {որ} մեզ լուսաւորէր: Զոհի սկզբունքը ան

ւսի տկարութիւնը: Մի մարդ, տեսանելով, {որ} միւսը մեռնում է սովից, որպէս թէ ասէր ն

ու համար: Դորա փոխանակ դու պիտի զգաս, {որ} ես եմ քո ազատիչը... Թշուա՜ռ... յ

դադարեցար մարդ լինելուց, որովհետեւ ինչ {որ} ուղղակի քո մարդկային պարտքն էր, այն զո

չդառնաս դարձեալ դէպի տնտեսական խնդիրը, {որ} եթէ կարգի դրուած լինէր, այս խեղճ մարդը

նդրում, նոքա այնքան բարձր կանգնած են, {որ} մարդը հող եւ մոխիր է նոցա առջեւ։ Բռնա

ար: - Ի՞նչ է մնում այն մարդերին, {որ} ո՛չ միստիկ են եւ ո՛չ բռնակալ: Ի՞նչ է մ

ալ հայեացք ունենալ թատրոնականաց վերայ, {որ} կարծում է, թէ թատրոնը մի տեղ է, ուր զ

է տուել այն կախարդական մեծ զօրութիւնը, {որ} մի ակնթարթում ցոլացնում է բոլոր հանդիսա

զդեցութիւն չգործէ թատրոնը, չկայ մարդ, {որ} չկարողանայ մի օգուտ քաղել այն օրինակներ

ողանայ մի օգուտ քաղել այն օրինակներից, {որ} մարդկային կեանքի փորձերի որպէս հետեւանք

չէ խնայում իւր ձեռքերը եւ ձեռնոցները, {որ} շատ անգամ մի երեկոյի մէջ պատառոտուելով

ւռի մօտ ցած է դնում դէմքից այն դիմակը, {որ} աշխարհի սուտ դասակարգութիւնքը դրել են ն

րա աչքի առաջեւ: Ամենափո՛քր է նա, {որ} ուրիշին համարում է փոքր եւ ամենաստոր,

ուրիշին համարում է փոքր եւ ամենաստոր, {որ} իւրեան համարում է բարձր ուրիշ մարդերից

ում հանդէս գալ թատրոնաբեմի վերայ, քանի {որ} այնտեղ ոտք կոխողը գրեթէ հասարակաց անարգ

մբ չէ՞ չափւում: Միթէ շա՞տ մարդիկ կան, {որ}, հասարակաց սխալ կարծիքը արհամարհելով,

յց տալ իւրեանց մէջ այս բարոյական ոյժը, {որ} յետոյ նոյնը քնքուշ սեռից յուսալու իրաւո

Ո՛հ, դեռ շատ ժամանակ հարկաւո՛ր է, {որ} պարզուի մարդու պղտոր տեսութիւնը: Քրիստ

հաւասարութիւն քարոզող վարդապետութիւնը, {որ} մեծ լինել ցանկացողին խրատում է ամէնից փ

իտոյքներից հետեւեցած փիլիսոփայութիւնը, {որ} անկանգնելի կործանում է ամենայն անհատակա

իորդների անունները, որոնք առաջինն են, {որ} քաջութեամբ ոտք կոխեցին թատրոնաբեմի վերա

վերայ, մոռանալով մի քանի թերութիւնք, {որ} գրեթէ անհրաժեշտ են ամէն մարդու մի նոր պ

կատարելու ժամանակ: Յոյս ունենք, {որ} նոքա հասարակութեան կողմից պատահելով մի

, այլեւ իւրեանց խիստ բարոյականութեամբ, {որ} սեփական է բոլոր հայասեռ կանանց եւ օրիոր

ցուցանելու համար, թէ թատրոնաբեմը չէ՛, {որ} կողոպտում է բարոյականը, եթէ մարդը բարո

Յոյս ունինք եւ կը ցանկանք նոյնպէս, {որ} հասարակութեան քաջալերական ընդունելութիւ

, մինչեւ իւրեանց ասպարէզի կատարածը պիտի {որ} յառաջ դիմ են, պիտի որ կատարելագործուին

զի կատարածը պիտի որ յառաջ դիմ են, պիտի {որ} կատարելագործուին: Քաղցր է մեզ յու

ելագործուին: Քաղցր է մեզ յուսալ, {որ} արգոյ դերասանք, նոյնպէս, օգուտ քաղեն

նինք թատրոնական գերատեսչութեան կողմից, {որ} նա մասնաւոր ուշադրութիւն դարձնէ Ա. թատ

գմանութեան վերայ: Ոչ ամենայն թատրերգ, {որ} կարող է երեւիլ որեւիցէ եւրոպական քաղաքն

ան կեանքը: Յոյս ունինք նոյնպէս, {որ} ազգային թատրոնի սկզբնապատճառքը մասնաւոր

նեն եւ աշխատին վերցնել այն բաները եւս, {որ} կարող էին կամ առիթ լինել որեւէ անկարգու

նթացք տալ թատրոնին: Յոյս ունենք, {որ} ազգը չզլանայ իւր ձեռնտուութիւնը, օրըստ

երութիւն տալու համար: Այն մարդը, {որ} մի բարի գործի չէ օգնում, լռելեայն քարո

նք մեք, եթէ մի քանի ժամանակից լսէինք, {որ} հայոց ազգը Պոլսի մէջ կազմել է մի ընկերո

ի վերայ պարծանքով պիտի նայէին հայերը եւ {որ} պատկառելի պիտի կացուցաներ ազգը, ուրիշն

կարելի իսպառ ուրանալ: Մեծ ցաւը այն է, {որ} շատ անգամ գործը պատշաճաւոր ուղղութիւն չ

յ է ամրացնէին իւրեանց նիւթեղէն ոտքերը, {որ} այնուհետեւ կարողանային գնալ բարոյականի

հայերի մէջ, եւ ահա երեւում են մարդիկ, {որ} կամէին սրբել իւրեանց ազգակիցների աչքի ա

հասարակ կոչմամբ Աբդալմասէհ Մարտիրոսը, {որ} երկու կտակով ( մինը 1794 մայիսի 30-ից,

այդպիսի ժառանգութիւնք, հասկանում են, {որ} ձեռք բերելով այդ կարողութիւնը, հնար ստ

մբ անհոգացած են մինչեւ այժմս, չնայելով {որ}, ինչպէս մի անգամ Կալկաթայի Ազգասէր օրա

, մինչ հանդիսի մէջ երեւում են մարդիկ, {որ} պարզ աչքով տեսանելով եւ հասկանալով ճշմա

դատապարտութիւն չէ այն հասարակութեանը, {որ} անփոյթ լինելով ազգի օգտի մասին, պատճառ

ձեռքով, եւ մեր բարի խորհուրդը այն է, {որ} մեր ժողովուրդը կարդալով այս շարքերը, վ

այդ արծաթագլուխքը ձեռք բերելու մասին, {որ} օտարի ձեռք ընկնելով, պիտոյ է յաւիտենակ

2, 3, 4 եւ 5 Ահա՛ այն կտակները, {որ} կարդալով եւ տեսանելով, թէ բարեպաշտ կտա

Ջերմ սրտով աղաչում ենք Ամենակալ Տէրը, {որ} նա խնայելով Նախիջեւանի հասարակութեանը,

ոքելու: Առաջին հոգաբարձութիւնը, {որ} պիտոյ է առնէր Նախիջեւանը, էր պատշաճաւո

ղեկութիւնքը ստանալու համար հարկաւոր է, {որ} հասարակութիւնը մի բանագէտ եւ հարազատ մա

րի ձեռքով խնդրել տէրութեան հաճութիւնը, {որ} արտաքին գործերի նախարարը անգլիական դեսպ

ինուածքի կառավարութեան համար, այնպէս, {որ} միշտ շէն մնան նոքա, որպէսզի կարողանան

` հիմնելու մի այնպիսի բարեկարգ դպրոց, {որ} առաջինը լինէր, եւ տասն տարու մէջ ամենա

ել եւ չանհոգանալ այդ արծաթագլխի մասին, {որ} բաւական մեծ զօրութիւն է եւ որ կարող է ո

ի մասին, որ բաւական մեծ զօրութիւն է եւ {որ} կարող է ոչ թէ միայն Նախիջեւանի, այլեւ

հասարակ կոչմամբ Մարտիրոսի որդի Մասէհս, {որ} եմ հաւատով ուղղափառ Քրիստոնեայ, ազգաւ

ծով վաճառական, բնակիչ Կալկաթայ քաղաքիս {որ} ի Հնդիկս ընդ տէրութեամբ Անգղիացոց, ամէ

որում նախ յայտնեմ զամենայն ստացուածս իմ {որ} ունիմ ներկայ, որպէս ամենայն յատկութեամ

եղեցւոյն ունիմ մին մեծ բալախանայ տուն, {որ} ընդ լայնութեամբ տանն ի հիւսիսոյ ցհարաւ

ւչայ, արեւմտեան կողմն է փողոց վաճառի, {որ} Չինի բազարի սկիզբն կոչի, ուր է իմ դուք

անն, իսկ հարաւ կողմանէ հասարակ քուչա, {որ} տանս Բիլսէթ եւս յայտնէ: Երրորդ տ

նն. իսկ հարաւ կողմանէ հասարակ քուչայ, {որ} եւ ներկայ ի սոյն տանս բնակիմ: Բա

ա՛ ճշմարիտն խոստովանիմ առաջի Աստուծոյ, {որ} մինչի ներկայ թարեխս ամենեւին ումեք չպար

ի թղթոջս ի հինգ հատոր բանս բովանդակեմ, {որ} է այս. Ա ՀԱՏՈՐ. Առաջինն պատուիրե

վեր առնուլ յիմ ըuտատիցն, իսկ միւս այլ {որ} ինչ եւ գտանիցի ինձ շարժելի ըuտատ, թէ ն

, վերն յիշեալ Մասէհի ստատովն գնեցինք եւ {որ} յիշատակ մնալոց է առանց վաճառելոյ եւ առա

ուն եւ մին ռուփի սքայ խարճի տացեն նմա, {որ} նոյն խարճովն եւ տան ամենայն սարանջամովն

ծով, այսինքն զկնի մահուան իմ, ամենայն {որ} ինչ կայք գտանիցին ինձ ՚ի վերայ աշխարհիս

ւ նոցա կողմանէ տեղս եղեալ վէքիլներիցն, {որ} իմ կտակակատարն պետք է լինին, ի նոցանէ

ոցանէ եւս խնդրում եմ եւ պատուիրում եմ, {որ} մշտապես հաւատարմաբար հետեւող եղիցին տնե

իցին տների մարամաթին եւ քրէհով տալոյն, {որ} մի գուցէ անմարամաթ եւ դատարկ մնալով տնե

տարկելոցն, քանի անձին պարտքն վճարելի, {որ} բաւական լինիցի, էնքան անձանց պարտքն հա

ատարացն իմոց, թէպէտ եւ հաւաստի գիտեմ, {որ} ինձ ազգական չունեմ ուրեք, բայց գուցէ ո

աւորն իւրաքանչիւր ժամանակի ո՛վ եւ իցէ, {որ} եւ աստ յիշեալ երեք պարոնքն ինձ վէքիլ եւ

էհ Բաբաջան կամ Մարտիրոս Վկայեմք, {որ} ստորագրեաց եւ կնքեաց հռչակեաց եւ հաւանե

րագրող Համադանցի Բաբաջանի որդի Մասէհս ( {որ} հասարակ կոչմամբ Աբդալ մասէհ Մարտիրոս կո

մասն առնելով այսմ տանս զմիւս սամատեարսն {որ} ի կտակին կան: Եւ զփոխարէն տանս այս ստա

սելով, այսպէս տուր եւ առութիւն արարի, {որ} իմ յիշեալ տունն մշտնջենաւոր վաղֆ մնասցէ

ւ ստատն ըստ ցուցմանն եւ ըստ բաժանմանն, {որ} ի նոյն կտակին տեսանի: Յետ այսորիկ

յ անտի մինչեւ ցյիշեալ սուրբ տաճարի որմն {որ} եկեղեցւոյ գաւիթ է, զնորին իսկ ձեւն եւ

ար սեպելով սղեալ խարջն, որքան մազյաղ, {որ} խարջած լինիցին, եթէ մինչ ի քա ռասուն հ

էհ Բաբաջան կամ Մարտիրոս։ վկայեմք {որ} ստորագրեաց, կնքեաց եւ յանձնեաց Էլ

ս այս գրեցի առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան, {որ} յետ մահուան իմոյ հաստատուն լինիցի, այս

յսինքն ` Նախ յայտ լիցի ամենեցուն, {որ} ի թուի Փրկչին 1793 մլն հատ հոլանդզեւար

եղ լինիլն չգիտեմ, վասնորոյ այսուհետ թէ {որ} մինն երեւեսցի, բոլորովին անկարող լինից

ռասուն եւ երկու կէս փարդաւ քաղաթ դրամ, {որ} փոխարկի ութսուն հազար հինգ հարիւր քառաս

, հանդերձ պաշտմամբ քահանայից, յոր տեղ {որ} մահն իմ հանդիպեսցէ, հինգ հարիւր ռուպլի

ոգոյս մնալով Մադրասայ սուրբ եկեղեցում, {որ} յամէն շաբաթում օր մի պատարագ մատուցանվի

ոյնոյ տպարանացն այսու դաշամբ, ինչ գիրք {որ} հարկաւոր լինիցի, զնոյնն նոյն դրամով տպ

յ տասն եւ ինն հատորին բովանդակութիւնն, {որ} առանց ոչ ինչ պատճառ բարւոք կերպիւ մատու

ուստր զաւակն մին բաժին ընկալցին, որքան {որ} զաւակ եւ իցէ. այլ եթէ զաւակ ամենեւին չ

թէ զաւակ ամենեւին չիցէ ի Տէր հանգուցեալ {որ} մին եղբօրս, յայնժամ բաժին չորս միւս եղ

հինգ հազար ռուպլի միոյ տեղւոյ տպարանի, {որ} ննջեցելոց անուան գիրք տպվի՝ ըստ կերպի

բայ սուրբ քառասուն մանկանց եկեղեցւոյն, {որ} նոյն դրամիցն յամեն շաբաթում օր մի պատար

երկու բաժին եւ դուստր մի բաժին, որքան {որ} զաւակ եւ իցէ։ Բաժինն կտակակատարոյս՝ թ

աթայ Տեր Ստեփաննոս Յարութիւնեանի ձեռն, {որ} պարոնին քաթումն թալապ եւս ունիմ գրած եւ

1/2 փարդաւ քոյր ջուքամում ինձ հետ տարայ {որ} Աստուծով անվնաս Կալկաթայ հասանելէս հանդ

եալ եափանու ոսկէ դրամի վաճառովն զոր ինչ {որ} գտանեմ Տէր Ստեփաննոս Յարութիւնիցն, միա

լ ի ժամ բաժանման զստացուածքն եւ զոր ինչ {որ} բովանդակվի, յանձնեսցէ Մադրասայ որբոց ս

նժամ նոյն դրամն հանդերձ վաշխովն, որքան {որ} բովանդակվի, երիս բաժին լինիցի, մին բա

որպէս ի վերն հինգերորդ հատորում ասացի, {որ} եթէ նախ քան զմահն իմ կտակակատարոյն իմոյ

Գրեցաւ ի Բարթվիայ յայսմ ադամ ամսոյ 20, {որ} է Մայիսի 9, թիւն փրկչին 1799-ում:

Մայիսի 9, թիւն փրկչին 1799-ում: {Որ} եմ ամենախոնարհ եւ յայտնել ( ձեռնա գրեալ

) ծառայ Եղիա Յակոբեան Վկայեմ {որ} ձեռնագրեաց. ձեռնագրեալ Գէորգ Ման

ասրայ թիւն փրկչին 1813 եւ Մարտի 11-ին, {որ} է նիրհան 26-ում, գրեցաւ ձեռամբ նուաստ

Ամենից առաջ այս մի բանն ենք խնդրում, {որ} ոչ մէկը չկարծի, թէ մենք մեզ հայկաբանի

եան, երբեք մեզ չենք համարում այն, ինչ {որ} չենք, երբե՜ք: Բայց ինչո՞ւ ես այդ խնդ

յց ինչո՞ւ ես այդ խնդրէի. մի՞թէ նրանք, {որ} աչքեր ունեն տեսնելու, չպիտի՞ գուշակեն

ն տեսնելու, չպիտի՞ գուշակեն այդ, հէնց {որ} սկսեն կարդալ: Իրօք որ, ծիծաղելի է. մ

շակեն այդ, հէնց որ սկսեն կարդալ: Իրօք {որ}, ծիծաղելի է. միթէ ամեն մարդ, որ երկո

Իրօք որ, ծիծաղելի է. միթէ ամեն մարդ, {որ} երկու ոտքով կաղում-կակազում է, դրախտի

է խօսում, հայկաբա՞ն է միթէ։ Կամ նա, {որ} չափածոյ է գրում, բանաստե՞ղծ է։ " Սաւո

իցի. ասում ենք եւ վերջացնում, այլ ինչ {որ} պէտք է, առանց ամենեւին քաշուելու, իսկ

ել հայերէն լեզուի գիտութեան նախադուռը, {որ} կարծես երկնքից հրամայում էր սովորել Քաջ

ր հնանում: Գ. ԱՂՕԹՔԻ ՀՐԵՇՏԱԿԸ Դու, {որ} երբեք չես կենում Տաճարներում հասարակ,

ա՜ն վսեմ ու վայելուչ, մեծ ես, Տէ՛ր, {Որ} տիեզերքն սիրոյ շնչով ես լցրել. Կը յան

, անտեղի նազանքին. Քո դուռը բաց, ով {որ} զարնի, Եւ մի՛ մերժիր ոչ մէկին: Եւ վ

Բամբռի լարերին - Այնպէ՜ս տենչարծարծ, {Որ} Որմիզդը վէս, Մնայ զարմացած, Միայն թ

": " Ես նա եմ, քոյր, ում պարտիզում {որ} զուարթ Սոխակի միշտ թովիչ դայլայլն է հն

սին պատրանք Sակը հոսող այն հեղուկից, {Որ} բոլորին տալիս է կեանք: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն,

մ է լաւ ձգուած Մուտքը հեշտին խորանի, {Որ} կոյսերի ամօթխած ` Մունետիկն է պարծանքի

չէ. Ամեն փակ դուռը բաց է անում նա, {Որ} իր ետեւից եկողը վստահ Մտնի-ելնի հեշտ ո

ւմ բնաւ ` 0՜, բերուի այն տաշողին թող, {Որ} կոչւում է հմուտ քերթող............

երկնային... Այնինչ փոքրիկ մի մակոյկ, {Որ} կրծքիս տակ նաւում է, Չունենալով անուշ

րա հետ - տրտում, Դրան երկինքն է վկայ, {Որ} սերովբէն չէ՛ր ստում: " Մխիթարուի՛ր, տ

է՛ր ստում: " Մխիթարուի՛ր, տէ՛ր Ադամ, {Որ} չը տրուեց սրտիդ հեզ, Ինչ կոչում ես շար

է քեզ հոգար, Ո՞ւր էակն այն ընդունակ, {Որ} ժողովել կարենար Քո շանթն, ամպրոպ ու փա

քերի առաջ չէ. Եւ ինքն իսկ չէ՞ Եհովան, {Որ} շրջում է, ժուռ գալիս Այս դրախտում պատո

ժնէ ` Դէմքին ժպիտն է փայլում. " Դո՛ւ, {որ} մարդ չես հողանիւթ, Ինչպէ՞ս բընոյթը մար

շտօրէ՜ն ` Նրցունքներն այն - իբր խունկ ` {Որ} սփռում էր սերովբէն: Եւ կարկառւում է ստ

ի՛ ": Սու՛րբ, սու՛րբ, սուրբ ես, Տէր {որ} Էն, Լի՜ երկինք քո փառքով, - Օրհներգու

անում հեշտօրէն Խաղաղ քնած նախահօր, Երբ {որ} հասաւ սերովբէն. Նա մօտ գալով Ադամին `

դ - Ուստի պատմենք կարճառօտ: Մարդը հէնց {որ} սէր զգաց, Գոչեց. " Մեռնու՛մ եմ, Աստո

Ուխտիս ես չեմ հակառակ ": Եւ սերովբէն, {որ} գիտեր Մարդու սրտի շինուածքը, Եւ ամեն ի

աստում է այսպէս Խոժոռադէմ ` հրեշտակին, {Որ} խրատուած խստապէս ` Դառնում է իր կրընկին

ւսաբեր Կնճիռը այդ լուծեց վա՛ղ: Նրանց, {որ} չեն հաւատում Այս խօսքերիս անպաճոյճ ` Յա

Այս խօսքերիս անպաճոյճ ` Յայտնում ենք, {որ} չենք խաբում, Ահաւասիկ ապացոյց: Ադամն

ը հերթով, Ինչ պատահեց մեր զոյգին: Երբ {որ} երկրում հարսնքոյր Եւ խորանի վարագոյր Պա

արտութեան՝ ո՛չ երբեք զանձինս ունիմք առ {որ} չեմք, եւ ո՛չ երբեք: Ընդե՞ր իսկ բ

Ծաղու արդար իսկ արժանի. միթէ ամենայն, {որ} կաղակրկին կակազէ, լիցի՛ ի բարբառ գրգար

բարբառ գրգարանին, հայկաբա՞ն իցէ, կամ {որ} չափաւն՝ քերթո՞ղ. " Եւ Սաւո՞ւղ ի մարգա

ա՞ւք իցեն առ մեզ, օրէն լիցի հարցանել, {որ} ի չափս ինչ արուեստակեալս զհողմս արածեալ

Եւ ծխին յոտն լերին Մեքենայք {որ} եւ սուլեն, Ուղեւորք խուժին, խռն

հնանայր: Գ. ՀՐԵՇՏԱԿՆ ԱՂՕԹԻՑ {Որ} բնաւ ի տաճարս Ոչ բնակիս ձեռագործ

, մե՛ծ ես, Տէր, Սիրոյդ ի շունչ. {որ} զտիեզերս առլցեր. Եւ ժպրհեսցի՞ ստգ

ինեւ. Նա՛, կոյս սիրասուն, {Որ} զհէգն անտուն Ձօնեալ յիւր ի սէր

, Զամենայն փակեալ բանայ, Զի {որ} զկնին նորա գայ՝ Ելցէ եւ մտցէ՝ Եւ ճար

... Այն ինչ նաւակ մի փոքրիկ, {Որ} ի կրծիս մակուկէ, Առ չունելոյ զան

ոյն տխուր յայս հովիտ: Եւ սերովբէն {որ} հուպ կայր Նմա՝ ի թեւ իւր սրբեալ

րկեան Փայլեալ շողայ դժպհի. - {Որ} ոչ մարդ է հողեղէն, Զմարդոյն զիա՞ր

Սո՛ւրբ, սո՛ւրբ, սո՛ւրբ ես, Տէր, {որ} Էն, Լի՛ են երկինք փառօք քովք,

Յերկինս ի վեր խառն ընդ բոց: {Որ} զԱդամաւն կենդանեաց Ընդ սոսկ տեսիլ

ուխտիս դիմակաց ": Այլ սերովբէն, {որ} գիտէր Մարդոյն սրտի զկազմած,

արութիւն Յառնել նմա հակառակ: {Որ} յաւակնին զբնութեան Բռնազբօսել պաշ

կանն անօթոյ, կորուսեալ զմոգականն ոյժ՝ {որ} յամրի պահէր զազգն, ցիր ու ցան գնաց ի չ

ւստի եւ աւելորդ իմն է դաստիարակութիւն, {որ} ո՛չ բղխի ի ներկայ փիլիսոփայութենէ դարու

խի ի ներկայ փիլիսոփայութենէ դարուս, եւ {որ} ո՛չ զօրէ կենդանացուցանել զմեռեալն, այն

ից մտանեն ի պայքար ընդ լուսաւորութեան, {որ} ժպտի տխրութեամբ ընդ այս տգիտութեան արգա

ւոյն Խորնոյ: Զարդիս ամենայն ոք, {որ} ունէր ի գլուխ իւր երկկանգնեան ինչ սեաւ

ց եւ եթ խորհեն, անհոգ զազգէն գնացեալ, {որ} ընդ հարուածովք բաղդին զվերջին հեկեկանս

սպէս իցեն հոգեւորք, զի՞նչ յոյս ազգին, {որ} զօրահանապազ դաւի եւ խարդախի յարանց, զո

ոյ, կողոպտեցան յառաջնորդ անուանելոյն, {որ} ՚ի հաճոյս Խալիպեանի՝ այլեւ՝ ՚ի կառուց

կամ դահիճ: Անհասանելի խա՜ղ ճակատագրի: {Որ} ամբաստաներն զինէն, եթէ քարոզեմ զկրօնըն

միայն ՚ի Հօրէ - " Հոգին ճշմարտութեան, {որ} ի Հօրէն ելանէ ": Ո՛չինչ առնու յՈրդւոյ

նն ի գործ դնել՝ յինէն: Շնորհալի եւս, {որ} պարզoրեն խոստովանի զբղխումն Հոգւոյն ի Հ

ցիչ բնաւորութիւն անձնաւութեան Հոգւոյն, {որ} է բղխել գէթ ի Հօրէ: 3) Երես 5.

ս, որք մուծանել ունէին եւ զնոր իմաստսն {որ} ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ բղխի չարգելոյր, Այվա

րում ի պատասխանւոյն տուելոյ առ հարցումն {որ} ի 2 §, յայտնի երեւի, թէ ուղղափառ ճանա

հարցումն " ուրեմն այս աշխարհս, եւ ինչ {որ} կը տեսնենք, ան ամենքն ալ ատենով չկայի՞

ս բաներս չկային բնաւ ": Ամեն այն գիր, {որ} ուսուցանէ զհաւատոյս, պարտի դրականապէս

աստուածաբանութեան Արեւելեան եկեղեցւոյ, {որ} հիմնի ՚ի թուաբերութիւն եօթանասնից, ի ս

լ կային եւ կսպասէին գալստեան Մեսիային, {որ} արքայութեան փառացը հասցնէ զիրենք ": Նա

մի՛ խաթարեսցին միտք ընթերցանելեաց, եւ {որ} եւսն է՝ անգէտ համբակաց: Երկրորդ՝ վեր

ւոց, հիմնի ՚ի պարզիմաց բանս Քրիստոսի, {որ} սահմանէ " ուրախութեամբ տեառն եւ արտաքին

կու բնութիւն կը դալան ենք ընդդէմ նոցա, {որ} աստուածութիւնն ու մարդկութիւնը շփոթեալ

զուշադրութիւն ժողովոյն ի բուն խնդրոյն, {որ} էր վերանորոգութիւն, եթէ ո՛չ Հռովմէական

ին ստիպելոյ, որպէս եւ ի պատասխանւոյն՝ {որ} առ հարցումն, երես 52, երեւի. " ուրեմ

է ճշմարիտ եկեղեցի Քրիստոսի ". թէ " որն {որ} այս չորս նշաններն ալ ունի, ինչպես նաեւ

: Ի վերջէ յարէ զանուանս գլխաւոր մեղաց, {որ} գոն, հպարտութիւն, նախանձ եւ այլն եւ ո

ստիճանքդ, մինչ Քրիստոս ասէ. " ամենայն {որ} հայի ՚ի կին մարդ, առ ի ցանկանալոյ, ան

՚ի սրտի իւրում ": Եթէ լոկ ցանկութիւն, {որ} դեռ ի սահմանի մտաց եւ կամաց դատապարտի ո

չի հետեւիլ փարիսականութեան, եւ հաւատ, {որ} չէ հիմնեալ ի վերայ գիտակցութեան, զոր ո

ին, եւ վարել զճշմարիտ վարս քրիստոնէի, {որ} հայեցեալ ի նախընթաց եւ ՚ի յետագայ բանս

իցէ աւանդութեանց մերոց աղբիւրացելոց է՛ {որ} ՚ի տգիտութենէ եւ է՛ որ ՚ի թիւր վարդապետ

աղբիւրացելոց է՛ որ ՚ի տգիտութենէ եւ է՛ {որ} ՚ի թիւր վարդապետութեանց. մեքենական ծէս

չէին համաձայն վարդապետութեան այնորիկ, {որ} զէնաւ ընդ մեր ի սեղան խաչին, արեամբ իւ

պատգամքն ահաւոր աղճատեալ են ՚ի նմա: Եւ {որ} գլխաւորն է, զորով չկարեմք բնաւ զանց առ

ս, եւ ՚ի կոյր հնազանդութեան ժողովրդեան {որ} առ հոգեւորսն՝ զքրիստոնէութիւն տեսեալ,

լ մարմնոյ ընդ բազմապատիկ ծառայութեամբ, {որ} ի հայթհայթանս հանապազորդն հայի հարկիմք

րդս մեղանացն կացուցանեն: Եւ առաջնորդ, {որ} առ պատուասիրութեան, կամ վասն այլոյ իրի

՞նչ է ": Պատասխանի. " Այն խորհուրդն է {որ} զՀոգին սուրբ կուտայ մկրտելոց ": Ուսանի

մկրտեալս ՚ի պատերազմի ընդդէմ սատանայի, {որ} յաստի կենցաղս: Հոգին սուրբ տուեալ լինի

ւնը երկու տեսակին տակ ալ կան, այնպես, {որ} մէկ փոքրիկ մասն սրբագործեալ հացին մեջ ա

ւթեանս աղբիւր զպապականութիւն ճանաչեմք, {որ} զրկէ զժողովուրդն յարենէն Քրիստոսի, պատ

զներկայութիւն մարդկային բանական հոգւոյն {որ} բաժանեալ ի մարմնոյն էջ ի դժոխս ի փրկել

ակցելով, թե ո՛ր եւ է գիրք կամ մատեան, {որ} ունի աւանդել աշակերտաց որպէս զմատեան ին

, գրեալ եւ տպեալ եմք արդեն։ Ամենայն, {որ} ունի զուղեղ ի գլխի, տեսանէ, եթէ փաստա

պակաս ինչ համարել քան զքաջ նախնիս մեր, {որ} հազարօք եւ բիւրուք անկան ՚ի պատերազմուն

հանայ ոք, կամ աբեղայ, կամ եպիսկոպոս, {որ} ձեռն մխիցէ յիրս եկեղեցւոյ, օտար հոգւով

Իմանալի այլ արեւուն ոսկետեսիլ կարապետ, {Որ} ո՛չ մասամբ լուսոյ արփւոյն լուսաւորի փայ

ֆիլէ, Հոգիդ կեանքդ ուսման համար՝ {որ} շատ յիմար պոչ բանէ, Վարդապե՞տ մի

է աստղաբաշխ փիլիսոփայ, Թէ կուզես {որ} ՝ իմաստութեանդ վրայ աշխարհ զարմանայ։

նայ։ Ինչո՞ւդ է պէտք գրել կարդալ՝ {որ} մէկ փողի չի արժէր, Գլխիդ հազար գի

ւտով։ Ինձ վրայ դու մէկ լաւ նայէ՝ {որ} չգիտեմ անունս գրել. Ընդ հակառակն

ել։ Դու ե՞րբ տեսար խելօք գիտուն՝ {որ} հորերուս ատեթով, Աստուած պաշտէր,

, Արի՛ բա՛ց թող այդ ուսումը, դու {որ} այժմէն՝ չես հաւան Եկեղեցւոյ կանոն

ստուծոյ տուն մտնել։ Ճեպըդ նայէ թէ {որ} լի՛ք է ոսկի արծաթ փողերով, Փիլիսո

ց, կասեն կելլան ման կուգան, Բայց {որ} երթանք մենք խանութը բարեւ կուտանք ամենո

Յէ՜ բանդագուշ ի սէր ոսկւոյ, {որ} զհոգիդ հանես ձօն, Զաշխոյժ հոգի պա

խենէշութեան ի վանդակ։ Զի՞նչ {որ} ուսումն ո՛չ ընձեռէ ո՜վ դու ժպիրհ ցնդաբա

հոգւոյդ, սին սաղարթիւք քո անձին, {Որ} ոսկէկիր ըղձաս լինել քան գրագէտ եւ գիտու

ըղձաս լինել քան գրագէտ եւ գիտուն. {Որ} անկասկած զկուրութեան զմթութիւն անփարատ

աղդէեան։ Իմաստութիւնն չէ՞, {որ} զլուսոյ իւր ճառագայթ եօթնաջահ Հանգ

Սողոմոնի զարդար առ այդ վճիռ լուր, {Որ} լաւ ասէ զկոյր ակամբք, քան զկուրացեալն

եալ զբողոք։ Նիւթ ժանգահար, {որ} ըստ ինքեան զիւր ո՛չ պահէ մաքրութիւն,

ար, Ի բա՛ց ընկեա՛ զախտ արծաթին եւ {որ} զոսկւոյն ցանկութեան, Որք զքեզ յան

ս, Աշխատում ենք ժիր ջանքով, {Որ} իմ փորիս հաստութիւնը Չափուի նորա տ

Որոնց անունն չուզեմ տալ. Բայց {որ} գո՛նէ մի գաղափար Դու ունենաս նոցա

" Մարդը ջոկվում է գազանից, " {Որ} ձեռք ունի, ձեռք՝ լսի՛ր. " Խելք

թիւն ոյժ հասաւ։ Ջիլ չըմնաց՝{որ} չըջլուեց Քանի զօր կար մարմնում.

Չեմ մոռացել եւ Հոմերը, {Որ} քեզ առած իւր ձեռին Երգեց Յունաց հե

նքան Կամ կեղծաւոր, երկերես, {Որ} ողջ աշխարհ սփոփելով, Թողուս Հայաս

, Ի՞նչ է մեղքը այժմեանների, {Որ} քեզանից զուրկ մընան։ Հնչի՛ր

՛ւր ես խնդրում, - ասաց Մուսան, - {Որ} բնակիմ Արարատ. Նորա որդիք իմ քընա

ջուր վազուկ, արդեօք ի՞նչ կլինէր, {Որ} քո ալիքներ տանէր իմ ցաւեր, Կամ ի՞

ուր։ Դու սըրբեցիր ինձ՝ երբ {որ} ես ծնայ, Ես քո մէջ իստակ ձեռքով թ

ն, վազում փողոցում "։ Քանի {որ} իւր գործն մեր ուսանողը Սկսաւ, աւա

ռը խառնուած է այն ջրումը անբաժան, {Որ} տալիս է մեզ բնութիւն, չըկայ որոշեալ պա

նձրեւ, լուաց հազար գերեզման. Թէ {որ} կ՚ուզես արեգակը կեանք է, կեանքը ` արեգ

էս շատերը քեզ պէս, Կեանք գտանել, {որ} միշտ մնաս, ապրես արեւու երես, Լ

երին, թէ անվախճան այս են կեանք, {Որ} հաւատա՛յ Աստուած, Քրիստոս, թէեւ շատք

իքը նորա համար ոչինչ է: Նա գիտէ, {որ} սովորաբար փոթորիկի քամակից ` Դուր

միշտ մաքրում են մեր օդը, Չգիտեն, {որ} անչափ քաղցր է՝ մրրկից յետ զեփիւռը,

եր է. Ինչո՞ւ համար չեմ մտածում, {որ} այսօր իմ վերջըն է. Ուստի՞ գիտեմ,

այսօր իմ վերջըն է. Ուստի՞ գիտեմ, {որ} առաւօտ ինձ համար այլ կը լինի, Ին

, հողածին, չես կամենում մտածել, {Որ} քեզ նոյնպէս, ինչպէս այլոց, կ՚ուգայ եր

Ուրեմն միայն այս աշխարհքում սա՛ է, {որ} ինձ չի թողնում, Մինչեւ ի մահ եւ

գոռաց իմ սիրտը, Ի՞նչ պատկեր էր, {որ} ես տեսայ, ի՞նչ էր սորա իմաստը.

թարգման մուսայի խօսքին, Նորայ ասածը, {որ} նա լսում է, Մեզի բաշխում է զինչ գոհար

Այդ այնպէս մի թոյլ մեղք է, {Որ} յանցանքի կարգում չէ: Թէ չեն

ն: Ուսիր գոնէ հոսանքը, Ինչ {որ} գտաւ Գալուանին: Թէ ջրերի կ

Ծանրութիւնը չգիտես, Իմացի՛ր, {որ} ջոկ-ջոկ տեղ Նոքա կշռում են պէս-պէ

ւնովը լի է։ Թշուառ կրքերից մինը, {որ} մեր խեղճ կեանքն է պատել, Այն է որ

որ մեր խեղճ կեանքն է պատել, Այն է {որ} մենք չգիտենք ընկերը սիրել ու պաշտել,

հն ընկերը։ Երեւի թէ մեր ուխտը, {որ} սերտ սիրով կապեցինք, Մընաց դագաղ

առկած է, Ոչ ոք նորան այց չերթալ, {որ} մի նորան հարցանէ, Արդեօք սիրտը չ

շքեղ զգեստով. Ապա ո՞վ է գիշերը, {որ} երբեմն սրտադող Վազում է դէպ այն շի

լ հող... Արդեօք նորա ընկե՞րն է, {որ} իւր սէրը յիշելով Եկել է նորա հողը

եր եւ ատելի բորենին։ - Բայց ափսոս {որ} մենք կոյր ենք, չենք տեսնում այս բանը,

ք, չենք տեսնում այս բանը, Թէ ինչ {որ} մենք արեցինք, կ՚անէ եւ մեր ընկերը.

լ ոչ ոքի. Ոչ ոք քեզի այս չի գալ, {որ} ոսկերքըդ սփոփուին... Ծածկած է քո

տերին... Քազ հետ նոքա կը խօսեն, {որ} պատահմամբ հիւր եկան Ահա ինչպէս ես

ԱԾ Ո՜վ երկնային խաղաղութիւն, {որ} մեր խելքով չես չափւում, Ճառագայթ

աչքն էլ բնաւ չի դիմանում. Դո՛ւ, {որ} բնութիւնը ստեղծեցիր, ինչո՞ւ իմ պարոն մ

փէ Թեհերան: Տես Երուսաղէմի մօտ, {որ} աստուած այրեց, Ու անշարժ աշխարհը

հոս. Բեդուին մոռցաւ իւր չուելը, {որ} հանգչէ վրանում, Հարց գործերը աստղ

լով ` անդադար երգում. Այստեղ ինչ {որ} աչք կը տեսնէ, ողջն էլ քնում է, Զ

քնում է, Զառամ Արեւելքի գործ չէ, {որ} ինձի յաղթէ ": " Առաջուց դու մի՛

կեանքըս մաշեցաւ։ Մի՞թէ ես էլ {որ} լինէի Մի ալեւոր ծերունի Գերի

Այն գայիսոն, գահն ու թագը, {որ} ստացայ Իմ նախորդից, նոյն թողնում

եմ քաջ մշակեալ նորան անդրէն. Ինչ {որ} կարո՛ղ էի առնել, կատարեցի, Իմ աս

ւնը աչքիցս փախաւ հեռի շաբաթներով, {Որ} Հայրենիքը պաշտպանեմ ես ապահով:

պանեմ ես ապահով: Թէ իմացայ, {որ} մի տեղում Ռուսի Աթոռը Ցած է դրած

րտակում էր ճամբի վերա սրտերը, Ուր {որ} չըկար հոգւոյ արատ կամ կեղծիք:

թուն կերպարանեալ եթերական կամարից {Որ} կանգնած էր ժողովրդում ` կանգնած աննկատ

եր մարդու կերպարանք). - Ասում են {որ}, ի՞նչ ասում են, այդ շատ հաստատ, ճիշտ

է, Մեր արքայի վերջին կամքն էր, {որ} թշնամեացը յաղթէ: Նա այս բա

, Ինքն էլ նորան օգնական է, քանի {որ} սա է կենդանի ": Ժողովրդոց բ

ւրախացի՛ր, շքեղ դէմքդ փայլեցուր, {Որ} Արցախից եկաւ քեզ մօտ Գասպարեանցը ընտիր

ծաղկեցնում ես մի ազգասէր ուսանող, {Որ} հանապազ իւր ազգայնոց ցնծացնում է օրէցօր

ոլորէ, Ես աստղերուն կը հրամայեմ, {որ} քեզ խաւար չպատէ. Ամպին կ՚ասեմ ` իս

Հեզիկ հողմին պատուէր կը տամ, {որ} առաւօտ, երեկոյ Փչէ քաղցրիկ, ցօղէ

, երեկոյ Փչէ քաղցրիկ, ցօղէ ցօղը, {որ} միշտ մնայ հով ու զով. Ցնծա՛յ, Ար

ւրախացի՛ր, շքեղ դէմքդ փայլեցուր, {Որ} Արցախից եկաւ քեզ մօտ Գասպարեանցը ընտիր

ցից Այն անտառների թագուհին, {Որ} ծածկած է աչքերից: Եւ ո՞ւմ

: Ամիրեանն էր այն պատանին, {Որ} ես այստեղ յիշում եմ: Իսկի կա

ղ յիշում եմ: Իսկի կայ մարդ, {որ} ստանար Այս խօսքերը իւր բաժին,

խօսքերը իւր բաժին, Առատութեամբ, {որ} նա տուեց Ուսանող Ամիրեանին:

, Տուր վրձինիս քաջ ներկեր, {Որ} կարենամ նկարագրել Նորա դէմքի ճիշտ

ա՞յ, Մուսան ասաց Ամիրեա՛ն, {Որ} աշխարհքումս դու ճարեցիր Քեզ այսպի

ց առ հասարակ քաղաքական մի ծէս էր, {Որ} այր մարդը հանդիպելիս՝ կնոջ ձեռը կը պաչ

ուրս տուեց մի մեծ կոնդակ. " {Որ} ոչ մի մարդ այնուհետեւ կին մարդու կամ աղ

, նզովում էր հրապարակաւ մարդերը. {Որ} իւր խօսքը չէին պաշտում ու իւրեանց հին կ

Քարտուղարը խելօք մարդ էր, նա գիտէր {որ} Պիոսը, Թէ կին գտնէ, պիտի անշուշտ

։ Չգիտեմ ինչո՞ւ. բայց գիտեմ {որ} Գերմանիոյ թագուհին Հիւր էր եկել պա

ասացին. Թագուհին էլ գնաց պարտէզ, {որ} գտնւում էր տան մօտին։ Իմ պապ

՝ մի՜ շնար "։ Պապը տեսաւ, {որ} իւր գործը քարտուղարը իմացաւ, Այն

ծը քարտուղարը իմացաւ, Այն կոնդակը {որ} տուել էր, բոլորովին չքացրաւ. Քար

ցրաւ. Քարտուղարը այն մասին գրեց, {որ} պապը վեցերորդ էր, Մանաւանդ այս հ

, ե՞րբ անցան: Այս խօսքերն, {որ} մեր հոգին Միօրինակ կրկնում է,

ի՞նչ տուն է, այն ի՞նչ տեղ է,. {Որ} մարդով լիք է, Որոյ մէջը ամենայն

գամ գալուս Բեր մեզ մի հսկայ, {Որ} մեր ցաւերը Տեղեակ հասկանայ,

ել մի հնար Խիստ շատ աշխատեց, {Որ} իւր աղօթքը Լինի դիւրալուր,

- Դա օրէնք է բնութեան։ Այն, {որ} աշխարհի երեսին Անտուն, անտէր ու մ

էր, Հաւասար է մեծատան հետ, {Որ} դիպայ չոր հագնում էր։ Երկու

. Բայց չենք ուզում ճանաչել, {Որ} մեծատան գոհարները Մահուն չեն լինիլ

Նորան այն էլ դիւր է սրտին, {Որ} անտրտում, անվրդով Քընի խաղաղ հողի

ին հանգիստ կը բերի։ Բայց նա {որ} միշտ թաւիշ, կերպաս Շոր կարում է ի

րպաս Շոր կարում է իւր անձին, {Որ} խորտիկներ համադամեալ Կ՚ուտէ հաւուց

ամեալ Կ՚ուտէ հաւուց փորոտին, {Որ} սովոր է հըրամայել Ծառայից շատ բազմ

Նա չի ուզում երբեք լսել, {Որ} այս աշխարհըս երկու Ունի դռներ. պէ

եր հոգին։ Ինչքան քընքոյշ էլ {որ} նայես, Բընութիւնը կ՚կատարէ Կ

իշում է իւր գանձը, Երբ յիշում է, {որ} թողնում է Ու ինքը զուրկ ամենից

Անձն իմ, օրհնէ այն Աստուածը, {Որ} փրկել է քեզ մահի Երկիւղիցը, որ հա

Որ փրկել է քեզ մահի Երկիւղիցը, {որ} հարուստին Զարհուրելի կը թըւի,

Ասես համար, թիւ չկայ. Ասում են {որ} ամենայն մարդ Աստղիկ ունի երկնքում

իր, Դա մեծատան մի աստղ էր, {Որ} իւր օրում, իւր կեանքումը Խիղճ աս

Մի մարդ չըկար նորան ծանօթ, {Որ} չըլինէր վշտացած: " Հայրիկ

ուիր, Դա աղջկայ մի աստղ էր, {Որ} իւր հօր ու մօրը խօսքը Իւր կեանքու

Հայրիկ, ովի՞ աստղն էր արդեօք, {Որ} զրկուեցաւ իւր տեղից ": - Ո՛

իր, Կեղծաւորի դա աստղ էր, {Որ} իւր օրում ուղիղ մի խօսք Մարդու երբ

մնա՛, Բռնակալի դա աստղ էր, {Որ} աշխարհը իւրեան գերի Ծնած օրից կարծ

" Ապա այն ի՛նչ աստղ է, հայրիկ, {Որ} այնպէս պարզ վառւում է, Նորա մաքո

արա, Դա ծերունու մի աստղ է, {Որ} իւր կեանքում ոչինչ մարդու Ոչինչ վ

Առաքինի գործքերը. Աղօթք արա, {որ} երկարուին Նորա կեանքի թելերը:

առ աստղ պակասեց. Ո՞վի աստղիկն էր {որ} ընկաւ, Բան հարցանող չերեւեց:

: Իմ աստղկին ասա՛ նոյնպէս, {Որ} չըփայլի, հերի՛ք է. Այս աշխարհը ի

բանտ է ": Մի մարդ չըկար, {որ} նկատէր, Որ հետեւեալ գիշերին

Մի մարդ չըկար, որ նկատէր, {Որ} հետեւեալ գիշերին Պակասեցաւ երկնքի

Ճաշ եմ ուտում, ազնիւ ընթրիք, {Որ} չէ կերել Լուկուլլոսը: Ես խ

. Մեզ պիտոյ է հարստութիւն, {Որ} պարարենք մեր մարմինը: Հոգու

Քեզ խոր տխրութեամբ չէ սպասում նա, {Որ} չէր ստացել բաղդից մի հարուած, Որ

Որ չէր ստացել բաղդից մի հարուած, {Որ} գոհ իւր օրից հասած գիշերին, Աղօթ

Որի կորուստքը անչափ են կեանքում, {Որ} արտասւում է իւր բաղդի վերայ:

Թո՛ղ գէթ իմանար այդ չարագործը, {Որ} կայ մի վկայ եւ խաւար գործքի. Որ ե

Որ կայ մի վկայ եւ խաւար գործքի. {Որ} երկնքիցը նորան նայում է Մի դատապար

Մի՛ լինիր դահիճ մոլութեան, {Որ} չլինիս դահիճ մարդերին: ԱՌԱ

ործակատար մարգերի, Պատահում էր, {որ} այդ մարդը շատ անգամ, Անգլիացուց ո

ց մի երկու խափանարար պատճառ կայ. {Որ} մեք բարեկամք ենք միմեանց ` առաջին,

Մինչեւ անգամ ես յիշում եմ շնորհը, {Որ} ցուցի՛ր ինձ անցեալ ձմեռի վերջին.

սպանէ, կամ դու քեզ, Կամ պատահի, {որ} քո մահով մեռանիս, Քո ճանապարհը պ

անել ": - Ուրեմն բա՛ց թող, {որ} ես գնամ իմ տունը: " Իրաւն ա

իցը ամէն բան: Տեսանում եմ, {որ} կանգնած եմ անտառում, Ծառի կատարքը

ից զարթելով Ստուգեցի, թէ երազ էր {որ} տեսայ: ՄԵԾ ՄԱՅՐ Պառաւ

քեզ, Պաշտում էին սիրողքդ, {Որ} պատմում ես այժմ մեզ: - " Աս

" Այդ ի՛նչ կարելի բան է, {Որ} անմեղ օր անցանէ. Բայց ես իմ քահա

Քաղցր են ինձ հետ, Այլ շատ այն է {որ} ` Ինձ են տխրեցնում: Կեանքիս

Ես այն ժամանակ միայն զգացի, {Որ} այդ ցաւերից ազատուելու չեմ, Որչափ

դու նորան, Տո՛ւր մի այլ մարդու, {որ} ընդունակ է Զոհ բերել կեանքը սիրած

" Ո՛վ Հայր, ո՛վ դու Հայր, {որ} երկնքումն ես, Խնայիր թշուառ մեր

ն: ԱՊՈԼԼՈՆԻՆ Դու Ապոլլոն, {որ} տուիր Ինձ այս քնար հոգեմաշ, Այո՛, գոհ

դխտիլ Ինձ մնում է մշտայար: Բայց դու, {որ} քեզ մարդ տկար Աստուած կանչեց ու խնկեց,

ողամ Ոտքիդ տակում, ինչպէս շատ Մարդիկ, {որ} չեն իմանում, Թէ էակներ են ազատ:

Ահա՛, եղբայր, քեզ մի դրօշ, {Որ} իմ ձեռքով գործեցի, Գիշերները ես ք

անգամ պիտ՚ մեռնէ. Բայց երանի՜, {որ} իւր ազգի Ազատութեան կը զոհուի:

մեռանիմ, դու մի՛ սգար, Իմացի՛ր {որ} տարեցի Դէպի մահու արքայութիւն

, Դէպի թշուառ մի հայրենիք, {Որ} ոտնակոխ եղած էր: Սորա կէսը

ց Խնդացին ու բերկրեցան, Նախկին խօսքն, {որ} ասացի, Չէր հայր, կամ մայր, կամ այլ ի

Մեսրոբի վայր հանգտեան, {Որ} ազգին գիր պարգեւեց՝ Կեանք տուեց Հ

եզ փառք պարծանք։ Բայց ազգին {որ} նա սիրեց Որի համար շատ քրտնեցաւ

նեցաւ Այդ ազգին ես չեմ ներում {Որ} Մեսրոբին այդպէս մոռցաւ։ Գետ

այց Վահան դեռ նայեցաւ Եկեղեցւոյն, {որ} շինեց. Նա տեսաւ շքեղ տաճար

Մեր քաջ Վահան Ամատունեան։ {Որ} ազգին կեանքը տուեց Հայրենիքին կացա

ք խօսում: Թէ՞ կարծում էք, {որ} աշխարհում Վիեննացուց զատ մարդ չկայ

Ձեզ մի այնպիսի զարբ տայ, {Որ} մուկի պէս Վատիկանի Մտնէք ծակերն ա

, խելագար ապստամբք: Ուզո՞ւմ են, {որ} մի խօսքով Դորանց դժոխք ուղարկեմ,

ՈՔԼԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ Եղան մարդիկ, {որ} մեկնեցին Մեզ բնութեան շատ գաղտնիք

ւթեան շատ գաղտնիք. Եղան խելքեր, {որ} չափեցին Արեւ, աստղեր ու երկինք,

Արեւ, աստղեր ու երկինք, Եղան, {որ} խոր իջան երկրի Արգանդի մէջ մուրճեր

րբ ողջունում ենք մենք այդ չքերին, {Որ} դրան շուն են, եւ մեզ տեսնելիս՝ Շ

մնա՞ց մի կաթիլ Ամօթի սուրբ ջուր, {որ} բերան բանանք։ Ո՛չ, թէ չենք ուզու

ցէ՛ յաւիտեան այրին Հայաստան, Նա, {որ} իր որդոց դեռ սրտի խորքում Չունի հ

րկութեան: Կեցցէ՛ Հայաստան, {որ} երազական Եղել է այսօր իրօք եւ խօս

ե՞ր են դոքա, ո՞չ երդուեալ ծառայ, {Որ} օտար լուծին մնան միշտ հլու:

հա՛, հա՛, այդ էր պակաս մնացել, {Որ} նախանձայոյզ դառնայ հայութեան Կատա

եմ բերնով, Կեցցէ՛ սուրբ Մեսրոպ, {որ} մեզ գիր տուեց. Հողեր եմ վարում հ

ետք երեւելի էր։ Արեւն, երբ {որ} գեղեցիկ դէմքով Հորիզոն ի վեր խաղու

ց համարձակ։ Ա՜խ որի գործը, {որ} մարդու արարք Պատմեմ մի առ մի, պատ

ես եկայ քո մօտ, Պատմել մի անցք, {որ} այս առաւօտ Անցաւ իմ ու միւս մարդկա

Սկսաւ բարբառել հոգով անխարդախ, {Որ} ներէ յանցանք այն չոքած մարդու Որ մ

Որ ներէ յանցանք այն չոքած մարդու {Որ} մերկ դիմակով սատանայ խարդախ։

ծերունի հայկազն. Խիղճ իմ ստիպեց, {որ} ուղիղն ու պարզն Յայտնեմ ձեր առաջ,

ուղիղն ու պարզն Յայտնեմ ձեր առաջ, {որ} այսքան տարի Պահել չկարացայ, գիտէ

միւսը 23-ից: 24-ին գրեցի պատասխանը, {որ} կ՚երթայ 25-ին: 27-ին ստացայ մի նամակ

մի նամակ եւ պատասխանը գրեցի նոյն օրը, {որ} կ՚երթայ 28-ին: 28-ին ստացայ մի նամակ

այ մի նամակ. պատ[ասխանը] գրեցի 29-ին, {որ} կ՚երթայ 30-ին: Այսօր ինձ յայտնեցին, թ

, իսկ միւսը 6-ից եւ պատասխանեցի 8-ին, {որ} գնաց նոյն օրը: 9-ին տեսութիւն եղբօրս

1-ին նամակ ստացայ. պատասխանեցի 12-ին, {որ} կ՚երթայ 13-ին: 14-ին նամակ ստացայ, պ

նամակ եւ պակսիմատ. 19-ին պատասխանեցի, {որ} գնաց 20-ին: 22-ին նամակ ստացայ, ուր յ

ղջիւրը, թէ չէ: Նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 23-ին: 25-ին տեսութիւն եղբօրս

ի եւ գրեցի մի առանձին նամակ մեր տունը, {որ} կ՚երթայ 29-ին: 29-ին նամակ ստացայ առա

յ եղած մայիսի 1-ին: 7-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 8-ին: 9-ին նամակ ստացայ եւ Բոկ

10 նարինջ: 18-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ 19-ին: 20-ին տեսութիւն եղբօրս

նամակ գրեցի Ղազարոս եւ Սերոբ եղբարցս, {որ} կ՚երթայ 24-ին. Սերոբի նամակը թուեալ է

արկեցին 2 մունդշտուկ եւ նարինջ 10 հատ, {որ} եւ ընծայեցի: 30-ին նամակ գրեցի եղբօրս

ն նամակ գրեցի եղբօրս կուպոնների մասին, {որ} գնաց նոյն օրը: Յունիսի 2-ին նամակ ստաց

ց, իսկ միւսը մեր տունից յունիսի 4-ից, {որ} գրուած էր հօրս եւ մօրս բերնից, մի շատ

բօրս, մեր տունը եւ Մատթէոս սրբազանին, {որ} կ՚երթայ 14-ին: Սրբազանի նամակը սխալմամ

ոյն օրից գրած եւ նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 21-ին: 22-ին նամակ ստացայ եղբ

է յուլիսի 1-ին: Այսօր սկսեցի սիգարը, {որ} առնուած է Ուպմանից. 100 հատ: 26-ին ն

, նոյն թուականից: 27-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 28-ին: 29-ին նամակ ստացայ եղբ

ամաց-կամաց: 3-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ 4-ին: 7-ին նամակ ստացայ եղբօր

եւ Լուիսի գիրքը, նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ վաղը: Այս նամակը պատռեցի, չու

ած է: 12-ին այսօր նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} եւ կ՚երթայ իսկ: Նամակ ստացայ եղբօրիցս

եցի կոմենդանտին խնդիր միջատների մասին, {որ} անդադար ապականում էին կերակուրքը եւ թէյ

նուխ բերին ինձ եղբօրս ուղարկած գրքերը, {որ} չէի ուզել. աղբաթս խառնուեցաւ, նոյն րո

սօրուայ թուականով: 18-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 19-ին: 20-ին նամակ ստացայ եղբ

արեանի] գալուստը: Իսկոյն պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 25-ին: 28-ին նամակ ստացայ եղբ

ակ: Օգոստոսի 1-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ 2-ին: Տկա՛ր եմ: 4-ին նամակ ս

անակուած է թէեւ 12-ին, բայց յոյս կայ, {որ} առաջ էլ տեսնուինք: Այս երեկոյ, լոյս 6

լաւ եմ այսօր: Պատասխան գրեցի եղբօրս, {որ} վաղը կ՚առնու: 7-ին ի լոյս 8 սաստիկ տկա

ն շարունակւում է տկարութիւնս, չնայելով {որ} գործ եմ դնում սաստիկ հնարներ, ինչ որ ց

վ որ գործ եմ դնում սաստիկ հնարներ, ինչ {որ} ցոյց է տալիս բժշկութիւնը: 9-ին շարունա

ւեցաւ, կէսօրից մինչեւ երեկոյ ժամը 10, {որ} այս տողերս գրում եմ, հանգիստ եմ: Այս

եց մի ֆունտ թաբակ: 15-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Առողջութիւնս բաւական միջ

9-ից գրուած. պատասխան գրեցի նոյն օրը, {որ} եղբօրս տամ երկուշաբթի: 19-ին տեսութիւն

թուականով գրուած. 22-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը եւ խնդրեցի շերամադարմանութ

ն պատրաստեցի պատասխան սեպտեմբերի 1-ին, {որ} 2-ին եղբօրս տամ, տեսութեան ժամանակ, փ

ն էլ անթուական: 5-ին պատասխան գրեցի, {որ} տուի առաւօտ 6-ին: 6-ին նամակ ստացայ ե

անով եւ 1 ֆ[ունտ] թաբակ: Պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը առաւօտ, այսինքն 13-ին:

ներով եւ խաղողով: 19-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 20-ին: 21-ին նամակ ստացայ եղբ

է իր տկարութիւնը: 26-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 27-ին երեկոյեան նամակ ս

զարմացնում է ինձ: 10-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 11-ին: 12-ին նամակ ստացայ եղբ

ուականով եւ խաղող: 17-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը, այսինքն 18-ին: 19-ին ն

ւ 1 ֆ[ունտ] թաբակ: 30-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 31-ին: Նոյեմբերի 4-ին տեսութի

ից գրուած, որին նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 15-ին: 16-ին նամակ ստացայ եղբօ

մունշտուկներով, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 24-ին նամակ ստացայ եղբօ

գրեցի եղբօրս 28-ից ստացածիս պատասխան, {որ} կ՚երթայ վաղը: Դեկտեմբերի 1-ին նամակ ստ

, Աւտուշին, Գաբրիէլին եւ Բերբերովին, {որ} կ՚երթայ վաղը: Նախիջեւան գնալու թղթերը

ձուկ եւ պակսիմատ: 12-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 14-ին նամակ ստացայ եղբօ

ղ, գիրք եւ թաբակ: 19-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 20-ին: 21-ին նամակ ստացայ եղբօ

սակ մտածութիւններով: Երանի թէ 1864-ը, {որ} մէկ ժամից կը գայ, աւելի երջանկութիւնաբ

սիսափայլ եւ Կռունկ: 2-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 7-ին տեսութիւն եղբօրս հ

անի լուրեր: 9-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ վաղը: 11-ին նամակ ստացայ եղբօ

կ ստացայ եղբօրիցս, 30-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Փետրուարի 1-ին նամակ ստա

տացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 3-ին տեսութիւն եղբօրս հ

բակ եւ տետրակներ: 12-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 13-ին: 14-ին նամակ ստացայ եղբօ

ը դարձուցի: 19-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ 20-ին: 21-ին նամակ ստացայ եղբ

25-ին նամակ ստացայ, բայց ոչ լրագիրքը, {որ} բացին բերդակալի մօտ: 26-ին պատասխանեցի

ցին բերդակալի մօտ: 26-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 28-ին նամակ ստացայ եղբօ

այլը, 1864 №2: Նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 13-ին տեսութիւն եղբօրս

ստացայ եղբօրիցս: 16-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 18-ին նամակ ստացայ: 2

ս 22-ից գրուած, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 26-ին նամակ ստացայ եղբօ

: Այսօր տուի եղբօրս Սերոբ եղբօրս գիրը, {որ} ուղարկէ, թուեալ 29-ից: 28-ին նամակ ս

ղբօրիցս եւ թաբակ: 29-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Մայիսի 2-ին նամակ ստացա

տացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 10-ին նամակ ստացայ եղբօ

տացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: [Յետոյ աւելացրած] Այս թո

ս 27-ից գրուած, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Յունիսի 1-ին երկրորդ անգ

, կոկորդիս ցաւը թուլացաւ, յոյս ունեմ, {որ} վաղը իսպառ լաւանամ: Այսօր նամակ ստացայ

: 23-ին նամակ գրեցի Ղազ[արոս] եւ Գրիգ[{որ]} եղբարցս: Այսօր ստացայ թաբակ, Ստաուդ

բակ: 15-ին նամակ գրեցի եղբօրս եւ ասի, {որ} Սերոբին ապահովեալ թուղթ գրէ: 20-ին տես

պատրաստեցի դէպի տուն, թուեալ է 11-ից, {որ} պիտի տամ վաղը: 10-ին տեսութիւն եղբօրս

տացայ եւ խաղող, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 30-ին նամակ ստացայ եղբօ

իցս նոյն թուականից, 3-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 6-ին նամակ ստացայ եղբօր

րիցս 8-ից գրուած: 10-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 12-ին նամակ ստացայ եղբօ

սաւորեսցէ հոգին: 8-ին պատասխան գրեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 10-ին նամակ ստացայ եղբօր

խան գրեցի Սուլթ[անշահին] թուեալ 12-ից, {որ} տամ եղբօրս տեսութեան ժամանակն: 12-ին

ստացայ եղբօրիցս: 22-ին պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ 23-ին: 24-ին նամակ ստացայ գրո

ս 27-ից գրուած, նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 31-ին նամակ ստացայ եղբօ

ուլթ[անշահին] եւ Բերուբէին. յոյս կայ, {որ} 7-ին վերստին գան տեսութեան: Ապա թէ ոչ

10-ի երեկոյից: 12-ին պատասխան գրեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 14-ին նամակ ստացայ եղբօ

է] 23-ին: 18-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚երթայ վաղը: 19-ին նամակ ստացայ եղբօ

] առողջութիւնը: Նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: 29-ին նամակ ստացայ 27-ի

ադարձը Փարիզից. նոյն օրը պատասխանեցի, {որ} կ՚երթայ վաղը: Նոյն օրը գրեցի եւ առ Ֆ[ե

բ[երի] եւ այլն Փարիզից գալը եւ երրորդ, {որ} ցաւ է ինձ, իր տկարութիւնը. Աստուած վե

) 15 -ից: 17-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} կ՚առնու վաղը: 19-ին նամակ ստացայ եղբօր

23-ից գրուած, նոյն օրը պատասխ[անեցի], {որ} կ՚երթայ վաղը: 27-ին նամակ ստացայ եղբ[

ցինք, բայց տխրութեամբ. տեսնինք նորը, {որ} ահա զարկում է: Շնորհաւոր նոր տարի, 18

կոյին արդէն երեւեցան առաջին նշանները, {որ} սաստիկ թոյլ լինելով աննշմարելի մնացին:

բժիշկը ինչ կ՚ասէ վաղը. այսօր խնդրեցի, {որ} կանչեն: Այսօր ուղարկեցի բերդակալին մի

ուցի. 5 ժամը ( առաւօտեան) զարկել էր, {որ} քնեցի, այն էլ 7-ին զարթեցայ քորից եւ ց

ւնեցի երկրորդ բաղանիսը եւ 111/2 ժամին, {որ} գրում եմ այս, գրեթէ հանգիստ եմ, թէեւ

նեղութիւն ունէի, բայց չորրորդ ժամին, {որ} գրում եմ այս, գրեթէ բոլորովին հանգիստ

, ցրտից զարթեցայ, եւ այս էր պատճառը, {որ} առաւօտ մինչեւ 11 ժամը բաւական սաստիկ նե

մ, տկարութիւնս շատ թոյլ է. յոյս կայ, {որ} շուտով կորչի: 21-ին նամակ ստացայ եղբօ

տացայ եւ մերժեցի. նամակ գրեցի եղբօրս, {որ} նորից ուղարկէ ինձ կէս ֆունտ եղ: 2-3 id

ն փոստ ձգած: Այսօր գրեցի պ. Ուդովին, {որ} ինձ գինի Ելիսեեւից գնէ եւ ոչ Ֆոխտից:

ի մի նամակ: Մարտ մինչեւ մարտի 1-ը, {որ} չեմ գրել, եղինջը գրեթէ աներեւութանում

րիչ առինք ու հրապարակ իջանք, գիտէինք, {որ} խաւար շրջապատի մէջ բանտարկուածների համա

սը, թերեւս աչքերի նկատմամբ, գիտէինք, {որ} հին խելքերը երբէք համաձայնելու չէին խաղ

բ տեղի տալ նոր գաղափարներին, գիտէինք, {որ} նորը պատերազմով պիտի կանգնեցնէր իր դրօշ

րայ: Այս գիտութենից հետեւեցաւ այն, {որ} այդ յարձակմունքը, թերեւս շատ անգամ մեր

ծայր կարդալով, երկու շարժառիթ տեսանք, {որ} կարապետել են Պարոնին դէպի այդ վիհը:

կանութենից դէպ ի մեր արժանաւորութիւնը, {որ} բնաւ պահանջողութեան յանդգնութիւն չունի

թիւնը: Մեր սրտի խորքից ցաւում ենք, {որ} մեր անունը, թերեւս առանց մեր կամքի եւ

չափաւորւում է մեր սրտի ցաւը, տեսանելով {որ} պարոնը փարատել է, կամ գէթ աշխատել է փա

ւը խոշոր գեղջուկ հայհոյութեամբ: Ինչ {որ} մեզ է վերաբերւում, այդ հայհոյութիւններ

ան չունինք ասելու, բացի այն խօսքերից, {որ} հռչակաւոր Ֆօքսը դրեց մի անգլիական Լօրդի

չակաւոր Ֆօքսը դրեց մի անգլիական Լօրդի, {որ} գրել էր նորան հայհոյութեամբ լցուած մի ն

ւամենայնիւ, այսօր արեւի պէս յայտնի է, {որ} գրուածքի հոգին, բոլորովին քննականից դո

ում է մի կատաղի թշնամութիւն, երկրորդ, {որ} գրուածքի հետեւութիւնն է Պօղոսը պաշտպանե

ետեւութիւնն է Պօղոսը պաշտպանել: Ինչ {որ} մեր ամբաստանուած նամակի մէջ ասել ենք,

ում ենք այսօր եւ վճռաբար յայտնում ենք, {որ} մի քայլափոխ եւս յետ կոխելու կամք չունին

դարերի խաւար մնացորդը, ջաղջախ եղէգը, {որ} շատ անգամ գաւազան են կարծում ողորմելի՜

նակ ժպտում ենք եւ շտապում ենք յայտնել, {որ} չենք ընդունում ոչինչ հեղինակութիւն ( au

մ դարաւոր աւանդութիւնների ( tradition) {որ} եւ է խաժամուժ ամբոխի ( եւ այս կերպով մա

Մովսէսի տախտակներից, այլ այն շաւղից, {որ} բացում էր մարդկային բանականութիւնը) բա

անցանքը մերը չէ, այլ իւր տգիտութեանը, {որ} չէ կարողացել մինչեւ այժմ ուսանել եւրոպա

որ Եւրոպայի մէջ, բայց կան յանցանքներ, {որ} մահով է պատժում այդ ազատ կառավարութիւնը

մէջ եւ թող կարդայ ոչ որպէս սոսկ լուր, {որ} վերաբերութիւն չունէր ընթերցողներին, այ

լ: Յղի կինը կապել եւ այնքան ծեծել, {որ} յղացած զաւակը վիժէ եւ այլն, եւ այլն,

արծիքը Պօղոսի մասին յայտնեցինք այնպէս, {որ} աւելի ասելու չէինք, եթէ այն բռնաբարուա

մի նահատակուած կին, քան թէ մի զաւակ, {որ}, դեռ հրապարակի լոյսը չտեսած, սպանւում

սոփայութեամբ: Եւ ո՜վ է այն մարդը, {որ} պիտի փակէ մեր բերանը այս անօրէնութիւննե

կադրել եկեղեցական ճանաչել մի պիղծ էակ, {որ} կորուսանում է իւր սոսկ մարդ կոչուելու ի

ւ դատել հոգեւորների այն գործերը միայն, {որ} ուղղակի վերաբերութիւն ունին դաւանաբանակ

իրների: Ո՞ր աշխարհի մէջ տեսուած է, {որ} եկեղեցականը, քաղաքական կամ քրէական յան

ի կողմից մի պատգամաւորի ներկայութեամբ, {որ} հարկ դիպուածում պաշտպանէ պարտաւորուածի

եկեղեցականը նոյն պատիժը կրելու չէ, ինչ {որ} պիտի կրէր մի աշխարհական: Այդպիսի դիպու

ի՞ւն բանեցնել: Ողորմելի՛ է այն մարդը, {որ} պիտի ընդունէ այդպիսի եկեղեցականութիւնը

ւռճեանին ընծայելով, շտապում ենք ասել, {որ} օրէնքի եւ իրաւունքի առաջեւ քննւում է եւ

ք միմիայն այն անխախտելի հիմքերի վերայ, {որ} ազատ իրաւունքը եւ առողջ բանականութիւնը

եւ չունի այն միստիկական խորհուրդը, ինչ {որ} ունեցած տեսանում ենք Պ. Չամուռճեանի հա

րդկութեան գլխից անցածը ուսուցել է մեզ, {որ} ամենայն իւր մէջ միայն փակուած եւ կենտրո

ան. նա ստիպուած է գնալ այն ճանապարհը, {որ} օգտակար է միմիայն այդ կացութեններին:

իպեցան եւ զարկուեցան անանցանելի պատին, {որ} խաչաձեւ կտրում էր նոցայ ճանապարհը, կան

նաւ պիտի ընդունինք այս դրութիւնը, քանի {որ} մեր եկեղեցականք ժողովրդի ընտրութեամբ եւ

աւանութեամբ լինում են եկեղեցական, քանի {որ} մեր եկեղեցու կառավարութիւնը սահմանադրակ

ւ կառավարութիւնը սահմանադրական է, քանի {որ} մեր եկեղեցականներին դեռեւս շատ բան պակա

: Այս րոպէիս այդ մարդիկը քաջ գիտելով, {որ} արժանաւորութեամբ չեն կարող շահիլ ազգի հ

յլատակեցնելով: Երանի՜ այն մարդուն, {որ} իւր անձը եւ գրիչը կը նուիրէ դոցա անբնակ

ւնը ազգի վերայ պահելու համար, երանի՜, {որ} կաշխատի ճնշեալ ժողովրդի իրաւունքը իսպառ

ոտքի տակ առնելու համար: Վա՛յ մեզ, {որ} ոչ երբեք պիտի արժանանանք, այս երանութե

անի եւ մեր գրուածներից պարզ երեւում է, {որ} մեր երկուքի ճանապարհը այլ է բոլորովին ե

որովին եւ սոքա այնպիսի ճանապարհներ են, {որ} ոչ բնաւ հանդիպում են միմեանց: Մեր ն

կը տանի, սպասաւորել մարդկութեան, քանի {որ} միասին ապրում ենք երկրագունդի վերայ. խ

րայ. խոստովանում ենք մեր տկարութիւնը, {որ} չենք կարող բաժանուիլ երկրագունդի մակերե

էջ, այո՛, հաւատ չունինք, հաւատալով, {որ} Աստուած ազատ է եւ առաջին լոյս. ուստի ե

ծ աբեղայական խօսքեր, հաւատացնում ենք, {որ} ժանգոտ փարայի արժէք չունին մեր աչքում:

ական գաղափարներ, որոնց չենք հաւատում, {որ} չենք ընդունում եւ որ մերժում ենք միահամ

նց չենք հաւատում, որ չենք ընդունում եւ {որ} մերժում ենք միահամուռ: Մէք խօսում ենք

ից վեր չկայ Հիւսփսափայլ: Ուր թողունք, {որ} Հիւսիսափայլը ասած էր, թէ հարկաւոր է այ

դաստիարակութեան մէջ: Քահանայ ունինք, {որ} կարդալ չգիտէ. քահանայ ունինք, որ հայե

նք, որ կարդալ չգիտէ. քահանայ ունինք, {որ} հայերէն չէ կարող խօսել: Ռեֆօրմ պահա

ռհասարակ եկեղեցական կառավարութեան մէջ, {որ} խառն ի խուռն եւ անկարգութեամբ յառաջանալ

ը, պիտի դարձեալ կրկնեն նոյն բանը, ինչ {որ} վաղուց արդէն լսում ենք զանազան հոգեւորն

ան հոգեւորներից, թէ նոցայ արդիւնքն է, {որ} հայոց ազգը ապրում է մինչեւ այժմ աշխարհի

ի երեսին: Եթէ կան մի տեսակ մարդիկ, {որ} ընդունում են այս սնոտի պարծանքը եկեղեցա

թարներին: Իսկ միւս եւ աւելի մեծ մասը, {որ} մնաց Լեհաստանում, ո՛ւր է, իւրեան եպիս

, անհանգիստ հալածանքով վախճանեցուցին եւ {որ}, իւր վախճանի ժամանակ, ահաւոր նզովք գր

ար Փարպեցուն ոտքը բոբիկ քշեցին վանքից, {որ}, Մամիկոնեանց Տիրոջ Վահանի յանձնարարութ

ին բորբոքեցին իւրեանց հալածանք, մինչեւ {որ} հայրենիքի անձուկով այրուած, տոչորուած

ձուկով այրուած, տոչորուած երիտասարդը, {որ} աշխարհից աշխարհ գնացել էր բան ուսանելու

: " Առ դառնաշունչ նախանձու իւրեանց, {որ} բունեալ է ի նոսայ... պատատեալ եւ քօղ

արկում ենք նախ, հասկանալ եւ ընդունիլ, {որ} հոգեւորականութիւնը մի տեսակ արհեստ չէ ն

ամանին, յատկապէս այս բովանդակութեամբ, {որ} եկեղեցականք չհամարձակուին որեւիցէ դիպու

ակ ( այժմէն յայտնում ենք հրապարակով), {որ} մէք կը հանենք մի շրջաբերական, բայց բոլ

խարշ սրտմտում ենք դարձեալ, տեսանելով, {որ} այս անգործութեան, ծայրացեալ թշուառութե

Մինչեւ այժմ վերացականութեամբ ապրեցանք, {որ}, ուրիշ խօսքերով, ասել է մեռանք, մի՞թ

է դորայ ելքը: Սոքա են ահա խնդիրքը, {որ} ամենայն բանական հայ պարտակա՛ն է լուսափա

րետիկոսականութիւնը: Հրաւիրում ենք, {որ} ասպարէզ իջանէ, բայց եթէ բանը կրօնի եւ

ւթիւնը, մանաւանդ եթէ գտանուին մարդիկ, {որ} յանձն առնուն հրատարակել պ. Այվազովսքիի

ն վարժարանի պատմութեան երկրորդ հատորը, {որ} գուցէ մինչեւ այս տարու վերջը հրատարակու

նադրուժ: Եւ ո՛վ է այս դատապարտողը, {որ} արդէն երկու անգամ փոխել է իւր կրօնը, ո

ր արդէն երկու անգամ փոխել է իւր կրօնը, {որ} տպագրութեամբ հրատարակել է. " Կաթոլիկ ծ

լիկ ծնած եմ եւ կաթոլիկ պիտի մեռանիմ ", {որ} Տատեան Պօղոս բէյին համար տետրակ գրելով

եղեցին հռովմէական խոստովանելու համա՞ր, {որ} հանգամանքներից եւ յոյսերից բռնադատուած

եկեղեցու, ոչ երբեք փակուած, գիրկը՞ եւ {որ}, աւելին ասեմ, լուսաւորչական հայերի առ

րել պ. էմինը իւր ռուսերէն քննութիւնը, {որ} պ. Այվազովսքին Մասեաց Աղաւնու մէջ յիշա

ողովրդի մէջ: Այս Վարդապետարանն էր, {որ} Ռուսիոյ ներքին գործոց քաջափայլ մինիստրի

ն. առաջարկութիւն գրեց թեմական ատենին, {որ} սա շրջաբերական հրամաններ տարածէ բոլոր վ

նը: Այս Վարդապետարանն էր դարձեալ, {որ}, առանց նորա դատապարտութիւնը քաջափայլ մ

- Ոչ, պարոն, հեղինակի ձեռագիրը, {որ} կայ տպարանի մէջ, վկայում է, թէ գրաշար

ցի կանոնների մէջ ( §34) դնում է, " թէ {որ} մէկը պատիժ կ՚ընդունի, առաջ պիտի կատարէ

ի, առաջ պիտի կատարէ զայն եւ յետոյ, թէ {որ} ասելիք մը ունի, տեսչին հասկցնէ ":

արւում է ներկայումս: - Խե՞ղճ մարդ, {որ} դեռ չգիտես, թէ ճշմարտութիւնը օրացուցի

լ մեր խոստմունքին, մանաւանդ եթէ յիշէ, {որ} ոչ երբեք զանցառու եղանք մինչեւ այժմ կար

խօսքը վերաբերում է այնպիսի օրագիրների, {որ} մասնաւորապէս նուիրած չեն իրենց գործունէ

օրագիր կամ պարբերական հրատարակութիւն, {որ} նուիրուած լինէր մասնաւորապէս այս կամ այ

չքի տակ ունենալ մի փոքր հասարակութիւն, {որ} պարապում էր մասնաւորապէս այն նիւթով կամ

տնտեսական խնդիրների քննողութեանց մէջ, {որ} մեր ներկայ խորհրդին բնաւ վերաբերութիւն

սինքն թէ ինչպէս չպիտի լինէր. ստոյգ է, {որ} շատ պարոններ ուրիշ օրագիրները իրենց բաց

թերթը, աչքի յայտնի կերպով ցոյց տուին, {որ} ուրիշ օրագիրների վերաբերութեամբ այսպէս

փայլի " հրատարակողի եւ իմ յանցանքները, {որ} լսում էի, գրում եմ այստեղ, որ յետոյ մ

քները, որ լսում էի, գրում եմ այստեղ, {որ} յետոյ մի քանի խօսք ասեմ դոցա մասին։ Առ

եստական է, անհասկանալի է։ Շատերն էլ, {որ} իրենց բուն մայրենի լեզուի գիտութեան մէջ

կունութիւնից, բլբլացնում էին այն, ինչ {որ} ուրիշից էին լսել կամ գէթ ինչեւիցէ մի բա

կամ գէթ ինչեւիցէ մի բան ասելու համար, {որ} իրենք էլ հասկացող երեւին։ Տաճկի ասածին

է, շատ անգամ տպում է եւրոպական վէպեր, {որ} բնաւ մեզ՝ մեր ազգին վերաբերութիւն չուն

կամ ուրիշ այս ու այն գիտութեանց վրայ, {որ} մեր ազգին անհասկանալի է։ Երրորդ յ

ատապարտութեան վճիռն էլ քամակիցը տալիս, {որ} ունայնացնում էր " Հիւսիսափայլի " խորհու

պիսի դիպուածներում ( երբեմն պատահում էր {որ} հինգ-տասը հոգի միասին էին գալիս վրաս)

ի տալիս " Հիւսիսափայլի " իրաւունքները, {որ} կամքի կամ ճաշակի վրայ ոչ, այլ էական հի

աւին անմշակ, չունէր այն յատկութիւնքը, {որ} անշուշտ պէտք էին հիմնաւոր եւ կանոնաւոր

ոչ միայն այսքան, այլեւ յայտնում ենք, {որ} բնաւ չենք ցանկանում այն տեսակ սքանչելի

գրութեան մէջ ասացինք եւ խոստովանեցանք, {որ} " Հիւսիսափայլը " լեզուի կողմից ունէր,

անցանքը, եթէ յանցանք էր այդ, այն էր, {որ} նա, կամենալով ուժ եւ զօրութիւն դնել մա

խօսութեան։ Սխալ ասում ենք նորա համար, {որ} ներկայ սերնդի իրաւունքը նոյնպէս անբռնաբ

աստիճան ստրկացնել հին լեզուի ձեւերին, {որ} ազգը դժուարութեամբ հասկանայ, անխորհուր

ոճը՝ որչափ կարելի է միշտ զգուշանալով, {որ} տարապայման ազնուասիրութեամբ բուն լեզուն

աւերանքը մէկ օրում չէ շինւում. մնայ, {որ} այդ աւերանք էլ չէ, այլ՝ ժամանակի եւ պ

է նոր լեզուի այն ոճերի եւ ձեւերի հետ, {որ} ընդհանրապէս նայւում են որպէս տաճիկ լեզո

ունքը եւ սուրբ է։ Որքան նեղանում ենք, {որ} ամեն քայլափոխ ստիպուած ենք ծանօթաբանել

այստեղ, թէ վերի խօսքերով չենք ուզում, {որ} լեզուն մնայ երեսի վրայ կամ աճէ օտար տրա

ուսած լինելու, անկարգ, անկանոն, ինչ {որ} մեր բերնին գալիս է, գրենք թղթի վրայ,

փարը տալու համար անխտիր զանազան ձեւեր, {որ} ոչ մի կանոնաւոր լեզու չէ կարող տանել։

տանել։ Չկայ մէկ տող, չկայ մէկ խօսք, {որ} " Հիւսիսափայլի " գրիչքը գրած լինէին առա

այդ չափը, բայց եւ այնպէս կարծում ենք, {որ} չափը, գիտակցութեան արդիւնք լինելով, կ

ուց առաջ պիտի ունենալ. իսկ այն գրիչը, {որ} տակաւին իր լեզուի ուղղութիւնը չգիտէ, ո

ր տակաւին իր լեզուի ուղղութիւնը չգիտէ, {որ} անխտիր եչի տեղ է, ռայի տեղ րէ եւ այլն

մ մինչեւ անգամ այն մարդոց լեզուի վրայ, {որ} գրիչ էին առնում միմիայն մեզ հայհոյելու

թողում ենք այն անյաջող կապկութիւնները, {որ} մի քանի անարուեստ խեղճեր " Հիւսիսափայլի

։ Տակաւին երեւում են քանի պարբերականք, {որ} " Հիւսիսափայլում " երեւան ելած մակգիրքը

Մեր ամենամեծ ցանկութիւնը այն է միայն, {որ} միւս օրագիրքը, հեղինակքը կամ թարգմանիչ

եւ ոչ հոտ։ Եւ այս է մանաւանդ պատճառը, {որ} " Հիւսիսափայլը " լեզուի կողմից այնքան բ

ուստի եւ զարմանք չէ, այլ շատ բնական, {որ} " Հիւսիսափայլի " մէջ երեւում էին եւրոպա

բերութիւն չունին։ Մենք հաւատացած ենք, {որ} ընտիր մի գրուածք, ազատ հայեցուածքներով

կամ ընկերական յարակցութիւնքը մի ազգի, {որ} միջնադարեան մշուշով պատած կամ ոչինչ չէ

վածու եւ Պղնձէ քաղաքի պատմութիւնը։ Լաւ {որ} այս վերջին ժամանակներում հայերը երկու օ

նաւորութիւնը, ասում ենք, ոչ միայն ինչ {որ} մարդկութեան հարկաւոր էր, բոլորը չասացի

օրագիր, ինչ լրագիր կամ ինչ թերթ ասես, {որ} առանց վէպի օր անցնէ։ Թողում ենք այն բա

այական կամ հնասիրական խնդիրների վերայ, {որ}, ժամանակի որպիսութեանը անյարմար լինելո

ութեան հայ թարգմանութիւնը այն լեզուով, {որ} ժողովրդին հասկանալի էր։ Եթէ փորձով երե

վրդին հասկանալի էր։ Եթէ փորձով երեւի, {որ} ժողովրդի գանգատին արժան է իրաւունք տալ

ի բաներով պարապեցուցանել ընթերցողները, {որ} ե՛ւ հասկանալի լինէին նոցա, ե՛ւ ազդեցու

խօսքերը բերան առել են միայն այն մտքով, {որ} բամբասեն հեղինակների արդարաբանութիւնը ե

հասարակութիւններ եւ այլ շատ պարագաներ, {որ} կարո՛ղ էին Ազգի հոգու մէջ բուսուցանել ե

ամենեւին ունենալու չէր։ Այն ազգը, {որ} չունէր դպրոցներ, ուսումնական ընկերութի

նը մի երկրորդական, երրորդական բան էր, {որ} իւր հոգու բոլոր զօրութիւնը լարել եւ տրա

ա մէջ այն ազնիւ եռանդը լուսաւորութեան, {որ} մարդկութեան պարծանքն էր։ Ուրեմն, նախ

րեմն, նախ պիտոյ էր այն լեզուով խօսել, {որ} ժողովրդի ականջը ներգործէր սրտի վերայ եւ

ործէր սրտի վերայ եւ այն տպաւորութիւնը, {որ} լսողութիւնը ստանում էր, բացարձակէր սրտ

այնով ներգործել նորա լսողութեան վերայ, {որ} գիտակցութիւնը, ըմբռնելով այս ձայնի խոր

ի եւ հոգու հետ եւ ո՛չ նորա ականջի հետ, {որ} ինքն ըստ ինքեան առաջնորդ էր միմիայն արտ

րուէր ընդհանուր կրթութեան, եւ այնպէս, {որ}, առանց նախընթաց կարօտութեան օրինաւոր դ

Շատ օրինակներ ունինք մեր աչքի առաջեւ, {որ} մեծամեծ աշխատութիւնք, այո՛, քրտինքով

կ արթնութեան մէջ՝ ո՛չ երբէք։ Քանի {որ} մեր մատենագրական գործունէութիւնը փակուա

եւ դարաւոր հնութեան սահմանի մէջ, քանի {որ} տասն եւ ինն դարու հեղինակքը, չորրորդ ե

՝ ի՞նչ գերբնական զօրութիւն է հարկաւոր, {որ} տասն եւ չորս դարու խտրոցը, որ այնքան մ

րկաւոր, որ տասն եւ չորս դարու խտրոցը, {որ} այնքան մեծամարմին ընկած էր V եւ XIX դար

եւ սկսէր չոր չոր կարդալ այնքան, մինչեւ {որ} անգիր ուսանէր միանգամայն կարդացածը, թէ

էք չէ կարող սնանուիլ այնպիսի կերակրից, {որ} ինչ յատկութեններով մտանում էր բերանը,

։ Ուրեմն ի՞նչ կարո՛ղ էր գտանել այնտեղ, {որ} եւ մտքի կողմից հասկանալի լինէր նորան եւ

ւթեան մէջ ի՞նչ գրքեր կան. Սուրբ գիրք, {որ} դժբաղդաբար հասկանում եւս չէ ժողովուրդը

շէ վարդապետ, Կորիւն, Ղազար Փարպեցի եւ {որ} սոցա կարգումը են։ Բայց քանի՞ մարդիկ կա

կարգումը են։ Բայց քանի՞ մարդիկ կային, {որ} համ էին տեսանում սորանցից։ Ասածիս անհա

ռակելի վկայ այն տխուր ճշմարտութիւնն է, {որ} Հայերը օտարի լեզուով կարդում են իւրենաց

։ Ինչի՞ եմ մոռանում քերականութիւնները, {որ} զանազանւում են մինը միւսից շատ անգամ նո

ւում են մինը միւսից շատ անգամ նորանով, {որ} մինը տասը հոլով է ընդունում, միւսը՝ ի

նայն օր, չեմ ասում օրացոյցների համար, {որ} միշտ նոր են տպւում զանազան տեղերում, ո

յց տալիս։ Ճշմարիտ է՛ եւ չեմ ուրանում, {որ} էֆիմէրտէ եւս պակաս չէ, այն հրաշալի գիր

էրտէ եւս պակաս չէ, այն հրաշալի գիրքը, {որ} մեր ժողովուրդը սիրում է, որի մէջ գրուա

րութիւն! Եւ ի՞նչպէս կարելի է պահանջել, {որ} ժողովուրդը ընթացք տայ այսպիսի մատենագրո

յարմար։ Բայց ցաւելով եմ խոստովանում, {որ} մեր հին լեզուով խօսող հեղինակները պակաս

նա չէ մտածում. նա ցանկանում է միայն, {որ} գրքի ճակատումը տպած լինի իւր անունը։ Ե

ցին շատ ցած է նորանից։ Եւ հետեւում է, {որ} ոճերի ամփոփութեան կողմից Խորենացուց եւս

նապատի "։ Դպրոցական աշխատութենով, {որ} մեր պատուելի հնասէր հեղինակքը համարում

ն լրացած, հազար չորս հարիւրն է գնում, {որ} ոչինչ չ'յառաջացաւ, եւ թէ Հայերի մէջ կա

վ։ Այն ժամանակ կը տեսանեն անտարակոյս, {որ} Հայերը մինչեւ այժմ աշխարհական դպրութիւն

նչպէս վերեւումը յիշեցինք։ Կը տեսանեն, {որ} սա մի կողմից իւր լեզուի հնութիւնը չ'փոխ

արացուցել է ժողովուրդը իւրանից այնպէս, {որ} այժմ հին լեզուն մեր ժողովրդի համար եղել

ստութեան լոյսը եւ այն, ինչ ուղղութենով {որ} կամենում էին։ Զարմանալի է աշխարհիս փոփ

ւթիւնը, բայց առաւել զարմանալին այս է, {որ} այժմ եւս կան շատ մարդիկ, որ չեն հաւատո

ին այս է, որ այժմ եւս կան շատ մարդիկ, {որ} չեն հաւատում, թէ այս փոփոխութիւնը իրագ

նորա տպագրութիւնը։ Նա յանցաւոր չեղաւ, {որ} աշխատեց։ Նորա աշխատութիւնը պիտոյ է դառ

ն Ազգային դպրոցների մասին եւ վերջապէս, {որ} ամենից հարկաւորն է, մինչեւ մեր պատուել

ւթիւն տալ այստեղ մի քանի բաների մասին, {որ} վերաբերւում էին ներկայ աշխատութեանս։

յ աշխատութեանս։ Մեր Ազգայիններից, {որ} ծանօթ էին Ֆրանսիարէն, Գերմաներէն եւ Ռո

նութիւն եմ համարում միայն այսքան ասել, {որ}, եթէ մեր Մխիթարեան գերապատիւ Հարք չեն

ններին, ) հաւանական եւ շատ բնական է, {որ} նոցա ձեռքը չէր համարձակուելու այսպիսի գ

կուելու այսպիսի գործ կատարել, մանաւանդ {որ} Տէր Պապը նզովել է այս աշխատութեան հեղին

պիտոյ է խոստովանել՝ ի՞նչպէս կարելի է, {որ} մի Պապական աբեղայ հակառակուի այնպիսի մի

ն աբեղայ հակառակուի այնպիսի մի մարդու, {որ} Աստուծոյ փոխանորդ էր, արքայութեան դուռ

կող... ( մի՞թէ)։ Գո՛հ եմ Աստուծուց, {որ}, Պապական չ'լինելով, ունիմ ազատութիւն

ազատութիւն գրել եւ թարգմանել այն բանը, {որ} ջատագով էր ճշմարտութեան, որ պախարակում

այն բանը, որ ջատագով էր ճշմարտութեան, {որ} պախարակում էր Քրիստոսի օրէնքին ընդդէմ գ

պատակը, իսկ մեր միւս եղբայրակիցներին, {որ} կէս մի բաղդի անգթանալովը, կէս մի իւրեա

՞նչպէս էր Յիսուսեան Կարգի ուղղութիւնը, {որ} Պապականութեան հարազատ զաւակներն էին։ Ա

ւ ճշմարիտ եզրակացութիւն։ Բայց ափսո՛ս, {որ} այս չ'կայ ընդհանուրի մէջ։ Թէպէտ եւ մաս

ն հոգաբարձութիւնքը։ Եւ այս է պատճառը, {որ} Պարոն Փափազեանի նման մարդիկ աշխատութիւն

ու պատմութիւնը։ Չեմ ասում դեռեւս այն, {որ} աբեղայական խուցը, չէ՛ եւ չէ՛ այն դիտան

ողութիւնքը եւ նկարագրել այնպէս, ինչպէս {որ} կային։ Պարոն Փափազեանը իւր 1848 թո

առակորդների լոյսը՝ խաւար։ Ցաւում եմ, {որ} պատուելի հեղինակը չէ՛ կարողացել գո՛նէ մ

սէր հեղինակների գործերից. եւ այս նախ, {որ} իմ ընթերցողքը չ'համարեն, թէ Պարոն Սիւ'

րուածը, այսքան միայն հասկանան, թէ ինչ {որ} իւրեանք գրում են այն դիտաւորութեամբ, ո

ր իւրեանք գրում են այն դիտաւորութեամբ, {որ} Հայոց ազգը իւրեանց գրածը ընդունէ հալած

՛չ թէ միայն ճանաչել այս խարդախութիւնը, {որ} գիտենք, թէ ինչ աղբիւրից է... այլ եւ ք

ի վերայ քննութեան Ատեան։ Այն մարդիկը, {որ} երբեմն ինկուիզիտորների ձեռքով դատապարտւ

քրիստոնեայ գործերը։ Զարմանալին այս է, {որ} Մխիթարեան գերապատիւ Հարք, ինքեանք միշտ

էս այն խեղճ մարդիկը չեն որոշում թոյնը, {որ} խառնում են Մխիթարեանք իւրեանց գրուածներ

հանապազ. " Փա՛ռք քեզ, Տէ՛ր Աստուած, {որ}, խնայելով մարդկութեան տկարութեանը, ստ

տութեան մէջ գործ դրել եմ ամենայն ջանք, {որ} իմ գրածը պարզ լինի եւ հասկանալի եւ որքա

կ'ըստանայ իւր այրական հասակը. մանաւանդ {որ} այժմ դեռ շատ բաներ կան, որոնց մասին Հա

ց մէջ կարելի էր պարունակել նոր մտքերը, {որ} մինչեւ այժմ չ'կային Հայերի մէջ։ Ես

յին Հայերի մէջ։ Ես շատ լաւ գիտեմ, {որ} իմ խօսակցութեան ձեւը ունի պակասութիւննե

չացուցանել։ Իմ խորհուրդը այն չէ եղել, {որ} իմ գրածը ուրիշին օրինակ դառնայ. ես միմ

րինակ դառնայ. ես միմիայն ցանկացել եմ, {որ} այս վիպասանութիւնը եւ Յիսուսեան Կարգի պ

կութեամբ 42 Վանկային 43 Սրբազանին, {որ} Մահտեսիովին տայ փողը 22 44 Հայրապետեան

4 Հայրապետեանցին, դը Պետրովիչի մասին, {որ} օգնեն 27 45 Հայրապետեանցին Կ. Մ. 28

ելայ Մարսէյլ մտայ Մարսէյլից ելայ 23, {որ} էր Զատկի ա) օրը Ալեքսանդրիա մտայ ( մտա

յէլ աղա Արզումանեանին ` եղբայր տիկնոջ, {որ} է կառավարիչ աղջկանց դպրատան: Александ

ի աշակերտաց տեարց Լազարեանց ճեմարանին, {որ} ի Մոսկով որ է հօրեղբորդի Կարապետի Մ[?]ա

տեարց Լազարեանց ճեմարանին, որ ի Մոսկով {որ} է հօրեղբորդի Կարապետի Մ[?]աւգեան, որ ի

վ որ է հօրեղբորդի Կարապետի Մ[?]աւգեան, {որ} ի Կալկաթա: Աւետաբերի գործակատարք Զենոբ

անի բոլոր հայոց թիւը Այն տղայի համար, {որ} այնտեղ մինի մօտ է, խօսել Սաղայի եւ Նազ

յտնի բանէ համեմատաբար խօսելով, ճշմարիտ {որ} վատ չներգործեցին: ------------------ Ե

---------- Երկաթի գնաց. որպէս աւազակ, {որ} հեռանում է, փախչում է բանտից: Զօրութ

ահա յաւիտենական ամօթ ժառանգած են նոքա, {որ} ճնշեցին նորա աչքից արտասուքի կաթիլներ:

արակոյս փարատուեցաւ, եւ ես ցնծում եմ, {որ}, թէ կենդանութիւն լինի, ամբողջ տարի պի

ած պարոն, Այն հաճելի համոզմամբ, {որ} մեր ժամանակներում լուսավորության յուրաք

կված ծրագրից եւ թույլ կտամ ինձ մտածել, {որ} այնտեղ արծարծված գաղափարները իրավունք ո

ուր մարդու, հասարակության ո՛ր դասին էլ {որ} նա պատկանելիս լինի. գիտնականին թե թերո

ող էր հասկանալ, այսինքն այնպիսի ոճով, {որ} առավել մոտ է հայոց կենդանի, ընկերական

նուր ոգու հետ: Միանգամայն հասկանալով, {որ} յուրաքանչյուր նոր հորինվածք պետք է հիմն

ացման լավագույն ու պիտանի տարրերի վրա, {որ} չի կարելի եւ չպետք է խզել ներկան ու անց

լ նրանց խոսել, հետեւաբար մտածել: Քանի {որ}, - նկատում է պ. Նազարյանցը, - խոսել ն

Պ. Նազարյանցը հավատացած է այն բանում, {որ} ժողովրդի պատիվը մեծ մասամբ կախված է նրա

մասամբ կախված է նրա ազգային լեզվից, եւ {որ} այդ լեզուն, որը կոչված է ծառայելու որպ

րը: " Մեր մարդասեր եվրոպական դարումը, {որ} ունի արդարեւ մի ցավակից սիրտ դեպի յուր

արեւ մի ցավակից սիրտ դեպի յուր ընկերը, {որ} այո գիտե ներողապես եւ սիրողապես միտ դնե

իրական, ծածկած ու վարագուրած գաղտնիք, {որ} պահած լինեին մի քանի առանձին եգիպտոսյան

մենայն փոքրիշատե մտածող մարդու առաջեւ, {որ} ծարավելով իմաստության, մոտենում է նորա

նապազ անմոռաց պահեն յուրյանց մտքի մեջ, {որ} ոչինչ բան ժամանակի կարգից դուրս չէ կարո

այ, ասած ենք, " թէ շատ չէ անցանելու, {որ} ժողովուրդը աչքը այս եւ այն կողմը ձգածի

իրտը լցուած է հոգեպայծառ ուրախութեամբ, {որ} ասածներիս ճշմարտութեան նշանները սկսում

նով աշխատութեան առաջին հատորի վերայ է, {որ} անցեալ 1857 թ. Մոսկվայի մէջ տպուեցաւ ե

առնել ընթերցող ազգը այն տպաւորութեանը, {որ} գործել էր մեր վերայ այն գիրքը. մի խօսք

նր պարտականութիւն կար մի մարդու վերայ, {որ} կամէր կատարել Կրտիկոսի ( ուսումնական դա

... պարոնի գործի վերայ, այն խորհրդով, {որ} մոսկուացի հայ սխօլաստիկը այդ բանը արտագ

սա շտապել է այդ բանը գրելու։ Մի ասա՛, {որ} մոսկուացի հայ սխօլաստիկը ինքը եւս պատրա

ինչ պարոն Թիֆլիզումը շինել է մի գիրք, {որ} 1840 քանի թուականներին տպուել է Մոսկուա

րելի է դատապարտել մի մարդ, եթէ սորան, {որ} իւր օրումը չէր տեսած ո՛չ սիրամարգ եւ ո՛

ւածում մեք չենք դատապարտում այն մարդը, {որ}, իւր խղճմտանքը ուրիշի խղճմտանքի վերայ

առաջեւ միեւնոյն են բարեկամ եւ թշնամի, {որ} եւ մի անաչառ դատաւորի նման քննում է մի

կը հասկանայ բանի զօրութիւնը, մանաւանդ {որ} կրիտիկայն, չտարածելով մի ընդհանուր տպա

րի հոգու վերայ, ազատ է թողում նորանց, {որ} իւրաքանչիւրքը անձամբ կարդալով, զգան զա

ւնի այնքան գիտութիւն, հասկացողութիւն, {որ} կարողանայ դատաւոր լինել։ Շատ բան, որ

որ կարողանայ դատաւոր լինել։ Շատ բան, {որ} մի հեղինակ գիտութեամբ, թէ անգիտութեամբ

թէ անգիտութեամբ դէպի չարն է գործ դրել, {որ} շատ հեշտ կարող էր հալած իւղի տեղ ընդուն

։ Միեւնոյն կերպով շատ մեծամեծ արդիւնք, {որ} շատ անգամ չունէին իւրեանց վերայ փայլուն

րանք, անյայտ են մնում հասարակութեանը, {որ} միշտ որոնում է զանազան նորութիւնք եւ առ

նորութիւնք եւ առհասարակ այնպիսի բաներ, {որ} զգալի ազդեցութիւն կարող էին գործել ընթե

իւր հոգու բոլոր կարողութիւնքը լարելով, {որ} գտանէ եւ տեսանէ հրաշալի, ազդու եւ այլ

մ դէպի գործի գլխաւոր արժանաւորութիւնը, {որ}, ճշմարտապէս ասելով, շատ անգամ յայտնւո

րժանաւորութիւնքը պարկեշտ հագուստի տակ, {որ} անտես էին մնացած ընթերցողներից, եւ, ց

ւ գործ եւ անարժան էր ասուելու կրիտիկա, {որ} մի սուրբ եւ զգուշալի պաշտօնակատարութիւն

ազգերի մէջ այնքան ծաղկած է կրիտիկայն, {որ} համարձակ կարելի է ասել, թէ այդ բանը դա

իկայն, ո՜րքան անտես արած իրողութիւնք, {որ} մի հեղինակ խորհրդով կամ պատահմամբ զանց

բեմն այնքան տարբեր առաջին կերպարանքից, {որ} հեղինակը, գործի արարիչը, ստեղծողը դժո

նել եւ գնահատել նորանց։ Այն ազգը, {որ} չունի կրիտիկա, չունի եւ մատենագրութիւն

ս մարմին՝ առանց հոգու։ Իսկ այն ազգը, {որ} չունի մատենագրութիւն, ասել է, թէ չուն

գու բղխուածքը։ Եւ կարելի՞ է թոյլ տալ, {որ} մի ազգ, մատենագրութիւն չունենալով, հա

ար բաղդով այս րոպէիս այնտեղ ենք հասած, {որ} չենք կարող, առանց մեր խղճմտանքը արատաւ

նաւորութիւն։ Իսկ այն մատենագրութիւնը, {որ} անքակտելի կապուած չէ մի ազգի հոգու հետ

րոնց մինը եւ առաւել գլխաւորը լեզուն է, {որ} պիտի յարմարուի կեանքի որպիսութեանը։

նքի որպիսութեանը։ Ամեն մարդ գիտէ, {որ} Լուդովիկոս տասն եւ չորսերրորդի օրերում

հարկադրում է մեզ բաց ձգել այն զգեստը, {որ} մի, երկու տարի յառաջ հագած էինք, եւ պ

պատրաստել տալ մեր համար այնպիսի զգեստ, {որ} առհասարակ կրում էին մեր ժամանակակիցքը։

ական զգեստը այսպէս, ապա ի՞նչ զարմանք, {որ} եւ մտքի զգեստը, որ լեզուն է, այդքան դ

ապա ի՞նչ զարմանք, որ եւ մտքի զգեստը, {որ} լեզուն է, այդքան դարաւոր ժամանակների մ

յ է փոփոխուած լինի. լեզուն ենք ասում, {որ}, մի կենդանի, հոսանուտ բան լինելով, հ

նիւթերի վերայ լինելով, տարակոյս չկայ, {որ} ամենայն ընթերցող կարող էր քաղել նոցանից

պա զանազան խորհրդաւոր բանահիւսութիւնք, {որ} պարունակում էին իւրեանց մէջ ամենայն տես

գին պատմել մտառութեան արժանի գիտելիքը, {որ} պատկանում էին արդէն ուսումնական հանդէսի

ամ յայտնագործութիւն Ամերիկայի. ճառեր, {որ} գրած էին բաւական վերին եւ ուսումնական ո

ով իւր նպատակին, կարո՛ղ է մխիթարուիլ, {որ} իւր աշխատութիւնը, իւր տարիներով չարչար

անձնաւորութիւնը։ Չէ կարելի պահանջել, {որ} ամենայն մարդ մի կերպ խօսի, կամ թէ վերի

իցէ լուսաւորեալ ազգերի մէջ, չնայելով, {որ} մատենագրութիւնը ժողովրդական է, այնուամ

աւելի գերազանց է, քան թէ այն լեզուն, {որ} ժողովուրդը խօսում էր հասարակ կեցութեան

անջենք հեղինակիցը մի անկարելի բան։ Թող {որ} նա, այնքան մեծ աշխատութիւն յանձն առած

ենայնիւ, այնքան համեստ է եւ բարեհոգի, {որ} չկամի երբէք համարել իւր խօսելու ոճը " ա

արակ մեծ շնորհակալութեան արժանի բան է, {որ} գերապատիւ հեղինակը իւր բազմապարունակ գր

միտքը, դորա պատճառը կարծում ենք այն, {որ} Հայոց ազգի ժողովրդական լեզուն, մի անմշ

յո՛, կարծում ենք, եւ այն հաստատապէս, {որ} մեր դարու հայ մարդը, շատ եւ շատ բաների

այն ազգի անկրթութիւնը եւ ո՛չ հեղինակը, {որ} արդարեւ ունենալով իւր մէջ գաղափարներ՝

ի բարբառն է։ Մեր յոյսը հաստա՛տ է, {որ} այսպիսի հեղինակի գրչի տակ մեր ժողովրդակ

իարակութեան համար։ Խաբուած չե՛նք, {որ} ազգը սիրով կ'ընդունէ այսպիսի մի գիրք,

ազգը սիրով կ'ընդունէ այսպիսի մի գիրք, {որ} ընծայել է հեղինակը իւր ազգի զաւակների դ

ը իւր ազգի զաւակների դաստիարակութեանը, {որ} եւ պիտոյ է շատ ձեռնտու լինէր դորան։

րտապէս ցանկացող, անպատմելի ուրախ ենք, {որ} ժողովրդական լեզուն ձեռք ու ոտք է ստացել

ութեան երկրորդ աւելի ճոխ հատորի վերայ, {որ} այս օրերումը դուրս է եկած տպագրական մամ

): Այս գրութիւնից պարզ երեւում է, {որ} փիլիսոփայութիւնը իջնելով իր լոկ տեսական

ըստ սեռին Հեգելի այս դրութեան: Եւ իրտվ {որ}, չէ կարելի կարգաւորապէս ուսանել պատմու

կատարման ժամանակի վրայ. եւ ցաւում է, {որ} Մեկէնտոշից ջոկ ուրիշ հեղինակները շատ քի

. 2. եր. 319-320: Այն հատուածի մէջ, {որ} դրել էր Օդենի գրքի վրայ Histoire de Hen

լ տալով պատմական խորհրդի ազդեցութիւնը, {որ} աճել էր անցածի, մնացած աւանադութեանց հ

Հեգելը իր աշխատութիւններից մէկի մէջ, - {որ} ( այսինքն հասկանալը) աշխատում է ցոյց տ

մէջ. դորանով իսկ պարզապէս վկայում է, {որ} այդպիսի օրէնքը կենդանի ներկայ ժամանակի

Ինչպէ՛ս հրճուանք է գալիս մարդու վրայ, {որ} կէս դար առաջ միմիայն հռչակաւոր փիլիսոփա

ցողութեամբ մարգոց: Բայց դու տե՛ս, {որ} Հեգելի դրութիւնը ներգործում է եւ իր փիլ

քան թէ այն բարակ եւ միգապատ ճամփաները, {որ} ցոյց էին տալիս այս ու այն փիլիսոփայական

եւ կեանքը, ահա այն հասկացողութիւնքը, {որ} օգնում են Հեգելին ներս մտնել քրիստոնէակ

ուրեմն եւ ներող եւ զիջանող տարրի վրայ, {որ} լինելով միեւնոյն ժամանակ այդ վարդապետու

որհուրդ ունի ընկերական կեանքի մէջ. չէ՞ {որ} երկուքի տունն էլ կործանուեցաւ: Ասենք թ

լութիւն կամ յափշտակութիւն. ես-ին ոգի, {որ} ամէն ուրիշ զոհում է իր գոյութեան: Մովս

ւմ է իր գոյութեան: Մովսէսը թողնում Է, {որ} մարդը ախտանայ այս ոգով. յղանայ յափշտակ

յն երկիւղի միջնորդութեամբ: Երկիւղն է, {որ} յոյս է տալիս մարդուն ապրել ուրիշ մարդու

ն ապրել ուրիշ մարդու հետ, ենթադրելով, {որ} այդ ուրիշը պատժից վախենալով չպիտի յանցա

արդը յղացել է յանցանքը, նա թէեւ գիտէ, {որ} հատուցում կայ, բայց նոյնպէս զգուշութիւ

, բայց նոյնպէս զգուշութիւնք է առնում, {որ} այդ հատուցումը իրեն չհասնի, այո, շատ

նձում է եւ բարեխառնում է նորա կիրքերը, {որ} նա չէ կարող այլեւս ատել, յափշտակութիւն

աղի գազանի վրայ, եթէ փոխանակ երկիւղի, {որ} ամէնի սրտի մէջ ամրացած դադար չէր տալիս

ատմում է յանցանքը: Սորա արդիւնքը որչափ {որ} ըստ երեւոյթին արդարութիւն եւ հաւասարութ

մենք թքում ենք այն հաւասարութեան վրայ, {որ} երեւում է միայն թշուառութեան եւ մահի մէ

ունի իր մէջ եւ օտար ազգի կեանքի ոգին, {որ} ընդունելով որպէս նախագաղափար, հետեւում

ետեւ մի ոտքը գրած է լոկ գաղափարի վրայ, {որ} չէ ապրում այլեւս որպէս կենդանի, այլ տե

արը կերպարանափոխ է լինում: Է՜յ, դու, {որ} եւ ոչ բնաւ գերմանացի ես, դու որ ապրում

դու, որ եւ ոչ բնաւ գերմանացի ես, դու {որ} ապրում ես հարիւր տարի Քանթից յետոյ, քե

նել է նոցայ համակարգութիւնքը: Մնաց {որ} չէ կարելի ճշմարտութիւնը քննել եւ ճանաչե

նը քննել եւ ճանաչել ինքնակայապէս, քանի {որ} մարդու խուզարկունակութիւնքը հպատակուած

սկսելով քննել, առաջին գործս այն արի, {որ} թափեցի վրայիցս ինչ որ մինչեւ այժմ գիտէի

ն գործս այն արի, որ թափեցի վրայիցս ինչ {որ} մինչեւ այժմ գիտէի ": Այս շատ խոր ճշմար

ամբ դարձեալ կը գայ դէպի նաեւ անհնարին է {որ} չգայ, իսկ թէ համեմատական էր, այն ժամա

ականը ընդունելով որպէս դրական: Ինչ {որ} ինձ է վերաբերւում, ես ոչ մի համակարգու

փիլիսոփայ չկայ եւ չէ կարող լինել, քանի {որ} ազգութիւնքը կան, քանի որ բնութիւնը այլ

լինել, քանի որ ազգութիւնքը կան, քանի {որ} բնութիւնը այլ եւ այլ աշխարհներում ունի

ւնը: Ստոյգ է, կան ճշմարտութիւնք, {որ} համեմատաբար դրականք են, քննիր նոցայ որ

նքին եւ պէտքերին, ապա ուրեմն աշխատիր, {որ} այդ ճշմարտութիւնքը մտնեն նորա հասկացողո

նհնարին արագութեամբ: Եղան ժամանակներ, {որ} մարդը հարիւր տարի ապրեցաւ, բայց մի օրո

մարդասէր հնարներ, թէ կարող ես գտնել, {որ} մարդը տուն գտնէ, հաց ունենայ, մերկութ

ը. այն միւս մնացած փիլիսոփայութիւնքը, {որ} բնութեան հետ գործ չունին եւ բնութեան մէ

թէ կայ աղբիւր, կան քննութեան նիւթեր, {որ} պատուանդան եղան նորա համակարգութեան: Ի

անի չեն ընդունելութեան: Բայց ստոյգ է, {որ} ընդհանուր պատմութիւնը, բնագիտութիւնը ե

իւնքը ժառանգել եւ նոցայ լուսով անցածը, {որ} գործուած է խաւարում դատապարտել ոչ միայն

ն առ աստիճան: Մասնաւոր դրութիւնք, {որ} շատ մօտ են դրական ճշմարտութեան գաղափարի

դրական ճշմարտութեան գաղափարին, արժեն, {որ} մարդը սորվի եւ տեսնէ. նոքա սրում են եւ

ղ ունակութիւնը եւ կան այնպիսի առածներ, {որ} ուղղակի բնութեան արտափայլութիւն լինելով

քան թէ ամբողջ շինծու համակարգութիւնք, {որ} օդի մէջ են ման գալիս, կամ աւելի վատ `

սոփայութիւնքն եմ սորվել, եւ պահանջել, {որ} հանդիպողը ծունր դնէ իր առջեւ, պարզ ցոյ

ունր դնէ իր առջեւ, պարզ ցոյց է տալիս, {որ} այդ փիլիսոփայ պարոնը ինքը ծնրադրութիւնի

ութեան, ահա՛ փիլիսոփայութեան աղբիւրը, {որ} բաց է ամէն մարդու առջեւ, միայն թէ մարդ

սոփաների ճիգը եւ նպատակն էլ այն է, ինչ {որ} դու ասում ես ուրիշ խօսքերով, էլ ինչ եր

րակ գլխացաւութիւն: Բանն էլ այն է, {որ} ուրիշ խօսքերով եւ եթէ մարդկային խօսքը կ

դատապարտում ենք նոյն վարդապետութիւնը, {որ} երեւում է որպէս դոգմա: Չէ պէտք մոռնալ

րեւում է որպէս դոգմա: Չէ պէտք մոռնալ, {որ} մինչեւ այժմ մարդու արած յառաջադիմութիւն

եւ այնքան խիտ են այդ անտէր շինուածքը, {որ} մարդը ճամփայ չունի, եւ քանի խելքի է ըն

ակում թէ նա նոր բան ստացաւ, այլ թէ ինչ {որ} կորցրել էր գտաւ, նորը տակաւին առջեւում

: Առ այժմ, ես այսչափ միայն գիտեմ, {որ} կորցուածը պէտք է փնտրել, երբ որ այդ բո

իտեմ, որ կորցուածը պէտք է փնտրել, երբ {որ} այդ բոլորը ձեռք գայ, այն ժամանակի մարդ

ժամանակի մարդը թող հոգայ եւ ստեղծէ ինչ {որ} իրեն պէտք է. ես ինչ իմանամ, թէ ինչպէս

րդու հասկացողութիւնը հարիւր տարի ետքը, {որ} հիմիկուայ դատողութեան անեմ այն մասին:

ւայ դատողութեան անեմ այն մասին: Նախնիք {որ} կորցնում էին, մի՞թէ այդ կորուստը միշտ

զգալի էր. քաւ լիցի, շատ կորուստներ, {որ} այժմ մեր հասկացողութեամբ կորուստ են, ն

բաների մերժողութիւնք: Եւ գիտէին նոքա, {որ} նոցանից հարիւր տարի ետքը նոցայ ժառանգնե

վերստին որպէս մի կորած բան փնտրել, ինչ {որ} նոքա կամքով, թուլութեամբ կամ անխոհեմու

կատագիրը գերմանական գրքերի: Չնայելով, {որ} անդադար ուսումնասիրում են հին օրինակներ

սին այնպիսի լեզուով ( այսինքն ձեւով), {որ} կարո՛ղ է հարկադրել երկբայել, թէ այդ ար

տողների ճաշակի վրայ: Ծիծաղելին այն է, {որ} շատերը այս ձեւի հետ վարուելու կատարեալ

րթնեցնում են նորա մէջ նոյն զգացմունքը, {որ} հեռացնում էր այդ տեսարաններից առաջին քր

էր Գերմանիոյ Մաքիաւելին լինել եւ իրաւ, {որ} ինչպէս նորա վարդապետութիւնը համեմատուել

լլել Ֆրանսիոյ մեծ ռեւոլիւցիոն. Բոռքը, {որ} իր բոլոր կեանքը եւ ուժը մինչեւ այն ժամա

վախենալով նորա կերպարանքներից, Բոռքը, {որ} իւր հայրենիքի անձնական օգուտը երկու ձեռ

շում Լոլդովիկոս XIV-ի բռնակալութիւնքը, {որ} շարունակ 50 տարի ոչ միայն քամեցին Ֆրանս

րքայ Յակոբ II-ին եւ վերջը նորա որդուն, {որ} 70 տարի թագ խնդրելով թափառեցաւ մուրացկա

նութեամբ: Բոռքը էլ չէր յիշում, թէ ինչ {որ} Լուդովիկոս XIV-ը սկսել էր, XV-ը շարուն

կան ազգի հարստահարելը, նա մոռացել էր, {որ} XVI նոցանից ոչ միայն պակաս, այլեւ աւել

նը եթէ ապառաժ լինէր, չէր կարող դիմանալ {որ} չպատռէր: Նա էլ չէր յիշում Անգլիոյ քաշա

ւններով, մթնացնում է այն լուսակամարը, {որ} կապել էին նորա վրայ Գէօթեն, Շիլլէրը,

յսօր չպակասեցան բերանաբաց փիլիսոփաներ, {որ} քամի կուլ տալով իդէա քարոզեցին, առանց

յակապ ուղղութիւնը: Եւ միայն Բոկլը չէ, {որ} դատապարտեց այս սուտ ուղղութիւնը: Ամէն

տ ուղղութիւնը: Ամէն խելքը գլխին մարդ, {որ} գարեջրի շոգիներով չէ բթացրել իր ուղեղը

գիշերուայ մէջ կործանեց Բուրբոնի գահը, {որ} դաշնակիցների քաղաքականութեամբ եւ պաշտպա

: Շարժողութեան ոգին մտաւ նաեւ Անգլիայ, {որ} անհողդողդ պահպանել էր իր կառավարչական ձ

ոգեցէք, - ասում են Ռոսսելի բարեկամքը, - {որ} կարողանաք պահպանել. տենդային ամբոխմուն

ով խռնւում է ազգը պառլամենտի դռներում, {որ} կարողանար ստանալ թերեւս ուժի գործադրութ

ոփայի խօսքերին - այնպիսի դրութեան մէջ, {որ} նա ամէն ուրիշից աւելի բարւոքում է պահան

սի ( Հեգելի) հետ ամէն բանի մասին, ինչ {որ} նա ասում է, օրինակի համար, անճոռնի ան

ւնքը չնչին հնապաշտների - դարերի ժանգը, {որ} այլանդակում է անգլիական կառավարչութիւնք

աջադիմութիւն ընդունած " պարզ ձեւերը ", {որ} հիմնուած էին նոր տէրութենական կառավարչո

տուեցին, երբ գործ դրուեցան: Ստոյգ է, {որ} պ. Հայմը ինքն էլ զգում է այդ բանի գործ

յարաբերութեամբ " խօսքով: Զարմանալի է, {որ} չկամին հասկանալ, թէ մի փոքր թերի, բայ

նտիր է, քան թէ գաղափարական կատարեալը, {որ} բոլորովին անգործադրելի է: Հա, շատ ընտ

դրելի է: Հա, շատ ընտիր գաղափար, բայց {որ} չես կարող նորան մարմնացնել, չես կարող

, օգուտը ինչ է: Բայց պէտք չէ մոռանալ, {որ} գերմանական չոր գաղափարի գերի փիլիսոփայո

է տեսական յարաբերութեամբ ինքը ուղիղ է, {որ} հաւան չէ իմ հացին: Դէ սատկեցէք քաղցած

է Հեգելի կարծիքը ազատութեան մասին: Ինչ {որ} Հայմին է վերաբերւում, նա ասես թէ մի սա

առնաթոյն է իր մարմնի մակերեւոյթի վրայ, {որ} տարածւում է, երբ յիշում է այս տեսակ փի

կ գոյացել է շահասէր եւ ագահ օլիգարխիա, {որ} գործակից էր եղել ( օգնել էր, содейство

, եւ նոյն հոգեկան ախտաւոր ամբոխմունքը, {որ} յատուկ բնաւորութիւն է տալիս պոլիտիկական

նչին փոխանակիչք ( замен) իմաստութեան, {որ} նստած էր կանաչ մահուդի առջեւ եւ որ երեւ

ան, որ նստած էր կանաչ մահուդի առջեւ եւ {որ} երեւցնում էր իր ենթակայութիւնը հրովարտա

են եւ մօտենում այն աստիճան ոչնչութեան, {որ} նաեւ մի շատ հասարակ քաղաքագէտ եւ շատ հա

րտաբերել իրենց բերնից այն խօսքերը, ինչ {որ} դրուած էին Դուքս Վելլինգտօնի յայտարարու

եւ վնասակար դառնալու: Բայց ի՛նչ անես, {որ} Հեգելի պէս մարդը փրկութիւն է տեսնում բռ

թայի մէջ, քան թէ այն սահմանադրութեան, {որ} միմիայն անգլիական մարդը կարողացաւ իրագո

ն դաշնակցութիւնը: Ո՛վ չէ տեսնում, {որ} անգլիական սահմանադրութիւնը տակաւին չէ հ

խ, ամէն մի որոշեալ ժամանակամիջոց. չէ՞ {որ} մարդկային հասկացողութեանց լայնանալու չա

ւթեանց շրջանը անբացուելի պիտի փակուին, {որ} նորա կատարելութեան գաղափարը մնայ անշարժ

րա մարմնանալու մէջ կայ ժամանակ եւ ուժ, {որ} պիտի գործ դրուի մինչեւ այն կէտը, բայց

ւժգնութեան չափով: Սորանից յետեւում է, {որ} մարդը դադարելով կատարելագործուելու ձգտո

ակում մնալ, ինչ վիճակի հասել էր, քանի {որ} ձգտողութեան զսպանակը գտնւում էր լաւած վ

մտածել մի մարդկային ընկերութեան վրայ, {որ} աճում էր ինքնակայապէս: իսկ այն ընկերու

VIII դարու այդ փիլիսոփայական յորձանքը, {որ} հեղեղեց Եւրոպա եւ չարաչար գործ դրուեցաւ

աւ, բայց այն յիսո՞ւն երկաթէ տարիները, {որ} անցան Լուդ[ովիկոս] XIV-ի ձեռքից. այն վ

իսկ Վոլթէռը ` ճիզուիթների: Իհարկէ, ով {որ} չէ ուսել թէ ի՛նչ է եւ ո՛վ է Վոլթէռը եւ

նը աղբերանում էր ճիզուիթներից: Բայց ով {որ} ճանաչում է XVIII դարում ներգործող փիլիս

իսոփաներին աւելի մօտից, նա տեսնում է, {որ} նոցա բոլորի փիլիսոփայութիւնը փոխառնուած

, որի բոցը պիտի այրէր եւ լափէր ինչ բանի {որ} պատահէր, թէ լաւ եւ թէ վատ: Ֆրանսի

նը դարձեալ ապաստանեցաւ դէպի այն կղզին, {որ} միայն մի նեղ ջրանցքով բաժանւում էր Ֆրան

թէ տրամադրութիւն ունի ուրիշ ամէն մարդ, {որ} ծնած չէր Բրիտանական կղզիների վրայ:

ան ժողովը կամ թագը: Յայտնի է, թէ քանի {որ} այդ օրէնքը բխում է ազգի հոգուց եւ հասկա

կարող է գործ դնել այղ հնարը: Եւ այն, {որ} անգլիացու աչքում բնական է եւ բաների կար

ագրութեան: Սորանից երեւում է դարձեալ, {որ} անգլիական սահմանադրութիւնքը բխում են ազ

ղութեանը շրջանի մէջ: Տարակոյս չկայ {որ} կը գայ օր, երբ այդ անդրանկական համակար

րակական սկզբունքը ( общинное начало), {որ} կայ Ռուսիոյ մէջ բայց ո՛վ գիտէ թէ երբ կա

րը: Իսկ մինչեւ այն ժամանակ, ստոյգ է, {որ} անդրանկական համակարգութիւնը պիտի ծանրան

ծ է վաճառանոցի ( bourse) հետ. եւ քանի {որ} Անգլիոյ կառավարութիւնը ներգործելով արդէ

այս է այն սոսկալի աղքատութեան աղբիւրը, {որ} միմիայն Անգլիոյ մէջ կարող է ստանալ այնպ

նք անգլիական հասարակութեան այն բաժինը, {որ} ուղղակի կամ անուղղակի մասնակից է կառավա

դէմ է եւ Անգլիոյ մէջ ամէն փոփոխութիւն, {որ} կարող էր շատ թէ քիչ սասանեցնել կամ աւել

րէնսդրութիւնը նոյն զօրութիւն ունի, ինչ {որ} ունէր առաջուանը. մէկ խօսքով, կենդանի

նչ է պատմում Հայմը Հեգելի բերնով, լսիր {որ} անկաճդ չար չլսէ: " Այստեղ, - ասում

ջ, - կատարուած է այն աշխատութիւնը, ինչ {որ} դեռ Անգլիան պիտի կատարէ. պրուսական թագ

տութիւնը, արդէն իրագործել են այն, ինչ {որ} չկարողացան անգլիական ազգին տալ նորա երե

նել ոչինչ միջին ծայրագոյն իշխանութիւն, {որ} կարողանար բռնել նորանց եւ հաշտեցնել: Մ

օսք աւելացնել այն պատճառով, մանաւանդ, {որ} Հեգելի այս տեսակ կարծիքների մասին նմանե

իւանդանալը, չկան այնպիսի մութ գոյներ, {որ} կարողանային խաւարեցնել նորա անպայման եւ

լի համակարգութեան մէջ, նոյն այն բանը, {որ} շինում է նորան համակարգութիւն եւ հնար է

է կրթութեան արդէն անցած ձեւին. ինչ բան {որ} ուզում էր կեանքը շարունակել, պէտք էր ո

ր ուզում էր կեանքը շարունակել, պէտք էր {որ} աւելի երկար ապրէր[12], Օգոստոս 16, կ

այց արդարութիւնը ստիպում է խոստովանել, {որ} երկուսի համակարգութիւնքն էլ մեծ օգուտ ց

ն համակարգութեան արմատական իսկութեանը, {որ} Հեգելը աւելի ճիշտ եւ աւելի մանրամասն քր

ռարկայական էութեան հասցնելուց ": " {Որ} զփորձ առեալ է, կարող է փորձանաւորաց օգ

ծառը չնկնէր ծովի մէջ եւ մարդը չտեսնէր, {որ} փայտը ջրի տակ չէ գնում, անհնար էր, որ

որ փայտը ջրի տակ չէ գնում, անհնար էր, {որ} մարդը կարողանար լաստ շինել, մինչեւ լաս

աստիճանին հասնելը, այդ փոյթ չէ, հերիք {որ} մի անգամ կատարուել է եւ այսօր մի վայրեն

ուղղակի շոգենաւին ձեռք զարկել: Մարդը, {որ} առաջ կրակը տեսաւ մի կայծակից զարկուած ծ

ղակի ժառանգութիւն լինել այն վայրենուն, {որ} տակաւին կրակը ստանում է երկու փայտ իրար

գացման վերին աստիճանին, մի ուրիշ ազգ, {որ} խեղճ վիճակում է, կարող է հասնել այդ աս

Անծանօթ սիրելի Ես քաջ իմանալով, {որ} դուք հաճութեամբ կ՚ընթեռնուք նորանոր անց

ւթեան արժանի բան լինելով, յոյս ունիմ, {որ} տեղ գտանէ կամ Յիշատակարանիդ մէջ, կամ Յ

ին լոյսն ու մութը միմեանցից բաժանւում, {որ} մէք Բօրդօյից շոգենաւով մտանք Ատլանտեան

ց շոգենաւով մտանք Ատլանտեան ովկիանոսը, {որ} ողողում է Եւրոպայի արեւմտեան ափերը: Սի

ստահութեամբ եւ միեւնոյն հաստատ յուսով, {որ} այս տարի մեր ապրանքը ամէնից շուտ հասանե

մէնից շուտ հասանելով Հնդկաստան, պէտք է {որ} մեք եւս ամէնից շատ օգուտ քաղենք: Մեր յ

յսերը անշուշտ պսակուելու էին, բայց երբ {որ} մի քառորդ ժամու ճանապարհ էր մնում մինչե

ում մինչեւ ոսկեծին Գանգէսի գետաբերանը, {որ} արեւմտեան Հնդկաստանը երկու մասն բաժանել

նողը մեր ողորմելի դրութեան մէջ այն էր, {որ} սովորականից դուրս սաստիկ փչող հողմերը ե

աւին կորցրել իմ հոգու արիութիւնը. ես, {որ} ինչքան վտանգը մեծ տեսանեմ, այնքան եւս

ահաբեկուած նաւապետը, թնդանօթ արձակել, {որ} նշան տրուի, թէ մի նաւ վտանգի մէջ էր եւ

յն հինգ անձը կային այն բազմութեան մէջ, {որ}, ինչպէս պատմեցին մեզ յետոյ, կարեկից չ

Յաւէրժակա՜ն յիշատակի արժանի գործ, {որ} անմոռաց կը մնայ մեր հոգու մէջ: Մտ

մէջ: Նոցանցից իմ մօտ մնաց մինը միայն, {որ} ամէնից առաւել քնքուշ սիրտ ունէր եւ էր ն

րիքանում էինք միայն մի տեսակ կերակրով, {որ} շատ անգամ եւս չէր պատահում: Երբ մտածու

առաջ եւ այսպիսի նեղութեան ասպարէզներ, {որ} փորձել մեր հաւատը եւ հանդես հանէ մեր հո

արիութիւնը: Միթէ՞ կարող էինք մոռանալ, {որ} նա կարկառեց մեզ իւր հզօր բազուկը ծովի ա

տել, տրտմահաղո՛րդ ընկեր. քա՛ջ գիտեմ, {որ} կը գան օրեր, - դոցայ կարմիր ծայրերը բաց

Ծանի՛ր, թշուառ, բայց սիրելի բարեկամ, {որ} այս բոլոր նեղութիւնները, որոնց մեք տան

երգործութենիցն է մեզ հասանում, նոցայ, {որ} մեր նաւաբեկութեան աղէտքի մեջ մեզ անտես

նձ առաւել սիրելի էր քան այն զեխ օրերը, {որ} ես անցուցի Փարիզի մէջ: Բայց, աւա՜ղ,

ոցայ տխուր յիշատակներն են մնացել այժմ, {որ} անմոռանալի կացուցանեն իմ տրտմութիւնս:

ռաչելով էր ասում ինձ, վկայ է աստուած, {որ} ես մինչեւ մահս անմեկնելի կը մնայի քեզան

բարեաւ, բայց չմոռանաս այն սուրբ դաշը, {որ} կնքեցիր իմ հետ: Նա խոստանալով ինձ, հա

տանդական թափառելուց յետոյ, տեսանելով, {որ} ո՛չ մի տեղից լուսոյ նշոյլ չէ ծագում իմ

իմ մէջ այն տխուր յիշատակների պատկերը, {որ} հազիւ էի կարողացել փոքր-ինչ հանել իմ մտ

: Միայն նոցանից մէկը իմ մօտ մնաց, {որ} մի հոգեկան սիրոյ կապանքով իմ հետ շաղկապ

թշնամիների բերանում. այն մարդիկն եւս, {որ} մեր վերջին աղէտքին ականատես լինելով, մ

ութեան շառաւիղներից, ապա լա՛ւ իմացիր, {որ} այնուհետեւ ամենայն ինչ վերջացած էր իմ հ

առն վիճակի տէր մարդն եմ: Մեծայոյս էի, {որ} պարզերես կը վերադառնամ իմ հայրենիքս, բ

ցնելուց յետոյ ես ասացի նրան, կը ցանկամ {որ}, ինչպէս դուք իմս, նոյնպէս եւ ես գիտեն

ու խօսքերից հեշտ կարելի է իմաստասիրել, {որ} դու շատ բաներ տեսած եւ շատ բաներ լսած ե

եր լսած ես քո կեանքի մէջ: Քաջ իմացիր, {որ} տարաբախտ մարդը, երբ հանդիպում է իւր նմ

մարդերի անարժան եւ արժանաւոր գործերը, {որ} աւանդեմ պատմութեանը: Ես մարդկութեան ան

յետոյ նա սրտի խորքից հառաչեց եւ ասաց, {որ} ժողովուրդը հարստահարուել է, ես նորա հե

, ես նորա հետ միասին հարստահարուած եմ: {Որ} ազգը անբախտացել է, ես նորա հետ անբախտա

ախտացել է, ես նորա հետ անբախտացել եմ, {որ} ազգը հարուածուել է, ես այնպէս եմ կարծո

հարուածուել է, ես այնպէս եմ կարծում, {որ} նորա թշնամու վրէժխնդիր նետը նախ իմ արիւ

վրէժխնդիր նետը նախ իմ արիւնիցս է խմել: {Որ} ազգը անհետացել է երկրիս երեսից, ես մին

ացան նորա քարացած սիրտը ի գութ շարժէլ, {որ} խնայէր բովանդակ հին աշխարհի մայրաքաղաքի

թեան մէջ: Այժմ ես մի նոր անցք պատմեմ, {որ} պատահեց Հիւսիսային Ամերիկայում: Յիրաւի

ահեց Հիւսիսային Ամերիկայում: Յիրաւի՛, {որ} նա իւր հանգամանքով մի սրտաշարժ իրողութի

ականչելով, բերանից հանեց այս խօսքերը, {որ} նոյնութեամբ դնում եմ այստեղ: Ո՛վ

գործերի, քե՛զ եմ յանձնում իմ խօսքերը, {որ} յաւէրժացնես քո յիշատակարանների մէջ ( նո

Հիւսիսային Ամերիկայի Քուէպէք քաղաքում, {որ} շինած էր սուրբ Լաւրենտիոսի գետի վերայ ե

Իհարկէ, այս բանը նորանից է յառաջացել, {որ} նոքա խելօք մարդիկ չեն եղած, որ գործարա

ջացել, որ նոքա խելօք մարդիկ չեն եղած, {որ} գործարանի խորհուրդը լաւ հասկանային եւ ա

արկաւոր բան: Նոքա պէտք է լաւ մտածէին, {որ} նոցայ ազգութեան եւ կրօնի պահպանութիւնը

ին: Յաճախ պատահում էր եւ այսպիսի բան, {որ} ստորին ծառայքն եւս ներս էին խառնւում այ

պէս օգուտ տառաջացնելու համար, պէտք է, {որ} ամէն մարդ իւր պաշտօնը քաջ ճանաչէր եւ մի

պի արժանաւոր գործերից մինը եւս այս էր, {որ} քաջ իմանալով, թէ մինչեւ գործարանումը մ

նսիայից բերել տուեց մի քաջահմուտ մարդ, {որ} կրթուած էր Եւրոպիոյ հռչակաւոր գործարանն

Ամէնից առաւել զայրացողը գործավարն էր, {որ} իւր անվայել գործերի համար պէտք է զրկուէ

ւն: Բանը հասաւ պապին. պէտք է իմանալ, {որ} պապի սիրելի կարդինալն եւս հոգատարների կ

ի հետ ունեցած հաղորդակցութիւնները: Երբ {որ} պապը շտապում էր պատժել նորա ապերախտութի

: Ահա քեզ մի զարհուրելի ապերախտութիւն, {որ} պիտոյ է դարուց դար քարոզուի ազգերի մէջ

ին այն է, թէ ինչպէ՞ս այն ժողովուրդը, {որ} պապին իւր երկարամեայ աքսորանքից վերադառ

ւթեններից. թէ ինչպէ՞ս այն ժողովուրդը, {որ} ովսաննայ գոչելով, բազմեցրեց նորան հռոմ

ակի վերայ: Դու կարծում ես, բարեկա՛մ, {որ} իւրաքանչիւր դարում այսպիսի մարդիկ պակա՞

ատիւը: Միայն երախտագիտութիւնն է, {որ} հաստատ է մնում իւր սուրբ պայմանի վրայ:

ան հոգին նորա անպաճոյճ գերեզմանի վրայ, {որ} դեռեւս չէ շքեղազարդած մարդահաճութեան յի

ն վերստին զարթեցնում է այն խնդիրներր, {որ} վաղուց հերքուել էին իւրեանց անճոռնի ստո

ստեղ: Կարդինալին քաջ յայտնի էր, {որ} Հռոմի ժողովուրդը նորա դէմ վեր կը կենաս

իտաւորուել էր անպատճառ հեռացնել նորան, {որ} կարողանայ իւր նպատակին հասանել: Տեսաւ

ւր նպատակին հասանել: Տեսաւ կարդինալը, {որ} բանը ծանր ընթաց է, ինքն եւս սորանից յա

էս. թէպէտ առաջին անգամը ես քեզ ասացի, {որ} գործարանի հոգատարքը պարտ են քեզ օգնական

խանութեան տակ ստորադրուիլ, եւ նոքա ինչ {որ} քեզ առաջարկեն, այն եւս կը լցուցանես դ

եւ գործարանը ստացաւ մի այլակերպութիւն, {որ} շատ հեռու էր հիմնադրի մտքի խորհրդից: Գ

եռանալը եւ իւրեանց ազգի անբախտ վիճակը, {որ} օրէօր այնպէս թշուառանում էր, հոգեւորնե

նկութեամբ ձեռք բերել Հռոմի պապութիւնը, {որ} առանց մեծ պատրաստութեան եւ ժողովրդի միա

ները շատ զգալի եղան Հռոմայ համար. ինչ {որ} նորան առաւել զզուելի է կացուցանում հռոմ

ւելի է կացուցանում հռոմայեցոց, այն է, {որ} նա միտ չդնելով ժողովրդի տհաճութեանը նոր

եան ժամանակը շատ մեծամեծ անցքեր անցան, {որ} կպատմեմ, եթէ առանց ձանձրութեան կը լսէք

ո՞վ եւ ինչպիսի՞ մարդ էր այն կարդինալը, {որ} այդքան աղէտքի պատճառ եղաւ Հռոմին, յետո

ւմ է դիպուածով մի հռոմէական վարդապէտի, {որ} բնակում էր հին Կապուայ քաղաքի մօտ գտանո

յր է կարգում: Այն մութ վանքի մէջ, ինչ {որ} կարողանում է, բոլորը գործ է դնում, վա

Սորա մի հնարիմաց չարութիւնն եւս այն է, {որ} մի մեծատունից բաւական մեծ արծաթ առաւ,

լիսոփաներից մէկը մի անառակ մարդու, երբ {որ} սա հարցրել էր նորանից. թէ ես ինչպէ՞ս մ

ջանը մինչեւ վերջին վրդովեցուցիչ անցքը, {որ} պատճառ տուեց ժողովրդին կարդինալի դէմ վե

յականութեանը եւ գուշակելով այն չարիքը, {որ} պէտք է իւրեանց հասանէին նորա ներգործութ

ռաջ է գնում: Սորա պատճառն եւս այն էր, {որ} ո՛չ հոգատարքը, ո՛չ գործավարը, ո՛չ խոր

խօսքեր, ասելով. բարեկա՛մ, ժողովուրդը {որ} տեսանում էր դոցայ անիրաւութիւնը, Ինչպէ

սկացող մարդիկ. նոքա եւս լաւ իմանալով, {որ} Ֆրանսիայի դեսպանը շատ մօտիկ բարեկամ է կ

աս փոքր-ինչ մի ըստ միոջէ տեղեկութիւնը, {որ} կարող էին համոզել ինձ հաւատ ընծայել քո

քո ասածներին, եւ դատել այն հետեւանքը, {որ} պէտք է չառաջանային դոցայ թիւր ուղղութեա

ն երկար եւ ձանձրալի են պատմելիքս, բայց {որ} միջոց դեռ շատ ունինք մինչեւ երեկոյեան խ

ւ երեկոյեան խաղաղական ժամերը, մանաւանդ {որ} դուք եւս սրտանց կամենում էք լսել գործի

էն, բայց գոնէ եւ ո՛չ այնքան կարճառօտ, {որ} ձեր հարցասիրութիւնը մնար անլցուցանելի:

յդպիսի բաների վերայ խօսել: Երբ տեսաւ, {որ} սորանով եւս չէ կարողանում իւր նպատակին

րանի՜ թէ այն անմիտը զգաստանար մի փոքր, {որ} ճշմարտութեան դէմ պատերազմելը ամենեւին ա

իւր ոտքը վիրաւորէր. այս չէ՞ր պատճառը, {որ} այն տասներկու անզէն մարդիկը յաղթեցին կռ

ճիշմարտութեան դրօշը: Դու տեսանում ես, {որ} թէպէտ այն մարդերի կեանքը վաղուց է վերջա

էջ: Ո՛վ պարծանք ճշմարտութեան մի մարդ, {որ} սօրայ վահանի տակ պաշտպանուած լինի, եւ

նը, յիշում էին Քրիստոսի խօսքերը, թէ " {որ} ուրասցի զիս առաջի մարդկան, ուրացայց եւ

ան, ուրացայց եւ ես զնայ առաջի Հօր իմոյ {որ} յերկինս է ": Գիտես, ի՞նչ սուրբ

րող չէին երբեք լռել այն ճշմարտութիւնը, {որ} մերկապարանոց կար նոցայ աչքի առաջեւ: Ամ

ին ստութեան ընդդէմ եւ խոստովանում էին, {որ} նա ազգասէր անձն էր, յիսուսական չէր, շ

ողջ ժողովուրդը նորա դէմ վեր կացաւ, երբ {որ} իմացաւ նորա անպատշաճ վարքը եւ ընթացքը ե

եղեակ լինելով եւ այն եւս լաւ իմանալով, {որ} ժողովուրդը անհաւան էր նորա ընտրութեանը

նտրութեանը եւ նորան չէր սիրում, պէտք է {որ} այդ գործը յանձն չառնուր, թէպէտեւ շատ օ

էպէք քաղաքից չէր, այլ եկաւոր էր. նա, {որ} այժմ այնպէս շքեղ է, առաջին օրերումը մի

րտարամիտ եւ բազմարուեստ անձն, մանաւանդ {որ} նորա հակառակորդները ապուշ մարդիկ էին,

տ լինի այսպիսի աղուէս մարդերի ընթացքը, {որ} մեք ուրիշ անգամ տեղիք չտանք ստորաքարշ հ

ա, ձեւացնելով իւր անձը իբրեւ մի մարդ, {որ} դադարած էր իւր չարագործութիւններից. աս

անօրէնութիւններից: Քահանայապետն եւս, {որ} քաջ ճանաչելով մարդկութիւնը, գիտէր այսպ

սի խորամանկ եւ անբարոյական մարդիկն են, {որ} քանդում են ազգի ապագայ երջանկութեան պայ

ահաւոր մարդերից: Ոչ, պարզամիտ մարդ, {որ} չկարողացար իմաստասիրել, թէ ինչպէս անհն

րեւեցնում աշխարհատնտեսի աներեւոյթ աջը, {որ} նոցանով զգուշացնէ պարզամիտները, արթնեց

ցայտեց իւր սրտի միջի ոխակալութիւնները, {որ} ունէր տարեւոր ժամանակով նորա դէմ: Այս

նորա դէմ: Այս բոլորիս պատճառն այն էր, {որ} պապը մի ժամանակ բարկացաւ նորա յանցանքի

զարմացել էին ֆրանսիացիք եւ անգլիացիք, {որ} եւ մի ժամանակ եւրոպացոց խօսակցութեան նի

ը, նորան չէր հաւանում սա: Այն պապին, {որ} մոռացութեան տալով սորա բոլոր յանցանքը,

որան չարանախանձ էր կոչում: Այն պապին, {որ} անբախտ Հռոմի եղած չեղած յոյսն էր, որի

նորան բարբարոս էր կոչում: Այն պապին, {որ} Հռոմի նախկին իրաւունքը ձեռք բերելու համ

մացիր, բարեկամ, յաւելցրեց նա այստեղ - {որ} այս մարդս այժմ եւս քահանայապետի շնորհով

հողի արդիւնքը եւ այն գեղեցիկ տուները, {որ} ունի նա Քուէպէքի մէջ, խաբուած քահանայա

ր, թէ պապը անիրաւութիւն է արել նորան, {որ} չէ դատապարտել այնպէս, ինչպէս կը պահանջ

ան փոքր չօգնեց եւ իւր գեղեցիկ համբաւը, {որ} ստացել էր մի քանի հին հայեացքով եւ հին

եմ, սա իւր քաջաքաջ խորհրդակցութեամբք, {որ} ունէր միշտ նոր պապացու կարդինալի հետ,

ւ Հաննիբալից աւելի փառաւոր յաղթութիւն, {որ} կանգնեց այն մշտնջենաւոր հերոսը Կաննեայ

տարուեցաւ մարգարէութիւնը քահանայապետի, {որ} այն րոպէին, երբ ստիպողական խօսքերով աղ

ղ ձեր խօսքը լինի, սակայն քա՛ջ իմացիր, {որ} մի փոքր ժամանակից դու ինքդ կ՚ասես. " թ

ծ օձի եւ երախտաւոր մարդու առակի միտքը, {որ} այնքան իմաստութեամբ է ասած: Սորա կեանք

կաւոր է: Քարտուղար Իմացած լինիս, {որ} այս պաշտօնը առաջին անգամը վարում էր մի

ֆրանսիագէտ: Բայց կարդինալը տեսանելով, {որ} այս մարդը իւրեան հաւատարմութեամբ չէ ծառ

պատճառով, ահա՛: Կարդինալը քաջ գիտէր, {որ} այս մարդը շատ հնարիմաց եւ չարարուեստ հո

ղեակ մանրամասնաբար իւր բոլոր գործերին, {որ} արդէն վաղուց նորա քննութեան տակ մնացել

նորան մի փոքր կը դիպչի: Ինչ չարութիւն {որ} մարդուս մտքից անգամ չէ անցանելու, այդ

կեանքը, գործերը եւ ուրիշ յանգամանքը, {որ} եթէ գրուին, մի հատ գիրք կը բաղկացնեն

արոյական անձն էր նա, եւ լաւ իմանալով, {որ} հռոմէական ժողովրդին առակ նշաւակի է դարձ

րդել: Այս ամէնը նորանից է յառաջացել, {որ} չարութիւնը նորա հոգու մէջ վաղուց է արմա

նորան մեծ մեծ առաքինութիւններ ունենալ, {որ} կարողանայ իւր խօսքերը ազդու կացուցանել

ից: Այս կարդինալի խորամանկութիւնն էր, {որ} հետ ձգելով նորա արտաքսումն, կամենում է

էր վարագուրել իւր չարութիւնը: Անմիտ, {որ} կամենում էր ստութիւնը ճշմարտութեան զգես

, քան թէ այնպիսի գործերի մէջ խառնուէր, {որ} իւր խելքից դուրս էին: Յիմար մարդիկը այ

հաւատչեայ: Ես չեմ ասում այն օրագրերը, {որ} սորայ եռանդագին հոգացողութեամբ արեւ են

ս զոհուեցաւ վերակացուի չարահոգութեանը, {որ} ի հարկէ առանց կարդինալի գիտութեանը չէր

կ նահատակութիւն: Գործարանի հոգատարքը, {որ} առաջին անգամը այսպիսի պատուով եւ գովաբա

ներկայացուցին ծառայողներին, կարծելով, {որ} նորան եւս կարող են ծառայեցնել իւրեանց ն

իւններ յարուցին նորա դէմ, տեսանելով, {որ} նա ճշմարտութեան հետեւող եւ անկարգութեան

ը պատճառ էր լինում այն բոլոր սխալանքի, {որ} սա ցոյց տուեց իւր գործի մէջ: Թէպէտ սա

պում: Գովելի է սորա միակ յատկութիւնը, {որ} չգիտէր երբեք կեղծաւորուիլ: Սոյն այս պա

ւնը ամէնից տարապայման է եղել: Առաջին, {որ} եթէ սա ճշմարտասէր մարդ լինէր, այնքան բ

յանձն առնուր: Երկրորդ, լաւ իմանալով, {որ} կարդինալը նորան լաւ աչքով չէ նայում, պ

յողներին գոնէ իւր անձը սիրելի ընծայել, {որ} նորանց ջատագով ունենալով, կարողանաք այ

ւնենալ: Երրորդ, գլխաւոր սխալն այն է, {որ} չկամ են ալով առաջին փորձովը խրատուիլ,

ի հետ, ապա, նախ սխալ է այն պատճառով, {որ}, երբ նորան արձակում էին, է՛ր աղագաւ չ

ն արձակում էին, է՛ր աղագաւ չէր ասում, {որ} ես իմ վերակացուի պատուերն միայն լցուցել

ի թէ կային դորայ մէջ այնպիսի սկզբունք, {որ} պէտք էր արմատախիլ առնել իւր սրտից, որ

որ պէտք էր արմատախիլ առնել իւր սրտից, {որ} բարոյական մարդիկ նորան սիրէին: Վարպետը

ղ ուղղել: Կարդինալի ասութեամբ պէտք է, {որ} սա շատ երեւելի վարպետ լինէր, թէպէտ եւ

, սակաւ կը հասկացնէր, այս նորանից էր, {որ} նա ո՛չ մի բանի կանոնաւոր տեղեակ չէր: Ս

ռնուր այդ մեծ պաշտօնը: Ցաւալին այն է, {որ} մինչեւ ցայսօր շարունակում է իւր վարպետո

ին: Նա լաւ խորհրդով արեց, բայց սոքա, {որ} անհարազատ գտանուեցան, նա ի՞նչ մեղաւոր

Սա որդի էր մի Հռոմէական վարդապետի, {որ} անճարացած գնաց Կիպրոս եւ այնտեղ մեռաւ:

եւ այնտեղ մեռաւ: Ինքը ի՞նչ բան ասես, {որ} չէ արել. յառաջ, հոգեւոր ծառայութեան մ

ծառայութեան մէջ մտաւ: Երբ տեսաւ, {որ} չէ կարողանում դորանից օգուտ քաղել, քաղ

տանում, փոքր գողութիւնքը յայտնում էր, {որ} հաւատարիմ երեւի, իսկ մեծամեծները ծածկո

տարիմ երեւի, իսկ մեծամեծները ծածկում, {որ} հարստանայ: Իհարկէ այսպէս բան բռնողը,

վ կը տեսանես: Մոռանում էի քեզ ասելու, {որ} սա մէկ մարդ եւս վարձել էր, որ գործարան

ասելու, որ սա մէկ մարդ եւս վարձել էր, {որ} գործարանումը անցած բոլոր գաղտնիքը իւրեա

ւել էր ապառաժ Լիգուրիայի պատերազմումը, {որ} ծածկուած է անվերջ անտառներով: Սա

ւմ: Ապա թէ ո՛չ, նա այնպիսի մարդ չէր, {որ} կարողանար գործարանին օգուտ բերել բացի վ

ծարան կը գար, ուշադրութեամբ կը նայէր, {որ} տեսանէ, թէ ծառայողներից ո՞րն է ցուցանո

ը շնորհակալութեամբ կ՚արտաբերէր: Իսկ ով {որ} այս մասին անփոյթ էր երեւում, նորան կը

ւթիւնը: Երկրորդ իւր կողմնաւորութեամբ, {որ} միայն իւրայիններին էր սիրում եւ նոցա նա

: Հոգատարների գործերից երեւում է, {որ} գրեթէ նոքա միշտ կամեցել են եւ իւրայիննե

կատարել բոլորեցուն պարտականութիւնները, {որ} ամենեքին եւս հրամայեն տիրաբար: Եթէ սոք

զինուորուիլ եւ նորա դրօշի տակ մտանել: {Որ} ազգն եւս տեսանելով նորա անձնուրաց գործե

դիտելով, պիտի գուշակէր հեռատես աչքը. {որ} թէ վաղ, թէ անագան կը բացուի մի հրաբուխ

թէ այս ե՞րբ է պատահում, նշանով ասեմ, {որ} իմանաս: Այն օրը, երբ վերակացուի դաւաճ

ունում է ամէնքը եւ ասում է. չմոռանաք, {որ} ես ձեր սիրոյ զոհն եմ լինում: Նոքա շատ

ւրելի պատերազմ: Վերակացուն տեսանելով, {որ} յաղթուեցաւ իւր կողմը, մոռանում է իւր պ

աղաքական դատարանից զինուորներ բերելու, {որ} յաղթութեան դափնին ինքն ստանայ Այս կռւու

ց շատ քաջութիւն ցոյց տուեց հաշուապահը, {որ} տակաւին գտանւում էր գործարանի մէջ: Սա

: Աքիլլեսից որոշւում էր նրանով միայն, {որ} նա շատ անգամ կառք էր ելանում, երբ երկա

: Միայն ձեր պարտականութիւնը այն լինի, {որ} դուք այս ապստամբներին, որ կալանաւորեցի

ը այն լինի, որ դուք այս ապստամբներին, {որ} կալանաւորեցինք մեք պատերազմում, պահպան

ժը կը հատուցանեն: Այս եւս պատմում են, {որ} երբ գերիներին քաղաքական բանտն էին տանու

ր աստուծոյ այս ողորմելի դրութենից. չէ՞ {որ} մէք Հռոմի որդիքն ենք, նորա ստինքի կաթո

ը ի՞նչ եղան, ասացի ես նորան, պատմիր, {որ} լաւ հասկանալով բանի որպիսութիւնը կարողա

ք չկարողացան ` պահուեցան գործարանումը, {որ} իւրեանց վերջին աղէտքով մի սրտաշարժ տեսա

օնատեարց եւ ծառայողների միաբան խօսքին, {որ} քեզ զգուշացնում էր, այդպիսի անիրաւ գոր

նա արտաբերեց մի քանի կիսահնչիւն բառեր, {որ}, ինչպէս կարծում եմ, պէտք է կարդինալի

ւ համար, գնացի մօտիկ բարեկամիս տունը, {որ} վաղուց ունէի Հնդկաստանում. նա ՚ի գութ

ելով իմ թշուառ կեանքի հանգամանքից, երբ {որ} կամեցայ, գոնէ զայրացմամբ դադարեցնել ըն

ոհութիւն մատուցանենք պ. Չամուռճեանին, {որ} քրիստոնէական կրօնի հանգանակները, տասն

յ: Թող պապանձուին չար լեզուները, {որ} երբեւիցէ շարժուած են այս չնաշխարհիկ պար

տարու խորամուխ քննութեան հետեւանքն է, {որ} այսօր ընթերցող աշխարհի առաջեւ բացայայտո

ամուռճեանի անժխտելի տրամաբանութիւնն է, {որ} այսօր ապացուցեց մեզ, թէ դեւերի գոյութի

ր տնօրէնութիւնքը, առանց կախարդութեան, {որ} ենթադրւում է, թէ լինում է դեւերի հաղոր

Որպէս հայ, ամօթահար զայրանում ենք, {որ} այս ժամանակում հայ մամուլից արձակւում ե

ամ ախտացածներին: Տարակոյս չկայ, {որ} պ. Չամուռճեանը ենթակայ է մի հոգեկան հի

այլն. այս պատճառով եւս չե՛նք կարծում, {որ} այս մարդկային հնարները յարգ ստանան մի պ

եանի այս գրուածքի վերայ, այլեւ գիտէր, {որ} լռելու չե՛նք, բարեմտութենից շարժուած ե

ց շարժուած եկել էր մեզ մօտ, աղաչելու, {որ} բան չգրենք այդ հատուածի վերայ, ահացուց

այլութիւնը ուշադրութիւն դարձուցանելով, {որ} այս ներկայումս տարածուած տգէտ փիլիսոփան

ս կողմից ուրիշներին խրախուսելու համար, {որ} հետեւին Ձեր ամենահպատակ օրինակին, յաւի

արդացինք, անդեն առ նմին համոզուեցանք, {որ} այսուհետեւ ասելիք չկայ, ամենայն պակաս

միայն մեզ հրաւիրել Երեւակի բաժանորդքը, {որ} իւրեանց շնորհաւորութիւնքը փութացնեն..

րութիւն սիրողներին եւ մանաւանդ նորանց, {որ} սորվելով Քրիստոսից, որ ասում է " քննեց

նաւանդ նորանց, որ սորվելով Քրիստոսից, {որ} ասում է " քննեցէք գրքերը ", ) աստուած

երկնաւոր խօսքը՝ միշտ պատրաստ ունեցան, {որ} թէ՛ իրենց եւ թէ՛ լսողների հոգիները թեւա

ւնեցին այդ խօսքը՝ սորվելով մարգարէից, {որ} ասում է, թէ. " Ով որ պատուականը անարգ

ելով մարգարէից, որ ասում է, թէ. " Ով {որ} պատուականը անարգից հանէ իմ բերանը կը լի

չապականուող գանձով հարստացնելու համար, {որ} իրենցից խնդրողներին տալ կարողանան աստու

եւ մարդկութեան մէջ սովորական մի բան է, {որ} իմաստունները եւ մեծամեծները գնում են վա

ից մարգարիտը եւ պատուական հանդերձները, {որ} ամեն երեւելի մարդոց մէջ երեւելի եւ պայծ

ների հոգիները ծաղկում էին այն շնորհից, {որ} նորա բերնից էին դուրս գալիս). եւ, բ

տուածասէրքը ամեն ժամանակ այնպէս ապրին, {որ} նոցա խիղճը չտանջէ նորանց "), աղօթք է

մ՝ ասելով, թէ Աստուծուց խնդրում ենք, {որ} ձեզ մի չար բան չպատահի, եւ միտքը դրեց

եցին նորա վանքի եւ նորա ուսումի մասին, {որ} նորա բարձր անունը կարողանան ցածցնել։

Ղազարը քաջ պատերազմողի պէս զինեց իրեն, {որ} զօրաւոր խօսքերով իր ոգու եւ անվախութեան

եւ լուսափայլէ վաստակը իր քարոզութեան, {որ} առաջ արել էր նոցա մէջ, որպէսզի չարախօս

ախարար Մամիկոնեան Համազասպի) ձեռքով, {որ} Ղազարի այս տեղից վերադառնալուն բուն պատ

ղից վերադառնալուն բուն պատճառը դարձաւ, {որ} մարդիկ միւսանգամ խմեն նորա գիտութեան աղ

ի մէջ մենք նորա այս Թուղթն էլ գրեցինք, {որ} ընթերցասէրքը, Պատմութիւնը կարդալով, ա

ներին, պատուիրում էր, թէ երբ ամեն ինչ {որ} հարկն է կատարէք, ասացէ՛ք, թէ անպիտան

սը, նեղանալով երբեմն այն մարդոց վրայ, {որ} նախանձել էին նորանում եղած մեծ շնորհին

ուշէն, տանում էր ինձ իր մօտ, ինչ տեղ {որ} լինէր ինքը ապահովութեան դուրս եկած։

Իսկ, իմ ունեցած շատ շնորհին նայելով, {որ} Քրիստոսը տուեց ինձ, որպէս արժանաւորի,

ով, պայծառացուց ամեններից առաւել, քան {որ} կային եւ կամ որ ա՛յժմ կան Հայերի մէջ,

ամեններից առաւել, քան որ կային եւ կամ {որ} ա՛յժմ կան Հայերի մէջ, եւ իմ շնորհը՝ ա

։ Նորան " դիւահա՛ր " էլ կոչեցին. " Չէ՞ {որ} ճշմարիտ ենք ասում, թէ Սամարացի՛ ես դու

ւ ձգեց նորան օրէնքի եւ ժողովրդի ձեռքը, {որ} երկո՛ւքն էլ մահապարտ էին՝ ե՛ւ Հրէից ժո

մարդասպան, այսինքն՝ խա՛չի. Նորա՛ն, {որ} արարի՛չ էր եւ նորոգիչ, կեա՛նք տուող եւ

եցի՛ն, ձե՛զ էլ կ'ատեն. եւ եթէ ի՛նձ, {որ} տանը տէ՛րն էի, Բէեղզեբո՛ւղ անուանեցին

նքներ՝ ասելով, " թէ Ղազարն ասո՛ւմ է, {որ} պոռնկութիւնը մեղք չէ՛. այս բանը մարզպա

. ո՞ւմ կամ ո՞ւր եւ կամ ե՞րբ։ Ղազա՞րը, {որ} տգէ՜տ է գրոց, որ անկի՜րթ է եւ անուսում

կամ ե՞րբ։ Ղազա՞րը, որ տգէ՜տ է գրոց, {որ} անկի՜րթ է եւ անուսումն, որ Մովսիսական

՜տ է գրոց, որ անկի՜րթ է եւ անուսումն, {որ} Մովսիսական օրէնքին օտա՜ր է եւ Քրիստոսի

դէպի այնպիսի ահաւոր բարկութիւն շարժեց, {որ} ջրհեղեղ անէր բովանդակ երկրի երեսը, մին

եղեղ անէր բովանդակ երկրի երեսը, մինչեւ {որ} բոլոր սարերը ծեծկուեցան. չէ՞ որ նա, ո

մինչեւ որ բոլոր սարերը ծեծկուեցան. չէ՞ {որ} նա, որ պոռնկութեամբ էր բորբոքուած։ "

ր բոլոր սարերը ծեծկուեցան. չէ՞ որ նա, {որ} պոռնկութեամբ էր բորբոքուած։ " Տեսա՛ն,

մէ՛կ պատերազմում ընկան։ Ամոնը չէ՞ր, {որ}, անխե՛լք խօսքերի համար, երկար ժամանակ

ճանապարհը։ Աստուծու մա՛րդը՝ Ենո՛վքը, {որ} օրինաւորապէս ամուսնացա՛ծ էր, հաճո՛յ գտ

իւնը ո՛վ արդեօք բերնով կարող է պատմել, {որ} մարմնի մէջ եղած ժամանակ անմարմինների պէ

ած շնութեան հետ հաւասարեց՝ ասելով, թէ {որ} մէկը ցանկութեան պատճառով նայի կին մարդո

սե՛ն ու լռեն լի՛րբ եւ անամօ՛թ մարդիկը, {որ} ուրիշների բերնից իրենց կամքի ուզա՛ծն են

որով Քրիստոսը խօսում էր աշխարհի հետ, {որ} Փրկչի չարչարանքների մնացո՛րդը իր նեղութ

ամբ լցուած մարմնի վրա՛յ էր կրում։ Ինչ {որ} սա՛, իր բոլոր թղթերում, պոռնիկների ար

ւ հետ է խօսքս։ Այլ այն քի՛չ խօսքերից, {որ} Կորնթացոց առաջին թղթումն է գրում, թէ

։ Եւ իսկո՛յն, սորա քամակից, թէ " ո՛վ {որ} պոռնի՛կ է, կամ պի՛ղծ, կամ ագա՛հ, որ

որ պոռնի՛կ է, կամ պի՛ղծ, կամ ագա՛հ, {որ} է կռապաշտ, ժառանգութիւն չունի՛ Քրիստոս

յիշում է՝ ասելով, թէ " կա՛ն մեղքեր, {որ} մահի՛ հաւասար են ", որ եւ Աւետարանչաց

" կա՛ն մեղքեր, որ մահի՛ հաւասար են ", {որ} եւ Աւետարանչաց գրուածոց մէ՛ջ անգամ կարդ

ուածոց մէ՛ջ անգամ կարդում են, թէ " ո՛վ {որ} Հոգին Սո՛ւրբը հայհոյէ, նորա մեղքը չթող

ատճառով մեղք է գործում, ինչպէս եւ ես, {որ} ամեն մարդերից էլ մեղաւո՛ր եմ. բայց մեղ

իշտ հոգին կարող է մտքից անցնել։ Իսկ ով {որ} ճանաչէ իր յանցանքը եւ զարհուրած սրտով կ

լ իսկոյն թողութիւն կը ստանայ։ Բայց ո՛վ {որ} յիմար կոյսերի ձեւո՛վ կամենայ ազատուիլ

, կարդացա՛ծ եմ գրուածքը սո՛ւրբ մարդոց, {որ} Սուրբ Հոգու զէնքով զինուած, աղանդաւոր

Բարսեղ Կեսարացու եւ Նազազացի Գրիգորի, {որ} իր շատ շնորհի պատճառով աստուածաբան ասու

ի մասի՛ն է խօսքս, եւ նոցա՛ նմաններին, {որ} նո՛յն առողջամտութեան ճանապարհին հետեւել

ն։ Այս պատճառով եւ մի՛ւս բոլորը եւ ինչ {որ} նոցա մօտ եղած մարդո՛ցը վերաբերեալ, նոր

դնուպօլսեցի Եւտիքէսի եւ Կումբրի ստրկի ( {որ} յետոյ Մանի անուանեց իրեն, եւ այս պատճա

ւմ են, ամենքը իր չարութեամբ ներկուած, {որ} անյայտ չեն միմեանց եւ ամե՛ն ուղղափառ ժո

ութեան մէջ։ Իսկ Հայոց աշխարհի աղանդը, {որ} ասո՛ւմ են, մի հիմնադրի անուն չունի իր

ելով այն տգիտութեանը եւ անկարգ վարքին, {որ} կայ նոցա մէջ, արդա՛րեւ արժա՛ն էր, որ

որ կայ նոցա մէջ, արդա՛րեւ արժա՛ն էր, {որ} ա՛յդպիսի մի աղանդ բուսանէր, առասպելի ա

էս հարսին կպրէ-կարասը բաղնիք "։ Իրա՛ւ {որ}, " թող չպատմուի այս Գէթի մէջ եւ չլսուի

։ Բայց ես չէի դատապարտում ա՛յն պատճառով {որ} ուսել էի Քրիստոսից, որ չէ հրամայում ամ

մ ա՛յն պատճառով որ ուսել էի Քրիստոսից, {որ} չէ հրամայում ամեններին, մինչեւ հնձի ժա

ին Աստուած ասացին մարգարէքը։ Իսկ ես, {որ} ո՛չ հրեշտակ եմ եւ ո՛չ վարդապետ, երբէք

կամ նորա կամքը հարցնողներից չեմ եղած, {որ} մի իշխանութեան գործ գտնեմ, ո՛չ երբէ՛ք

որեպիսկոպոս էլ չարաւ ինձ նոցանից մինը, {որ} Պարսիկները եւ անարժան մարդիկ այսօր էլ ա

նչպէս անպիտաններից շատերին տեսնում էի, {որ} անում էին, սարսափում էի Յակովբոսի պէս

ափում էի Յակովբոսի պէս ահագին մարդուց, {որ} աղաղակում է. " թէ շատ վարդապետներ մի՛

մի՛ լինիք, ե՛ղբայրներ, գիտցած եղիք, {որ} մեծ դատաստան պիտի ընդունինք "։ Դարձեա

եւ վատթա՛ր գործերով լցուած մարդոց պէս, {որ} իրենց գերանին չնայելով, ուրիշների աչքի

ուրիշների աչքին մօտենալով՝ նայում են, {որ} շիւղը հանեն։ Եւ այսպիսի խաբեբայութեամբ

ում եւ չե՛ն լսում Պաւղոսի բողոքը. " թէ {որ} մեր անձը դատէինք " ( ապա չպիտի դատապար

արդերի կողմից քեզ Տիրոջդ ասած խօսքերը, {որ} այն մարդիկը, քեզ արծաթ խոստանալով, խն

ժանութիւնս, Տէր Յովհաննին հրամայեցիր, {որ} միւսանգամ կրկնէ այն մարդոց ուղարկած խօս

լխաւոր բանը այս արիր, թէ " պէ՛տք էր, {որ} նոքա մտածէին եւ մի այդպիսի խօսք ինձ չու

ծ կը լինէի չարաթոյն ժանիքից գազանների, {որ} այն օրից սկսած ծածուկ դարան մտնելով եւ

խոցոտեցին։ Բայց խնդում եմ ցնծալով, {որ} այն վէրքերով, իմ հոգիս, որ առաջուց խո

ցնծալով, որ այն վէրքերով, իմ հոգիս, {որ} առաջուց խոցոտուած էր մեղքերով, առողջան

ս իմ կողմից, այլ ստո՛յգ իրողութիւն է, {որ} Տիրոջդ առջեւ դնում եմ։ Մի երեւելի ա

խօսքը իմ վրայ բերէ, թէ՝ վա՜յ նորան, {որ} չար ագահութիւն է պահում իր տանը "։

տիրոջը ( ինձ բարեկամ էին անուանում), {որ} քո՝ Տիրոջդ, սիրուն եւ ամենին ընդունող

մ վարդապետութեան խօսքերի մասին. եւ ինչ {որ} ամեն մինը լսել են, առանց իրենց հոգին պ

ի էր եւ գրով մնաց վանքում. եւ ճշմարի՛տ {որ}, Տիրոջդ կամքի կատարողքը դոքա եղան։ Որ

։ Մեռնելու չափ անմխիթար տրտում եմ, {որ} գայլերի նման վազեցին իմ ունեցած չունեցա

ան են գալիս՝ ինձ ծաղր անելով։ Իսկ ինչ {որ} իմ բաներիցս վանքումը մնաց, այդ մասին,

։ Եւ իմ համար մի հրեշտակ մարմին չառաւ, {որ} գո՛նէ, իր հոգեղէն բնութեամբ տեսնելով թ

անձն առնուր լինել իմ համար երկրորդ ես, {որ} անշուշտ կ'անէի։ Իսկոյն դաւաճանութեա

անունով քահանան ասել է, թէ. " Երբ էլ {որ} լինի, ես իրեն իսկ՝ Ղազարին չպիտի թողո

, թո՛ղ հարցանուի եւ թո՛ղ ասէ։ Իսկ ինչ {որ} կարգել էին ինձ տարեկան տէր Ներսէհը եւ Հ

ւնեաց երկիրներից իմ բերած բաներս եւ ինչ {որ} բո՛ւն Տիրոջդ եղբօրորդիներից ստացել էի,

իմ բոլո՛ր ունեցած չունեցածի միջից, ինչ {որ} տղայութեանս ժամանակից սկսած ժողովել էի

անգամ եւ Յունարէն գրքե՛րս ինձ չտուին, {որ} ընկած են այժմ վանքում՝ ցեցերի կերակուր

ս մի բանը չես իմացած, բայց արժա՛ն էր, {որ} իմանայիր. ես լսեցի, որ իս քամակից ասո

յց արժա՛ն էր, որ իմանայիր. ես լսեցի, {որ} իս քամակից ասում էին, թէ " ես վանքում

իտնար եւ ինձանից համար պահանջած լինէր, {որ} ամեն բան մանրամասն քեզ յայտնուէր, այն

ի չէին ցանկանում դոքա, արծաթ եւ ոսկի, {որ} թէ ես մի ունեւոր մարդուց գտնում էի, որ

որ թէ ես մի ունեւոր մարդուց գտնում էի, {որ} թէ ուզում էր մէկը ձեռք բերել, այն եւս

ծախում։ Կերակուրներ եփել սորված չէի, {որ} ձկան աղիքներով եւ հաւի փորոտիներով այդ

ց ես մի ուրիշ նո՛ր բան էլ ասեմ Տիրոջդ, {որ} թէ քո արդարութիւն փնտռող մտքիդ ընդունել

ուրիշներից աւելի Ակիթ անունով մի մարդ, {որ} Գարդմանի վանքից եկած էր մեր վանքը, այն

է ասած բաներիս եւ ինձ քեզ հետ կը թաղէ, {որ} քա՛ջ հովուի աներկիւղութիւն է։ Ո՞ւր

" Ինձ մօտ եկէ՛ք, ամեն հոգնածներ եւ ո՛վ {որ} ծանր բեռներ ունի, եւ ես կը հանգստացնեմ

կը որեւիցէ յանցանքի մէջ բռնուի, դուք, {որ} հոգեւորներ էք, հեզութեան հոգով կանգնեց

է՛ք այնպիսուն. զգո՛յշ եղիք ձեր անձին, {որ} չլինի թէ դուք էլ յանցանքի մէջ ընկնիք.

ռանձին, կամ մէկ եւ կամ երկու ընկերով, {որ} չհաւնելով եւ իբրեւ մեղաւոր եւ մաքսաւոր

ելու պատճառը բնա՛ւ մենք չենք. բայց ինչ {որ} նորա գիտութեան մասին էք խօսում, ստո՛յգ

րդապետութեան խօսքը, ասողի՞ համար. չէ՞ {որ} ախորժանքով անկաջ դնողների, լսողների եւ

ելով, թէ. " Աղօ՛թք արէք եւ իմ համար, {որ} ինձ խօ՛սք տրուի բերանս բանալու ժամանակ

բերանս բանալու ժամանակ ". արդ եթէ նա, {որ} Աստուծու խորհուրդների հազարապե՛տն էր,

յդ բաների հակառակն են անում, եւ՛ իրա՛ւ {որ}, մարգարէի ասածին պէս, " ցաւե՛ր են յղա

ախանձից։ Եթէ տեսան ժողովրդից մի մարդ, {որ} գովում էր, ծա՛ղր անելով՝ ամաչեցնում ե

կա՞յ Երեմիայ մարգարէին նմանող մի մարդ, {որ} ողբալով ասէր. " Երանի՜ թէ գլուխս ջուր

Ղազարը, իսկ այժմ՝ անգիտաբար "։ Քանի {որ} դոցա մէջ տակաւին լուռ էր նախանձը, իմ մ

մէջ զօրացած էր շնորհը, իսկ երբ տեսան, {որ} ժողովրդի բազմութիւնը յօժարութեամբ էր լս

ւնը յօժարութեամբ էր լսում, երբ տեսան, {որ} մարդիկ, միմեանց պատմելով շնորհի առատ թ

պարգեւքը չեն պակասում ", այլ դոցանից, {որ} իրենց փրկութեան խօսքը չլսեն. որոնց վրա

. որոնց վրայ կատարւում է Հոգու խօսքը, {որ} ասում է, թէ. " Տիրոջ խօսքերը լսելու ս

ին մէջ գրուած է "։ Այս էլ չկարողացան, {որ} իմանային, թէ որոնք որ լաւ գիտեն, Դաւթ

էլ չկարողացան, որ իմանային, թէ որոնք {որ} լաւ գիտեն, Դաւթի սաղմոսը պէտք է միայն

ետերից ստացած անթիւ վէրքերս համարելու, {որ} օրէ օր եւ ժամէ ժամ վտանգով ընդունելով՝

ի եւ երեք անգամ երանելի աւազակի խօսքը, {որ} խաչին վրայ իր թշուառ ընկերին էր ասում,

անելի Մովսէս Փիլիսոփոսը ( Խորենացին), {որ} արդա՛րեւ, մինչդեռ մարմնով էր ապրում,

րեթէ երկնքի զօրքերին էր քաղաքակից. չէ՞ {որ} այդ Հայոց աբեղայքը այստեղից այնտեղ հալա

տեղից այնտեղ հալածական արին նորան։ Չէ՞ {որ} նորա լուսաւորող եւ տգիտութիւն հալածող գ

դեղի պէս խմեցնելով սուրբին, խեղդեցին. {որ} թէ իր վախճանելու ժամանակ ինչ ահաւոր նզո

թէ եւ դոցա կպչի Աւետարանի սպառնալիքը, {որ} ասում է. " Ահաւասիկ ես կ'ուղարկեմ ձեզ

կը տանջէք եւ քաղաքից քաղաք կը հալածէք, {որ} ձեր վրայ գայ երկրի երեսը թափուած ամեն ա

ծ մինչեւ Բարեքի որդի Զաքարիայի արիւնը, {որ} տաճարի եւ սեղանի մէջտեղը սպանեցիք, ճշմ

տեղը սպանեցիք, ճշմարիտն ասում եմ ձեզ, {որ} այդ ազգից պիտի պահանջեմ "։ Այլ տգէտներ

եամբ մտածէ. արդար Աբէլի արիւնից ասաց. {որ} նորա սպանուելու ժամանակին նայելով, երկ

նձինդ, որից ամեն մեծ կամ փոքր մարդու, {որ} կան Հայոց մէջ հասել է մեծապէս օգտակարու

ւծու փառաւորութեամբ լցուած հմտութիւնը, {որ} պարգեւել է եւ բերել է նոցա շքեղութիւն ե

ռով, շատերը կը կամենային հնարք գտնել, {որ} Տիրոջդ արած լաւութեան տեղը բարի չհատուց

խանութեան իւրոյ զմեծ կաթուղիկէ եկեղեցին {որ} 'ի Հայս վերստին մեծապէս նորոգեաց, զդաս

եաց, զդասս կրօնաւորացն բազմացուցանել, {որ} Սուրենայ անապատն ասի, վերակացու նոցա կ

ե՛ւ Թղթին մէջ։ Մենք հաւաքել ենք, ինչ {որ} այս Թղթի եւ Պատմութեան մէջ միօրինակ բան

ութիւնը եւ՛ թէ սորա պատճառները։ Եւ ինչ {որ} սոցանից զատ հարկաւոր համարեցինք գրել,

իւնք պիտի տեսնէ մեր բացատրութեանց մէջ, {որ} մենք ուրիշ գրքերից ենք առած։ Չկամենալո

ք միանգամ այստեղ ենք դնում այդ բոլորը, {որ} կարդացողը, երբ բացատրութեանց մէջ տեսնէ

ով ամենին յայտնի երեք հատոր խմբագիրքը, {որ} մէկ անգամ է տպուել եւ էլ չպիտի տպուի։

նկեղծ շնորհակալութիւնը այն պարոններին, {որ} կամակար յօժարութեամբ ուղարկեցին մեզ վեր

ուածն Ակկարոնի դիմեցին "։ Դեռ լա՛ւ է, {որ} այս հեռաւոր Հիւսիսում այսքանն էլ գտնւու

ենթադրել, գրել է մի արժանաւո՛ր մարդ, {որ} քա՛ջ էր ճանաչում Ղազար Փարպեցու արժանաւ

նը։ Անտարակո՛յս, նորան ենք պարտական, {որ} այս հրաշալի Թուղթը կարդում ենք այսօր մե

իքս։ Այս պատուական մարդը միտք է արել, {որ} Փարպեցու Պատմութեան քամակում դնէ եւ նոր

ւթեան քամակում դնէ եւ նորա այս Թուղթը, {որ}, մորմոքուելով ենք ասում, մի քանի տեղե

քանի տեղերում աղճատուած է այսօր, եւ, {որ} աւելի ցաւելին է, երկու թերթ էլ՝ իսպառ

իւնը։ Յառաջաբանը կարդացողքը պէտք չէ՛, {որ} հակասութիւն համարեն նորա մէջ հարեւանցի

Թուղթը եւ յառաջաբանը, պարզ երեւում է, {որ} պահել են իրենց մէջ եղած բաների հազիւ մի

ի հարիւրերորդ մասը, եւ այս է պատճառը, {որ} տեղ տեղ անհասկանալի է մնում մեզ Թուղթը

. Բնագրում այսպէս է այդ վկայութիւնը. " {որ} հանէ զպատուականն յանարգէ, բերան իմ եղի

մար 19։ Մեր Աստուածաշնչի վկայութիւնը, {որ} բերինք այստեղ, բա՛ռ առ բառ ուղի՛ղ է բո

այսպէս է գործածում այս վկայութիւնը. " {որ} հանէ զպատուականն յանարժանէն իբրեւ զբերա

իբրեւ զբերան իմ եղիցի " ( եր. 344), {որ} բաւական մօտ է Երեմիայի մարգարէութեան նա

։ § 5. Բնագրի խօսքը. " 'ի շնորհացն {որ} ելանէին 'ի բերանոյ նորա " ( եր. 36) յ

) յիշեցնում է մեզ " ընդ բանս շնորհացն, {որ} ելանէին 'ի բերանոյ նորա ", Աւետ. Ղուկ

լ. Դ. համար 22։ § 6. Պ. Էմինը, {որ}, " Ղազարի կեանքի մանրամասնութիւնքը " ա

ձգում կարդացողի միտքը։ Մեզ ցաւելի է, {որ} պ. Էմինի այս ոճը սիրելը շատ անգամ պիտի

նել, թէ այն Սուրբ Կաթուղիկէ եկեղեցին, {որ} Մամիկոնեան Մեծ Վահանը յանձնել էր երանել

ս, է նոյն այն Ս. Կաթուղիկէ եկեղեցին, {որ} այսօր յայտնի է մեզ Ս. Կաթուղիկէ Էջմիած

Էջմիածին անունով։ Ամենին յայտնի է, {որ} հին դարերում Էջմիածին անունը չկար, կամ

կարո՛ղ էինք), բացի այն վկայութիւնից, {որ} ինքը՝ պ. Էմինը, բերել է՝ ցոյց տալով

սեան, նախ գային 'ի քաղաքն Վաղարշապատ, {որ} այժմ անուանի Նոր քաղաք "։ Այս խօսքերից

Քրիստոնէութեան, փոխել են նորա անունը, {որ} կռապաշտութեան ժամանակից էր մնացած եւ դր

ղաքի Աստուծոյ իմո՛յ զնո՛րն Երուսաղեմի, {որ} իջանելոց է յերկնից Աստուծոյն իմոյ. եւ

հետացնել յաւիտեանս յաւիտենից ամեն բան, {որ} կարող էր յիշեցնել կռապաշտութիւնը, այդ

տի մէ՛ջտեղը՝ մօտ թագաւորական պալատին, {որ} գուցէ ընկնում էր եկեղեցու հարաւային արե

նքը բաւակա՜ն հեռու է պարսպի մնացորդից, {որ} գրեթէ վերջանում է լճի մօտ։ Այդքանն էլ

)։ Սորանից մենք պարզ տեսնում ենք, {որ} ոսկի խարիսխ ունեցող հրեղէն սիւնը երեւել

կենտրոնում։ Միւս մնացած երեք սիւնքը, {որ} ոսկի խարիսխ չունէին եւ մենք մէջ չբերինք

ի՛ր տաճար անուանն Աստուծոյ, 'ի տեղւոջն {որ} քեզ ցուցաւ, որ սիւնն հրեղէն ունէր ոսկի

ն Աստուծոյ, 'ի տեղւոջն որ քեզ ցուցաւ, {որ} սիւնն հրեղէն ունէր ոսկի խարիսխ ( եր. 3

ւթիւնքը ապացուցանելով ապացուցանում են, {որ} Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի հիմնած եւ շինած կ

եր պատմութեան մէջ անդադար տեսնում ենք, {որ} Վաղարշապատի կաթուղիկէ եկեղեցին, որպէս

պէս անոյշ հոտ, Աստուծուն վերուղղելու, {որ} Գրիգոր Մեծ նահատակի բարեխօսութեամբ պարզ

եւ՛ թէ Կարմիր Վարդանի դրօշի պարծանքը, {որ} այն միջոցին գտնւում էր նորա սիրելի եղբօ

նգնեցրել էր նորան մեր բազմերախտ Հայրը, {որ} մնա՛ց ինչպէս որ կար սկզբից, նո՛յն անապ

ն մեր բազմերախտ Հայրը, որ մնա՛ց ինչպէս {որ} կար սկզբից, նո՛յն անապակ ջրերում, որո

ած հողը։ Մենք չենք կարող թոյլ տալ, {որ} այդ ժողովը եղած լինէր մի այլ եկեղեցում

ղած լինէր մի այլ եկեղեցում, մանաւանդ, {որ} Բաբգէն կաթողիկոսը, ինքն Դուին նստելով

շխանութեան իւրոյ զմեծ Կաթողիկէ եկեղեցին {որ} 'ի Հայս վերստին մեծապէս նորոգեաց " ( Աս

թողիկէ Էջմիածնից։ Ամենին յայտնի է, {որ} երանելի Կոմիտաս կաթողիկոսը՝ Հռիփսիմեան

Վաղարշապատի Կաթողիկէ եկեղեցու գմբէթը, {որ} առաջ փայտից էր շինուած)։ Թողնելով ո

արժանայիշատակ Սեբէոս եպիսկոպոսի ասածը, {որ} գրեթէ ժամանակակից էր Կոմիտասին, եթէ մի

վհաննէս կաթողիկոսի խօսքերը, հերիք էր, {որ} անդարձ փարատուի ամենայն տարակոյս։ "

յ) զփայտակերտ գմբէթ Սրբոյ Կաթողիկէին, {որ} 'ի Վաղարշապատ քաղաքի, շինէ զնա գեղեցկա

նաեւ վերջին մոնթը։ Աւելորդ է ասել, {որ} Վաղարշապատի մէջ երկու հատ չէր, այլ մէկ

սական աթոռ լինելով, ի՞նչպէս կարելի է, {որ} յանձնուէր մի մասնաւոր վարդապետի տեսչութ

քով յանձնել էր Փարպեցու պէս մի մարդու, {որ} այն ժամանակ, ինչպէս վկայում է Թղթի յառ

ենթադրելու, թէ Փարպեցին առաջինը չէր, {որ} կառավարում էր Ս. Կաթողիկէ եկեղեցին, ո

եղում կայ ակնարկութիւն մի մարդու վրայ, {որ} շատ անգամ կամ շատ ժամանակ կառավարել էր

ն ասել, թէ Փարպեցու Թղթում կան տեղեր, {որ} Փարպեցու յանձնուած տեղը ենթադրել են տալ

յ... Այլ առաւելագոյն այր մի Ակիթ անուն {որ} եկեալ 'ի տեղիդ 'ի Գարդմանայ վանաց 'ի նմ

եր. 273)։ Սորանից մենք տեսնում ենք, {որ} Մեծ Վահանը, ոչ թէ չեղած տեղում նո՛ր է

ւ ամենայն Հայաստանեայց։ Ագաթանգեղոսը, {որ} մանրամասն եւ շատ տեղ էլ անունով պատմում

այսինքն՝ կրօնաւորների բնակարաններին, {որ} Ակիթն էլ Գարդմանի վանքից գալիս է այնտեղ

. " զդասս կրօնաւորացն բազմացուցանելով, {որ} Սուրէնայ անապատն ասի "։ Յայտնի է, թէ

ւ անհասկանալի չէ Փարպեցու այն խօսքերը, {որ} մի նոր հիմնարկութիւն կարող էին համարել

նորան յանձուած վանքը։ Աւելորդ է ասել, {որ} մենք չգիտենք, թէ ինչի՛ համար, եօթներո

։ Այսօր էլ կան Ս. Էջմիածնի մէջ տեղեր, {որ} ունին իրենց յատուկ անունը։ Համառօտե

տ լինելով այս բանը մեր պատմութեան մէջ, {որ} անտարակո՛յս անյայտ չէ՛ր եւ պ. Էմինից,

արմանում ենք այն ծանօթաբանութեան վրայ ( {որ} պատճառ դարձաւ մեզ ակամայ այսքան խօսելու

՝ Թղթի յառաջաբանը գրողը այս խօսքերն է, {որ} ուրիշ ձեւով առաջ է բերում. պատճառ, բա

§ 9. Փարպեցին ինքն է եղել առաջինը, {որ} երրորդ է կոչել իր Պատմութիւնը՝ առաջին

մատութիւնը էր ամենամեծ գովասանութիւնը, {որ} կարող էինք տալ Փարպեցու Պատմութեան՝ առ

նից։ Հայոց մէջ եղել են հեղինակներ, {որ} Փարպեցուն դասել են Եղիշէից յետոյ. եթէ

ընդունում. պատճառ, միմիայն մարդ կայ, {որ} կարող է Փարպեցուց առնուլ նորա առաջնութի

§ 12. " Քանզի ոչ եմք իբրեւ զայլսն, {որ} վաճառական լինին բանին Աստուծոյ. այլ իբ

հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի գիտէ՛ {որ} է օրհնեալ յաւիտեանս, զի ո՛չ սըտեմ։ 'Ի

ոցը իր հոյակապ եւ սքանչելի նամակի մէջ, {որ} գրեց Աբասին, մեզ թւում է, թէ դարձեալ

բառ առ բառ, բայց յայտնում ենք այստեղ, {որ} միտքը չենք հասկանում պարզապէս. ուստի ե

գրիպասին տուած պատասխանը. " կենաց իմոց {որ} 'ի մանկութենէ 'ի սկզբանէ լեալ յազգի անդ

ին։ Թա՛փ տանք մի փոքր այս կարծիքը, {որ} գո՛նէ հինգ հարիւր տարի է, ամեն հեղինակ

՛ր էլ մի ուրիշ մարդ՝ Ղազարիկ կոչուած, {որ} ամեն իրաւունքով զգուշացնում է Հ. Մ. Չ

ից։ Փոխանակ դորա, Վարդան պատմիչը, {որ} ժամանակակից եւ աշակերտակից է Կիրակոսին

ոքօք հանդերձ ( այսինքն՝ աշակերտներով, {որ} մենք չենք յիշում այստեղ) թարգմանեցին (

ութեան գործակից լինելու համար պէտք էր, {որ} նա Յունարէն իմանար, եւ գիտենք, որ նա

ր, որ նա Յունարէն իմանար, եւ գիտենք, {որ} նա այդ լեզուն ուսաւ Յունաստան։ Յայտ

ութիւն է եւ մեծ օգնութիւն այն մարդուն, {որ} անպատճառ ուզում է, որ Փարպեցին Մեծ Թար

ւն այն մարդուն, որ անպատճառ ուզում է, {որ} Փարպեցին Մեծ Թարգմանչաց աշակերտ եղած լի

երտ եղած լինէր։ Բայց պէտք չէ մոռանալ, {որ} Խորենացին, Կորիւնը եւ ինքը՝ Փարպեցին

ւհ թագաւորին ( Հատ. Ա., եր. 764), {որ}, ինչպէս յայտնի է եւ ինքը՝ Չամչեանն էլ

ո՛վ վարդապետ, ո՛վ է վիզդ չաթու ձգել, {որ} առաջ Վռամշապուհին ականատես ասես, յետոյ

եւրոպական հասկացողութեամբ. ուստի ի՛նչ {որ} մարդու միտքը գալիս է, կարելի է ասել.

մեղադրում Չամչեանին, այլ ուրա՛խ ենք, {որ} նա, շատ անգամ կարդացած լինելով Վարդան

նոյնպէս խօսում են այդ բանը. մանաւանդ, {որ} մեր ժամանակագիրքը ինքնուրոյնաբար գրում

նքնուրոյնաբար գրում են միայն այն բանը, {որ} եղել է իրենց օրով, կամ մօտ է իրենց ժամ

ասածը։ Բայց այն բոլոր կարծիքները, {որ} վերեւը մէջբերինք, եւ ընթերցողը կարդաց

ացեալ աշակերտեցաւ Ղազար առ ոտս Աղանայ, {որ} եւ քեռի գոլով Վահանայ Մամիկոնենի ընկալա

20)։ Աւելի քան թէ զարմանում ենք, {որ} պ. Էմինը, Փարպեցու Թուղթը իր ձեռքում

վրայ, որով խօսում է եւ պատմում է մեզ, {որ} Աղանը, Վահանին քեռի լինելով, ընդունել

է սիրով նորա խաղակիցը եւ այլն եւ այլն, {որ} մեզ պարապ ժամերի արդիւնք է երեւում, որ

ովհետեւ հիմք չկայ, այլ զարմանում ենք, {որ} Պարոնը ասում թէ Փարպեցին ( Աշուշայի տան

) նոյնպէս եւ միւս նախարարաց զաւակները, {որ} յետոյ ուղարկեց Պարսկաստան։ " Իսկ յա

հան ", բայց եւ այնպէս պիտի ընդունենք, {որ} Փարպեցին 455 թուականին խաղացող պատանի է

բայց եւ այնպէս պ. Էմինը ընդունում է, {որ} Փարպեցին աշակերտուել է Աղանին այս բանից

ունաստան, բայց պ. Էմինը ընդունում է, {որ} եղել է այս " զկնի յերկար մի դեգերելոյ յ

ռից " Աղանի մօտ։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Փարպեցին " անդստին 'ի մանկական տիոց սկի

բ., եր. 36)։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Փարպեցին տղայութեան ժամանակ բնակակից էր

ւղթ, եր. 40)։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Փարպեցին ստոյգ եւ սուրբ հաւատը ուսել է

, եր. 65)։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Աղանը կրօնաւորուելուց եւ Գողթն գաւառում

ականից յետոյ։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Հայոց Մեծ լուսաւորիչ Ս. Սահակը կնքեց ի

սան տարեկան պատանի ճանաչենք Փարպեցուն, {որ} չէ կարելի թոյլ տալ բնաւ, այնուամենայնի

ուածաշունչը երկրորդ անգամ թարգմանելիս, {որ}, ինչպէս յայտնի է, Եփեսոսի Ս. Ժողովից

անիչքը այդ միջոցին արդէն 15-16 տարի է, {որ} վախճանել են։ Բայց պ. Էմինը, այս չափո

ւակայութեան արդիւնք է նոր ժամանակների, {որ}, հինգերորդ դարում, երեւակայութեան մէջ

յս ամենը մոռնալով, միայն այս առնունք, {որ} ինքը՝ Փարպեցին, ամեն ուրիշից լաւ կարո

ա ուրեմն առանց այլ եւ այլի պիտի ասենք, {որ} այդ առաքինի մարդը աշակերտ է եղել Աղանին

ապետքը են Մեծ Թարգմանչաց աշակերտներից, {որ} այն միջոցին բնաւ պակաս չէին եւ " զմի մի

վերջին խօսքերը ասում ենք այն պատճառով, {որ} Փարպեցու ասած " առ 'ի բժշկութիւն վիրաւո

41)։ Զիարդ եւ իցէ այս է ճշմարիտը, {որ} Փարպեցին Մեծ Թարգմանչաց ո՛չ աշակերտ է ե

մահը հաւատարիմ մնաց թէ՛ ս. Վարդանին, {որ} ինչպէս ասացինք, իր աներն էր, թէ՛ ազգի

խռովութեանց եւ պատերազմի ժամանակները, {որ} Պերոզի ընդդէմ մղում էր Վահանը եւ որին մ

Վաղարշ թագաւորը։ Բայց պետք չէ մոռնալ, {որ} Մեծ Վահանը ցած չդրեց զէնքը, մինչեւ որ

որ Մեծ Վահանը ցած չդրեց զէնքը, մինչեւ {որ} յարգել տուեց Պարսից տէրութեան, թէ՛ Հայ

2 ամի "։ Չենք ամաչում այստեղ ասել, {որ} պարզապէս չենք հասկանում այս ծանօթաբանու

թէ՞ ուզում է ասել՝ այս այն Մուշէն է, {որ} Սամուէլից յետոյ կաթողիկոս նստաւ 502 թու

. Էմինը, բայց այդ բնաւ արգելք չէ մեզ, {որ} երկուքն էլ միասին մերժենք, որպէս իսպառ

հռչակաւոր Ստեփանոս եպիսկոպոսի յաջորդը, {որ} եւ նոյնչափ երեւելի եւ առաւել եւս, Պետր

ռաւել եւս, Պետրոս եպիսկոպոսի նախորդը, {որ} քերթող է կոչւում։ Փարպեցին պարզապէս ան

զացնում է բանը եւ էլ պատճառ չէ թողում, {որ} ո՛վեւիցէ համարէ նորան Հայոց կաթողիկոս։

ն՝ յառաջագրեալ եպիսկոպոսն աշխարհին ", {որ} ասել է՝ Յունաստանից վերադառնելուց յետո

ցեալ տեղում, իսկ ամառները Մուշէի մօտ, {որ} տանում էր ինձ, ուր եւ ինքը դուրս եկած

ենդանի գտաւ Սուրբ Յովհան Մանդակունուն, {որ} վախճանեցաւ կա՛մ նոյն 486-ի վերջերում,

շէի քահանայապետութիւնը, յայտնում ենք, {որ} 491 թուականի Վաղարշապատի Սուրբ Ժողովում

արեկամ Մուշէ եպիսկոպոսը միայն եղած չէ, {որ} Մուշէ անուն էր կրում. նորանից առաջ էլ

Մուշէներ։ Պատճառ չունինք չընդունելու, {որ} նորա օրով էլ կային։ Պ. Էմինը, թէե

էր Թղթում եւ պիտի ասէր, թէ այդ մարդը, {որ} այժմ ինձ անտես արաւ, ինքը գիտէ իմ վարք

չ է այդ տեսակ ծանօթաբանութեանց օգուտը, {որ} պ. Էմինը անում է, մենք բնաւ չենք հասկ

նը բնա՛ւ ապացոյց չունի։ Թղթի օրինակը, {որ} տպել է, ապացոյց չէ, որովհետեւ այնտեղ

ան եւ ուրիշ սխալներ եւ ուրիշ աղճատանք, {որ} չէր կարող Փարպեցին անել։ Եւ եթէ այդ աղ

մուտ գրիչների եւ կա՛մ ժամանակի ձեռքով, {որ} անմերժելի է, ինչի՞ չէ կարելի ասել, որ

որ անմերժելի է, ինչի՞ չէ կարելի ասել, {որ} այդ կերպով եւ Հրահատը դարձել է Հրատ։

երպով եւ Հրահատը դարձել է Հրատ։ Ինչ {որ} մեզ է վերաբերւում, մենք այս վերջին կար

անի ծո՛յլ լինել, չասենք անքաղաքավարի, {որ} Մարզպանին գրած Թղթում, նորա ազգականի ե

իսպառ ընդդէմ է Փարպեցու բնաւորութեան, {որ} Խուժիկին ծանրանում է Խուժիկ կոչել, որո

րը ձեռք բերելու։ Փարպեցին նեղանում է, {որ} ոչ ոք հոգ չէ տարել Խուժիկի անունը իմանա

հոգ չէ տարել Խուժիկի անունը իմանալու, {որ} ինքը նորա անո՛ւնը գրէր եւ ոչ Խուժիկ, ո

ր ինքը նորա անո՛ւնը գրէր եւ ոչ Խուժիկ, {որ} անարգական անուն էր այն մարդու ազգի վերա

մեզ յայտնի է, չէ եղել երբէք մի մարդ, {որ} Հրատ անուն ունենար. եւ մենք մանաւանդ կ

պէս կրճատել եւ մի այնպիսի անուն շինել, {որ} բնա՛ւ չէր եղած Հայերի մէջ։ Բայց պ.

յերի մէջ։ Բայց պ. Էմինը պնդում է, {որ} Փարպեցին է կրճատել այդ անունը, որովհետ

Հրատ անունը չէ, այլ այն ուղղութիւնը, {որ} ապացոյց չունեցող ենթադրութիւնը դնում է

երբեմն բաբելոնեան խառնակութեան այնպէս, {որ} մարդ մոլորւում է եւ չէ իմանում, թէ ինչ

ր գլուխը։ Մեզ թւում է, թէ այն մարդը, {որ} հանդէս է գալիս այսօր պատմութեան այս կամ

երքել եւ մերժել խնամով այն բոլորը, ինչ {որ} հիմք չունի, եւ մաքուր խղճմտանքով ներգո

եգօտի վրայ՝ աւելցնելով տակաւին. " իսկ {որ} զատոյցն զիս պարեգօտիւք 'ի ծառայութեան ա

առն քեռի էր " ( եր. 41)։ Երրորդ, {որ} ասում է Փարպեցին, թէ ինձ քո տունը տարի

նորա ծնողաց, երեւում է նաեւ նորանից, {որ} երբ վանքից հալածեցին նորան՝ յափշտակելո

Հ. Մ. Չամչեանը, իր խմբագրի մէջ, {որ} Հայոց Պատմութեան մակագիր ունի, Հատ. Ա

էր անուն աղջկանն Ձուիկ եւ զքոյր Ձուկայ {որ} կոչիւր Անոյշվռամ, էառ իւր կին բդեշխն Վ

ռամ, էառ իւր կին բդեշխն Վրաց Աշուշայ, {որ} եւ էր իշխան Գուգարացւոց "։ Հանգուցեալ

դնել պահանջողի առջեւը։ Բանը այն է, {որ} Խորենացին, Փարպեցին, Յովհ. կաթողիկոս

անունը, ապա ուրեմն մեզ մնում է ասել, {որ} բաւական աջո՛ղ է եղել այդ առասպելի արուե

եւ չգիտենք ստուգապէս, թէ ի՞նչ բան էր, {որ} Փարպեցին տանում էր Վահանի քամակից, խաղ

րայական օրէնքով անիծուած էր այն մարդը, {որ} փայտից կախուելով էր մեռնում։ " Զի անիծ

ւմ։ " Զի անիծեալ յԱստուծոյ է ամենայն, {որ} կախիցի զփայտէ " ( Երկր. Օրէնք, գլ. Ի

աք., գլ. Ե, համ. 30)։ " ԸզՅիսուս {որ} 'ի Նազարեթէ՛ զոր օ՛ծն Աստուած Հոգւով Սր

). զի գրեալ է, թէ անիծեալ ամենայն, {որ} կախեալ կայցէ զփայտէ " ( Թուղթ Պաւղ. առ

Մեր ուսումնական եղբարքը չնեղանան մեզ, {որ} այսպիսի մանրամասն ծանօթութիւնք ենք դնու

ի։ Եւ անուն առն Իսրայէլացւոյ հարելոյ, {որ} հարաւ ընդ կնոջն Մադիանացւոյ, Զամբրի..

յ է ակնարկում իր քրոջ Թամարի հետ։ Բայց {որ} ասում է " վասն անհանճար խօսիցն ", մենք

ք արտագրում այդ անցքի պատմութիւնը, նախ {որ} երկար է, երկրորդ, որ շատ պիղծ բան։ Կ

ատմութիւնը, նախ որ երկար է, երկրորդ, {որ} շատ պիղծ բան։ Կամեցողը թող կարդայ, Եր

11)։ Այստեղ յայտնում ենք ընթերցողին, {որ} Թղթի բնագրում ասած էր. " իսկ զարմանալի

լ. ԺԳ, համ. 20)։ § 48. Ամենայն {որ} հայի 'ի կին մարդ առ 'ի ցանկանալոյ նմա,

ւմ. " Եթէ զփորձ ինչ խնդրէք զՔրիստոսի, {որ} ինեւս ընդ ձեզ խօսի " ( Թ. Պաւղ. առ Կո

ռ Կորնթ., առաջ., գլ. Ե, հ. 1)։ {Որ} միեւնո՛յն է, գրե՛թէ բառ առ բառ, Փարպե

Ամենայն պոռնիկ, կամ պիղծ, կամ ագահ, {որ} է կռապարիշտ ոչ ունի ժառանգութիւն յարքայ

նի առաջարկութիւնը. բայց յայտնում ենք, {որ} մենք երաշխաւոր չենք, թէ Փարպեցին անպատ

նից մինը գրած էր։ Բայց երաշխաւոր ենք, {որ} թէ ինչ էլ գրած է եղել Փարպեցին, այնուա

Ահաւասիկ բուն խօսքերն էլ. " Են մեղք, {որ} մահու չափ են. ոչ վասն այնորիկ ասեմ եթէ

այն անիրաւութիւն մեղք են. եւ են մեղք, {որ} մահու չափ են " ( Թուղթ Յովհ. Առաք.,

յց զՀոգւոյն հայհոյութիւն մի՛ թողցի։ Եւ {որ} ոք ասիցէ բան զորդւոյ մարդոյ՝ թողցի նմա

է բան զորդւոյ մարդոյ՝ թողցի նմա. բայց {որ} զՀոգւոյն Սրբոյ ասիցէ՝ մի թողցի նմա, մ

յհոյութիւնք որչափ եւ հայհոյեսցեն, բայց {որ} հայհոյեսցէ զՀոգին Սուրբ, ոչ ունիցի թող

. Գ., համ. 28 եւ 29)։ " Եւ ամենայն {որ} ասէ բան զորդւոյ մարդոյ, թողցի նմա. բա

է բան զորդւոյ մարդոյ, թողցի նմա. բայց {որ} զՀոգին Սուրբ հայոյիցէ, մի թողցի նմա "

նկալութիւն դատաստանին, եւ նախանձ հրոյն {որ} ուտիցէ զհակառակորդսն " ( Թուղթ Պաւղ. ա

եթէ բառ առ բառ, բայց խոստովանում ենք, {որ} մի փոքր մութ է երեւում մեզ այս ասացուած

ասացուածը. պատճառ, չէ հասկացվում, թէ {որ} ասում է՝ " ծառայք նորա "։ Ո՛վ է այս ն

։ Ո՛վ է այս նան, կամ որի՛ ծառայքն են, {որ} ունին։ Վերը շատ սրբերի անուն տալով՝ յ

լ, մենք յանձնառու չենք ասել, մանաւանդ {որ} պարզապէս չենք հասկանում եւ չգիտենք։ Այ

ս պատճառով էլ բնագիրը պահեցինք այստեղ, {որ} ընթերցողը տեսնէ։ § 60. Պարտականութ

թարգմանում այսպիսի առածները, մանաւանդ {որ} շատ անգամ եւ չէ թարգմանւում, կամ համը

միեւնոյն խօսքով, միեւնոյն դերանունով, {որ} նախնիք թէեւ սովորաբար թարգմանում են մեր

ն " դերանունների տարբեր գործածութիւնը, {որ} շատ դիւրութիւն է տալիս բանի պարզ հասկաց

'ի դրախտին Սեւկոյ իշխանիս այսորիկ էր, {որ} յանձնեաց Վահան Ղազարայ զվերակացութիւն Կ

քաղաքի " ( եր. 51)։ Մեզ թւում է, {որ} թէ ուշադրութեամբ կարդար պ. Էմինը Փարպե

ը Փարպեցու Պատմութեան 221-22 երեսները, {որ} ինքն է յիշում, ապա հազիւ թէ թոյլ կը տա

ած Սեւուկը մի ուրացեալ եւ չիք մարդ էր, {որ} զօրքով եւ զէնքով 482 թուականի գարնան յա

'ի ճանապարհի, մերձեալք 'ի քաղաքագեօղն {որ} կոչի Առեստ. 'ի ժամանակի քառասնորդացն պ

. Էմինը. բայց ինչ ասենք այս խօսքերին, {որ} Պ. Էմինը խօսում է իր յառաջաբանի մէջ.

եզ թւում է, թէ այս մի այնպիսի խօսք է, {որ} բնաւ հիմք չունի, որպէս եւ այս խօսքերին

զարմանալի խօսքերը այդ յառաջաբանութեան, {որ}, ճշմարիտն ենք ասում, հիացնում են մեզ

րակով է փորձում այսօր գիտութիւնը եւ ինչ {որ} չէ դիմանում այդ հրափորձութեան իբրեւ փոշ

էջ, հերիք չհամարելով այն բոլոր խռիւը, {որ} դիզուած է մեր պատմութեան վրայ, տակաւին

մեր բողոքը ընդդէմ այն բոլոր մարդերին, {որ} իրենց մտքի կամ երեւակայութեան արդիւնքը

ոյ յատկապէս գնում է Անձեւացեաց երկիրը, {որ} մարզպանին ներկայանայ։ Արդա՛րեւ մեզ

Ստեփանոս, որում եւ Կոն անուանէին զնա. {որ} 'ի նախնւոյ իւրմէ Սեւկոյ՝ Սեւորդիք ազգն

նահապետի անունը տալով, բացատրում է. " {որ} սակս Սեւ կոչեցելոյ հաւուն իւրեան ազգն յ

իթէ չկա՞յ մեր աշխարհագրութեան մէջ տեղ, {որ} Սեւուկ կոչուէր. " եւ զՍեւուկ բերդակ,

Սեւուկ կոչուէր. " եւ զՍեւուկ բերդակ, {որ} է մարդաղի " Ասողիկ ( եր. 179)։ Ստո՛յ

նունը յիշեցինք այստեղ ոչ այն պատճառով, {որ} ասինք, թէ նորա պարտիզումն է անցել յիշո

արգարէութիւնք, այլ որպէսզի ցոյց տանք, {որ} Սեւուկը կարող էր եւ տեղի անուն եղած լին

անուն եղած լինել, ինչպէս ցոյց տուինք, {որ}, Անձեւացեաց իշխանից զատ, եղած են եւ ո

ել մեր սկեպտիցիզմը։ Ի՛նչ է մեր հիմքը, {որ} մենք պիտի ասենք, թէ՛ Սեւուկի դրախտի մէ

ին։ Այս այն աստիճանի պարզ կանոն է, {որ} բնաւ օրինակ եւս չենք ուզում բերել։

որհակալ ենք երանելի Մովսէս Խորենացուց, {որ} Հացեաց դրախտը վանքի անունը եղածը մեզ իմ

կի պարտէզում ", մեր մեծ յոյսը այս էր, {որ} այստեղ իմաց տանք ընթերցողներին բանի զօր

նթերցողներին բանի զօրութիւնը. մանաւանդ {որ} կա՛մ այսպէս պիտի թարգմանէինք, կա՛մ այն

կամ ո՛ւր՝ տեղը։ Մենք այսքանը գիտենք, {որ} Փարպեցու պատմութեան մէջ յիշուած Սեւուկ

կարողանում ենք հաւանականաբար ենթադրել, {որ} Վահանը եւ Մանդակունին չէին գնալ մի այդպ

պիսի Յուդայի պարտէզը։ Այսքանը գիտենք, {որ} պ. Էմինը ո՛չ մի կերպով չէ կարող ապացու

մի պատասխանւոյն արարեալ " ( եր. 51), {որ} նշանակում է պատասխանի գլխաւոր բանը, պա

րդում ենք. " Եւ բանից գլուխ խօսիցս ", {որ} բառ առ բառ է յունականի հետ. " Kefàlaio

)։ Բայց սակայն յունական Télos բառը, {որ} Ժողովողի գլ. ԺԲ, համ. 13 թարգմանուած

եթէ 'ի Սահակ ( 510)։ Տրտո՛ւմ ենք, {որ} պ. Էմինի ծանօթութիւնքը ստիպում են մեզ

սների, որովհետեւ գլխաւոր քահայութեան ( {որ} նո՛յն է եւ գլխաւոր քահանայ եւ քահանաներ

յլ մեզ թւում է, թէ նաեւ լոկ քահանայք, {որ} ձեռնադրութեամբ չունէին եպիսկոպոսական աս

Հայ., երես. 154)։ Աւելորդ է ասել, {որ}, բացի Ռշտունեաց Սահակ եպիսկոպոսը, Ղեւ

ատմ., եր. 136) մինչդեռ անժխտելի է, {որ} սարկաւագ էլ կար նոցա մէջ, ինչպէս միաբե

րինակը թերեւս այս էլ կարող է ցոյց տալ, {որ} Փարպեցին, բուն կաթողիկոսական իշխանութի

այապետ է կոչում, հարկաւոր է աւելցնել, {որ} մենք մոռացանք, որ թէ կապուած սուրբերի

արկաւոր է աւելցնել, որ մենք մոռացանք, {որ} թէ կապուած սուրբերի մէջ հրաման տուող կա

, Ս. Ղեւոնդն էր։ Ինքը՝ Ս. Յովսէփը, {որ} կաթողիկոսական պաշտօն էր վարում, առանց

խօսքը միակողմանի հասկանալն էր պատճառը, {որ} ինչպէս § 21 ցոյց տուինք, Սիւնեաց Մուշէ

րը, որպէս եւ Հռովմի Պապը. ո՛ւր մնաց, {որ} Յովհաննէս Աւետարանիչը լոկ երէց է ստորագ

հանայութեան, կամ գլխաւոր քահանայ, կամ {որ} նոյն է՝ քահանայապետ բառերը, միմիայն կ

թողիկոսների վրայ հասկանալ. կարո՛ղ էր, {որ} այդ բանը եղած լինէր եւ եպիսկոպոսների վր

աթողիկոսներին, բայց այս սխա՛լ է, քանի {որ} վերը շատ անգամ յիշուած խօսքերը լոկ կաթո

ստեղ հարկաւոր ենք համարում ծանօթաբանել, {որ} բնագրում ասած է, Գլխարկեալք, պատատեալ ե

ալիս։ Բայց սակայն այն վկայութիւնքը, {որ} տիրապէս "գլուխը կախած" են հասկանում, բն

իւր գլխարկեալ" (Եսթեր, գլ. Զ., հմ. 12), {որ} չէ ցոյց տալիս որոշակի կամ գլուխը ծածկած

էիս յունարէն Աստուածաշունչը ձեռքիս չէր, {որ} նայէի, թէ ինչ բառ է գործ դրած այնտեղ։ Հ

նք հասկացել այդ բառը, թէեւ ընդդէմ չենք, {որ} կարելի է նաեւ թոյլ տալ "գլուխը կախած" հ

ւմ, զարմանալի չի՞"։ Բայց դու կրակը տես, {որ} թուրքը իսկի գինի էլ չի խմում ընդհանրապէ

ա լեզուն։  Սոցանից մինը պէտք է {որ} տպագրութեան սխալ լինի։  Այդ բար

այց եւ այնպէս այսքան պէտք է ծանօթացնել, {որ} նա իր մի քանի վերջաւորութեամբ եւ ձեւերո

եցութիւնը կարծեցի, բայց վերջը ստուգեցի, {որ} այս նմանութիւնը պատահական էր)։ Թէեւ հին

ինել. բայց նոր լեզուն ունի թրչվել բայը, {որ} ամեն տեղ հասկանալի է, ուստի եւ աւելորդ

աւորականի գաղափար։  Շատ մարդիկ, {որ} ամեն բան չափում են հին լեզուի չափով, Աւ

ր"։ Չափեցէք պարոններ, բայց այնպէս արէք, {որ} նոյն իսկ հին լեզուին չհակառակէք։ Հին լե

ար։ Շտապում ենք այդ պարոններին իմացնել, {որ} գրաբառ կամ աշխարհաբառ խօսքերը չեն բաղկա

ի բարբառ աշխարհի կամ յաշխարհիկ բարբառ, {որ} միանալով (կրճատուել է բարբառ խօսքը եւ մ

հարուած են վեվի տեղ ու գործածելու վրայ, {որ} կրաւորականի անցեալ ընդունելութիւնն էլ շ

դուրս անցեալ ընդունելութիւն չկայ։ Մնաց {որ} շատ անգամ կրաւորականի տեղ էլ ներգործակա

ործ դրվում այստեղ։ Պիտի իմանալ նոյնպէս, {որ} անցեալ ընդունելութիւնը գործ է դրվում ած

տենք, թէ ինչպէս բացատրենք մեր գաղափարը, {որ} աւելի որոշ կերպով յայտնվի։ Պ. Պռօշեանցի

յս խում խօսքը ճիշտ այն է նշանակում, ինչ {որ} մենք ուրիշ բառերում ուզեցանք ասել. այսի

ապա եւ երկաթին ծեծուածքը։ Յոյս ունինք, {որ} այժմ հասկացուցինք, թէ ինչ նշանակութիւն

եալ ընդունելութեան տեղ վարվել, մանաւանդ {որ} պատուածը պատել բայի կրաւոր անցեալի ընդո

 Մենք շատ հին լեզուով գրողներ գիտենք, {որ} եւ հին լեզուի մէջ երբեմն գործ են ածում

ծերունիք գործ էին ածում այնպիսի բառեր, {որ} բաւական մօտաւորութիւն ունէին հին լեզուի

ասել, աւելանում են ռուսի բառեր. այնպէս {որ}, սորանից յիսուն տարի ետքը, եթէ այս աղճա

 Արդարութիւնը պահանջում է խոստովանել, {որ} այս կարճութեան համար պահելն էլ իրաւունք

ք չէ։ Նոր լեզուի բառը կարճ է թէ երկայն, {որ} այդպէս է ձեւաւորվել, մենք ի՞նչ ունինք մ

ում չկան բազմավանկ բառեր։ Բայց այս կայ, {որ} անհնար է մէկ օրվայ մէջ կամ մէկ տարու մէ

երաբերեալ յօդուածներ։  Գիտենք, {որ} մերկապարանոց կացուցանելով այս իրողութիւ

իրտ, պղտոր տեսութեամբ պարոնների առաջեւ, {որ} ծածկելով ազգի պակասութիւնքը՝ խառնափնդոր

շարժառիթքը։ Խնդրում ենք այդ պարոններից, {որ} բամբասելու էին մեզ, ձեռքը սրտի վերայ դր

րտ է եւ խղճմտանքը՝ հանգիստ։ Մեք գիտենք, {որ} ապագայքը, որ կարող էին սառն աչքով նայել

անքը՝ հանգիստ։ Մեք գիտենք, որ ապագայքը, {որ} կարող էին սառն աչքով նայել անցած գնացած

քերը եւ արդարացնելու մեր անձը. փոյթ չէ, {որ} այն ժամանակ դրած կը լինինք հողի տակին յ

մենայն մտադրութեամբ աչքէ անցուցինք, ինչ {որ} մնացել էր նորանից։ Անշուշտ, պէտք է կարծ

ցել էր նորանից։ Անշուշտ, պէտք է կարծել, {որ} դոքա եւս կորած անհետացած են, որպէս մի ք

ն, ինչպէս ինքը՝ Փաւստոսն էլ յայտնում է, {որ} առաջին է ժամանակով բոլոր հայոց եկեղեցին

ջաբանի մէջ յիշուած եկեղեցու փայտակերտը, {որ} վնասուել էր կրակից, մենք հասկանում ենք

մենք հասկանում ենք Ս. Էջմիածնի գմբէթը, {որ} ինչպէս երեւում է, էրվելուց յետոյ, վերստ

վելուց յետոյ, վերստին փայտից է շինուել, {որ} փայտէ մնացել է մինչեւ եօթներորդ դարու ս

մնացել է մինչեւ եօթներորդ դարու սկիզբը, {որ} Կոմիտաս կաթողիկոսը, իսպառ վերցնելով, փո

։ Ահաւասիկ բուն ճշմարտութիւնը։ Յիրաւ է, {որ} այս ականաւոր անձը, Գէորգ կաթողիկոսի օրո

որա ընդդէմ, երբ նամակ էր գրել Մաշտոցին, {որ} նա եւս միանայ իր հետ ընդդէմ կաթողիկոսին

լ ինքնահրաման բարձի զխտրոց սուրբ Հարցն, {որ} 'ի մէջ մեր եւ 'ի Քաղկեդոնականացն, վասն

ր, ընդունէինք Վարդանի խօսքը։ Բայց, քանի {որ} Հմայեկի կնոջ՝ Ձուիկի սնուցած հոյակապ Փա

Ձուիկի հետ, այնտեղից մենք տեսնում ենք, {որ} այս երանելի տիկինը մայր է եղել մեր հոյա

նանց վրայ, Փարպեցին առիթ չէ բաց թողում, {որ} կարելի եղածի չափ մանրամասն չպատմէ Մամիկ

եալ մի նշանաւոր անցք, ի՜նչպէս կարելի է, {որ} Փարպեցին լռէր Ձուիկի գերութիւնը։ Մենք չ

խ կինը հանդէս չունենար այն անցքերի մէջ, {որ} կապուած նախարարների եւ Ս. Ղեւոնդեանց մա

աջ պատերազմաւ. այլ այր մի Անատօլ անուն, {որ} էր նորա սպարապետ արեւելից, առաքեաց առ ն

ց առ նա բազում գանձիւք։ Եւ արք Պարսիկք, {որ} փախուցեալ էին վասն Քրիստոնէութեան եւ էի

Իսկ այն չիք Մեհրուժաններից առաջինը, {որ} եւ Մե՜ծ ուրացող, Ս. Ներսէս Մեծի ժամանակ

եղում նորա պատանը ձեւելով։ Ցաւելի է, {որ} մի քանի չքերի պատճառով որպէս Մեհրուժան,

է տալիս իր զաւակներին։ Պէտք չէ մոռանալ, {որ} այդ անուններով շատ ընտիր եւ պատուական մ

սրտանց շնորհակալ ենք մեր հին բարեկամից, {որ} այս նախապաշարմունքի ընդդէմ, իր պատուակա

Ցանկալի էր իմանալ՝ ո՞յք են այդ "այլքը", {որ} հնոցը պոռնկանոց են հասկանում. եւ քանի ա

Մենք վէճ չունինք, գուցէ եղել են մարդիկ, {որ} հնոց բառը այդ տեղում արդարացնելու համար

իմնուելով Եղիշէի "եպիսկոպոս" բառի վրայ, {որ} տեսուչ է նշանակում, մենք, Փարպեցու կրկի

իւր զաւակների մէջ, եւ այս է պատճառը, {որ} առաւել զգալի է անկեղծ սրտերին, եթէ փոք

ների թիւը։ Այս առաքինի երիտասարդը, {որ} թռաւ գնաց մեզանից, էր ազնուատոհմ, Գէո

տանալ դորա կեանքի հանգամանքների մասին, {որ} համառօտիւ դնում ենք այստեղ, ինչպէս յայ

նա, որդի ազնուատոհմ Նազարի Գեղամեանց, {որ} իւր նախահարց ժառանգութեամբ տիրում էր Գե

ւելի Հայկազն Խաչատուր Աբովեանի ձեռքով, {որ}, 1835 թուականին վերադարձած Դորպատեան ճ

իարակի աշխոյժ եւ կրակոտ ազգասէր սիրտը, {որ} Աբովեանը աշխատում էր նորա վերայ, որպէս

շակերտներից տասն տղայ ուղարկել Բեռլին, {որ} այնտեղ պարապէին զանազան ուսման ճիւղերի

ողիկոսը անվերջանալի վէճ եւ խռովութիւն, {որ} ոչինչ խորհուրդ չունէին վերաբերութեամբ դ

ւցեալը, Աբովեանը մինչեւ Փարաքար գեղը, {որ} գտանւում է Երեւանի եւ Էջմիածնի մէջ, ու

դէմքի տխուր գծագրութիւնը եւ արտասուքը, {որ} փայլում են նորա աչքերում։ Այն օրը սուգ

նգուցելու մայրը, չունէր այնքան արծաթ, {որ} հոգար իւր որդու բնակութեան, կերակրի,

իպանքով առել էր նորա մօր հաւանութիւնը, {որ} նորա որդին ծառայէ քաղաքական Պօլիցիայի մ

նորան՝ միտ դնելով այն բանագիտութեանը, {որ} ցոյց տուեց հանգուցեալը ընդունելութեան հ

ան ասպարէզի առաջին ընթացքում, այնպէս, {որ} անհնար եղաւ նորան, տարու վերջումը ենթա

ական ամրացուց իւր առողջութիւնը այնքան, {որ} կարողացաւ աւարտել իւր ուսման ամբողջ ընթ

, տպել նորան երկու խորհրդով. առաջինը՝ {որ} ժառանգութիւն դարձուցանէ այդ բարոյապէս ա

նի գործը եւ հայ մարդկութեան, երկրորդ՝ {որ}, նուիրելով նորան հանգուցեալ Դաւիկ Թամա

սրտի եւ հոգու վերայ. այս էր պատճառը, {որ} չխնայելով իւր թոյլ առողջութիւնը՝ զոհեց

եւ ազնիւ ձգտողութիւնքը չկամէին ներել, {որ} իւր մարմնի նիւթական զօրութեան նուազութի

ինէր գլուխ բերելու այն դիտաւորութիւնը, {որ} յղացել էր նորա աննիւթ հոգին։ Նա, լաւ

պետ Պարոն Ֆէօդօր Իվանովիչ Ինոզեմցովին, {որ} կրթէ նորան հանքային ջրերով բժշկուելու մ

լերով յառաջ էր խաղում իւր ասպարիզումը, {որ} շուտով ահա եւ առանց տարակուսի ստանալու

ը զօրանում էր առաւել եւ առաւել, մինչեւ {որ} Պ. Ինոզեմցովը խորհուրդ տուեց նորան տեղ

արիւնահոսութիւն բացուեցաւ նոր թոքերից, {որ} խլեց նորա ձայնը եւ քամեց վերջին զօրութի

շկ Յարութիւն Յովհաննիսեան Մարկոսեանից, {որ} անխնամ չթողու նորան։ Փետրուարի 18ին

ւ ժամերգութեան աւարտուելուց յետոյ, երբ {որ} պիտոյ է սկսանուէին ննջեցելու վերայ տան

պիսի տխուր եւ ներդաշնակ առոգանութեամբ, {որ} բոլոր ներկայ գտանուողքը արտասուեցին։ Ե

Ռուս բարեկամք եւ ընկերք հանգուցելուն, {որ} եկած էին մասնակից լինելու այս տխուր հան

հոգով, մարդասէր Հայկազնը տեղեկանալով, {որ} հանգուցեալը, բացի յուր վարքից ու գիտու

րի համար։ Պարծա՛նք քեզ, Հայաստան, {որ}, թէեւ փոքր, այնուամենայնիւ ունիս զաւա

. Յարութիւն Յովհաննիսեան Մարկոսեանին, {որ} ինչպէս հանգուցելու կենդանութեան եւ հիւա

ի մեզանից այդպիսի նիւթապաշտութիւն։ Ինչ {որ} մեր առաջեւումը, դագաղի մէջ դրած է այս

զգայուն, բանական եւ յաւիտենական էակ, {որ} այս րոպէիս անտեսանելի է մեր մարմնաւոր ա

կրում էր իւր վերայ այն կաւեղէն զգեստը, {որ}, այս րոպէիս, մեք ամենեքեան ունինք։

անց հանգստացնելու համար այն օթեւանում, {որ} վաղուց ահա պատրաստել էր նորա որդին նոցա

հա պատրաստել էր նորա որդին նոցա համար, {որ} ճանաչել էին ճշմարտութիւնը, որ էր ինքը

համար, որ ճանաչել էին ճշմարտութիւնը, {որ} էր ինքը՝ այդ տանուտիրոջ միածին որդին Յ

որդին Յիսուս Քրիստոս։ Նորա համար, {որ} ճանաչել էր ճշմարտութիւնը, ի՞նչ մահ. ն

խօսելով, թէ այս է յաւիտենական կեանքը, {որ} ճանաչեն քեզ ճշմարիտ Աստուած եւ Քո ուղար

ցելու ծերունի եւ այրի մօր սրտի կսկիծը, {որ} անհամեմատ մեծ էր, քան թէ մերը, թէեւ ս

ձը. սփոփել եւ մխիթարել սիրտը այն մօր, {որ} կապւում էր աշխարհի հետ միմիայն իւր որդո

ութեամբը։ Բայց դո՛ւ, բարեկամ մեր, {որ} այս րոպէիս հեռացած ես, ընդունիր մեզանի

ժամանակումը զարթնում է եւ սատանան. երբ {որ} զարթեցաւ, իսկոյն հագնում է իւր վերարկո

եցաւ, իսկոյն հագնում է իւր վերարկուն, {որ} կարած է հաստ թղթից, որի վերայ նկարագրա

իզիցիոնի պահարանից: Մոռացայ ձեզ ասել, {որ} սատանան ամենայն օր չէ կրում այս վերարկո

եշտ պայման է. պատճառ, դու կը տեսնես, {որ} դժոխքումը սատանան միեւնոյն կարգով կատար

սատանայ կամ մատնիչ: Լուկուլլոսը, {որ} վախճանուեցաւ որկրամոլութիւնից, սատանայ

աճաշիկը ինքը իւր ձեռքովն է բերում: Երբ {որ} վերեւում յիշուած, մեզ անլսելի, աղաղակ

լ աւազանի մէջ, մաքուր արեւելեան նաւթ, {որ} գործ է ածում ղահուէի տեղ, եւ միւս կաթս

յաւելացուց նորա վերայ ծծմբային թթւուտ, {որ} սովորական է կաթի տեղ գործածել դժոխքում

չ չէ պարունակւում, ճարտասանութիւններ, {որ} ոչինչ չուսուցին, մանաւանդ մեծ եւ մանր

ամանակից սկսած, սատանան նկատեց արդէն, {որ} այս տեսակ պաքսիմատները եւ ուտելիքը, ծա

ւելի վարդապետ եւ վիրաբոյժ Հիպոկրատեսը, {որ} աշխարհի երեսին հազարաւոր մարդ սպանեց իւ

ց չորս հատոր բաւական լաւ կազմով գրքեր, {որ} համեղ էին երեւում նորա աչքումը, թաթախե

ի մէջ, դրեց բերանը եւ խածեց կէսը. երբ {որ} ծամել էր, իսկոյն թթուեցաւ նորա երեսը.

մի ոգի, միջակ հասակով, բաւական լիքը, {որ} հագած էր մի հին ֆրակ երկայն, եւ խոնարհ

ային. սա նորա ուսումնական գրապետն էր, {որ} յառաջ Նադիր Շահի մօտ երեւելի լեզուագէտի

սիրում էր միայն տպագրութեան սխալանքը, {որ} մեծ հաճութեամբ կարդում էր եւ որ համարու

լանքը, որ մեծ հաճութեամբ կարդում էր եւ {որ} համարում էր միմիայն արժանաւոր գործ մարդ

: - Քանի՞-քանի անգամ ասացի ես քեզ, {որ} չեմ սիրում վերստին տաքացրած բաներ, եւ

մ վերստին տաքացրած բաներ, եւ ասել եմ, {որ} տաս ինձ միայն թեթեւ բաներ, որ մանաւանդ

սել եմ, որ տաս ինձ միայն թեթեւ բաներ, {որ} մանաւանդ ախորժելի եւ դիւրամարս էին, բա

տէր, համարձակւում եմ հաւատացնել ձեզ, {որ} դոքա մեր ժամանակի շատ լաւ եւ յարգելի գո

ձեր ժամանակի գործը. ուրեմն պիտի ասել, {որ} ձեր ժամանակը շատ յիմար է: - Ես մեղ

կարգով, ինչպէս հարկն է: Դուք ասացիք, {որ} այս պաքսիմատները դիւրամարս չեն. ի՞նչ պ

ն, Մատթէոսի Աւետարանի մեկնութեան մէջ, {որ} դրած էր մօտին, եւ որ ժառանգել էր նա հա

մեկնութեան մէջ, որ դրած էր մօտին, եւ {որ} ժառանգել էր նա հանգուցեալ Իգնատիոս Փափա

րի մէջ, ինչպէս մի չոր անանուխի տերեւ, {որ} դնում են երեխայք իւրեանց գրքերի մէջ. հ

մանակով իմ գրապետ շինել այն վարդապետը, {որ} անցեալներումը պատուեցաւ Հռովմից իւր ազգ

ըստ օրէ մեծարուելով ինձանից, հաւատայ, {որ} ոչինչ չէ խնայելու: - Շատ բարի, -

պատմութեան վերջին թերթերից մի քանիսը, {որ} առանց հեղինակի գիտութեանը յաւելացուցել

ացւում են այնքան անհամար աշխատութիւնք, {որ} դուրս են գալիս զանազան տեղերում: Թեպէտ

էր սատանայի մօտ: Պիտոյ է ծանօթաբանել, {որ} դժոխքումը մի դեւի պաշտօն տալու համար չկ

իմ ապարանքի նորոգութեան համար, բայց, {որ} կողմը եւ նայես, ամենայն տեղ երեւում են

ը դեռեւս շատ լաւ է իմ համար, առաջինը, {որ} տաք է, երկրորդը ` խաւար եւ գլխաւոր՝ խ

է կանգնել երկու հազար գոթիական սիւներ, {որ} այժմ շատ գործածական է աշխարհի երեսին,

ով: Հաւատացէ՛ք ինձ, Ձեր մռայլութիւն. {որ} սորանից արժան ո՛չ ո՛ք չէ կարող վերանոր

իր սորանով առաստաղի ծակը. կան մարդիկ, {որ} հաւատում են, թէ սորա գրողը կարո՛ղ է եր

երկինքը փակել. տարակոյս չկայ ուրեմն, {որ} նորա ձեռքի գիրը կարող է փակել դժոխքի մի

քան խաւար եւ անթափանցելի մտքերի միջով, {որ} պարունակում է իւր մէջ այդ կոնդակը, չեն

չեն կարող անցանել արեգակի ճառագայթքը, {որ} անհանգիստ առնէին իմ աչքերը: Այս սա

կը փակելու համար: Մի անապատական, {որ} աշխարհի փորձութիւններից ազատուելու համա

ահովէ իւր անձը, ականջին ասաց մի դեւի, {որ} կանգնած էր իւր մոտում, թէ այս ժլատ սատ

- Ին՜չ... - ձայն արձակեց սատանան, {որ} ամենայն տեղ ունի իւր լրտեսները եւ ամենա

նել իմ դժոխքի մէջ: - Այն դեւերը, {որ} կարգուած էին դահլիճի բարեկարգութիւնը պա

ակուած շիշի կոտորակներով: Ամենայն ոք, {որ} մինչեւ անգամ չէ եղել Փարիզում, իսկոյն

ատարմութիւն դէպի Ձեր մռայլութեան գահը, {որ} առաջնորդում է իմ տկար զօրութեանը, եւ պ

նութիւնը. այն բոլոր յայտարարութիւնքը, {որ} ոչինչ չեն պարունակում իւրեանց մէջ, սկս

ւթիւն. ի՞նչ եղան այն ապստամբութիւնքը, {որ} քանի տարի սորանից յառաջ սկսուել էին մին

են լինել կոտրած կոտոշը եւ փորած աչքը, {որ} Ձեր մռայլութեան առջեւ են այժմ...

, բաղանդիստների շարադրութիւնների մէջ, {որ} այդ աչքդ երեւելի Պետրոս անապատականը հան

րձրացնելով պոչը, ցոյց տուեց սպեղանին, {որ} մածուած էր պոչի տակին: Սատանան եւ

պիտոյ է յիշեցուցանել Ձեզ մի քանի անցք, {որ} թէեւ փոքր ինչ հին էին, բայց մեծ յարաբե

ախ եւ յառաջ Ձեր մռայլութեանը յայտնի է, {որ} ես քանի ժամանակ յառաջ, Փարիզումը, հան

օրը ես հաշտեցուցի նորանց այն պայմանով, {որ} նոցա թագաւորը պիտոյ է լինի արքայ, իսկ

- Այն պայմանով, Ձեր մռայլութիւն, {որ} թագաւորը պիտի է լինի արքայ, իսկ ժողովո

էս խառնափնդորեցի յիմար մարդերի գլուխը, {որ} նոքա մինչեւ այժմ ման են գալիս արբեցածի

նուն ազգ բնակւում է մի մեծ ճախինի մօտ, {որ} ճախինի մօտ բնակող շատ երեւելի ազգի հետ

լուրերով լցնում է օրագիրները, այնպէս, {որ} ոչ ոք չկամի կարդալ դորանց: - Չէ,

: Այս բանի հետեւանքից կարելի է յուսալ, {որ} Ձեր մռայլութիւնը տարեկան եկամուտք ստանա

նից յետոյ ես շարժեցուցի եւ մի այլ ազգ, {որ} ապահով բնակւում էր հիւսիսային աւազների

գործում: Բայց պիտոյ է ճշմարիտը ասել, {որ} այսպիսի թեթեւահաւատ ժողովրդի եւս երբեք

ջեցի գլուխները, խառնափնդորեցի մտքերը, {որ} նոքա քանի ամիս շարունակ կտրատում էին մի

- Bardzo dobže, - ասաց սատանան, {որ} ամենայն լեզուի տեղեակ էր. - յետո՞յ:

ալ, ինչպէ՛ս վերջացաւ այն խռովութիւնը, {որ} հանեցիր հիւսիսումը, գետի եզերքներում ա

, Ձեր մռայլութիւն. նորանով վերջացաւ, {որ} մեզ ջարդեցին ու հալածեցին, եւ այն խառն

միջոցին, մի մօրուքաւոր հեծելազօրական, {որ} ամենեւին չգիտէ ապստամբութեան խորհուրդը

եց դեւերի զարհուրելի թագաւորը: - Նախ, {որ} դու արժանի չես նորան, երկրորդ, որ ինձ

խ, որ դու արժանի չես նորան, երկրորդ, {որ} ինձ հարկաւոր ես. քաղաքական գործերը դեռ

տասն հատ գերմաներէն ապստամբական ճառեր, {որ} ասուեցան Համբախումը եւ ամբողջ թիւ Die d

անը: Նոքա մինչեւ այն աստիճան սառն են, {որ} դժոխքի բոլոր կրակով չէ կարելի ջերմացնել

նչ: - Ինչպէ՛ս ոչինչ... մանաւանդ {որ} հրամայել էի առաւել ներգործել Իտալիայում

ցիկ դաշնադրութիւն. նոքա երդում կերան, {որ} երեւելի ապստամբական քանքարով գերազանց կ

ցիք շատ բարձր.... հազալ թէ փռնգալ, {որ} երկիրը ճաքեցաւ մի փոքր ձեր ննջարանի վեր

վմի մօտ գնալ չէի կարող: Ձեզ յայտնի է, {որ} դեռ հինգերորդ դարումը պայման էինք կապել

տանում ես. քո ծուլութենից հետեւում է, {որ} այժմ դեւերը միայն պիտոյ է դաշնադրութիւն

ան ապստամբութիւններով, երկիւղի մէջ է, {որ} մի գուցէ հնդկացիք եւս անցանին այն կամու

ն ամերիկացիք: Միայն Անգլիայի բաղդն է, {որ} հնդկացոց մէջ չկան Ֆրանկլիններ եւ Վաշիկթ

աղկեցնել իւր օփէումի վաճառականութիւնը, {որ} մեզ շատ ձեռնտու էր... - Սիրական

.. - Սիրական Աստարօտ, ես գիտեմ, {որ} եթէ դու կամենաս, ամենայն բան կարո՛ղ ես

այդ փոփոխութեան պատճառքը: - Այն, {որ} մարդիկ չեն հաւատում մեզ այժմ որպէս յառա

այդ: - Նորանից, Ձեր մռայլութիւն, {որ} ես երկար ժամանակ խաբեցի նորանց, խոստան

յութիւններից եւ առհասարակ իմ գործերից, {որ} հիմնած ու հաստատած էին Ձեր մռայլութեան

նց խղճմտանքի, որպէս թէ յայտնի չէ ինձ, {որ} մարդիկ երբեք խելօքանալու չէին....

, սատանան նորա քամակից: Միւս դեւերը, {որ} ներկայ էին հանդիսին, երկիւղից սկսեցին

ընդունեցին նորան այն մեծ մոլորակի տեղ, {որ} այս տարիներումս երեւելու էր. նոքա իսկո

աւ այն շփոթութեան եւ խառնակութեան մէջ, {որ} պատճառուել էր ռումբի ճայթելուց, որ նոր

ջ, որ պատճառուել էր ռումբի ճայթելուց, {որ} նորա գովական իտալացիք պատրաստել էին Ֆրա

ւածով ահա Աստարօտ զրկուեցաւ իւր պոչից, {որ} տարաւ ռումբի բեկորը, որ բացեց եւ զայրա

աւ իւր պոչից, որ տարաւ ռումբի բեկորը, {որ} բացեց եւ զայրացուց նորա առաջին վէրքը:

ինն կանգուն բարձրութեամբ սուր ծայրով, {որ} շինած է տպագրութեան սրբագրական թերթերից

ս գդակի սրածայրումը շինած է մի դրօշակ, {որ} պտոյտելով փայտեայ առանցքի վերայ, ցոյց

առաջին դուքսի եւ օրագրութեան ոստիկանի, {որ} ծառայում է Նորին մռայլութեան մօտ: Բուբ

բամբասողի եւ հրատարակողի այն օրագրին, {որ} քանի մի ամսամէջ մի անգամ, " Ստախօսից ս

ր հին եւ նոր բարբառներով, յօդուածներ, {որ} ոչինչ չեն պարունակում, բայց գլխաւորը ե

լխաւորը եւ ուշադրութեան արժանին այն է, {որ} տպել է տալիս օրագիրը այնպիսի մարդերի ան

իս օրագիրը այնպիսի մարդերի անուններով, {որ} երբեք ստանում չէին այդ օրագիրը: Սատանա

բոլոր սխոլաստիկական եւ յիմար գրուածքը, {որ} տպւում են կամ հեղինակի անուն ժառանգելու

. - Նստի՛ր, իմ պատուական Բուբանդուս, {որ} քեզ աւելի հեշտ ու յարմար լինի կարդալ:

կալութեան գլխաւոր ցոյց դէպի այն մարդը, {որ} հրաւիրում էր նստել: Բուբանդուսը նայելո

նորա դրօշակի ծայրումը եւ այնպէս յաջող, {որ} հանդիպեցաւ ամենեւին առանցքի կենդրոնին,

, եւ այլն...: Մեր Բուբանդուսը իրաւ {որ} տեղեակ է շարադրելու. մինչեւ այժմ վիպաս

- Շատ բարի, - պատասխանեց վէզիրը. իրաւ {որ} իսկական դժոխային գիտութիւնը այլ ոճով չէ

րագրապետը, - բայց կրկնի՛ր եւ այն, ինչ {որ} այժմ կարդացիր. քո ոճը շատ հաւանելի է ի

: - Ինչո՞ւ: - Այն պատճառով, {որ} մենք հանդիսով հակառակուեցանք Փարիզումը

լոր պալատականներին, կանոն հրատարակել, {որ} ամենայն մարդ, անունը ստորագրելու ժաման

ւթիւն: Վիպասանութեան գլխաւոր կանոն է, {որ} ամենայն բան լինի զարմանալի եւ ընդհակառա

յլութիւն ձեր, ինչպէս նոքա խաբուած են, {որ} աշխատելով, վասնզի.... - Կանգն

վիպասանական ոճը ունի այն յատկութիւնը, {որ} ամենայն պարբերութեան վերայ հարկաւոր է լ

արձուածներ, յիմար եւ անպարկեշտ ձեւեր, {որ} երբեք չեմ տեսել ճարտասանական արձակախօսո

այ, Յայտնում եմ Ձեր մռայլութեանը, {որ}, աշխատելով առաւել ընդարձակել Ձեր իշխան

որը լրագիրների եւ օրագիրների շնորհքով, {որ} հնարեցի ես եւ որոնց վերայ գլխաւոր ոստիկ

լ, ո՛չ ննջել եւ ո՛չ գործ կատարել, ինչ {որ} մտքումը դրել էր: - Այս ձեւով ահա

աղաքական գաղափար, մի այնպիսի գաղափար, {որ} ամենայն րոպէ մահացուցիչ էր, ես միլիոնա

պարտաւորւում եմ պոչովս եւ երդւում եմ, {որ} երեք ամսից այնպիսի խառնակութիւն կը ձգեմ

ութիւն կը ձգեմ դժոխքի նզովեալների մէջ, {որ} Դուք կը հարկադրուիք յայտնել, թէ դժոխքը

այ, կամ թէ կամենաք Ձեր մահճակալի տակ, {որ} մի միջին անդամ... - Ա՛յ անպիտան

, որի զօրութենից գեղեցկախօս ճարտասանը, {որ} նստած էր գդակի դրօշակի առանցքի վերայ,

սկսեց այնպիսի սաստկութեամբ պտոյտ գալ, {որ} տեսանողը կը կարծէր, թէ պտուտուողը մի թ

բաներ են, մանաւանդ ինչ յատկութիւններ, {որ} այդ անպիտանը տալիս էր օրագիրներին, բոլ

լի օգտակար է բերել տալ այն տետրակները, {որ} աննշան եւ խելացնոր մարդիկ դուրս են տալի

մար այս տետրակները, նախ այն պատճառով, {որ} ոչինչ չեն պարունակում իւրեանց մէջ բացի

ւնակում իւրեանց մէջ բացի յիմարութենից, {որ} մեզ աւելի ձեռնտու է. ըստ որում իմաստու

թշնամին է, իսկ յիմարութիւնը ` խաւար, {որ} իմ սիրական ծնողն է. երկրորդ ` օգնելով

իտեմ ինչպէս խելագարուել է Բուբանդուսը, {որ} թողած այդ մեզ շատ ձեռնտու տետրակները,

ապետը ( աւելի լաւ է ասել ` Այսապետը), {որ} կատարէ իւր յայտարարութիւնը, - ասաց խաւ

րհամարհում է բոլոր դեւերին: Չնայելով, {որ} սատանան ներկայ էր այնտեղ, գրականութեան

կում էր յատակին խազերը: Առաջին անգամ, {որ} տեսանէիք դուք նորան, կը կարծէիք երեւել

նցած բաները եւ ծանօթ է այն լեզուներին, {որ} ջրհեղեղից յառաջ խօսում էին: - Ինչպ

յլութեան.... - Շատ ժամանակ է, {որ} տեսած չէի քեզ: - Աւա՜ղ... տառապ

տեսակ խօսակցութիւն: Բայց զգուշանալով, {որ} մի գուցէ, քո վերստին բանդագուշելովը,

ւ ո՛ր ազգ խօսում է մի այնպիսի լեզուով, {որ} ժամանակը դատապարտել էր եւ թաղել էր հազա

ի՞նչ օրինակ են մի քանի հայ դպրոցականք, {որ} քեզ նման խելքերը կորուսած ընկել էին ձեւ

ազատ որդիք են դոքա, կամ խաղ բնութեան, {որ} երբեմն դուրս է երեւեցնում այդպիսի այլան

բարբառի նեղսիրտ ձեւը, այլ այն միայն, {որ} հասկանալի լինի քո խօսածը, ուրեմն պիտոյ

ութեան վերայ: Եթէ մի մարդու պատահէիր, {որ} խօսում էր քո հետ, փոխանակ նորա խօսքին

ատասխանը կը գրեմ նամակով այն պատճառով, {որ} բերանով խօսելու ժամանակ այնպէս գեղեցիկ

դեւից, աչքը ձգեց նորա վերայ եւ տեսաւ, {որ} գուճ եկած գրում է այնպէս դողդողալով եւ

ահը: Նոցա մէջ երեւում էր Լուկուլլոսը, {որ} ինչպէս ասացինք, տնտես էր տէր սատանայի

- Ձեզ յայտնի է, մռայլագոյն սատանայ, {որ} անցեալները Ձեր նախաճաշիկի համար բերել է

իմատները ձգել են այն գինու ծովակի մէջ, {որ} Ձեր ամբողջ տարեկան պաշարն էր, այդ պաքս

գինին եւ այնպիսի թունդ քացախ է դարձել, {որ} բերան է այրում... ճշմարի՛տ, կարծեմ

Ձեր մռայլութիւն, դժբաղդութիւնը այս է, {որ} Ֆրանսիայի այգիքը մեզ անմօտենալի են, ու

.: - Ճշմարի՞տ է, - ասաց վէզիրը, {որ} երբեք բացասաբար չէր պատասխանում նորին մ

ի՞նչ տրամաբանութեամբ մտածում ես. նա, {որ} չգիտէ խօսել, ինչպէ՞ս կարող է գրել. եւ

զգամնե՛ր, մինչեւ այն աստիճան լրբացաք, {որ} ինձ եւս կամիք խելքից հանել.... Ո՛չ

, միտ դնելով Ձերոյդ մռայլութեան օգտի, {որ} ի մերոյս անհասկանալին խօսելոյ, եւ վնաս

ոյս անհասկանալին խօսելոյ, եւ վնասուն, {որ} ի մերոյս յայտնութեամբն խօսելոյ: -

լ մի շրջաբերական հրովարտակ իմ անունով, {որ} ոչ ոք չհամարձակուի տպել մի խելացի, հաս

օրումդ քո խելքից մի բան գրած չես, ինչ {որ} ցոյց ես տուել քո անունով, այդ բոլորը օ

ովհետեւ երբեք թանաքի երես չեն տեսնում, {որ} անցեալներումը երկու չարագործ մարդ գողաց

րումը երկու չարագործ մարդ գողացել էին, {որ} մի տուն այրելու ժամանակ, գործ դնեն նոր

րը գլուխ տուեց եւ դուրս գնաց հանդիսից, {որ} հրովարտակ պատրաստել տայ։ Սատանան

եւ ո՛չ խօսել: Այս է ահա պատճառը, {որ} խելացի մարդիկ հարցանում էին, թէ ինչու

չխօսեց գրականութեան դեւի հետ: Վէզիրը, {որ} հրովարտակ ապսպրելով վերադարձել էր սատան

հնդկական գլխաւոր եւ ծայրագոյն Բրամինը. {որ} շատ տարիներով ահա ծառայում էր աշխարհի ե

նորա հետ. այսքան միայն պիտոյ է ասել, {որ} Ֆիֆիքոքոյ դեւը ( այսպէս է ամուսնական գո

յանցաւոր կին եւ յաջող փորձիչ: Սա էր, {որ} խաբեց Եւային, տալով նորան բարու եւ չար

ւթեանը. բայց բոլորից գերազանցը այն է, {որ} նա բոլոր ամուսնաւոր կին մարդերի գաղտնիք

արութիւն պահելով. սատանան, մի նայէք, {որ} սատանայ է, նա շատ երեւելի դիպլոմատ է:

վերջին ամսի ցուցակն էր, այն գործերի, {որ} պատահել էին բովանդակ երկրագունդի վերայ

րութեամբ. - ես պիտոյ է ճշմարիտը ասեմ, {որ} իմ կառավարութեան բոլոր մասներից քո դէպա

ոսկեզօծել սորա կոտոշները: Դեւերը, {որ} կանգնած էին այնտեղ որպէս պահակ, վեր առ

տները, ձեռքերին բռնած այն կերոններից, {որ} սպանիական ինկվիզիցիոն պատրաստում էր աու

ծայրագոյն Բրամինի ընդառաջ: Ինչ կարգով {որ} գնում էին, նոյն կարգով դժոխքի դուռի եր

ծայրագոյն Բրամինի բոլոր գործերի մասին, {որ} այնքան երկար տարի աշխատեցաւ դժոխքի օգտի

էի նորա գործերի մատեանքը քարտուղարին, {որ} ծանօթութիւնք հաւաքէ այնտեղից նորա մասին

ին, որովհետեւ այդ ծայրագոյն նզովեալը, {որ} գալիս է մեր մօտ, ինքը իւր ձեռքով ուղար

ուղարկել է ամենայն տարի այդ մատեանքը, {որ} ժապաւինած ու կնքած են նորա կնիքով:

թիւն եւ անարժանութիւն, տարակոյս չկայ, {որ} կը բողոքէ ընդդէմ իմ, թէ ո՛չ, տէր սատա

երեք ուրուականք, հայր, որդի եւ թոռն, {որ} իւրեանց անունը յայտնելով Քամ, Քանան եւ

ամ, Քանան եւ Նեբրովթ, յայտնեցին եւս, {որ} ծայրագոյն Բրամինը շառաւիղում էր իւրեանց

Կարդացողը անտարակոյս պիտոյ է զարմանայ, {որ} մի քանի թերթ յառաջ նկարագրուած խիստ, ա

բաների մասին հոգաբարձութիւն է առնում, {որ} լաւ կերպով ընդունելութիւն առնէ ծայրագոյ

իտ է այդ խնդիրը, բայց եւ այն ճշմարիտ, {որ} այդ յեղափոխութիւնը կատարուեցաւ տէր սատա

է յառաջուց ծանօթանալ այն աւանդութեանը, {որ} պաշտօնական կերպով ընդունուած է դժոխքի մ

այնպիսի մի նզովեալ պիտոյ է դուրս գայ, {որ} իւր աշխարհի երեսին արած չարութիւններովը

յն Բրամինի չարութեններին եւ աւերածքին, {որ} բերեց իւր ազգի վերայ, ճշմարիտը պիտոյ է

իտը պիտոյ է խոստովանել, երկիւղ ունէր, {որ} միգուցէ դա լինի այն խոստացած սատանայապե

ծծումբի լճի մէջ նոյն աղաղակը գործելով, {որ} պատճառում է մի գերան, ջրի մէջ ընկնելու

րութիւնը կարդալու, սատանան ահուդողով, {որ} ոչ ոքին չէր յայտնում, նստած էր գահի վե

բալճի վերայով. դեռեւս այնքան մօտ չէր, {որ} կարելի լինէր միմեանց երես տեսանել:

ինէր միմեանց երես տեսանել: Քամը, {որ} թոյլտւություն էր ստացել տէր սատանայից մ

գոյն Բրամին, որդի մի հասարակ Բրամինի, {որ} շառաւիղում էր պարիաների ցեղից: Ճակատագ

այնպիսի ազգի մէջ, ինչպէս հնդկացիք են, {որ} փախչելով ամենայն լուսաւորութիւնից, ամե

ում էր եւ հաց չէր ուտում, եթէ իմանար, {որ} մի տեղ խռովութիւն կար, ու ջանում էր ապ

ւն կար, ու ջանում էր ապա գիշեր ցերեկ, {որ} այդ խռովութիւնը բորբոքուի, վէճը, կռիւ

ւնը բորբոքուի, վէճը, կռիւը, բողոքը, {որ} դժոխքի եւ ձեր մռայլութեան զաւակներն են

էր նոցա վերայ: Թէպէտ շատ մարդիկ կան, {որ} ունին իւրեանց մէջ այդ դեւը, միայն հաւա

ը, միայն հաւատացէ՛ք, մռայլագոյն տէր, {որ} դորա անառակութեանը միմիայն կարող են հաւ

տացի քոյրերը Ոողայ եւ Ոողիբայ անունով, {որ} պահում էք Ձեր կանանոցի մէջ, որպէս վարդ

որ է դա. կան աշխարհի երեսին ծերունիք, {որ} գիտեն թէ ինչպէս պատրաստ էր դա զոհել ամե

մարի, թէ այն պատճառով լինում են դոքա, {որ} ունի մի հոյակապ դպրոց բանալ, որպէս այդ

պ դպրոցի բացուելուն արգելք էր այն, ինչ {որ} ներկայումը. տարակոյս չկայ, որ այդպէս

ն, ինչ որ ներկայումը. տարակոյս չկայ, {որ} այդպէս չէ, բայց նորա հարազատութիւնը եւ

անութեան կողմից այնպէս անուն ունէր դա, {որ} ոչինչ մարդ բարեկամ չմնաց դորան. այն ամ

կեցութեան հնարք: Ահա այս էր պատճառը, {որ} առանց Ասմոդեյի կողմից պարգեւի, նորա հո

իսի դէպի դժոխքը ջերմեռանդութեան վերայ, {որ} ցուցել էր ծայրագոյն Բրամինը, որ այն րո

երայ, որ ցուցել էր ծայրագոյն Բրամինը, {որ} այն րոպէին ներկայացաւ տէր սատանայի առաջ

նի Քամը, ծայրագոյն Բրամինի նախահայրը, {որ} կանգնած էր սատանայի գահի աջ կողմից, ձե

ւք, դժոխային հոգիք, դուք, պարոններ, {որ} տէր սատանայի շնորհքով այսօր արժանի էք ե

ի՛նչ արժանաւորութիւնք ունի իմ զաւակը, {որ} շնորհ բերեց մեր մօտ, որի մասին այս րոպ

ից եղիք ծերունուս, դժոխքի զօրութիւնք, {որ} այսօր տեսանում ենք մի հաստապինդ սիւն աւ

դժոխքի զօրութեան չափը, ես յոյս ունիմ, {որ} այն դժուար խնդիրներում մինչ տէր սատանան

եզ եմ դառնում այժմ, իմ հարազատ զաւակ, {որ} քո շատ տարեկան կեանքումդ երբեք ամօթ չբե

ո գալը, ողջամբ եկիր. գոհ եմ քեզանից, {որ} մեր ցեղի թշնամիներից, որ սպանել էին իմ

եմ քեզանից, որ մեր ցեղի թշնամիներից, {որ} սպանել էին իմ թոռը, հանեցիր մեր վրէժը

նպակաս լինի բերանիցդ, ամէ՛ն: Երբ {որ} աւարտել էր Քամը իւր ճառը, Քանանը եւ Նե

րքի հետ միասին սկսեցին երգել այս տաղը, {որ} շարադրել էր յատկապէս այս դիպուածի համար

աենափետս անունով փողոցի բանաստեղծը, եւ {որ} սրբագրել էր մեծ աշխատութեամբ եւ զգուշու

ին թթու կերպարանքի տակ. շատ ուրախ էր, {որ} այս ծայրագոյն Բրամինը չէր այն սատանայապ

այրագոյն Բրամինը չէր այն սատանայապետը, {որ} խոստանում էր աւանդութիւնը: Դժոխքի թագա

հանգստացիր այն չարչարանքների փոխանակ, {որ} չարչարուեցար դժոխքի փառքին համար աշխարհ

համար աշխարհի երեսին: Այն դեւերը, {որ} կանգնած են կատարելու մեր սատանայի հրամա

սաց վէզիրը, - բարեհաճել էիք հրամայել, {որ} կը կատարէք այսօր այն մի քանի անիծեալ հո

նոր զարթնում էին մարդիկ իւրեանց քնից, {որ} մանաւանդ շատանում է եւ զօրանում է գարնա

հարցմունքը, ստացաւ սորանից մի նամակ, {որ} պ. Շաքարեանցի ծառան բերել էր: Պ.

չար բաղդով, ոչ մի հոգացողութեան նշան, {որ} ցոյց տուած լինէիր, չտեսայ մինչեւ այսօր

առամում ենք տխրութեան մէջ: Տեսանելով, {որ} բանը այսպէս է, որ այս մասին մի բարի յո

ան մէջ: Տեսանելով, որ բանը այսպէս է, {որ} այս մասին մի բարի յոյս չկայ քեզանից, ե

եւ մարգարէիցը կը լինի լաւ Մարասկէնով, {որ} ստացել էի օտար աշխարհից: Այս հաշու

ից: Այս հաշուիցս տեսանում ես ահա, {որ} ես քեզ նման ականջի վերայ քնած չեմ. ինչ

լինի: Այս խորհրդածութենից յետոյ, {որ} նորա կեանքի մէջ բաւական մեծակշիռ բան էր

ւլամորթութիւնը: Յետոյ երեւակայում էր, {որ} իւր ընկերքը, գլուխները տաքանալուց, տո

ոռալով հայհոյում էր նորան եւ ասում էր, {որ} եթէ չափը չճանաչէ, ոչ միայն այսչափ, այ

ան միջին դարերի ասպետների նման մի բան, {որ} գինու բաժակը ձեռքում մօտենալով կռուողնե

ագարակում մի քանի հայ երիտասարդների, {որ} ման էին գայիս մի Ռուսի հետ, որ դժուարո

դների, որ ման էին գայիս մի Ռուսի հետ, {որ} դժուարութեամբ կանգնում էր ոտքի վերայ եւ

, այլեւ պարտական է մտածել եւ աշխատել, {որ} օրէ օր աւելի կարողանայ խմել, որովհետեւ

ցայ մի հայ երիտասարդի... քաղաքում, {որ} իրաւամբ ստացաւ Բեքրի-Մուստաֆա պատուանու

պէս խօսեց. - Պարոն, դու գիտե՞ս, {որ} մարդը աշխարհի միւս բոլոր արարածներից գե

իմ, եւ այս խօսքերիցս տեսանում ես ահա, {որ} ես շատ լաւ ճանաչում եմ իմ արժանաւորութի

ծների մէջ: Մի անշունչ էակ, մի տակառ, {որ} փայտից էր շինած, որ ո′չ հոգի ունէր, ո

չ էակ, մի տակառ, որ փայտից էր շինած, {որ} ո′չ հոգի ունէր, ոչ Աստուծոյ պատկեր էր

ւ այն աստիճան անարգել իմ մարդկութիւնը, {որ} սառն աչքով նայեմ այդ բանի վերայ, եւ հա

ւթիւն չէ՞ր իմ կողմից Աստուծոյ շնորհին, {որ} տուել էր ինձ, մինչ մի բուռն հողից գոյա

րդկութիւնը, չանարգել Աստուծոյ շունչը, {որ} փչել էր մեր վերայ, մեք պարտական ենք իր

ուրիշ ազգերի մէջ: Ինչո՞ւ, հայ մարդը, {որ} մի երկու բառ լսել էր այստեղից եւ այնտեղ

յտնում է իւր ազգի մասին, ցանկանում է, {որ} ազգը լուսաւորուի, որ բան ուսանին ազգի

ն, ցանկանում է, որ ազգը լուսաւորուի, {որ} բան ուսանին ազգի վայրենացած զաւակները,

բան ուսանին ազգի վայրենացած զաւակները, {որ} լինին եւ շարունակուին լաւ լաւ եւ գեղեցի

ը կուշտ, արծաթը շատ, նորան ինչ փոյթ, {որ} ազգի զաւակները իւրեանց անդաստիարակութեա

ազգասէրը պատուելի է միայն նորա համար, {որ} օդով ամենայն բան ցանկանում է, ամենայն

իւնքը: Նա այնքան սիրում է Հայոց ազգը, {որ} նորա պակասութիւնքը խայտառակողներին ատել

ամուժ ամբոխի աչքում, այսպիսի մի մարդ, {որ} փորը հաստացրել էր եւ ընչանցքը սրել, հա

ռաքինութիւնը զրկանք է մի մարդու համար, {որ} առաքինութիւն էր գործում: Զրկանք յանձն

յսպիսի մտածութեան տէր մարդիկ, մարդիկ, {որ} կարող էին միանալով իւրեանց նման կարողու

պ. Մարկոսը, մի խեղճ մարդ, արժանի է, {որ} միմիայն ազգին բարի ցանկացած լինելու պատ

քերով. ինչ հին, ձեռագիր ախտարք ասես, {որ} նա չունենար․ ինչ մագաղաթի վերայ գրած կա

միր ու կապոյտ գրերով ուրբաթագիրք ասես, {որ} չունենար. նա դեռեւս պարծենում է, թէ վ

լ են Շաքարեանցին փակուած մի ախոռի մէջ, {որ}, մի ձեռքին գրչագիր մագաղաթ, իսկ միւս

է շատ բաների: Դոցա կարգումն է եւ այն, {որ} մի շատ գեղեցիկ աղջիկ, որի վերայ սիրահա

յ սիրահարուած է եղած երկար ժամանակ, եւ {որ} պ. Շաքարեանցին ամենեւին մարդու տեղ եւս

այնտեղ: Հարցանելով ծառայից, իմացաւ, {որ} դիւթութեամբ պարապում է դարձեալ ախոռում

Եթէ նա կարդացած լինէր այն գրեանքը, ինչ {որ} ես կարդում եմ, այն ժամանակ, մազերը գլ

ս երանելի մարդ եմ, - մտածում էր նա, - {որ} երեխայ ժամանակից աշակերտուեցայ Սիմոն վա

աթողիկոս բառերի մեկնութիւնը, չկարծեմ, {որ} եպիսկոպոսները եւս այնպէս իմանան: Աստու

արց արեց ծառայից, թէ վաղո՛ւց է արդէն, {որ} նորա պարոնը գնացել էր ախոռ: Ծառան պատա

Բայց, - յաւելացրեց նա, - ես չկարծեմ, {որ} այսօր շուտ աւարտուի նորա հանդէսը, պատճ

կր, մի պտուկ եւ այլ մանրամասնութիւնք, {որ} ուրիշ ժամանակ չէր գործ ածում: - Ես

: - Ես կ'երթամ նորա մօտ եւ կ'ասեմ, {որ} թողու այժմ այդ բանը մի այլ ժամանակի..

չեմ գնալ. ես ձրի չեմ գտել իմ կեանքը, {որ} յիմարաբար վտանգի մէջ ձգեմ: Մինչդեռ

: Ափսո՛ս աշխատանքիս, ափսո՛ս սիրելուս, {որ} զուր տեղը կորաւ... երկինք, փուլ արի

յր մեր ասելով: Պ. Մարկոսը տեսանելով, {որ} բանը վատ է, փոքր է մնացել, որ իւրեանց

նելով, որ բանը վատ է, փոքր է մնացել, {որ} իւրեանց մտքումը դրած խնջոյքը դէպի տրտմո

եկի մէջտեղում: Պ. Մարկոսը տեսանելով, {որ} մի աղօթքով բան չդարձաւ, բռնեց Շաքարեան

այ եւ սկսեց անգիր կարդալ մի այլ աղօթք, {որ} աւելի ներգործական էր նորա աչքում: Պ․ Շ

ի մի գնամ դորա ախոռը․ ի՞նչ կայ այդտեղ, {որ} այս խեղճի լերդը պատառել էր ": Թէեւ

արեց հանել շապիկի տակից մի փայտի կտոր, {որ} արծաթեայ շղթայով կախած էր կուրծքի վերայ

ամբուրեց եւ յառաջ գնաց... Նա տեսաւ, {որ} ախոռներից մինի դուռը բաց է, ուստի կարծ

րից մինի դուռը բաց է, ուստի կարծելով, {որ} այդտեղ պիտոյ է կատարուած լինի դիւահարցո

: Պ. Մարկոսը մօտեցաւ պտուկին, տեսաւ, {որ} ջրով լիքն է, շրջեց պտուկը, եւ ահա նոր

մեռանիս եւ հոգիդ բաց աչքով կը մատնես, {որ} կերակուր լինի սատանայի: Միթէ՞ ամօթ չու

, կամեցաւ յառաջ ուրանալ այն խորհրդով, {որ} եթէ պ. Մարկոսը ստուգապէս տեսել էր ամեն

ուել էիր ախոռից ներս վազելով, այնպէս, {որ} քեզ հանգստացնելուց յետոյ, ստիպուեցայ գ

սայ մի մեծ շրջանագծի մէջ մի սեւ կատու, {որ} լափում էր մի գլխատած սեւ հաւի մարմին,

ւս անհրաժեշտ առարկայ է դիւթութեան մէջ, {որ} չղջկի ոսկրի հետ միասին դրել էիր ջրով լի

ը: - Եղբայր, ես կոյր չեմ, եւ ինչ {որ} մարդկային աչքով կարելի է տեսանել, միշտ

- Պարո՛ն Մարկոս, հոգի՛ս, դու գիտես, {որ} ես քեզ հոգուս պէս սիրում եմ եւ քեզանից

կած չեմ, ուրեմն լսիր եւ այս գաղտնիքս, {որ} ոչ ոք չգիտէ, եւ առաջինը դու պիտոյ է լի

չգիտէ, եւ առաջինը դու պիտոյ է լինիս, {որ} իմանաս: Ես քո բարեկամութեան վերայ երկբ

, որովհետեւ ճակատագիրը այսպէս է բերել, {որ} դու իմանայիր նորան: Փո՛յթ չէ, դու եւս

յսօր դարձիր եւ խոստովանահայր, ի՛նչ կայ {որ}: Գ․ Պ. Շաքարեանցը, այս իւր յառաջ

ի այնպիսի ձեւ ցոյց տուեց պ. Մարկոսին, {որ} սա կարծեց, թէ նորա հաւատալու գաղտնիքը

քո բարեկամութիւնը, եւ այդ էր պատճառը, {որ} յօժարեցայ հաւատալ քեզ իմ գաղտնիքը․ լսի՛

սի՛ր ուրեմն: - Մի քանի ժամանակ է, {որ} երազում մի գեղեցիկ աղջիկ տեսանելով, սի

, սիրահարուել էի նորա վերայ, այնպէս, {որ} ո՛չ ցերեկս ցերեկ էր, ո՛չ գիշերս գիշեր

սական եւ ո՛չ բացասական, այն խորհրդով, {որ} դիմացս կանգնած մարդը հակառակախօսութեան

որեւիցէ ընկերակցութենից. այն մարդիկը, {որ} յառաջ շատ սիրելի էին ինձ, այժմ դարձել

արմնական կարողութիւնքս, փոքր էր մնացել {որ} մահիճ ընկնէի: - Անցեալները... մ

ծառերի քամակից տեսանում եմ այդ աղջիկը, {որ} կանգնած, կամենում է բռնել մի թիթեռնակ

քը, աշխատում է բռնել մի մեծ թիթեռնակ, {որ} նստած մի թուփի վերայ, շարժում էր իւր պ

էրը, առաւել եւ առաւել զօրացաւ իմ մէջ, {որ} հալումաշ արեց ինձ. թւում էր, թէ մի վէ

առնել, բայց չէի կամենում, յուսալով, {որ} առանց դորան եւս կարող եմ մի բան իմանալ

ղ եմ մի բան իմանալ: Քանի օր էր արդէն, {որ} վճռել էի կատարել մի մեծ վհկական արարողո

ատար, չգտանելով մի բոլորովին սեւ հաւ, {որ} անշուշտ հարկաւոր էր. միւս այլ բաները վ

ի մէջ տեսանում էի այն գեղեցիկ օրիորդը, {որ} խելքս առել էր գլխիցս: Ուրախ ուրախ ման

րը այնպէս վառեցին ու բորբոքեցին հոգիս, {որ} չկարողացայ զսպել սրտիս խորհուրդը, որ ե

, որ չկարողացայ զսպել սրտիս խորհուրդը, {որ} եռած ջրի նման վեր ու վայր էր լինում իմ

ի առնում եւ նկարագրում էի այն օրիորդը, {որ} անշուշտ համարում էի յաւերժահարսն:

շտ համարում էի յաւերժահարսն: - Երբ {որ} ամենայն բան խօսել էի եւ մի փոքր հանդարտ

ս ուրախութեան աւելորդը, լսում եմ ահա, {որ} մի մարդ, պարսպի միւս կողմից ծիծաղում է

իշերը, երազում տեսայ իմ յաւերժահարսը, {որ}, մի բարակ բատիստեայ շապիկով, դուրս էր

յսօր առաւօտ ուղարկեցի քեզ այն տոմսակը, {որ} ստացար. իսկ ինքս գնացի ախոռ կատարելու

ւնը: Այդ դիւթիւթեան խորհուրդը այն էր, {որ} անմաքուր ոգիների միջնորդութեամբ կանչէի

ի իմ գեղեցկութեան գաղափարի ուրուականը, {որ} անտարակոյս պիտի երեւէր ինձ, եօթն ջրհօր

ինչ լինելը: - Քեզ արդէն յայտնի է, {որ} ես շատ անգամ կատարել եմ եւ աւելի ծանր գ

կի վերայ, երեւում է ինձ մի կերպարանք, {որ} սատանայ լինելու համար, միմիայն կոտոշ չ

. բայց այնպէս ահարկու էր նորա տեսիլը, {որ} մահու սարսափ բերեց վերաս: Իմ գեղեցիկ օ

սիրահարուած էի, արդարեւ ադամորդի չէր, {որ} խայտառակելով իմ թեթեւամտութիւնը, երեւե

ստեղ կորուսի ես ինձ... գիտեմ միայն, {որ} ներս վազեցի... բայց թէ ի՛նչ էր պատահ

անկեղծ ոգեւորութեամբ խօսեց այս բաները, {որ} պ. Մարկոսը շարժուեցաւ: Նորա երեսի մեռ

կի յատակում Յուլիա Պոստրանայի պատկերը, {որ} ձեռքով եւ բաւական կոպիտ նկարած էր. հան

րից, անկատար թողեցի իմ արարողութիւնը, {որ} գուցէ հասուցաներ ինձ իմ նպատակիս:

գլուխը ծեծել ձեռներով: Նա մտածում էր, {որ} եթէ կիսակատար չթողուր իւր վհկական արարո

այնիւ, այս դիպուածում, այնպէս խօսեց, {որ}, ասես թէ, նորա բոլոր շարժողութիւնքը,

իսկ հագուստը վերջին - ամենանոր ձեւով, {որ} կրում էին Փարիզում: Պ. Շաքարեանցը կար

նա եզրափակում էր այսպէս նորա աղաղակից, {որ} արձակել էր անտառի մէջ, պ. Շաքարեանցի

ղ․ եւ մի փոքր նախաճաշիկ: Նա ասում էր, {որ} այդ կ'ամրացնէ պ. Շաքարեանցի թուլացած զ

կոսը, - եզրակացնելով այն ծանօթութենից, {որ} տուեցիր ինձ այսօր քո կարճառօտ տոմսակով

, չորրորդ, Սարեպտի բալասան, միւս ինչ {որ} հոգացել ես, լաւ է: Բայց այսքան պիտոյ

, լաւ է: Բայց այսքան պիտոյ է իմանալ, {որ} ուրախութիւնը ուրախութիւն չէ լինում, եթ

ես իսկոյն կը հոգամ, եւ շնորհակալ եմ, {որ} ասացիր, թէեւ կարող էի ես եւս միտք բերե

արուածը. եւ ահա ես իսկոյն կը հոգամ ինչ {որ} պակաս է. է՛յ, Սարգի՛ս: Սարգիսը Շ

: Սարգիսը Շաքարեանցի սպասաւորն էր, {որ} իսկոյն երեւեցաւ իւր պարոնի ձայն տալու վ

Մարկոսի վերայ, - իսկոյն պատրաստիր ինչ {որ} կը հրամայէ քեզ: - Երկու շիշ Եամայկ

անցը հանեց սեղանի վերայի թղթերի տակից, {որ} խառնիխուռն ընկած էին, մի թերթ թուղթ եւ

այսպիսի հրաւէրի ժամանակ, հարկաւոր էր, {որ} վերահասու եղած լինէինք դոցա բոլորի բնաւ

, յիմարութիւն է: Նախ, այն պատճառով, {որ} մեր խնջոյքի մէջ կարող էր մի անախորժ դիպ

երկրորդ, զանազան խօսակցութիւնք ծագել, {որ} ընդդէմ էին մեր ուրախութեամբ ոգեւորուած

թեան ուղղութեանը: Պատահում են մարդիկ, {որ} առանց ուշադիր լինելու տեղին, հանգամանք

ներին եւ պատշաճին, փիլիսոփայութիւն է, {որ} առնում են եւ այդ կերպով գլխացաւութիւն պ

դերին, արդէն հերիք պատճառ են դառնում, {որ} նոցա հոգին ուրախութենից դէպի տրտմութիւն

իւնը, իւր շրջակայքը եւ հանգամանքները, {որ} ուրախութիւնը համ տայ նորա բերանին: Խօս

է, քան թէ անասունքը, միթէ՞ նորանով, {որ} խելօքները եւ ուսումնականքը գոռում են,

եւ գերազանցութիւնը անասուններից այն է, {որ} անասունը խմում է այն ժամանակ միայն, եր

խ, ո՛վ է տեսել այդ հոգին, մարդու վիզը {որ} կտրես, ո՞չ ապաքէն այնպէս մեռանում է,

նպէս մեռանում է, ինչպէս այն սեւ հաւը, {որ} տեսար ախոռումս․ երկուքի եւս մեռելութիւն

ղուկը, ագռաւը, կամ շունը կը սպասե՞ն, {որ} դու զարկէիր նորանց: Եւ ինչ տեղից գիտեն

զարկէիր նորանց: Եւ ինչ տեղից գիտենք, {որ} այդ անասունքը չեն խօսում միմեանց հետ իւ

վերին աստիճանի փիլիսոփայութիւնը այն է, {որ} մարդու փորը կուշտ լինի, ըմպելիքը առատ

ջանկութիւն, ասա, ընդունեմ: - Ինչ {որ} ճշմարիտ է, ճշմարիտ է. սիրելի Շաքարեան

լի Շաքարեանց, ուրեմն համաձայն ես ինձ, {որ} պիտոյ էր ընտրութիւն առնել հրաւիրելի մար

բան է, այդ լաւ էր, բայց ցաւը այս է, {որ} նա հազիւ թէ ժամանակ ունենայ․ նորա պարապ

ունի, ի՛նչ մի արքունի պաշտօնի տէր է, {որ} չկարողանար բարեկամների համար մի քանի ժա

զ եւս յայտնի է, եւ նա այնպիսի մարդ է, {որ} ոչ թէ մի քանի ժամ, այլեւ օրեր պատրաստ

այս րոպէին նա այնպիսի դրութեան մէջ է, {որ} ժամանակը շատ թանգ արժէ նորան: Ես քեզան

վ պ. Մարկոսի ուսին, - եւ յոյս ունիմ, {որ} դու այնքան խորհրդապահ կը լինիս, որ ոչ

մ, որ դու այնքան խորհրդապահ կը լինիս, {որ} ոչ ոքի չասես այն գաղտնիքը, եթէ երդում

եանցը շուտով այնպէս հարուստ կը դառնայ, {որ} Րօթշիլդը կոպեկ չարժէ նորա առաջեւ:

պ. Մարկոսը: - Դա մի գիտութիւն է, {որ} ուսուցանում է հասարակ մետալները, զօր օ

յդ գիտութեանը, այդ բանը մի գաղտնիք է, {որ} ինձ եւս չէ բացել: - Տարակոյս չկայ

նձ եւս չէ բացել: - Տարակոյս չկայ, {որ} շատ թէ փոքր տեղեկութիւն ունիս այդ գիտու

թը պ. Մարկոսին: - Այնպէս կարդամ, {որ} հիանաս, - պատասխանեց պ. Մարկոսը ջերմո

մինների վերլուծութեան վերայ: Պիտոյ է, {որ} Արաբացիք համարուին ամենահին Ալքիմիկոսք

մէջ Գեբեր կամ Ջեբեր անունով գիտնականը, {որ} ծնած է Խորասանում. այդ մարդը հեղինակ է

ւնների: Այդ աշխատութեններից մինի մէջ, {որ} լատին թարգմանութեամբ յայտնի էր անունովս

Եւ արդարեւ Ջեբերը, իւր կարմիր կաթիլը, {որ} լուծած ոսկի էր, տալիս է որպէս մի հնար

կախարդ, երեւի թէ պղնձեայ գլխի համար, {որ} խօսում էր եւ համարում էր ոչինչ պակաս,

երտոս Բօլստետեանը, կամ Ալբերտոս Մեծը, {որ} համբաւած էր որպէս երեւելի կախարդ եւ ծնա

ր այն ամենայն ուսման եւ գիտութեան մէջ, {որ} վերաբերում էին մարդուն, magnus in magi

է քիմիական նիւթերի մանրամասնութիւնքը, {որ} յայտնի էին իւր ժամանակին, նկարագրում է

իւր ժամանակին, նկարագրում է անօթները, {որ} գործածութեան մէջ էին այն միջոցներում,

, եւ զանազան փորձեր եւ նկատողութիւնք, {որ} յաջողել էր նորան կատարել: Երկրորդի առա

կատարել: Երկրորդի առարկան են հանքերը, {որ} ցոյց են տալիս հեղինակի հասուն գիտութիւն

բերտոսը վարժապետ էր Թովմաս Ակուինացու, {որ} նոյնպէս թողել է մի աշխատութիւն Ալքիմիայ

Ալբերտոսը ունի մի գերբնական գործակից, {որ} օգնում էր նորան աշխատութեան մէջ, այլեւ

ում. եղանակը ձմեռն էր: Յայտնի բան է, {որ} կոմսը եւ նորա մարդիկը զարմացան Ալքիմիկո

տեան կարգի Բասիլիոս Վալենտին աբեղայից, {որ} Գերմանիայի էրֆուրդ քաղաքում ծնած էր 139

իմիկոս, թէեւ շատ կային աննշան մարդիկ, {որ} պարապում էին այդ գիտութեամբ: Այս մարդե

պէս յիշել այստեղ եւ Նիկոլայոս Ֆլամելը, {որ} շատ խօսքերի պատճառ է եղել իւր կեանքի մա

ռաջ գիտէի փիլիսոփայական քարի գաղտնիքը, {որ} ուսել էի Կոստանդնուպօլսում, գտանուելով

տանուելով Ռուսաց թագաւորի որդու ( ?), {որ} դեսպան էր այդ մայրաքաղաքում, պաշտօնեան

գաւորին, երեւի թէ Վասիլիոս չորրորդին, {որ} իւր որդու հետ ուղարկել էր նորան Կոստանդ

միայի: Մի օտարոտի անցք պատճառ դարձաւ, {որ} նա հրաժարուի այդ պաշտօնից: Նա, ուսուց

ընդդէմ մի մեծ թշնամութիւն յառաջանալու, {որ} եւ ապա հարկադրեց նորան հեռանալ Բազըլից

ժողովրդի: Թագաւորական Հասարակութիւնը, {որ} յառաջուց շատ սառն աչքով նայում էր այս փ

դէպի մետալ, իսկ կերպարանափոխութիւնը, {որ} գործւում է նոցա մէջ կրակի ազդեցութենից

երոյիշեալ գրչագրից այն դիտաւորութեամբ, {որ} չհասկացող մարդիկ ծաղր չառնեն մեր գիտութ

: - Ինչո՛ւ համար, ես յոյս ունիմ, {որ} նա մինչեւ էգուց բանը աւարտած կը լինի:

լինի: Երեկի երեկոյին եկել էր իմ մօտ, {որ} ածուխ գնելու համար կէս մանէթ արծաթ խնդր

փորձից, ուրեմն մնացել են երկու փորձք, {որ} անտարակոյս կը կատարէ այսօր, կամ էգուց

նը: Դժուարը եօթանասուն հինգ փորձն էր, {որ} կատարել է, երկու փորձը ի՛նչ բան է նորա

է այդ, մանաւանդ այնպիսի մարդու համար, {որ} այսօր էգուց դառնալու էր աշխարհի հարստու

արստութեան տէր: - Ես տեսանում եմ, {որ} դու մի ընկերութեան նման բան ունիս նորա

շամպայնից վաննա ( բաղանիս) կը շինեմ, {որ} լուացուիս. այն ժամանակ ինչ բան է մեր հ

իդ օղը. բայց եթէ ունէիր մի գիտութիւն, {որ} հրամայում էր պղնձին կամ երկաթին ոսկի փո

ւրքի թաբաքը եւ, արձակելով ծուխի օղեր, {որ} շատ յաջողակութեամբ բաց էր թողնում բերան

ամարեա թէ ծածկւում էր թաւ ընչացքի մէջ, {որ} նոյնպէս դեղնած էր: Երեսը ընդհանրապէս դ

սին այսպէս է մեր կարծիքը, թէ պիտոյ է, {որ} այդ մարդը շատ կանգնած լինէր կրակի առաջե

ենթարկւում է ջերմութեան ազդեցութեանը, {որ} գրգռելով կաշին, պատճառ է տալիս արիւնի

ասին: Պ. Մարկոսը խնդրում էր ինձանից, {որ} իւր հետ միասին գայի քո մօտ, բայց ես իմ

ւեցաւ եւ դէմքի ուրախ ցուցակութեան մէջ, {որ} համարեա թէ գտանւում էր մի ջերմախտական-ց

պ. Մանթուխեանցը, - մի բաժակ արաղ արժէ՛ {որ} խմեմ. ասում են, թէ․ " Ծերաց գաւազան է

, երկնքից ի՞նչ է թափուել երկրի վերայ, {որ} սա չէ ընդունել: Թաբաք ծխողները դար

եամբ սկսեցին ընտրութիւն առնել մարդերի, {որ} հրաւիրելու էին իւրեանց խնջոյքին մասնակի

ասաց, - Չէ՞ք հրաւիրելու այն մարդուն, {որ} նոր եկել է այստեղ եւ որ ամէնուրեք գտանւ

ւ այն մարդուն, որ նոր եկել է այստեղ եւ {որ} ամէնուրեք գտանւում է, ինչպէ՜ս է նորա ա

է, այնպէս, կոմս էմմանուել... - {Որ} սիրուն քո՞յր ունի, - ասաց պ. Մարկոսը:

ցը. - եթէ այն օրիորդի համար էք ասում, {որ} միշտ պատահում է նորա տնում. բայց այսքա

նորա տնում. բայց այսքան պիտի իմանալ, {որ} շատ օրիորդք մուտ եւ ել ունին նորա տան մ

իկներ են մեծ մասնով: Պ. Մարկոսը, {որ}, ինչպէս յայտնի է ընթերցողին, մի փոքր

Ինչ բաներ էք խօսում. ես շատ ուրախ եմ, {որ} չկայ նորա անունը. եւ եթէ դուք հրաւիրել

ատասխանեց Մանթուխեանցը, - նորա համար, {որ} նա մի անտանելի մարդ է: - Ինչո՛վ,

յդ քաղաքը, պարտական ես մի աչքդ հանել, {որ} հաւասարուիս ուրիշներին: Բայց կոմս էմմա

եթէ մի բարձրաստիճան կամ հարուստ մարդ, {որ} յարգելի էր հասարակութեան աչքում, ասէ թ

ն է, նա պիտոյ է համաձայնի․ ո՛վ չգիտէ, {որ} ամսի քառասուն եւ հինգը չէ կարող լինել,

ոքա, զզուեցուցել է ժողովուրդը այնպէս, {որ} ոչ ոք չկամի լսել նորա խօսակցութիւնը: Չ

Զարմանք բան է. շատ անգամ պատահում է, {որ} մեզանից իւրաքանչիւրը ստանում է շատ անծա

ուր տալով բամբասանքի եւ նախանձու օձին, {որ} վաղուց նստել է նորա փորի մէջ, վատաբանո

փորի մէջ, վատաբանում է ինձ: Մարկոսը, {որ} չէ ճանաչում ինձ, որ չգիտէ իմ գործերը,

է ինձ: Մարկոսը, որ չէ ճանաչում ինձ, {որ} չգիտէ իմ գործերը, իմ սիրտը, իմ հոգին

նորան հրաւիրելը արդէն մի մեծ պատիւ էր, {որ} ցոյց էինք տալիս, - շարունակեցին բարեկա

ծիծաղենք նորա վերայ: Այդպիսի մարդիկ, {որ} չխմած ժամանակ այդպիսի թունաւոր լեզու ու

ժամանակ այդպիսի թունաւոր լեզու ունին, {որ} վատ առողջութեան տէր են, հարբելով դառնո

իւր խօսքը պ. Մարկոսը: - Գիտե՞ս, {որ} նա հարբելու էր եւ դու զգաստ մնալու, որ

որ նա հարբելու էր եւ դու զգաստ մնալու, {որ} կարողանայիր քո դիտաւորութիւնդ իրագործել

դու վշտացնում ես ինձ. նա ինչ մարդ է, {որ} ինձանից շատ խմէ: Ես մինչեւ այժմ կարծու

յարգում էիր ինձ, բայց այժմ հասկացայ, {որ} ես մազի չափ պատիւ չեմ ունեցել քո մօտ:

է իմ հետ խմել. ես նորան այն օրը ձգեմ, {որ} շունը ձեռքից հաց չառնու, - պատասխանեց

իրաւորուած Մանթուխեանցի երկբայութենից, {որ} ցոյց էր տուել իւր խմելու վերայ, - եթէ

նել չկամիմ մի այդպիսի ինքնահաւան մարդ, {որ} ողջի վերայ ծիծաղում էր, - պատասխանեց Շ

իսի հայեացք ձգեց պ. Շաքարեանցի վերայ, {որ} սա հասկացաւ, թէ պ. Մարկոսի խորհուրդը

Մարկոսը, - ես այնպիսի բաներ հարցանէի, {որ} բաց մնար նորա բերանը, զօր օրինակ. " Ո

ր բաց մնար նորա բերանը, զօր օրինակ. " {Որ} 'ի լերինն այլակերպէալ ցուցեր զքո զօրութ

ւ է խելագարութիւն եւ յիմարութիւն: Ես, {որ} խօսում եմ այս բաները, փորձով գիտեմ: Մ

ենից մի բան հարցրեցի, թէեւ քաջ գիտէի, {որ} չգիտէր նա այդ բանը եւ գիտել եւս չէր կար

Չար բախտո՞վ. ուրեմն չկամի այդ մարդը, {որ} մեր ազգը ստանայ եւրոպական լուսաւորութիւ

ր Եւրոպան միջին դարերում: Չէ իմանում, {որ} ամենայն հին բան լաւ է, չէ իմանում, որ

որ ամենայն հին բան լաւ է, չէ իմանում, {որ} մի ժանգոտ դրամ լաւ է քան թէ նորը եւ փայ

ատեց Մեղու Հայաստանի անունով լրագիրը, {որ} դուրս է տալիս Թիֆլիզում մեր գիտնական,

եփանը: Չկամի լսել եւ հասկանալ, թէ ինչ {որ} հնումը կար, այժմ չկայ. ինչ երեւելի փի

ւ գիտակցութիւն չունենալով պահանջում է, {որ} ճշմարտութիւն խօսողը մի գերբնական զօրութ

պատահելու ժամանակ, երբեք չէ մտածում, {որ} այդ մարդը եւս իւր նման Աստուծոյ ստեղծած

ան բնութեան օրէնքների վերայ յառաջացող, {որ} տգէտ եւ խաժամուժ ամբոխը ամենայն միամտու

կամ Ամերիկայի վայրենիքը, եթէ տեսանեն, {որ} շոգեշարժ կառքը, առանց մի գրաստի կամ թէ

անց մի գրաստի կամ թէ մարդու օգնութեան, {որ} մինչեւ այժմ ճանաչել էին աղբիւր յառաջ շա

վ հարիւրաւոր մղոններ, կամ թէ տեսանեն, {որ} մի աշխարհից դէպի միւսը խօսում են երկու

տոյ կարողանար ընդունել տալ այս բաները, {որ} կատարւում էին բնութեան օրէնքներով:

ամ զատիկ կը կատարէ: Իմ կարծիքը այս է, {որ} ինչքան կարելի է պիտոյ է հեռի մնալ դորան

երութեան եւ բոլորովին բացասաբար վճռեց, {որ} կոմս էմմանուէլը, այդ հասարակաց խաղաղու

հրաւիրուի, այլ միայն մնացած միւսերով, {որ} գրուած էին ցուցակի մէջ, կատարուի իւրեա

չեկած Շաքարեանցի տանից, Մանթուխեանցը, {որ} մինչեւ այս րոպէս մեծ բռնութիւն գործ դնե

թաթուելով Շաքարեանցի վզին, փոքր մնաց, {որ} իւր ասիացի քնքշութեամբ խեղդէր սորան:

ունէր այս տարօրինակ ուրախութեան մասին, {որ} այսպէս բարբարոսաբար դուրս էր երեւում Մա

մարդիկ չէին սոքա, այլ վայրենի արջեր, {որ} թաւալւում էին սոֆայի վերայ, թէպէտ մինը

ը, շնորհաւորեց նորա յառաջադիմութիւնը, {որ} իւրեանց պայմանի զօրութեամբ, պիտի մեծ ա

եւ ճշմարիտը պիտոյ է ասել, փոքր մնաց, {որ} մեղանչէի այս սուրբ գիտութեան ընդդէմ․ եօ

րով եւ բարձրացնել ջերմութեան աստիճանը, {որ} անպատճառ հարկաւոր էր դժուարահալ մետալնե

յն նոցա հալուիլը, այլ եւ հարկաւոր էր, {որ} եռ գային․ այս պատճառով թողեցի այդ սաստի

ին եւ որը՛ բոլորովին փշրուել, այնպէս, {որ} ոչինչ նիւթ մնացած չէր նոցա մէջ: Երկաթի

գաւազանով խառնելով քուրան, հասկացայ, {որ} հալած էին մետալները կրակի տակ քուրայի մ

ծ էին մետալները կրակի տակ քուրայի մէջ, {որ} նախատեսութեամբ յառաջուց պատել էի բարակ

վ: Հեռացուցի կրակը: Հալած մետալները, {որ} խառնուելով միմեանց հետ կազմում էին մի փ

ս, գործողութիւնը յաջողուել էր այնպէս, {որ} առաւել լաւ չէր կարելի ցանկանալ...

այնպէս ջերմացած էին այդ մետալի վերայ, {որ} իսկոյն յափշտակեց դարձեալ սեղանից եւ բռն

, քան թէ մի այլ մարդու: Միթէ՞ չգիտես, {որ} ծնողին աւելի քաղցր է իւր զաւակը, քան թ

զարմանում եմ, - ասաց նա, - ինչպէս է, {որ} առանց մկնդեղի ստացուել է: Ո՞չ ապաքէն ո

ապաքէն ուրիշ անգամ, սոյն իսկ նիւթերով {որ} այժմ բաղկացնում են այս մետալը, փորձ ար

ոսկերիչների մօտ, նոքա կը վկայէն քեզ, {որ} ստուգապէս ոսկի էր: - Ոսկի եղածը ոս

ան կայ, այնպէս խնջոյք կարելի է առնել, {որ} աշխարհը զարմանայ: Շամպայն ասածդ հեղեղի

ածելուց գլուխներս ճաքեցաւ, փոքր մնաց, {որ} գլխիս ուղեղը հոտի, թող մի փոքր հանգստա

ծելիքը զուարճալի բաներ են, եւ կարծեմ, {որ} դու եւս հեռի չմնաս այդ բաներից, անտարա

հարց արեց Մանթուխեանցը: - Ոսկին, {որ} առաջին անգամ այդքան փոքր շինեցիր, երկր

, խնայաբար գործ էի դնում միշտ նիւթերը, {որ} թէեւ թեթեւագին բաներ են, այնուամենայնի

ոքրը եւս բան արժէր: Ձեզ քաջ յայտնի է, {որ} քանի-քանի անգամ չնչին արծաթներ խնդրած ե

եմ քեզանից ածուխ գնելու համար: Այժմ, {որ} Աստուած ամենակարողը յաջողութիւն տուեց ի

քո դիտաւորութիւնը: Իմ կարծիքը այս է, {որ} շատ ոսկի շինելուց յետոյ, վաճառենք նորա

նորան եւ գոյացնենք մի մեծ արծաթագլուխ, {որ} եւ դնելով մի շահաւէտ գանձարանի մէջ, կա

վեր առէք այդպիսի խորհրդից․ եթէ կամիս, {որ} պատճառ լինինք ազգի կործանութեանը, ապա

իտի խօսեմ, ո՛ր դպրոցի աշակերտը տեսար, {որ} ազգը սիրէր ու նորա օգուտը պաշտէր: Ամեն

էր ու նորա օգուտը պաշտէր: Ամենայն ոք, {որ} փոքր ի շատէ ուսումն է ստանում, մոռանու

րա սխալների պատճառով, կը տեսանես ահա, {որ} յիմար ֆանատիկոս անունը կը բեւեռէ ճակատի

ւնը կը բեւեռէ ճակատիդ: Մեր ազգը ինչպէս {որ} Լուսաւորչից, ( մատաղ գնամ նորա զօրութե

սաւորչի լոյս հաւատը, պէտք է աշխատենք, {որ} այդ հաւատը ամուր եւ անխախտ պահպանուի,

․ մի չոր հոգի ունինք, պէտք է աշխատել, {որ} դժոխքի բաժին չլինի մեր խեղճ հոգին: Ուս

, Աստուած, ես քեզ ողորմիմ ասողը չէ՞ր, {որ} ծովի վերայ ոտքով վազեց դէպի նաւը, որով

պետը գնում էր: Եւ այս վարդապետը չէ՞ր, {որ} տեսանելով այն ռամիկ մարդու սրբութիւնը,

մեք քո հետ. բացի սորանից հարկաւոր է, {որ} դարպաս ուղարկենք Երուսաղէմ, Մշու սուրբ

ւրբ Կարապետ եւ այլ այսպիսի ուխտատեղեր, {որ} օրհնենքագիր ստանանք: Ախ ի՛նչ գեղեցիկ ե

րայ սուրբ պատարագն մատչի եւ այլն: Քանի {որ} այդ վանքերք կան, քանի որ անմահ պատարագ

ւ այլն: Քանի որ այդ վանքերք կան, քանի {որ} անմահ պատարագը կը մատուցանուի այդ տեղեր

բ նշանին եւ այլ միւս սուրբ նշաններին, {որ} գրուած կան իմ մօտ գտնուած գրչագիրների մ

գիրների մէջ. Այս անպատճառ հարկաւոր է, {որ} այդ սուրբ նշանների բարեխօսութիւնը եւս ա

է: Այսպէս էր Մանթուխեանցի քարոզը, {որ} կարդաց Շաքարեանցի գլխին: Շաքարեանցը մի

ան բաներով, մի փոքր երկիւղ եւս ունէր, {որ} միգուցէ Աստուած բարկանայ իւր վերայ, ու

ի յարաբերութիւնը ամենեւին այն չէր, ինչ {որ} քանի մի օր յառաջ: Մանթուխեանցը, ո

ընկերութիւն: Է․ Շատ ժամանակ չէր, {որ} կոմս էմմանուէլը բնակւում էր այս քաղաքի

էմմանուէլի անձին վերայ, հերիքանալով, {որ} թոյլտւություն ունիմ նորա կողմից ասել այ

իւր Յիշատակարաններով եւ ոտանաւորներով, {որ} տպւում են Հիւսիսափայլ օրագրի մէջ. այս

ակ քաղաքներում սոցանից աւելի բան չկայ, {որ} կարողանար գրաւել մի եկաւոր կամ հարցախնդ

ածները եւս քանդւում են: Որեւիցէ գործ, {որ} պիտի պատկանէր ամբողջ ազգին, հարկ է որ

որ պիտի պատկանէր ամբողջ ազգին, հարկ է {որ} կատարուի հասարակաց ձեռքով, հասարակաց հ

ան հոգով բան չէ յառաջանում նորա համար, {որ} նա կենդրոնացած է իւր մէջ. նա մեռած է շ

է, թէ այն զոհն է արժան եւ ընդունելի, {որ} վարձատրւում է իսկոյն նիւթական ճանապարհո

ը եւ վարդապետութիւնը, թէ ամենայն զոհ, {որ} վարձատրւում էր մաքուր խղճմտանքի գիտակցո

եր արտասուելի ազգի աչքում: Երեւում է, {որ} մեք տեսանելու չէինք Նախախնամութեան այցե

ք, ներկայումս չենք հնձում նորա համար, {որ} մեր նախնիքը չեն սերմանած, բայց մեք եւս

տեւ այդ ազգի բռնած ճանապարհը այնպէս է, {որ} դարերի եւս դժուար թէ կը դիմանար, ուր մ

արեւի ուղղահայեաց այրող ճառագայթներից, {որ} խաղում էին այժմ կաթողիկէի ոսկեզօծ խաչի

հետ: Ամէն մի նոր գերեզման նոր քար է, {որ} ստանում է բնութիւնը եւ դնում է եւ զանազ

գծագրութեան հանդարտութենից երեւում էր, {որ} շատ սառնութեամբ կատարում էր այդ գործը,

- Օրհնած, այս տարի դեռ տասներորդն է, {որ} փորում եմ, միթէ շա՞տ է։ Եթէ այսքան եւ

է շա՞տ է։ Եթէ այսքան եւս չլինի, ասե՞ս {որ} պիտեր քաղցած մեռանել: Ինչ է իմ ստացածս

, եթէ արական է, տալիս են մի բան. մնաց {որ} մեռեալի շապիկը, վերայի գտանուած հանդեր

ու համար: Բացի սորանից, այս եւս կայ, {որ} իմ ուրախանալուցս չէ, որ մարդիկ մեռանու

այս եւս կայ, որ իմ ուրախանալուցս չէ, {որ} մարդիկ մեռանում են: Խոլերայի ժամանակ

ելու, ըստ որում երկիւղ կար սրտիս մէջ, {որ} մի գուցէ ես եւս, կամ իմ ընտանիքիցս մի

ձեռնտու լինել, եթէ միայն հնար լինէր, {որ} այդպիսի գործողութիւնք կատարուէին առաւել

անելը այնքան ախորժ չէր քեզ, չնայելով, {որ} պիտի արդիւնաւորուէիր: - Ինչպէս չէ

գ մանէթ կը ստանաս, բայց, բանը այս է, {որ} այդ չորս կամ հինգ մանէթով բոլոր հաշիւդ

անգամ կշռում, թէ մի՛ գուցէ պակաս էր, {որ} բոլորովին նման են անպիտան ձիու, որի տէ

անպիտան ձիու, որի տէրը միմիայն օգուտ, {որ} կարո՛ղ էր քաղել նորանից, այդ էր նորա կ

ր քաղել նորանից, այդ էր նորա կաշուցը, {որ} սատակելուց յետոյ կարող էր վաճառել, ըստ

ջ գնում էին այդ բարութիւնքը վայելելու, {որ} մի փոքր ոյժ ստանան այն մեծ եւ երկար, ա

եւ բանը բերում էր հասցնում էր այնտեղ, {որ} հաշուատեսքը տաղ չէին թողնում, մեղեդի,

ղնում, մեղեդի, շարական չէին թողնում, {որ} չերգէին... Սովորաբար առաւօտեան տասն

նք հաւատում քեզ: Մեր գալը մի օրէնք է, {որ} կատարում ենք, լցուցանում ենք առաջնորդի

նք, լցուցանում ենք առաջնորդի հրամանը, {որ} սաստիկ պատուիրում է ուշի ուշով քննել հա

. " Չէ՛, տեարք հարք, ես խնդրում եմ, {որ} հաշիւներիս վերայ աչք դարձուցանէք, եկեղ

եք լաւ ճանաչում ենք քեզ, Աստուած տայ, {որ} բոլոր երեսփոխանք այն հոգին ու հաւատը ու

անք այն հոգին ու հաւատը ունենային, ինչ {որ} դու ունիս. բե՛ր մատեանները, - շարունա

ղովուրդը դնում է մի մարդ եկեղեցու մէջ, {որ} նա տնտեսէ տարեկան արդիւնքը եւ ծախքը, ա

: Նորան վաղուց արդէն հաւատացուցել են, {որ} ժողովուրդը, ազգը հոգեւոր բաների մէջ իր

որ պաշտօն չէ, մի սրբազան խորհուրդ չէ, {որ} սոսկական մարդը համարձակութիւն չունենար

կան մասին եւ ոչ եկեղեցու տնտեսութեանը, {որ} հասարակաց ոչինչ չունի կրօնի հետ: Եկեղե

ոջը տալով, իրաւո՛ւնք ունի պահանջելու, {որ} տէրը հաշիւ տար նորան, թէ որքա՛ն արդիւն

րդերից. միթէ՛ ընդունում է ժողովուրդը, {որ} վարուէին իւր հետ, որպէս անբան անասունի

ժողովուրդը խօսելու համար, հարկաւոր է, {որ} այդ առանձին առանձին մարդիկը միմեանց մօտ

ւին միմեանց: Ախ, պարո՛ն, երեւում է, {որ} դեռ անփորձ ես եւ երիտասարդ, արիւնդ տաք

է, չէ հաւաքուել պաշտօնական խորհրդով, {որ} միտքը փոքր ի շատէ լարուած կամ նախապաշար

է համարում այն բոլոր խօսք ու զրոյցքը, {որ} լինում էին այսպիսի տեղերում, եւ այս պա

մտութեամբ, եւ խելացի կամ զննող մարդը, {որ} կամէր, շատ բան կարող է իմանալ այսպիսի

երից: Իմ կոչումը եւ պաշտօնը այնպէս է, {որ} ոչ ոք արժանի չէ համարում խօսել իմ հետ.

ում են կերակուրը. շատ անգամ տեսել եմ, {որ} բաժակը կամ ամանը, որ եւս գործ էի դրել

անգամ տեսել եմ, որ բաժակը կամ ամանը, {որ} եւս գործ էի դրել, իսկոյն կոտրում էին,

հասարակաց եւ մասնաւոր խնդիրների վերայ, {որ} տեւեց ամբողջ երեք ժամ: Բայց չկարծէք,

տեւեց ամբողջ երեք ժամ: Բայց չկարծէք, {որ} իննսուն հոգին եւս խօսում էր, թէպէտ գոր

ւթեամբ եւ յոյս ունի հարուստների վերայ, {որ} կը հոգան քաղաքի բոլոր պիտոյքը: Այսպէս

նում է միայն պարոնների, այսինքն նոցա, {որ} շատ արծաթ ունին: Միջին դասակարգի մարդի

ան թէ մի ութսուն տարեկան ջախջախած ծեր, {որ} միշտ կանչւում է ժողով, որովհետեւ հարու

տասն կամ տասն եւ հինգ հոգի հարուստքը, {որ} խօսում էին: Բայց պիտի այս եւս ասել, ո

ր խօսում էին: Բայց պիտի այս եւս ասել, {որ} այս մարդիկը եւս բաժանւում են զանազան դա

աւելի մեծակշիռ է: Սակայն այս է բանը, {որ} այդ ծերերը անցուցած լինելով, ինչպէս ես

ծերերի կարծիքին: Ծերերը պահանջում են, {որ} ամենայն բան կամաց կամաց լինի, համբերու

նալու, բայց երիտասարդքը պահանջում են, {որ} վճռաբար կատարուի ամենայն գործ, յետ դրո

սարդին, դու դեռ տղայ ես, ի՛նչ մարդ ես {որ} մէջտեղ ես եկել, քո խելքի բան է այսպիսի

թէ դուք, ձեր ժամանակը անցաւ, հերիք է {որ} ձեր պէսների անխել կարծիքները երեսուն քա

, այլեւ արտաքին կերպով ցոյց են տալիս, {որ} ոչ մի կողմին կուսակից չեն, բայց եթէ առ

գտի համար ստանալ անձնական թշնամիք. ինչ {որ} պիտի մտանէ հասարակութեան գանձարանը, մի

այս բաները կոմս էմմանուէլի վերայ. նա, {որ} քաջ գիտէր այս բոլորը, վերստին լսում է

, - ասաց նա ինքն իւրեան, բայց այնպէս, {որ} լսեց կոմս էմմանուէլը: - Ինչպէս թէ

մմանուէլը: - Ի՛նչ է, մտածում ես, {որ} դուրս կը փախչի մեռեալը, այդ երբեք լինե

ռեալը չէ դուրս գալու: - Ես գիտեմ, {որ} մեռեալը չէր դուրս գալու, բայց փոքր հող

փոքր հողի տակ ծածկուելով մարմինը, երբ {որ} սկսանում էր փտել, իւր վերլուծութեան մի

վատ հիւանդութիւնք: Եւ այս է պատճառը, {որ} օրէնքը եւս հրամայում է երեք կանգուն խոր

ից եւ սկսեց դիմել դէպի պարսպի դարպասը, {որ} գնայ իւր օթեւանը: Նա մտածում էր, թէ ա

երը, ասում էր ինքն իւրեան, կարօտ են, {որ}, ինչպէս անչափահաս որբեր, գտանուին հոգ

կում էր նա մտածել․ անտարակոյս այն, ինչ {որ} լինում է առանց հոգաբարձուի մնացած անչափ

ասուքի ընթացքին, - թէպէտ եւ ասում են, {որ} արտասուքի թափուիլը թեթեւութիւն է տալիս

յս ոտնակոխ փոշու մէջ, տեղիք էք տալիս, {որ} աւելի տխրութեան ամպեր պատեն իմ սրտին:

տեն իմ սրտին: Դուք ցոյց էք տալիս ինձ, {որ} տարագիր ընկած ազգի կամ մասնաւոր մարդու

սուքի համար եւս չկայ մի ազնիւ առարկայ, {որ} ժողովէր այս ազնիւ հիւ֊թը, որ միմիայն հ

առարկայ, որ ժողովէր այս ազնիւ հիւ֊թը, {որ} միմիայն հոգու ներգործելուց դուրս է գալի

, երանի՜ այն անբաղդին, այն թշուառին, {որ} մնաց իւր տեղում, գոնէ նորա արտասուքը կ

ւր անցած կեանքի յիշատակարանների վերայ, {որ} սուրբ են եւ միշտ պիտի սուրբ մնան քնքուշ

ին կամ քրտինքը: Երբեմն, արտասուքներ, {որ} յառաջանում են հոգու խիստ մօտիկ, խիստ ս

ան է եւ պիտի ծածուկ մնայ միշտ ուրիշից, {որ} մի գուցէ օտարոտի խորհուրդների տէր լինել

ատ լաւ էք արել: Միմիայն երջանկութիւն, {որ} կայ մեր քաղաքում, օդի մաքրութիւնն է,

անեց կոմսը, բայց այնպիսի սառնութեամբ, {որ} յայտնի ցոյց էր տալիս, թէ ծանրութիւն էր

այց, սատանայական, այնպէս է պատահում, {որ} եթէ ոչ միշտ, գոնէ շատ անգամ, այսպիսի

իպմամբ: Սա մի անախորժ զգացողութիւն է, {որ} մարդը ձգում է համարեա թէ մի տեսակ կատաղ

: Կոմսի միտքը նմանում էր մի ծովի, {որ} երկար ժամանակ մրրկից ալէկոծուելով, չէ

ներով սուր անկիւնաւոր ալիքները, մինչեւ {որ} ծովի մրրկից ստացած ուժը թուլանայ եւ ալի

ացուի լռութիւնը յառաջանում էր նորանից, {որ} չգիտէր, թէ ինչպէս խօսք բանայ եւ ինչ բա

": Ահա քեզ մի ուսումնական խնդիր, {որ} արժէ tartarus emeticus ․ ինձ հարկաւոր չ

օդեղէն ամրոցնէր էր շինում, տիրացուն, {որ} եւ քառասունի չափ աշակերտ ունէր, ի՛նչ բ

արդիկը հա՞յ էին: - Միթէ՞ չգիտէք, {որ} մահմետականք էին նոքա, - պատասխանեց կոմ

լեան մականունը. ես այնպէս էի կարծում, {որ} այդ տուները յառաջանում են Ջալալիներից:

գման պատմութիւնը, սակայն հաւանական է, {որ} Ջալալիների ժառանգները չեն դոքա, թո՜ղ ո

ր Ջալալիների ժառանգները չեն դոքա, թո՜ղ {որ} նոցանից Րահան արաբը Արաբիայից Կոստանդնո

ը - իւր սիրական մանկլաւիկը - ազատելու, {որ} իւր կարգով մի փոքր ժամանակից յետոյ նոյն

դառնալով բարձրացրել էին մի թանձր փոշի, {որ} քամի չլինելուց բաւական երկար մնում էր օ

նելուց բաւական երկար մնում էր օդի մէջ, {որ} միմիայն դողում էր այս անասունների բառան

էին կանանց եւ աղջիկների կերպարանքներ, {որ} մի ձանձրալի միօրինակութեամբ անշարժ նստա

աց դուստրը իւր մօրը, - ահա այն մարդը, {որ} նոր է եկել, երեւի թէ դարձեալ գնում է Մ

. Ուշադրութեամբ ականջ դնելով հասկացաւ, {որ} ածում էին " Տէ՛ր, կեցո՛ դու զՀայս " ե

այս " երգի եղանակը: Տիրացուն նկատեց, {որ} այս ձայնը տպաւորութիւն գործեց կոմսի վեր

սուեցաւ մի քնքուշ եւ թարմ կանացի ձայն, {որ} երգում էր. " Աջովդ համատարած Զ

րարատեան, Ի վայր մեծ ծննդեան, {Որ} այժմ է սեպհական Օտար ազգաց ":

թեան գեղեցիկ ներածութիւնը: Ես չգիտէի, {որ} ունի նա " Տէ՛ր կեցո "-ի նօտերը, ապա թէ

ց իմ տաղարանի մէջ չկայ այս, չնայելով, {որ} բաւական հարուստ տաղարան ունիմ, չնայելո

աւական հարուստ տաղարան ունիմ, չնայելով {որ} Բաղդասար Խալֆայի բոլոր տաղերը Զիս քո ս

ֆայի բոլոր տաղերը Զիս քո սիրոյն, Արիք {որ} երթամք, Գարունն է բացուէր... Եր

, - ասաց Կոմս էմմանուէլը, - չէ կարելի, {որ} ես մի րոպէ չմտանեմ Մահտեսի Թովմասի տուն

սի տուն: Մնացէք բարեաւ․ ներողութի՛ւն, {որ} չեմ կարող աւելի երկար ընկերակից լինել ձ

ա՜ղ ո՛հ... "։ Այդ տիրացուն էր, {որ} տաղերի մասին խօսելուց ոգեւորուելով ցոյց

հարկաւոր է չթողուլ առանց յիշատակի այն, {որ} միւս առաւօտը, որի օրամտի մասին խօսեցի

Մահտեսի Թովմասի տան հետ, այժմ թողէ՛ք, {որ} չկտրեմ բանի թելը: Կոմսը ներս մտած

իամը եւ ասաց․ - Ես յատկապէս ներս մտայ, {որ} լսեմ " Տէր կեցո "ն, բայց դուք դադարեցա

: Այժմ կրկնապատիկ եղաւ իմ ցաւը, նախ, {որ} ես չեմ լսում, երկրորդ, որ իմ անակնկալ

աւը, նախ, որ ես չեմ լսում, երկրորդ, {որ} իմ անակնկալ ներս մտանելու պատճառով այս

եւս զրկուեցան այդ քաղցր երգի վայելքից, {որ} շատ գեղեցիկ երգում էք: - Խնդրեմ,

կամէր հաւատացնել Կոմսին: Այս էր լաւը, {որ} նորա առաջեւ կանգնողը եւս շատ խաբուելու

, - եւ ես չէի կարող երբեք երեւակայել, {որ} Դուք ընդունակ էիք հանել բերանից ` երբեւ

: - Ա՛, ա՛, ես այժմ տեսանում եմ, {որ} դուք կամէիք ոչինչ թերութիւն չունենալ եր

ուտ քաղել նորանից, սակայն այս է բանը, {որ} չեմ հաւատում, թէ կարող էի երբեւիցէ հաս

էի երբեւիցէ հասանել այն աջողակութեանը, {որ} տանելի կերպով երգէի: - Յուր անձին

զգաց վէճի աւելորդութիւնը, տեսանելով, {որ} բանի տեղ չէ անցնում իւր կոտրատուիլը:

գնած լսում էին այս խօսակցութիւնքը. երբ {որ} վերջացան, իսկոյն բոլորեքեան նստան իւրե

եցո "ի նօտերը, ինչո՛ւ չասացիք առաւօտ, {որ} մի րոպէ աւելի յառաջ վայելած լինէի այդ ե

չկար, եւ մի օտարոտի բան պատճառ եղաւ, {որ} գնեցի երգարանը։ Մի մարդ, այսօր առաւօտ

, ձեր քամակից ներս մտաւ մեր տուն, լաւ {որ} Մարիամը տանն էր, որ կարողացաւ ֆրանսիար

տաւ մեր տուն, լաւ որ Մարիամը տանն էր, {որ} կարողացաւ ֆրանսիարեն խօսել, ապա թէ ոչ

օթ չունենալով, այլեւ ստուգած լինելով, {որ} այստեղ շատ սակաւ մարդ կար ֆրանսիագէտ,

արդ կար ֆրանսիագէտ, եկել էր մեր տուն, {որ} ինչ ասես բաների մասին խոսէ: - Բայ

ին խոսէ: - Բայց նա ուստի՛ գիտէր, {որ} ձեր տանը կայ ֆրանսիագէտ, - հարց արեց կ

դպէս պատահել է... ինչեւիցէ, խնդրեցի {որ} նստի, արդէն ժամը տասներկուսն էր, իսկո

Մարիամի թարգմանչութեամբ): Ինձ ասաց, {որ} շատ կը ցանկանար լսել մի Հայոց երգ, փոր

կոմսը: - Ուրեմն այս սերտողութի՛ւն էր, {որ} կատարում էիք, - շարունակեց նա դաոնալով

պատասխանեց օրիորդը: - Չէ՞ կարելի, {որ} վերստին կրկնէք. աւելի լաւ է. Repetiti

ահտեսի Թսվմասը եւ նշանացի արեց դստերը, {որ} մօտ գնայ ֆօրտօպիանին: Օրիորդ Մարիա

ոյի ձայնը: Այս յառաջանում էր նորանից, {որ} իբրեւ ասիացիք ոչինչ հասկացողութիւն եւ հ

լինելով նոցա դրութիւնը, ի՛նչ զարմանք, {որ} մի տաղ կամ մի կանոնաւոր երաժշտութիւն տե

ւթիւն ունենար մարդկային բնաւորութիւնը, {որ} իւր կրքի սանձը միշտ ամուր պահէր ձեռքում

- Ի՛նչ պատճառով: - Այն պատճառով, {որ} տաղի բովանդակութիւնը նա չէ կարող հասկան

նա չգիտէ հայերէն ․ միակ տպաւորութիւն, {որ} պիտի գործէր նորա վերայ, այդ էր տաղի եր

, բայց դուք եւս, ինչպէս ես, գիտէ՛ք, {որ} նորա եղանակը հայկական չէ: Անտարակոյս,

ասկացողութեան վերայ, բայց բանը այս է, {որ} մեք ամենեւին չունինք երաժշտութիւն:

վ շատ հայաբնակ տեղեր, շատ աշխատել եմ, {որ} բուն հայկական մի բան կարողանամ լսել, բ

արմատական բնաւորութիւնը բիւզանդական է, {որ} եթէ այժմ, մի փոքր դուրս եւս եկել է բիւ

րից, թէեւ կան նոյնպէս մի քանի ձայներ, {որ} մինչեւ այժմ հարազատ են յունականին, զօր

երգեցողութիւնք: - Տարակոյս չկայ, {որ} մի բան ունեցել են, բայց հեթանոսութեան

հեթանոսութեան ժամանակ: Ձեզ յայտնի է, {որ} Հայաստանի կրօնական լուսաւորութիւնը, չո

կան գրքերը այրելու եւ չքացնելու համար, {որ} հեթանոսութեան յիշատակը ես չմնայ Հայերի

կապ արձանները եւ մեհենական դպրութիւնը, {որ} այժմ մեծ լոյս կարող էին ծագել այն խնդրի

Հայկազանց հայկաբանութիւնը, կարելի՞ է, {որ} թոյլ տար հիմնուած եկեղեցիների մէջ, քրի

եղանակներով: Եւ անհնարին էր թոյլ տալ, {որ} ժողովուրդը լսէ վերստին այն ձայները աղօթ

վուրդը լսէ վերստին այն ձայները աղօթքի, {որ} դատապարտուած էին, անհնարին էր թոյլ տալ

րին էր թոյլ տալ մանաւանդ այն պատճառով, {որ} շատ տեղեր Հայաստանում քրիստոնէութիւնը ն

ց, շարականները կամ եկեղեցական երգերը, {որ} լսում ենք այժմ եկեղեցու մէջ, կէս մի գր

է առանց ուշադրութեան չթողուլ այն եւս, {որ} եթէ հայերի հեթանոսութեան ժամանակ կային

պիտոյ է առնես, ո՛չ ապաքէն ժամանակ է, {որ} անցուցանում ենք, եթէ միայն ձանձրալի չէ

ասելու... ո՛ւր էր այն երանութիւնը, {որ} հնար լինէր սրտիս վերայի եղածը դուրս տալ

եւ թեթեւանալ այն անտանելի ծանրութենից, {որ} ճնշում է հոգիս... բայց ինչ... առա

բայց ինչ... առայժմ այսքան ասեմ ձեզ, {որ} ազգային երգ, կամ առհասարակ ազգային երա

երգում էր կամ գրում էր մի այնպիսի բան, {որ} անմիջական յարակցութիւն ունէր ազգի հետ,

է կարելի հերքել: Բանաստեղծութիւնը պիտի {որ} հոգի ունենայ, կեանք ունենայ, եւ այս կ

քը նա կարող է ստանալ մի այնպիսի բանից, {որ} կեանք ունէր, որ ապրում էր ոչ որպէս մի

նալ մի այնպիսի բանից, որ կեանք ունէր, {որ} ապրում էր ոչ որպէս մի հանք կամ մի եգիպտ

ը, պատմութեան եւ բանաստեղծութեան մէջ, {որ} երեւում է մի անփորձ աչքի, թէ պատմութիւ

նդում է մեզ ամբողջ կարգ իրողութենների, {որ} կատարուեցան որպէս հետեւանք ազգերի կեանք

, եւ խոր քննելով խնդիրը, կը տեսանենք, {որ} բանաստեղծութիւնը եւս նոյնպէս ճշգրիտ յիշ

մեզ ազգի հոգեկան կեանքի այն երեւոյթքը, {որ} մարմին առան ու երեւեցան իրական աշխարհի

մեզ ազգի հոգեկան կեանքի այն երեւոյթքը, {որ} առանց մարմին ստանալու մնացին ազգի հասկա

ը ազգի հոգու կամ հոգեղէն կեանքի մասին, {որ} պակաս էր թողել պատմութիւնը: Դիցուք թէ

իլ, թէ ո՛չ: Այն գերբնական տեսարանքը, {որ} ո՛չ եղած են, ո՛չ կան եւ ո՛չ եւս լինելո

ւ հոգեբանական կողմերը: Բայց արի տե՛ս, {որ} մեր ժողովուրդը պատմական ժողովուրդ չէ եւ

ինչեւ օտարների հողերի վերայ զարկուելը, {որ} մեծ խորհուրդ եւ արժէք ունին մեր գիտուն

դտեղ չէ երեւում քիմիական միաւորութիւն, {որ} միաւորուածքը կորուսանէին իւրեանց առաջին

ւար թէ յաջողի ինձ այս եւ ես վախում եմ, {որ} այն բաները ինչ որ այժմ ճնշում են հոգիս

այս եւ ես վախում եմ, որ այն բաները ինչ {որ} այժմ ճնշում են հոգիս, պիտի ճնշեն եւ ոս

, իսկ Հայը նի՛ւթ: Հատ ու կոտոր բաներ, {որ} այժմ անփորձ մարդիկ ազգային են համարում

իտեն, թէ ի՛նչ պայմաններ էին հարկաւոր, {որ} մի երգ լինէր ազգային: Նոքա ունին միայն

գիչը Հայ է: Բայց Հայ է միայն նորանով, {որ} ծնել է հայ ծնողներից, նորա երգը չէ եւ

երգերը եւ պիտի համարուին ազգային, քանի {որ} կայ Հայերից ինչ ինչ մարդերի մէջ այն սխա

ակար վարդապետութիւնը - թէ ամենայն բան, {որ} երեւում էր Հայոց ազգի վերայ, անշուշտ պ

մ ինչ եղածը, միայն ճշմարիտ է այն, ինչ {որ} ասացի: Այս քանի օր է, դարձեալ, վեր ո

վայր էր այդ պարոնը, իսկոյն հասկացայ, {որ} մի փորացաւ ունի, մի նոր խելագարութուն

ս եկայ բակը մի փոքր ման գալու: Տեսանեմ {որ} այդ պարոնը եւս ման է գալիս իւր բակում,

այդ պարոնը եւս ման է գալիս իւր բակում, {որ} բաժանւում է իմից միայն մի բարակ տախտակե

նել: Մօտեցայ պատին, եւ ահա լսում եմ, {որ} շաղփաղփում է մի գեղեցիկ օրիորդի մասին,

շաղփաղփում է մի գեղեցիկ օրիորդի մասին, {որ} չգիտեմ թէ ուր տեսել էր, եւ այնուհետեւ

ւրուականը, մի ջրով լցուած պտուկի մէջ, {որ} դրած էր նորա ախոռում, այլ եւ պիտի խոսէ

, աշխատում են ուսանել մի այնպիսի բան, {որ} չկայ, եւ որի գոյութեանը երաշխաւոր է մի

եւ պառաւական աւանդութիւնը: - Ես, {որ} մտայ նորա ախոռը, հերիք չէր, որ դրեցի

- Ես, որ մտայ նորա ախոռը, հերիք չէր, {որ} դրեցի վերասացեալ պատկերը, այլ եւ մի բա

սի Թովմասը, - գողացայ ահա այս թուղթը, {որ} դրած էր սեղանի վերայ, պտուկի մօտ, եւ

դրած էր սեղանի վերայ, պտուկի մօտ, եւ {որ} տեսայ, մինչ զննեցի չորս կողմս փոքրիկ լ

նեցի չորս կողմս փոքրիկ լապտերի լուսով, {որ} ունէի ձեռքումս: Այս ասելով մի թուղ

թէ կամենաս փերիները հրաւիրել, հարկ է, {որ} սուրբ մնաս անկողնուց: Առ մի կլայեկած ա

լի, յետոյ այնքան ջուր լի՛ց ամանի մէջ, {որ} հայելին ծածկուի: Առ մի ութ կամ տասն տա

մ տասն տարեկան տղայ, բայց հարկաւոր է, {որ} նոր եւ մաքուր լինին տղայի հանդերձքը, ս

րջինից " Յամին ութուտասաներորդի ": Երբ {որ} աւարտել էիր այս ընթերցմունքը, հրաւիրու

րդ անգամ կարդայ, անպատճառ կը գան: Ինչ {որ} ունիս հարցանելու նոցանից, պիտի լինի տղ

տղայի միջնորդութեամբ: Բայց գիտելի է, {որ} երբ երեւին փերիքը, առանց ուրիշ բան հար

նչ ազգից էք: Նոքա կը յայտնեն իւրեանց, {որ} ազգից լինելը, այն ժամանակ, այն ազգի թ

մ տալ տուր եւ ապա հարցրու հարցանելիքդ, {որ} պատասխանեն եւ ամենայն ճշդութեամբ եւ հաւ

արց ու փորձդ, պիտոյ է նորանց արձակել, {որ} գնան, ապա թէ ոչ, պարտակա՛ն են մնալու

ապա թէ ոչ, պարտակա՛ն են մնալու մինչեւ {որ} հրաման տաս: Արձակելու մասին կարդալիքդ

ը այս յիմարական խրատը, բոլոր հիւրերը, {որ} կային Մահտեսի Թովմասի տանը, մեծ ուշադր

մարիտ, եթէ պատահէի նորան, կը խրատէի, {որ} հետ կենար այսպիսի անօգուտ եւ յիմարական

անգութ էք, - ասաց կոմսը, - իմանալով, {որ} չեմ կարող խոստանալ, պահանջում էք. միթ

պահանջում էք. միթէ՛ չէ կարելի խնդրել, {որ} առանց փոխարինի երգէք: - Միթէ՛ չէ

արելի, - պատասխանեց օրիորդ Մարիամը, - {որ} դուք մի փոքր վաղ ճանապարհ ձգէք ձեր հիւր

փոքր երկար պահեմ Եումը մեր մօտ, այնպէս {որ} դո՛ւք հանդիպէք նորան այստեղ: - Լսե

Այդ մի երազ էր․․․ կամ գէթ առաչօք, {Որ} կրակ ձգեց սրտիս մէջ անմար․ Թշնամի վ

ինել համաձայն․ Այն ի՛նչ շնորհք էր, {որ} կաթեց մատից, Որով ցոյց տուեց երկին

Միախառնուեցան վերջին ձայնի հետ, {Որ} արձակեցին այնքան շատ հոգի: Մր

ամը, ամենի, աչքը դարձան կոմսի վերայ, {որ} լսեն նորա կարծիքը այդ երգի մասին: Բայց

սաց, միմիայն շնորհակալ եղաւ օրիորդից, {որ} զուարճութիւն պատճառեց, երգելով ու ածել

ւմ մի փոքր տեղեկութիւն տալ նորա մասին, {որ} յետոյ կարողանանք ներս տանել մեր ընթերցո

երը այնպէս զօրանում են եւ նրբանում են, {որ} մի մաշուած դրամ եւս շօշափելով կարող են

ւմ է եւ զօրանում է մինչեւ այն աստիճան, {որ} առանց մի ձայն լսելու, միմիայն նայելով

հրացանը որսի վերայ, հաւաստի լինելով, {որ} շուտով պիտի գետին ընկնի որսը որսորդի օգ

լեզուները... Առհասարակ պիտի իմանալ, {որ} այսպիսի գործողութենների մէջ մտանող մարդ

թէ մի եւ կէս մանէթ: Բայց այն կօշիկը, {որ} ցոյց էին տուել ինձ որպէս գաղափար, որի

նիւթերից չպատրաստեմ կօշիկները այնպէս, {որ} իւրաքանչիւրը ինձ մի մանէթ նստելով, կէս

նոցա հայեացքի մէջ կար մի թունաւոր բան, {որ} հանդիպողի երեսին էր զարկում սորա չքաւոր

ց նոցա հայրը, ո՛չ այն դիտաւորութեամբ, {որ} բան ուսանէին ( պ. Յովնաթանեանցը, իւր

արժանաւորութիւնքը: Հարկ չկայ ասելու, {որ} այս ճանապարհով ստացածը լինում է բոլորով

է դպրոց, եւ թէ ինչպէս պիտի լինէր նա, {որ} լցուցանէր իւր խորհուրդը: Պարոնը կը լին

, ապա պատասխանելու էի, թէ մի երեսից, {որ} ոչինչ մարդկային բան չէր ցոյց տալիս: Եր

եւում են երեսի գծերի վերայ: Եւ երեսը, {որ} ոչինչ էր ցոյց տալիս, վկայում է ոչնչութ

ց տալիս, վկայում է ոչնչութիւնը հոգու, {որ} նստած էր մի կազմուածքի մէջ: Ես գերադաս

ս տան գլխաւոր արժանաւորութիւնը էր այն, {որ} միեւնոյն ժամանակ պատկանում էր երկու փող

ած իւր առանձնարանում նայում էր ճրագին, {որ} չգիտէ ոչինչ տնտեսութիւն եւ անխնայ վառւո

որդիք եւ վերջապէս ամուսինս: Ստո՛յգ է, {որ} ասում են, թէ աշխարհի երեսին ամենայն լա

իւն վճարւում է ապերախտութեամբ: Եղբայրս {որ}, եթէ ես չլինէի, պիտի ծառայ լինէր ուրի

առնեմ, ո՞ւմ ասեմ, իմ երեսի կեղտը պիտի {որ} ես ինքս ծածկեմ օտարների աչքից...

աւոր յայտնութեններով: Քաջ գիտէք դուք, {որ} նա եղած չէ իմ բժշկական հոգաբարձութեան տ

նիւ դուք հասկանալու չէք. այս եւս կայ, {որ} ձեզ այնքան հարկաւոր չէ ցաւի պատմութիւնը

հնարը: - Ամենեւին ճշմարտութիւն է, {որ} խօսում էք, - ասաց պ. Յովնաթանեանցը,

կան, այլեւ բարոյական. տարակոյս չկայ, {որ} բարոյականութիւնը հիմնուած է մարդասիրութ

անխորհուրդ ձեր դստեր բժշկութեան մասին, {որ} չգիտեմ, թէ ինչ մտածեմ, թէ ի՛նչ պատճառ

- Իմ առաջին եւ վերջին խորհուրդը այս է, {որ} յետ հրաւիրէք դուք ձեր փեսան... Համաձ

խօսքերից եւ նկատողութեններից. մանաւանդ {որ} ձեր դուստրը ամենայն օր շրջապատուած է հր

որա ուղեղը... ես կարճ եմ ասում ձեզ, {որ} եթէ դուք չկատարէք իմ առաջարկութիւնը, ձ

յդ կորստական սկզբունքը հերիք պատճառ է, {որ} դուք չհարստանայիք երբեք: - Դորա փո

փից դուրս էք գնում: - Նորա համար, {որ} դուք երբեք չէք եղած չափի տակ. եւ ձեր ա

ց. պատճառ, ամենայն խրատ եւ խորհուրդ, {որ} ուղղակի վերաբերւում էին իմ ընտանեկան կե

վերաբերւում էին իմ ընտանեկան կեանքին, {որ} մի բան եւս հասարակաց չունի ձեր հետ, պա

ւասարապատիւ զաւակներ են բոլոր արարածք, {որ} գոյանում են եւ պահպանւում են բնութեան մ

ում էի անբաղդ, բայց այժմ տեսանում եմ, {որ} դուք առաւել անբաղդ էք եղած, քան թէ ես

խելք չկայ դորա մէջ: Ինչպէս կարելի է, {որ} ես իմ պատուանուններով եւ պատուանշաններո

անշաններով հաւասար լինիմ իմ եղբոր հետ, {որ} ոչինչ ունէր. դուք ուրանում էք մարդկայի

ել Նախախնամութիւնը, թէ նա էր պատճառը, {որ} ձեր ընտանիքը ճաշակելու չէր երջանկութեան

ործակատար են ոչ միայն զանազան մարմինք, {որ} շատ անգամ պիտոյ էր զգուշութեամբ ներս բե

վ, չկամենալով կատարել ձեր խոստմունքը, {որ} արել էիք ձեր փեսային, հարկադրել էք նոր

ւք հետ էք պահել ձեր մօտ նորա ամուսինը, {որ}, աստուածային եւ քաղաքական օրէնքներով,

յս անբնական գործողութեան հետեւանքը չէ, {որ} այսօր ձեր դուստրը գտանւում է այդ վիճակո

չէր ձեր դստերը այստեղ, բայց մոռացաք, {որ} պակասելու էր նորան մի մարդ, որի պաշտօն

ձեր դուստրը այնպիսի անքակտելի կապերով, {որ} մարդու ձեռքը իշխանութիւն չունի բաժանել

գործ դրեցիք ձեր ծնողական իշխանութիւնը, {որ}, զաւակի ամուսնութենից յետոյ, վերջանու

չէր պատերազմ յայտնել բժշկապետին, նախ, {որ} նա գիտէր պ. Յովնաթանեանցի բոլոր ընտանե

բոլոր ընտանեկան գաղտնիքը, եւ երկրորդ, {որ} պարոնի ընտանիքը միշտ կարօտ էր բժշկապետի

: - Համաձայնեցէք, պարոն բժշկապետ, {որ} դուք ձեր խորհուրդը տուեցիք ինձ շատ խիստ

արճիճ... - Սաստիկ պատուիրեցի՛ր, {որ} ոչ ովին բան չասեն: - Այո՛, ասացի

ժմեան հոգաբարձութեան խորհուրդը այն էր, {որ} հարիւր քառասուն փուդ արճիճ խառնուի կլայ

ի մէջ: Սորա հետեւանքը լինելու էր այն, {որ} կառավարութիւնը այդ արճճի քանակութիւնը պ

այժմ կը հասկանան մեզ, մանաւանդ նոքա, {որ} փոքր ի շատէ գաղափար ունին կլայեկի եւ ար

ծ սեղանի վերայ վառւում էին երկու ճրագ, {որ} չէին լուսաւորում տան հեռաւոր անկիւնը,

մէջ այնպէս սաստիկ հետ գնաց դէպի դուռը, {որ} անզգուշաբար զարկելով եւ աղաղակ հանելով

էս, մօտեցաւ սեղանին: Դա մի ծառայ էր, {որ} չորս ամիս ոչինչ վարձ չստանալով եւ հասած

իոն կանգուն տասներկու կոպեկանոց կտաւը, {որ} գնել էի իմ ձեռքով, տուեցի պաշար ընդուն

նզգամ: Սպասի՛ր, ես քեզ այն օրը ձգեմ, {որ} օրական հացի կարօտ դառնաս, նզովեալ․ Հայ

ած վարձին նայիր... կորի՛ր, կորի՛ր, {որ} աչքս չտեսանէ: Այլ բան չկար, որ խո

, որ աչքս չտեսանէ: Այլ բան չկար, {որ} խոսէր ողորմելի ծառան, ուստի դուրս եկաւ

նց ազգասիրութեամբ այնքան լցրել են օդը, {որ} բոլոր մարդկութեան շնչառութիւնը դժուարաց

տուած կեանք տայ, Աստուած հաստատ պահէ, {որ} ազգը սիրելով, կառքերով ման գայ, աշխար

տուած ապակիների տեղ հաստ թուղթ կպցնել, {որ} ընդունող աստիճանաւորը չկարողանայ լաւ նկ

ը ամենայն ճշտութեամբ: - Մուրհակը, {որ} ստացաք այսօր, վաւերացուցա՞ծ է օրէնքի զ

գործակատարը եւ ձեռքը տարաւ դէպի ծոցը, {որ} հանէ եւ ցոյց տայ: - Ներողութի՛ւն,

այ ձեր անունով քաղաքական սուրհանդակից, {որ} մոռանալով չմատուցի մինչեւ այժմ: - Այս

էր. " Ողորմած պարոն. Ցաւում եմ, {որ} ճակատագիրը դարձեալ զարկում է մեզ միմեան

րցաք Հայի հայրենիքը. բայց երեւում է, {որ} փոքր էր ձեզ այդքանը. դուք վերստին վշտա

իմ այրական պատիւը մրոտ ճանապարհներով, {որ} ես... բայց ո՛չ. ես չկամիմ բնաւին ու

փշրէ ձեր ժանգոտ ատամները: Կարծեմ, {որ} այս յառաջաբանութիւնը անհասկանալի չէ ձեզ

վ այս, իսկոյն վճռում էք, թէ պիտոյ է, {որ} ես լինեմ այդ յիմար նամակի հեղինակը, եւ

իտեմ, այլ այսքան դրականապէս ասում եմ, {որ} ձեր կողմից այդպիսի կարծիք տալը իմ մասին

ակ, թէ դուք ինչպէ՛ս կարողացաք կարծել, {որ} կոմս էմմանուէլը կարող էր երբեւիցէ մտածե

վ, - Не было печали, черти накачали, {որ} ասում է Ռուսը, շատ յարմար է այս հանգամ

ներին, որոնց մէջ ընկայ... Ստոյգ է, {որ} ես, ասել եմ քաջափայլ պարոնին, թէ կոմս

նորա երախտապարտ սանը: Բայց արի տե՛ս, {որ} ներկայումս, մահտեսին բոլորովին ազատ է

բոլորովին ազատ է կոմսի յարձակմունքից, {որ} ուղղւում է միայն իմ ընդդէմ: Ինչպէս առն

ւում է միայն իմ ընդդէմ: Ինչպէս առնել, {որ} մի կերպ վերջացնէինք այս բանը... ինչ

. ինչ յիմար մտածութիւնք. Կոմսը ո՛վ է, {որ} Յովնաթանեանցը երկիւղ կրէ նորանից. ի՛նչ

: Դնենք, թէ ես չունիմ այնպիսի գործեր, {որ} կարողանային երկիւղ կրել կոմսի յարձակմու

ունքից. բայց ընտանի՛քս ինչ առնեմ... {որ} կարող է ծառայել կոմսին առատ շտեմարանի տ

- պատասխանեց պ. Յովնաթանեանցը. - Նախ {որ} ես դեռ որոշած չէի գնալու օրը, երկրորդ

ես: Տիկին Յովնաթանեանցի ցաւը չէր, {որ} մի երկու օր յետոյ տեղափոխուէին դէպի ամա

չկարողացաւ ծածկել իւր հեգնական ժպիաը, {որ} խաղում էր ահա շրթունքի վերայ: Թիւթի

ց պարոն Գէորգը այն տեսակ մարդերից չէր, {որ} միմիայն ծիծաղի մարդու վերայ, եթէ տեսել

րսի համալսարանումը, միշտ աշխատում էր, {որ} իւր ծիծաղը ուրիշի համար լինէր մի խրատակ

Այս պատճառով սկսեց. - Պարոն, դու, {որ} բանի տեղ չես դնում իմ հարցմունքը, ասել

տես մահի ինչ լինելը, ուրեմն ասա՛ ինձ, {որ} ես եւս իմանամ: Թիւթիւնճի-օղլուն համ

տի վերայ, ասաց. - Ես տեսանում եմ, {որ} դու յայտնի ծիծաղում ես իմ վերայ, կամ թ

- յաւելացրեց շուտով Թիւթիւնճի-օղլուն, - {որ} գալիս է եւ կտրում է կեանքը, մարդը, որ

որ գալիս է եւ կտրում է կեանքը, մարդը, {որ} ենթարկւում է մահի ներգործութեանը, մեռա

- Ուրեմն քո կարծիքով մահը մի էակ է, {որ} գալիս է, կտրում է, ներգործում է. պատ

թիւնքը կարող է կատարել մի այնպիսի բան, {որ} զգալ ունէր, որ կամք ունէր, որ գործիք

ատարել մի այնպիսի բան, որ զգալ ունէր, {որ} կամք ունէր, որ գործիք ունէր, եւ այսպէ

ի բան, որ զգալ ունէր, որ կամք ունէր, {որ} գործիք ունէր, եւ այսպէս քո ասելով մահը

կամ ով գիտէ, սատանայի նման մի բան է, {որ} կարողանում է այդպիսի գործ յառաջացնել:

խօսքը Շահումեանցը, - մի այնպիսի բան է, {որ} կամք ունէր, այնպէս չէ՞: - Թող այդպ

ն, - ես այսքան գիտեմ, թէ այն մարդիկը, {որ} պատահած էին մահին, այնուհետեւ առաւել չ

յս, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն ուրախացած, {որ} իւր հակառակորդը լաւ զէնք տուեց իւր ձեռք

սել է, - բացականչեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - {որ} ճրագը յաւիտեան վառուի, թէեւ ձեռք չէիր

անքը մի ժամանակ, թէեւ չկար մի պատճառ, {որ} տարաժամ խլէր նորա կեանքը: - Միթէ՞ ք

գանչեց Թիւթիւնճի-0ղլուն, - ես չգիտէի, {որ} դու անհաւատ ես: - Ինչից իմ անհաւատո

րանից, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - {որ} դու, մարդը, որ հոգի ունի, որ Աստուծո

եց Թիւթիւնճի-օղլուն, - որ դու, մարդը, {որ} հոգի ունի, որ Աստուծոյ պատկեր է, հաւա

լուն, - որ դու, մարդը, որ հոգի ունի, {որ} Աստուծոյ պատկեր է, հաւասարեցիր մի ճրագ

յ պատկեր է, հաւասարեցիր մի ճրագի հետ, {որ} մարդու ձեռագործն էր: - Միթէ՞ ճրագը

իթէ՞ ճրագը մարդն է ստեղծել, ես գիտեմ, {որ} նա կազմել է իւղից եւ պատրոյգից, որ Աստ

մ, որ նա կազմել է իւղից եւ պատրոյգից, {որ} Աստուած ստեղծել է. եւ եթէ այս պատրաստո

կը խօսիմ քո հետ, միայն կը ցանկանայի, {որ} հասկանայիր իմ ասածները... - Շատ վ

ես քարշւում, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն, - {որ} կարծում ես թէ մարդ չկար, որ հասկանար ք

-օղլուն, - որ կարծում ես թէ մարդ չկար, {որ} հասկանար քո ասելիքը, ասա՛, ես լսում ե

կանամ եւ կը պատասխանեմ քեզ, եւ լաւ է, {որ} մեր խօսակցութիւնը ստանում է այսպիսի շար

անի վերջաւորութեան վերայ, չհամբերեցի, {որ} ընթերցողներին ծանօթացնեմ այն տան հետ,

սացի, պատկանում էր Թիւթիւնճի-օղլուին, {որ} չգիտեմ ինչ պատճառով ոչ ոքի չէր ասում իւ

. շինուածքը փայտեայ, երեք պատուհանով, {որ} նայում էին դէպի ցեխոտ փողոցը, որովհետե

մար: Բայց թէ լաւ թէ վատ, երեւում էր, {որ} այս Թիւթիւնճի-օղլուի հիւրընդունարանն էր

թենից, եւ ինչքան խելք ու բանականութիւն {որ} նա ցոյց տուեց իւր խօսակցութեան մէջ, Շա

կարահասակ, չոր-չոր, հասակը կարելի է, {որ} լինէր մօտ երեսուն տարեկանի: Ինքը խարտե

ամենեւին յարմար Փարիզի վերջին տարազին, {որ} ցոյց էր տալիս, ոչ թէ միայն կարողութիւն

նդիմանութիւն լսելով Թիւթիւնճի-օղլուից, {որ} կանգնած էր նորա քամակում, շատ սիրել էր

մանակը գործածել այնպիսի զուարճութեամբ, {որ} եւ օգտակար լինէր միեւնոյն ժամանակ, թէա

անելով մահի ինչութիւնը, դեռ կարելի է, {որ} այս երեկոյ եւ բարեւ չտուած. պատճառ, ք

յս երեկոյ մի բանը առաւել զարմանալի էր, {որ} Շահումեանցը ներս մտած տեսանելով, որ Մա

, որ Շահումեանցը ներս մտած տեսանելով, {որ} Մանուշակը չկար, չհարցրեց նորա ուր լինե

րա ուր լինելը, կարելի է այն պատճառով, {որ} Թիւթիւնճի-օղլուն կասկած չտանի...

ութեան օրէնքի տակ, եւ այնպիսի օրէնքի, {որ} ոչինչ բան աշխարհի երեսին չէր կարող ընդդ

, - ասաց Շահումեանցը, - ընդունու՞մ ես, {որ} բնութեան համար խտրութիւն չկայ արարածներ

ս աշխարհի բոլոր արարածների մէջ մի էակ, {որ} յաւիտեանս յաւիտենից պահէր իւր ձեւը:

- Ես գիտեմ, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն, - {որ} աշխարհի երեսին յաւիտենական բան չկայ, ա

քանդւում է եւ լսել եմ խելօք մարդերից, {որ} ասում էին, թէ այն բանը, որ սկիզբ ունի

մարդերից, որ ասում էին, թէ այն բանը, {որ} սկիզբ ունի, նաեւ վերջ ունի: Ես տեսել

եւ այդ բանը ինձ բաւական արծաթ է նստել, {որ} տանս կտրի կղմինդրները անձրեւից քայքայու

է եւ ո՛չ նորա ձեւի: - Ի՞նչ առնես, {որ} դու իր ասելով ձեւ ու կերպարանք ես հասկա

քութիւն, միթէ՞ տանդ կտրի կղմինդրները, {որ} ժամանակից եւ անձրեւից քայքայուել էին,

ո՛ւմ ես, - ասաց Շահումեանցը, - դու ես, {որ} ձեւը ընդունում ես գոյութեան տեղ. կղմին

Թիւթիւնճի-օղլուն: - Մի՞թէ մոխիրը, {որ} կը ստանայիր փայտից, քո աչքումը ոչինչ է

դու ինձ կղմինդրի օրինակովը փոքր մնաց, {որ} պիտի հաւանեցնէիր, բայց երկրորդ օրինակդ

օրինակդ յարմար չէ եւ ես շատ ուրախ եմ, {որ} շփոթուեցար: - Ի՞նչ զանազանութիւն կա

- Այն, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - {որ} առաջին օրինակդ, այսինքն կղմինդրը, հող

ն մոխրից չէ շինած, - ասաց Շահումեանցը, {որ} քաջ տեղեակ էր քիմիայի, - այլ նորա մէջ կ

առնում, եւ ջերմութեան միջնորդութենով, {որ} ստանում էր կրակից, շոգի դարձած ցրւում

րկու տեսակ բաղկացութիւն, մինը ածխաթթու {որ} ցրւում է օդի մէջ, միւսը ածխային թթուու

ում է օդի մէջ, միւսը ածխային թթուուտ, {որ} օդից ծանր լինելով, նստում է գետնի երես

ի քանի մոխրային աղեր եւ այս է պատճառը, {որ} մոխիրը եթէ բերանդ ես դնում, աղի համ է

արրական չեն, զոր օրինակ, երկու հանք, {որ} բաղկացած էին առանձին առանձին երկու կամ

դորայ վերայ չէ: - Այդ բաները, ինչ {որ} ասում ես դու, " Էֆիմերտէի " `, կամ "

տէի " եւ " Ժողովածուի " փառքի համբաւը, {որ} Նախիջեւանի մէջ հռչակուած էր, որին այժմ

եմ եւ փայտի օրինակը եւ խոստովանում եմ, {որ} բան չքացնել չէ կարելի աշխարհի երեսին, -

ահումեանցը, -բայց դու ինձ հարկադրեցիր, {որ} ապացուցանեմ քեզ, թէ, մահ չկայ աշխարհի

ւցած Շահումեանցի երեսին: - Այնպէս, {որ} ոչինչ բան չէ վերջանում, ոչինչ արարած բ

տեւ է, անվախճան է եւ անմահ: Այդ, ինչ {որ} քեզ թւում է, թէ մի կղմինդր քայքայւում

յն ձեւի տակ, նորա կանոնը միայն այս է, {որ} կեանքը յաւիտեան շարունակուի, եւ շարուն

դունում եմ քո ասածը, բայց մի բան կայ, {որ} փոքր ինչ ուրիշ տեսակ է դուրս դալիս:

- Այն, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - {որ} մարդը մեռանելով, չէ ապրում այլեւս իւր

րելի կը լինէր առաւել քան թէ միւսը, չէ՞ {որ} ծնողքի համար զաւակները միեւնոյն են, չէ

նողքի համար զաւակները միեւնոյն են, չէ՞ {որ} մի աչքով կը նային նոքա իւրեանց զաւակներ

դու մինը եթէ պահանջելու լինէր քեզանից, {որ} դու աւելի սիրէիր նորան, քան թէ միւսերը

ւ եւ քո միւս որդիքը ասելու չէիք նորան, {որ} նա անձնասէր է: Այս հիման վրայ միթէ՞ բն

ւթիւնը մեղանչում է, եթէ այն մասունքը, {որ} երբեմն բաղկացնում էին մի մարդու մարմին

սկանալով նոցայ նպատակը, պիտի պահանջէ, {որ} իւր մարմինը ազատ մնար այս օրէնքներից.

լու, պատճառ, բնութեան օրէնքներն էին, {որ} բաղկացուցին նորան, այն սկզբնական տարեր

ցին նորան, այն սկզբնական տարերքն էին, {որ} զանազան բաղադրութիւններով, որ ստացուել

քն էին, որ զանազան բաղադրութիւններով, {որ} ստացուել էին մի այլ մարմնի մնացորդից,

ն կազմելու համար: - Այն նիւթը, ինչ {որ} տուել էր քեզ բնութիւնը մինչեւ քո զգայու

նց տոկոսիքի է ստանում այն գումարը, ինչ {որ} գործ էիր դրել դու քո վերայ, եւ այս պատ

արօտութիւն. պատճառ, ամենայն արարածը, {որ} նա սնուցանում է, հաւատարիմ գրաւականներ

ւականներ էին նոր գոգումը. եւ գիտէ նա, {որ} ետ եւ յառաջ պիտոյ է իւր տուածը ստանայ.

ուցանում է եւ զարգացնում է շատ սերմեր, {որ} քամին բերել էր քո հողի մէջ, իսկ սերմեր

յո՛, եւ՛ մարդը եւս, եւ՛ թռչունը եւս, {որ} նոյնպէս կերակուր դաոնալով մարդուն, մտա

ութիւն է գործ դնում, այո՛, արժան էր, {որ} մէք եւս ուսանէինք նորանից, օրինակ առնո

ափսոս, մեր կամքը, մեր զգացողութիւնը, {որ} դուրս էր բնութեան նիւթական բաների օրէնք

կարելի էր այս... Թիւթիւնճի-օղլուն, {որ} ձեռքերը սրտին խաչած լսում էր Շահումեանց

ճշմարիտ են, բայց չգիտեմ, ի՞նչ բան է, {որ} ներսիցս ասում է, - թէ լաւ կը լինէր, որ

որ ներսիցս ասում է, - թէ լաւ կը լինէր, {որ} չընդունէի այդ ասածներդ... Բայց, ինչ

թիւնը եւ օրէնքը: - Այդ զգացմունքը, {որ} դրդում է քեզ երկբայել բնութեան օրէնքի վ

ց. մեր անձնասիրութիւնը չէ թոյլ տալիս, {որ} հաւատայինք, թէ մեր փափուկ, պարարտ մար

որա Արարիչը, որի ձեռագործքը անմահ են, {որ} ամենայն բան ստեղծելով մահ չէ ստեղծել:

ր երկուքի մէջ այնպիսի մեծ փոս է փորել, {որ} ես շատ հեռի եմ քեզանից եւ չեմ կարող համ

եմ կարող համարձակուիլ անցնել այդ փոսը, {որ} միշտ քեզ հետ լինէի, եւ այսչափիցը եւս շ

լինէի, եւ այսչափիցը եւս շնորհակալ եմ, {որ} դու արժան ես համարում քեզ մտանել իմ խաղ

ատաս բնութեան հրաշքներին, կը տեսանես, {որ} այդ քո շատ մեծ կարծած փոսը նա մի րոպէու

սուհետեւ հաւատում եմ ամենայն բանի, ինչ {որ} կը քարոզեն ինձ բնութեան անունով, - գոռա

ի-օղլուն զմայլած այս խոստմունքի վերայ, {որ} ամենեւին չէր հասկանում: Տան դուռը բ

Թիւթիւնճի-օղլուի փողոցով: Երեւում էր, {որ} այս մարդը մի մտածմունք ունէր. պատճառ,

անգամ պատահում էր: Զարմանք բան է, {որ} Նախիջեւանի նման քաղաքի մէջ, ուր եթէ գի

մաբանութեամբ: Այսքան միայն յայտնի էր, {որ} Թիւթիւնճի-օղլուի ապրուստը շատ պարզ էր,

ն էլեկտրականութիւն էր եւ այնչափ ազդու, {որ} իսկոյն անգործ էր կացուցանում նորա բորբո

մի հատիկ Մանուշակը, արդարեւ արժան էր, {որ} ամենայն ծնող օրինակ առնուր նոցանից. նո

ատ հաւատարիմ էր մնացած թաթարի տարազին, {որ} 1779-ին բերել էն Ղրիմից: Գլուխը կապ

բարակ բամբակեայ ծաղկանկար թաշկինակով, {որ} այժմ եւս ստանում են Տաճկաստանից եւ մեծ

նորա բաշը ( փերչամը) մէջտեղից ճեղքած, {որ} ծերութեան նշան էր այնտեղի սովորութենով

զ այն շատ անգամ թուխ գունով թաշկինակը, {որ} իսկ եւ իսկ կոկորդի տակումը կօճակւում էր

ողնաշարի վերայ. մէջքը կապած մի գօտի, {որ} ժամարար քահանայքը գործ են ածում: Մէ

ս կնկայ հագուստը եւ ձեւը այն պատճառով, {որ} շատ անգամ մի տպաւորութիւն, որ այսպիսի

տճառով, որ շատ անգամ մի տպաւորութիւն, {որ} այսպիսի պատկեր տեսանելը գործում է մեր վ

ացնում է մեզ այն մարդու բնաւորութիւնը, {որ} միշտ իւր արտաքին ձեւը վարում է իւր որպի

իկ պատրաստելու համար. - յինանց պաշար. - {որ} Նախիջեւանի սովորութենով մեծ տնտեսութիւն

ւրեմն տանը ոչ ոք չկար բացի Մանուշակից, {որ} միայն մնացած նստել էր պատուհանի տակ եւ

իւնը ընդհատւում էր գէթ ճպուռի ձայնովը, {որ} մի անկիւնում կատարում էր իւր երգեցողութ

ձեւով, իրանը գեղեցիկ քաշած, այնպէս, {որ} մէջքի տրամագիծը հազիւ թէ լինում էր տասն

լաւ ուշ դնողի համար կարելի էր նկատել, {որ} նորա կուսական սիրտը զարկում էր մի րոպէո

ծ, եւ շեմքի վերայ երեւեցաւ այն մարդը, {որ} փողոցից մտել էր սոցայ բակը: Մանուշակը

ամրացնելով նորան փոքրիկ երկաթի կարթով, {որ} կախած էր դուռի վերայից: Անծանօթ մար

: Ո՜հ, ե՞րբ պէտք է վերանայ այս կեղտը, {որ} մի թեթեւ կերպով ցոյց է տալիս, թէ հայեր

, ստրուկի պէս բան: Տարակոյս չկայ, {որ} Մանուշակը փակելով այն դուռը, որ հիւրըն

չկայ, որ Մանուշակը փակելով այն դուռը, {որ} հիւրընդունարանն էր հանում, բացեց միւսը

ւրընդունարանն էր հանում, բացեց միւսը, {որ} խոհարանն էր գնում, կայծակի արագութենով

փեսայ, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլու տիկինը, - {որ} տեսանում էք իմ հագուստը այդպէս անկարգ,

կրկնեց այցելուն, - դուք ներեցէ՛ք ինձ, {որ} ես այսպէս անհանգիստ արեցի ձեզ, ես չգիտ

լ էի, - ասաց կակազելով պարոն Մկրտիչը, - {որ} եթէ կարելի է այս եօթն շաբաթի մէջ հարսան

րգ խոստացիր, սուրբին մոմ ", այսինքն, {որ} խոստացել ես, պիտի կատարես: - Դու ո

ասխանեց պարոն Մկրտիչը, - ձեզ յայտնի է, {որ} ես դեռ անցեալ տարի պիտի երթայի, եթէ եղ

, աւուր կարճութիւն է. մանաւանդ ես ինչ {որ} խնդրել եմ, ուխտ դնելով, ստացել եմ, փ

ելի առնէ. բայց, որդի՛ս, բանը այս է, {որ} մէք դեռեւս պատրաստութիւն չունինք: Նա

ստութիւն չունինք: Նա եւս անցեալները, {որ} խօսում էինք, ասաց թէ ամառը Աստուծով Մա

իճինն է... Պարոն Մկրտիչը չթողեց, {որ} աւարտէր Թիւթիւնճի-օղլու տիկինը իւր խօսք

Մկրտիչը, - միայն խնդրեմ այնպէս առնէիք, {որ} այո՛ լինէր քան թէ ո՛չ. պատճառ, ամենայ

ան է, եւ այդ հաշիւն է, սիրելի՛ որդի, {որ} մեզ կառում է եւ կապում է, որ դժուարանո

ի՛ որդի, որ մեզ կառում է եւ կապում է, {որ} դժուարանում եմ այս րոպէիս ձեզ խօսք տալ

ր տեղումը Մանուշակը պատուհանի տակ, երբ {որ} բակի դուռը բացուեց ու փակուեց, նա աչքե

ձեւով նայում էր պարոն Մկրտչի գնացածին, {որ} առաւել քան թէ քայլելու, ճօճելու նման է

չէին վառած այնտեղ, չկարողացաւ նկատել, {որ} աղջիկը լացել էր, եւ ինքը եւս ամբոխուած

ակելով սանդուղքի ծայրումը մի հեկեկանք, {որ} բռնութեամբ դուրս թռաւ նորա կուսական կու

ոստացել էին տալ Մանուշակը այս մարդուն, {որ} մի փոքր կարողութեան տէր վաճառական մարդ

էր ամուսնութեան այն թշուառութիւնները, {որ} պիտոյ է յառաջանային միջումը սէր եւ յօժա

պսակւում էր Մանուշակի հետ, տեսանելով, {որ} նա գեղեցիկ է, բայց առանց ամենեւին մի հ

ինձ ": Այս էր նորա ամենօրեայ աղօթքը, {որ} յետոյ մի փոքր լալով հանդարտեցնում էր հո

ահումեանց Գէորգի - իւր սիրականի վերայ, {որ} քանի անգամ գրել էր նորան անստորագիր նամ

թէ նա ինքը գտանելու է մի այնպիսի հնար, {որ} կարող էր միաւորել այս երկու սիրահարքը օ

ց այդ դեռեւս չոր յոյս էր: III Այն, {որ} չգիտէր Մանուշակը, թէ ի՞նչ էր մօր խօսակ

այց մի բնական ազդեցութեամբ հասկանալով, {որ} բանը իւր վերայ է առաւել եւ առաւել զայրա

չոտութենով ներս մտանելուց հասկացել էր, {որ} նա մի խնդիր ունի. պատճառ, եթէ այդպէս

մանաւանդ Աղուանեանց Մկրտչի նման մարդը, {որ} քիչ շատ վաճառական անունը վերան էր եւ Ղր

հիման վերայ Մանուշակը եզրակացնում էր, {որ} իւր փեսայացուն խնդրում էր շուտով ամուսն

: Նամակը գրելուց յետոյ վազեց ննջարանը, {որ} զմուռ եւ կնիք բերէ կնքելու համար: Բ

ռ եմ, ձուկի նման մունջ. ձայն չունիմ, {որ} ասեմ ծնողքիս, թէ ես չեմ կարող կին դառն

... Ինչպէ՛ս համարձակւում եմ մտածել, {որ} դու անպատճառ պարտական էիր ինձ ազատել.

ցէ, բանը մի կերպ պիտի շուտով աւարտել, {որ} մի՛ գուցէ յանկարծ ծնողքս, մի երկու օրո

դպէս եւս չլինէր, ո՞վ գիտէ, կարելի է, {որ} մայրը, որոնելով աղախինը նորա բացակայու

տարել պարոն Շահումեանցին. Յայտնի էր, {որ} Նախիջեւանումը չկար քաղաքական սուրհանդակ

ւն կը տայ կին մարդերի հնարագիտութեանը, {որ} շատ եւ շատ է: Կին մարդը հարիւր անգամ ի

մէք ոչինչ նշան չտեսանք Մանուշակի մէջ, {որ} ցոյց տար նորա նամակը ուղարկելու պատրաստ

: Մանուշակը նշանացի արեց աղքատին, {որ} կանգնի ու չգնայ, իսկ ինքը վազեց խոհարա

ն, - ասաց Մանուշակը, - եւ եթէ իմանայի, {որ} դու հաւատարիմ պառաւ ես, այսինքն, խաբե

յց ես խաբեբայ չեմ, եւ Աստուած վկայ է, {որ} խաբեբայ չեմ: - Երդում պէտք չէ, - աս

եւ քեզ եւս չեմ ճանաչում, միայն գիտեմ, {որ} բարի աղջիկ պիտոյ է լինիս. Աստուծոյ օրհ

ռատութիւնը, այս պատճառով կը ցանկանայ, {որ} ինքը հասուցանէ, դու պառաւ կին ես եւ ան

քո անզգուշութենովը կը զրկուիս ժամուցիցդ {որ} առատութեամբ կը տայ քեզ պարոն Շահումեանց

մեզ անխելք են կարծում. շնորհակալ եմ, {որ} ինձ բարի կամենալով, զգուշացնում ես ինձ

թիւն էր դարձած միայն այս յաջողութեամբ, {որ} նամակը կարողացաւ ուղարկել, առանց մի մա

մայրը, - ի՞նչ պատահեց այս մարդու հետ, {որ} այսքան ուշացաւ: Է՜հ, այր մարդիկ չե՞ն

է: Բայց սատանայական, այսօր պէտք էր {որ} ուշանար այդքան, մինչ հարկաւորութիւն կա

կել էր, - շարունակեց իւր խօսքը մայրը, - {որ} շուտով հարս առնենք քեզ, զաւա՛կս, ի հա

աստութիւն չունէինք, հայրդ մտածում էր, {որ} ամառը լինի այդ եւ ինձ եւս այդպէս ասել է

ւ նա պահանջելով. կարող է սպասել մինչեւ {որ}... - Այդ տեսակ խօսակցութիւն քեզ չ

, Մանուշակ. վայ գլխիս, ո՞վ էր տեսել, {որ} աղջիկը մօր հետ իւր հարսանիքի վերայ խօսի

բաժանուելու համար, լաց կը լինէր. լաւ {որ} մի օտար մարդ չկայ, եթէ ոչ, խայտառակ կ

րը ոչինչ չէին խօսում, այն էր պատճառը, {որ} ծնողքը կապում էին նոցայ բերանը, ինչպէս

ղով, գիտէին միայն, թէ այն մարդուն է, {որ} քահանան մի փոքր յառաջ բռնել էր աղջկայ ձ

ակ է, - շարունակում էր նա իւր մտքիցը, - {որ} երկու կողմից հաւանութիւն չկայ, այդ ի՞ն

հաւանութիւն չկայ, այդ ի՞նչ երդում է, {որ} սիրտը չէ տալիս, այլ բերանը միայն, եւ

կ հարկադրող պատճառներից, ի՞նչ ուխտ է, {որ} դնում է աղջիկը մի մարդու հետ առանց նորա

ոց գնելու լինի, հարիւր անգամ կը նայի, {որ} չխաբուի, որ դեռեւս չնչին արժէքի բան է

ի, հարիւր անգամ կը նայի, որ չխաբուի, {որ} դեռեւս չնչին արժէքի բան է, որ կարող էր

խաբուի, որ դեռեւս չնչին արժէքի բան է, {որ} կարող էր վատ եղած ժամանակը դուրս ձգել բ

մի մատնոցի չափ արժանաւորութիւն չունի, {որ} առանց նայելու, տեսանելու եւ քննելու պի

ներս մտանելով կարծես թէ հոտով իմացաւ, {որ} իւրեանից յառաջ մի տխուր բան անցել էր այ

աքավարի մարդ կայ, այդ իմ Մանուշակս է, {որ} ջրի նման կարդում է աշխարհաբար Աւետարանը

մատաղահասքը նային, նոքա թող աշխատին, {որ} լինին քաղաքավարի, խելօք, ուսումնական

մեանցը: Այս խօսքի վերայ փոքր մնաց, {որ} Մանուշակը ձէռքիցը ցած ձգէր հօր վերարկու

տ սպասում են նորա մի նշանացի առնելուն, {որ} իսկոյն կատարէին նորա հրամանը: Շատ խ

ւ ճաշից յետոյ, բայց ես նորան խնդրեցի, {որ} ինքը այս երեկոյ մեր մօտ շնորհ բերէ թէյի

ակի տէրը: - Գիտէի, - ասաց պառաւը, - {որ} դու չէիր, պարոն, բայց մի՛ բարկանար իմ

պեց հարցնել նորանից, թէ ինչի՞ց գիտէր, {որ} ես չեմ Շահումեանցը: - Ինձ, - ասաց,

, - պատասխանեց պառաւը, եւ նշան տուեց, {որ} կամենում էր գնալ, ես եւս չկամեցայ այլե

չկամեցայ այլեւս բռնել նորան, թողեցի, {որ} տանի ինքը տայ նամակը: Բայց նամակ...

կը, գիտութեամբ յանձնել է այդ աղքատին, {որ} պատահմամբ գնացել էր նորանց տուն, որ նա

, որ պատահմամբ գնացել էր նորանց տուն, {որ} նա տանի եւ քանի կոպեկ շահուի, - պատասխա

պառաւ էր, այնպիսի հարցմունքներ արեց, {որ} չկարողացայ պատասխան տալ: Մանուշակը

ից, բայց որքա՞ն շնորհակալ էր պառաւից, {որ} նամակը չէր տուել իւր հօրը, որով անտարա

ճի-օղլուն, - վեցերորդ ժամն է, կարելի է {որ} շուտով գայ պարոն Շահումեանցը: - Ես

լով, թէ դու տանն էիր, բայց լաւ եղաւ, {որ} շուտով եկար: Թիւթիւնճի-օղլուն առեց

, մի բարակ ժպիտ պատճառուած այն բանից, {որ} պարոն Շահումեանցի նման մարդը ճաշով պատո

նճի-օղլուն շատ այն տեսակ մարդերից չէր, {որ} ամենայն բան զոհում են մի հարուստի ժպիտի

ամ այս մտածութիւնը եւս գալիս էր միտքը, {որ} արժանի է եղել պարոն Շահումեանցի սեղանին

ականի: Թիւթիւնճի-օղլուն լաւ գիտէր, {որ} մարդու արժանաւորութիւնը ժանգոտ ոսկու ու

առնես, կան րոպէներ մարդու կեանքի մէջ, {որ} նման չէին նորա ամբողջ կեանքի բնաւորութե

: - Նա եկել էր, - շարունակեց կինը, - {որ} խնդրէ քեզանից, որ դու այս եօթն շաբաթի

- շարունակեց կինը, - որ խնդրէ քեզանից, {որ} դու այս եօթն շաբաթի մէջ ամուսնացնես Ման

ացիր, - յաւելացրեց նա: - Ես ասացի, {որ} առանց քո հետ խօսելու չեմ կարող կտրական

սել. եթէ միւս անգամ գայ, ասա՛ նորան, {որ} ամառից յառաջ չենք կարող, եւ արդարեւ չե

կուրծքիցը դուրս թռաւ մի խոր հառաչանք, {որ} ծնողքը չնկատեցին, խորացած լինելով իւրե

լուցը, աչքը մին ձգեց Մանուշակի վերայ, {որ} հանդիպելով նորա հայեացքին իմաց տայ, թէ

մրախօսութիւնը այնպէս շուտով կատարուեց, {որ} ոչ ոք ոչինչ չհասկացաւ, պատճառ, Շահում

նք մէք: - Ի՞նչ կողմից կամենում ես, {որ} պատասխանեմ քեզ, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն

- կտրեց խօսքը Շահումեանցը, տեսանելով, {որ} կակազում է Թիւթիւնճի-օղլուն, - պատճառ,

ելու լինենք նորան այլ կենդանիների հետ, {որ} չունէին այդ բաները, բայց ինքն ըստ ինքե

ցի, թէ մարդ հարցանելով, կամենում եմ, {որ} դու պատասխանես ինձ նորա մասին կատարելապ

ճի-օղլուն, - ես միայն գիտեմ վերջապէս, {որ} մարդը պատկեր է Աստուծոյ: - Եւ այդ պ

ո՛չ: Մի՞թէ քո կարծիքներով ամենայն մարդ {որ} հոգի ունի, պատկեր է Աստուծոյ. մի՞թէ մ

Շահումեանցը, - եւ դորայ պատճառը այն է, {որ} դու չգիտես, թէ ի՞նչ է մարդը, նորա արժ

պատուել կամենալով տանուտէրը առաջարկեց, {որ} յառաջ Թիւթիւնճի-օղլուն առնու: - Այդ

էր, այլ առաւել շուտ կարելի էր կարծել, {որ} եթէ Թիւթիւնճի-օղլուն երբեմն կարծիքների

ահումեանցը: - Յատուկ շնորհակալ եմ, {որ} այդպէս սէր ցոյց ես տալիս ինձ, - պատասխա

ճի-օղլուն, - եւ մանաւանդ շնորհակալ եմ, {որ} հիւրի նման չես վարւում իմ տանս, այլ իբ

ւ վայրկենում աւարտեցին: Մանուշակը, {որ} աչքերը տնկած նայում էր հօր եւ Շահումեան

ր. բայց երբ խմեց, խնդրեց Մանուշակից, {որ} փոքր ինչ ջուր յաւելացնէ վերան. պատճառը

էյը: Բայց Շահումեանցը վերստին խնդրեց, {որ} փոքր ինչ ջուր յաւելացնեն, պատճառելով,

- Ահա այժմ լա՛ւ է: Եւ ճշմարիտ, {որ} կիսով չափ դատարկել էր Մանուշակը բաժակը

կը չէին նկատում այս բանը: Ո՞վ կար, {որ} նկատէր: Հայրը Շահումեանցի հետ նստած էի

ցութիւնք, նա վրէժը հանում էր նորանով, {որ} չէր լսում, այլ քանի մի անգամ բերանը բա

ի այնպիսի էակ է, - սկսեց Շահումեանցը, - {որ} կարողութիւն ունի ճանաչել եւ քննել ինքը

արը աճեցնէ, եթէ նա այն բանական հոգին, {որ} ստացել էր Աստուծուց, լուսաւորէ. եթէ ն

լուսաւորէ. եթէ նա այն մտքի անդաստանը, {որ} նոյնպէս Աստուծոյ տուրքն էր, մշակէ եւ պ

ի առաջեւ, եւ ոչինչ այնպէս բան չգործէ, {որ} խղճմտանքը խածատէր եւ վիրաւորէր նորա հոգ

ոլոր կանոնները ծնուցանում են մի կանոն, {որ} ողջից մեծն է, սէր, այս է մարդուս արժա

մարդուս արժանաւորութիւնը, մէք գիտենք, {որ} Աստուած սէր է, եւ ով որ սիրու միջում է

, մէք գիտենք, որ Աստուած սէր է, եւ ով {որ} սիրու միջում է բնակում, Աստուծոյ մէջ է

բնակում, Աստուծոյ մէջ է բնակւում, ով {որ} սէր ունի իւր սրտում, Աստուած ունի իւր

Մարդը պատկեր է Աստուծոյ այն պատճառով, {որ} կարող է սիրել, եւ այս ոչ այնպիսի սէր է

րող է սիրել, եւ այս ոչ այնպիսի սէր է, {որ} գազանք եւս ունէին իւրեանց ձագերի վերայ

, այլ այս մի անսահման բան է, այնպէս, {որ} շատ անգամ հարկաւոր կը լինի արժանաւոր մա

արդայ Աւետարանը. նա կը տեսանէ այնտեղ, {որ} այն Աւետարանի հեղինակը ինքը, այն մարդկ

րկիչը, այնքան սիրել է մարդկային ազգը, {որ} նորան ծառայութենից փրկելու համար չէ խնա

ութեանը, նա գազան չէ, այլ սէր. սէր, {որ} աստուածային հոգի է, որ քարը եւս կը հալ

այլ սէր. սէր, որ աստուածային հոգի է, {որ} քարը եւս կը հալեցնէ, որի ընդդէմ սուրեր

կայ ` սէրը, միաբանութիւնը: Այն, ինչ {որ} մինը չէ կարող, տասը կարող են եւ կայ մի

, տասը կարող են եւ կայ մի այնպիսի բան, {որ} տասին եւս կարող է մի շինել, - սէրը եւ մ

րջացրեց խօսքը Շահումեանցը, տեսանելով, {որ} տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն վաղուց ահա գնացե

այս խօսքերի բայց Շահումեանցը քիչ մնաց, {որ} պիտի բարկացնէր նորան մի բանով, բայց այ

յնպէս մարդ չէր, եւ աշխարհը կը վկայէր, {որ} նա կեղտոտ բաներ չէր սիրում: - Կան մ

- Կան մարդիկ, - խօսեց Շահումեանցը, - {որ} միմեանց բարեւ տալ-առնուլը, կամ ղահուէտ

նէին Աստուծոյ նմանել: Այդ ի՞նչ սէր է, {որ} դուք դնում էք այդտեղ ժամանակը մի կերպ կ

ում. ի հարկէ նոցայ աչքով խելօքը նա է, {որ} մի նոր եւ դժուարահաւատալի բան ասէ. բայ

ելով մի քանի մարդերի խօսակցութիւնները, {որ} իւրեանց շատ վեր մարդ են համարում եւ այն

վեր մարդ են համարում եւ այնպէս բարակ, {որ} եթէ դորանց հրաւիրէին տէրութենական գործո

նից, այդպիսիներին շատ անգամ ասում եմ, {որ} ձեռք վեր առնուն իւրեանց սուտ փիլիսոփայո

, առանց բարոյական եւ օգտակար խորհրդի, {որ} լինում է ղահուէտան մէջ, սէր կամ ընկերա

վ, բամբասանքով վատնելու այն ժամանակը, {որ} տուել է Աստուած բարի առնելու, Աստուած

իրելու համար, նոցայ խորհուրդը այն չէ, {որ} այդ մտաւորութենից մի բարոյական օգուտ ծն

անցը, - բայց ես դուք ասացի նորա համար, {որ} դուք եւս գնում էք ղահուէտուն, եւ ոչ նո

էիք այդ դատարկաբանելու խելագարութեանը, {որ} մի տեսակ տենդի նման տարածուած է մի քանի

, թէեւ գտնուէին այդ հասարակութեան մէջ, {որ} ժողովում էր ղահուէտնում, մի քանի անբար

եց. արդէն իններորդ ժամն է. ներեցէ՛ք, {որ} գլուխ ցաւեցուցի... - Ի՞նչ էք հրամ

իք ինձ ձեր գալովը: - Յոյս Աստուած, {որ} մեր խօսակցութիւնը եւ բարեկամութիւնը լին

բայց վերջինս, ամենեւին չհամաձայնեցաւ, {որ} Թիւթիւնճի-օղլուն, աշնան խառն եղանակներ

ւղարկած նամակդ կարդացի եւ շատ ցաւեցայ, {որ} այդպէս վրդովուած էր քո հոգու խաղաղութիւ

շերուայ մթութիւնը թանձրացել էր այնպէս, {որ} տասն ոտնաչափ տեղից չէր կարելի բան տեսան

ակուած ժամի զարկելուն. նա կարծում էր, {որ} ուղիղ տասն եւ մինին, ոչ մի րոպէ աւելի

ն եւ մի ժամը: Մանուշակը չհամբերեց, {որ} աւարտուի զանգակի զարկը. նա շուտով դուր

: Փողոցից լսւում էր պահապանի ձայնը, {որ} քնաթաթախ կանչում էր երբեմն, մինը միւսի

եւ անյայտանում է պարսպի միւս կողմում, {որ} դէպի փողոցն էր նայում: Խեղճ Մանուշակը

ւշակը ուշաթափ ընկաւ մի նստարանի վերայ, {որ} թացացել էր անձրեւից եւ խոնաւ մառախուղից

վ այս սպիտակ բանը, անտարակոյս պէտք է, {որ} նախիջեւանցոց սովորութենով կարծած լինէր

ն աղէկ... ։ Բայց այդ սպիտակ բանը, {որ} ուշաթափութիւն պատճառեց Մանուշակին, ոչ

չ աւելի, ոչ պակաս մի սպիտակ կատու էր, {որ} լսելով պարտիզի դուռի բացուելը եւ երկիւղ

րցողքը այս գործին կարող են համաձայնիլ, {որ} մի արմատացած նախապաշարմունքից ազատուելո

ղ հարկաւոր է հիմնաւոր դաստիարակութիւն, {որ} կարողանայ ազատութիւն պարգեւել մտքին, ա

ացած, տեսաւ Շահումեանցին իւր առաջեւը, {որ} նորա ձեռքից բռնած աշխատում էր վերայ բեր

կի ուշը: Արդէն տասն րոպէ կը լինէր, {որ} Շահումեանցը պարտէզն իջած ու տեսած Մանու

յ, վերջին աշխատութիւնը գործ էր դնում, {որ} ետ դարձնէ նորա զգայութիւնը: Վերջապէս Մ

իւր մօտ Շահումեանցը, այնպէս զարմացաւ, {որ} ոչինչ չկարողացաւ խօսել: Շահումեանցը իւ

սանելով այս անորոշ նայուածքը, քիչ մնաց {որ} համարէ, թէ Մանուշակը ընկած էր խելագարո

ի սառնութիւնը չէր անցանում, չնայելով, {որ} Շահումեանցը սեղմում էր նորանց իւր ջերմ

եմ: Երբ միւս անգամ աչքս բացի, տեսայ, {որ} դու կանգնած ես մօտումս: - Ինչպէ՞ս թ

նէր այն... Անպատճառ կատու կը լինէր, {որ} քեզանից իսկ երկիւղ էր կրել եւ փախչում է

գնած էր ձեր պարտիզի պարսպի տակ, այնպէս {որ} նորա ներկայութիւնը խափանարկու էր ինձ ցա

երայով: Բաւական միջոց սպասեցի, մինչեւ {որ} պահապանը գնաց փողոցի միւս ծայրը, որ ես

եւ որ պահապանը գնաց փողոցի միւս ծայրը, {որ} ես կարողացայ ցած իջանել պարտէզը: Մա

իտե՞ս, Մանուշակ, - ասաց Շահումեանցը, - {որ} իմ սէրը անչափ է քո վերայ. գիտե՛ս, որ

որ իմ սէրը անչափ է քո վերայ. գիտե՛ս, {որ} եթէ իմ հոգին աշխարհի երեսին ունի մի թան

յդ դու էիր. ուրեմն, ինչպէս կարելի է, {որ} ես ուշանայի եւ սպասել հարկադրէի քեզ: Ն

ուրախացած այս սիրայայտ խօսքերի մասին, {որ} մոռացաւ իւր մեղադրանքը, որ պատրաստուել

երի մասին, որ մոռացաւ իւր մեղադրանքը, {որ} պատրաստուել էր առնել Շահումեանցին նամակ

սառն հոգով գրուածի համար: - Ափսոս, {որ} հանդարտ չէ հոգիդ, - խօսեց Շահումեանցը,

ցը, - ես մի քանի բան ունէի քեզ ասելու, {որ} չեմ կարող այժմ, պատճառ, աղմկուած է քո

- Ես հանգիստ եմ այժմ... Ասա, ի՛նչ {որ} ունէիր ասելի... Կը տանեմ, թէեւ պատր

արցմունք առնելու ժամանակ, դու գիտե՛ս, {որ} իմ սիրտը դուրս է թռչում դէպի քեզ. գիտե

իրտը դուրս է թռչում դէպի քեզ. գիտե՛ս, {որ} իմ հոգին ապրում է քո հոգու կեանքովը, ե

արողը: - Դա մի՛ բարկանար իմ վերայ, {որ} այդպէս հարցմունք արեցի. ես ունիմ մի հի

յ: Ես տեսանում եմ այնտեղ մի խորհուրդ, {որ} սրբացած էր ամուսինների փոխադարձ սիրովը

, հարստութենով, ապա խոստովանի՛ր ինձ, {որ} ես կարողանամ հանգստացնել իմ խիղճը այն բ

սնութիւն, երջանկացուցել էի մի օրիորդ, {որ} զոհ էր գնալու իւր քաղաքի վայրենի եւ բար

մ այս խօսքերից, պատճառ, հարկաւոր էր, {որ} լսէիր դու նորանց յառաջուց, քան թէ կատա

եկեղեցապէս: Ամուսնութիւնը խաղալիք չէ, {որ} կատարուէր առանց մտածելու, առանց խօսելո

նալ Շահումեանցի հետ, ոչ այն նպատակով, {որ} հարստի կին դառնայ, այլ որպէսզի գտանէ Շ

նքի ընկերը, մի ազատ եւ լուսաւոր սիրտ, {որ} կարելի էր սիրել եւ պաշտել: Հազիւ թէ

ր խօսքը, Մանուշակը վեր առեց. - Ինչ {որ} դու ասում ես ամուսնութեան մասին, բոլոր

րդարացնել քեզ իմ աչքումը այն բանի մէջ, {որ} դու կասկածում ես իմ սրտիցը եւ համարելով

ում ես ինձ այդ քարոզը: Ես ինքս գիտեմ, {որ} ամուսնութիւնը քաղցր չէ, եթէ չէ հաստատո

րայ, այդպիսի ամուսնութիւնը մի լուծ է, {որ} ամուսիններից մինը դատապարտուած էր մինչե

վերջը կրել իւր պարանոցին, մի պատիժ է, {որ} գերեզմանը միայն կարող էր վերացնել: Տես

րան իմ սրտին եւ հոգուն, ցանկանում էի, {որ} այս երկու սիրող սրտերը կապուէին օրհնութ

պատճառուած օդի ազդեցութիւնից, մանաւանդ {որ} արդէն բաւական ժամանակ էր, քանի նա դուր

ւմ էր նորա գունաթափ երեսից եւ աչքերից, {որ} կորուսել էին իւրեանց սովորական փայլը:

աւութիւն էր, զգում նա իւր մարմնի մէջ, {որ} յետոյ փոխւում էր դէպի նոյն չափով ջերմու

, իսկոյն կամեցաւ բժիշկ կանչել: Կինը, {որ} առհասարակ չէր հաւատում բժշկի տուած դեղե

ն, որովհետեւ նա այն կնիկ մարդերից էր, {որ} աղօթելով կամ այլ ճարերով հաւատում էին ա

ս սուրբ էր նորա համար Մանուշակի խօսքը, {որ} թէեւ աչքով տեսանում էր նորա թուլութիւնը

ուելու: Մի շաբաթ յետոյ այս անցքից, {որ} միջոցին ոչինչ արժանի ուշադրութեան բան չ

ուշակի կարծիքին եւ ասաց իւր ամուսնուն, {որ} մի երկու օր եւս սպասէ, մինչեւ որ ինքը

ուն, որ մի երկու օր եւս սպասէ, մինչեւ {որ} ինքը գործ դնէ Մանուշակի վերայ իւր առողջ

լու էին մի քանի վհկական արարողութիւնք, {որ} օգուտ կամ վնաս չէին կարող պատճառել ֆիզի

արեցաւ այս բանին դարձեալ այն պատճառով, {որ} հանդարտեցնէ ծնողաց սիրտը, որ մաքուր մն

ատճառով, որ հանդարտեցնէ ծնողաց սիրտը, {որ} մաքուր մնայ նոցայ խղճմտանքը այն բանի մէ

իճը, ճրագու ես ձգում է կասկարայի մէջ, {որ} բորբոքուելով շուտով հալեցնում է արճիճը

ս է հիւանդին մաղի միջի փոքրիկ հայելին, {որ} հիւանդը նայի նորա մէջ. այստեղ մաղի մէջ

գլուխը եւ մկրատովը կտրում են մազերից, {որ} ձգում են մաղի մէջ: Սորանից յետոյ հիւան

ինչեւ ոտքը. այստեղ հիւանդին ասում են, {որ} երեք անդամ թքանէ այն կապոցի մէջ: Մոռաց

կապոցի մէջ: Մոռացանք վերեւումը յիշել, {որ} այս բոլոր արարողութեան ժամանակ, մաղի ե

ն նորա մրգերը եւ առհասարակ այն բաները, {որ} պիտի ձգուէին: Թեթեւ թափողը բոլորովին ա

մէջ ձգուելու համար: Թեթեւ թափողը, {որ} տանում է թեթեւը ձգելու, ամենեւին ետ նա

ը ձգելուց յետոյ. առաջին այն պատճառով, {որ} հիւանդը չէր բժշկուելու, երկրորդը, որ

որ հիւանդը չէր բժշկուելու, երկրորդը, {որ} թեթեւ թափողին մեծ վնաս կը յառաջանար: Թ

ափողը, եթէ հանդիպի մի այնպիսի մարդու, {որ} փոքր ի շատէ բան հասկանալով ծիծաղում էր

սկոյն սկսանում է պատմել այն հրաշքները, {որ} կատարել էր թեթեւի միջնորդութենով. այն

եւի միջնորդութենով. այն բժշկութիւնքը, {որ} ստացել էին շատ անառողջանալի հիւանդներ.

, թէ թափել էր եւ վարդապետի վերայ եւս, {որ} չնայելով, թէ շատ կարդացող էր, այսուամ

արողութիւնը: Թէ ինչպէ՛ս էր լինում, {որ} այս արարողութենով, որին ամենեւին մասնա

տեսաւ թեթեւի. միւս օրը Հոլոյին կնիկը, {որ} երեւելի թեթեւ թափող է, կանչուեցաւ Թիւթ

, նա առատապէս վարձատրեց Հոլոյին կնիկը, {որ} հարիւր, հազար շնորհակալութիւններով դու

ւորութիւնը կէս գիշերուայ լռութեան մէջ, {որ} մեծ ազդեցութիւն ունէր նորա ապագայ վիճակ

տեղերումը շատ անգամ պատահել են մարդիկ, {որ} տեսել են մեզիմեն աղէկների հարսանիք կամ

է կենում, ճրագ է վառում, տեսանում է, {որ} երկու լաւ հագնուած մարդիկ նայում են պատ

ւմ են պատուհանից եւ նշանացի են առնում, {որ} դուռը բանայ: Դայեկը բացում է դուռը

ու, կարճ խօսքերով խնդրում են նորանից, {որ} շուտով պատրաստուի եւ գայ իւրեանց հետ,

դկանի երեխան ընդունելու: Խեղճ դայեկը, {որ} շատ բարեհոգի կին է եղած, որին մինչեւ ա

ար: Մօտ է գալիս դայեկը եւ տեսանում է, {որ} մի քանի վայրկեան ժամանակ կայ մինչեւ երե

է այս բաները, թէ որը՞ նոցանից տեսել է {որ} ծննդկանի մօտ... Փաթաթում է երեխան

ետոյ, այն երկու լաւ հագնուած մարդիկը, {որ} բերել էին դայեկին այստեղ, գնում են սայ

ը... Բայց ինչպէս եւ իցէ պատահում է, {որ} երկարը ամրացած մնամ են գոգնոցի վերայ,

երկարը ամրացած մնամ են գոգնոցի վերայ, {որ} նա չէ նկատում մութ տեղը: Հասանում է տո

հանդերձ հագնելու ժամանակ, տեսանում է, {որ} գոգնոցի վերայ կախուած էին երկու հոլանդե

բանի զօրութիւնը... Բայց ի՛նչ առնես, {որ} միւսները թափել էր ճանապարհին: Մէք

լ այս մի քանիքը այն պատճառով յիշեցինք, {որ} մեր ընթերցողը մի փոքր ծանօթութիւն ունեն

էջ վազում էին վտակներ, մեծ-մեծ ծառեր, {որ} բուսած էին մի գնացական ջրի եզերքում:

, անընդհատ նայում էին մի պտուկի վերայ, {որ} հեղանիւթով լիք դրուած էր կրակի մէջ:

ոպերը, ծածկած սպիտակ-դեղնագոյն ճպռով, {որ} եւ փոքր ինչ յառաջ վազել էր թշերի եւ քթի

ի լուսովը երեւում էր փայլուն թաց գիծը, {որ} այս խեժային եւ մածուցիկ հիւթը թողնում է

ած էր յարդից հիւսած գօտի: Երեւում էր, {որ} սա ամէնից մեծն էր. պատճառ, միւս երկու

ր տալիս երկայն ու կորացած եղունգներին, {որ} առաւել նման էին գիշատող թռչունների մագի

եւ աչքը չէր հեռացնում նոյնպէս պտուկից, {որ} համարեայ թէ կրակ էր դարձած, եւ որի միջ

, ձորերից, Խոր ծովերի տակերից: Դուք, {որ} օդումն էք լինում, Կամ եօթն կարգ գետնի

ցաւ ", իսկոյն այս խօսքի վերայ կատուն, {որ} քծնում էր նոցա ոտքերին, երկրորդ անգամ

ձորերից, Խոր ծովերի տակերից: Դուք, {որ} օդումն էք լինում, Կամ եօթն կարգ գետնի

, ձորերից: Խոր ծովերի տակերից: Դուք, {որ} օդումն էք լինում, Կամ եօթն կարգ գետնի

մենակործան կայծակը դղրդեց Խանլը-դերէն, {որ} լցուած էր նոյն իսկ րոպէին անհամար քուրե

րեւը կտրած էր բոլորովին, խաղաղ քամին, {որ} հազիւ թէ շարժեցնում էր ծառի ամենաթեթեւ

սեղան, լուսաւորուած անհամար մոմերով, {որ} տնկած էին արծաթի եւ շափիւղեայ մոմակալնե

ւուեց կամ տասնեւեօթն տարեկան աղջիկներ, {որ} մարդու աչքը կուրանում էր նոցայ վերայ նա

մարդկային ճարտարութիւնը: Երեւում էր, {որ} նա երեքից մեծն էր: Նոցա մազերը խարտեաշ

ի նման անթափանցիկ պաստառից լայն զգեստ, {որ} երբեք չէր ծածկում աչքից նոցայ մերկութիւ

սի պաստառից շղարշ, բաց կապոյտ գունով, {որ} յետոյ մէջքի վերայով դարձեալ աջ կողմը բե

այնպիսի ճարտարութենով, այնպէս քնքուշ, {որ} պատճառ ունէին օրինակ առնուլ Փարիզի տարա

հոտ շուշանի պսակներ ` կուսութեան նշան, {որ} միայն արգելք էին արձակ մազերին, որ նոք

ն, որ միայն արգելք էին արձակ մազերին, {որ} նոքա չէին ծածկում հրեշտականման երեսները

անց տեղերը: Բայց այնքան շատ էին նոքա, {որ} եւ այսպէս թափանցիկ մարմիների շարժողութե

, հարկաւորեցաւ հարուստ ժամանակ, մինչեւ {որ} բոլորը, կարգով ողջունած երեք օրիորդքը

ւրիկնե՛ր, մէք հրաւիրեցինք ձեզ խնջոյք, {որ} պատրաստել էր մեզ Հոլոյին կինը, Թիւթիւն

անհանգիստ էր այս բանի մասին, մանաւանդ {որ} Ղրիմ գնալու օրերը մօտենում էին: Վերջապ

յ սիրտը դադար չունէր ո՛չ թէ այն մասին, {որ} շուտով կամենում էր ամուսնանալ, այլ ման

ամուսնանալ, այլ մանաւանդ նորա համար, {որ} ամուսնանալով Թիւթիւնճի-օղլուից դստեր հե

ւնճի-օղլուից ստանար հինգ հարիւր մանէթ, {որ} շատ օգտակար կարող էր լինել նորան իւր առ

ցաւը հարսանիքի ուշանալը չէր, այլ այն, {որ} արծաթի կարօտութիւն ունէր, այս միջոցին

, այս միջոցին Թիւթիւնճի-օղլուի նամակը, {որ} տուեցին Աղուանեանցին, հաստատեց նորա կա

տով հարսանիք կատարելուց. նա ասում էր, {որ} յառաջ, քան թէ ամառը, չէ կարող լցուցան

, ըստ որում անհնարին բան էր համարում, {որ} Թիւթիւնճի-օղլուն համարձակուի այսպիսի բա

պատասխան տալ իւր եղբօր առաջարկութեանը, {որ} նոյնպէս համաձայն էր իւր մտքին: Վարդ

այս բանին եւս, կամենում էի ասել քեզ, {որ} ինքդ հրաժարուէիր այդ ամուսնութենից. պա

են խօսում այդ աղջկայ մասին, ասում են, {որ} շատ բաց աղջիկ է... Ահա մեր դրացի Գա

վա՞տ օր տեսաւ. թէեւ Աստծու կամքն էր, {որ} վեց ամսից յետոյ չգիտեմ ինչ տեղից բարակա

նա կենդանի լինէր, ինքը քեզ կը վկայէր, {որ} աչքի փոքր ինչ շիլ լինելը ոչինչ արգելք չ

տէ, բայց առաւել լաւ. մայրս ասում էր, {որ} կնիկ մարդերու համար առաւել լաւ գիր կարդ

արտ լինելու... Այժմ եւս կան մարդիկ, {որ} հայհոյում են մեր ցեղապետի յիշատակը, բա

բանեցնելով ճարել է այնքան հարստութիւն, {որ} յետոյ մեր պապը եւ հայրը ողջ փչացուցել ե

՞դ է հարկաւոր կնոջ խելքը, մարդը պէտք է {որ} խելօք լինի, եւ պէտք չէ, որ կինը իւր ս

րդը պէտք է որ խելօք լինի, եւ պէտք չէ, {որ} կինը իւր սեփական խելքը ունենայ, նորա խ

վ այնպիսի զօրութիւն է, այնպիսի ոյժ է, {որ} ոչ եթէ շիլ աչքը կարող է ուղղել, այլեւ

, այլեւ կտրիճի աչքը անգամ շլացուցանել, {որ} չկարողանայ տեսանել կնոջ աչքը շիլ լինելը

ութիւն բաց դրացու հետ, միայն աշխատիր, {որ} Թիւթիւնճի-օղլույեանք չիմանան այս բանը,

խօսեմ: - Բացի դորանից այնպէս արա՛, {որ} երկու հազար մանէթի հազարը յառաջուց տայ

ած է պահարանումը. եւս ուրախ կը լինիմ, {որ} դու կ՚ազատուիս Թիւթիւնճի-օղլուի աղջկանի

ութիւնը, եթէ Աստուած տայ ինձ այն օրը, {որ} ես խունկ ծխեմ դրացու աղջկանը մեր շեմքի

. մի խօսքով, բացի մարմնի կերպարանքից, {որ} Աստծուց է կախուած ես այն աղջկանից այնպի

ն աղջկանից այնպիսի կին շինեմ քո համար, {որ} տեսանողը զարմանայ, քաղաքավարի, հնազան

ուց յետոյ կ՚ընծայեմ նորան այն մատանին, {որ} հայրս ընծայել էր իմ ամուսնուն փեսայութե

հայրս ասել էր ինձ, բայց եւ հրամայել, {որ} ոչ ոքի չբանամ այս գաղտնիքը: - Իմ խե

ով այդ գաղտնիքը, այն դատապարտութիւնը, {որ} կապած էր այդ մատանու վերայ, կ՚ընծայէր

մատանին, հայրս տանջուելով խղճմտանքից, {որ} իւր ձեռքովը պատճառ էր եղած քո ամուսնու

մեր ցեղից, բայց աւանդութիւնը ասում է, {որ} դա եօթն մարդ պիտի տանի միւս աշխարհ այն

յս ժպիտը նախընթաց էր այն կատաղութեանը, {որ} երբեմն երեւում է կին մարդերի մէջ. նորա

մութիւնը, եթէ չես ասել, իմացած եղիր, {որ} կեանքդ վտանգի մէջ կը ձգես, ես այժմ հաս

վտանգի մէջ կը ձգես, ես այժմ հասկացայ, {որ} այդ մատանին ընծայել էր հայրս իմ ամուսնո

այել էր հայրս իմ ամուսնուն նորա համար, {որ} նա մեռանի եւ համարուի այն եօթնի կարգում

մեռանի եւ համարուի այն եօթնի կարգում, {որ} մեռանելու էին մատանու տիրոջ ցեղից, սոս

ղեռնագործութիւն. եւ ինչպէ՞ս կարելի է, {որ} մի հայր այդպիսի կամեցողութիւն ունենայ դ

ր այն, միեւնոյն ժամանակ երաշխաւոր եմ, {որ} հայրս անգիտութենով նուիրել էր նորան քո

ղանալով որոշել, թէ երկու մատանիներից, {որ} բոլորովին նման էին միմեանց, ո՞րն էր ար

վին նման էին միմեանց, ո՞րն էր արդեօք, {որ} կրում էր իւր վերայ այդ սարսափելի դատապա

րճամիտ եւ անզգամ կին մարդերից մինն էր, {որ} համարում էին, թէ աշխարհը պարտական է շա

տիճանի անզգամ, ասում եմ այն պատճառով, {որ} եթէ աշխարհի երեսին լինէր մի այնպիսի կառ

երեսին լինէր մի այնպիսի կառավարութիւն, {որ} աստիճան տար անզգամութեանը, այն ժամանակ

ուսուցանելու ամբիոնը: Փառք Աստուծոյ, {որ} այդպիսի բան չկար աշխարհի երեսին եւ Վարդ

ւնը հերիքացած էր Անզգամ պատուանունովը, {որ} ստացել էր հասարակաց վկայութենով: Այս ա

ան հաշիւները անգամ եւ շատ էր պատահում, {որ} կին միջնորդի ձեռքով ինքը վաճառում էր իւ

ա սաստիկ բարկանալը երեւում էր նորանից, {որ} անդադար ծխում էր թաբակը, փակուած իւր ս

եւ ջլերը. այսպիսի կեանքը էր պատճառը, {որ} նա, դեռ երիտասարդութեան մէջ, ստացել է

նի՛ արդեօք կը գտանուին այնպիսի մարդիկ, {որ} հաստատ բնաւորութիւն ունենալով, կարողան

ւ ո՛չ թուականը իսկապէս, այն պատճառով, {որ} չգիտեմ. միայն այս քան կարող եմ ասել,

չգիտեմ. միայն այս քան կարող եմ ասել, {որ} այն տարում Գիրեյ-խանը միաւորուած փոքր-ռ

ը պիտի մեռանի կայծակից, եւ ովի ձեռքում {որ} մնայ մատանին, այն ցեղից եօթն մարդ պիտի

ացրել է ուր սեփական խստութիւնը այնպէս, {որ} ասպատակութեան ժամանակ նորա ճանապարհը լո

, պատճառելով նորա այսքան յաղթութիւնքը, {որ} տարել էր թշնամիների վերայ: Խանը պատ

շտարակ շինել, քեզ այն շնորհը կ՚առնեմ, {որ} քո գլուխը կը դնեմ աշտարակի ծայրումը, ա

խը կը դնեմ աշտարակի ծայրումը, այնպէս, {որ} քո գլուխը կը կազմէ նորա սրածայրը:

ւղ է տիրում խոհարարին, այնպէս, մինչեւ {որ} կամենում է թողնել ու փախչել, բայց մեր

ր ցեղապետը եւ խոհարարը լաւ հասկանալով, {որ} այս սպանութենից յետոյ անհնարին պիտի լին

Կոստանդնուպոլիս, մանաւանդ այն մտքով, {որ} թանկագին գոհարները վաճառեն տաճկի սուլթա

ւղեր, երկիրներ եւ ստրուկներ, այնպէս, {որ} շուտով դառնում է Տաճկաստանի երեւելի մար

. ահա այս պատճառով խնդրում եմ քեզանից, {որ} չընծայես այն իմ հարսին խունկ ծխելու վար

րը բացած լսում էր այս պատմութիւնը: Երբ {որ} աւարտեց եղբայրը իւր խօսքը, քոյրը մի գա

երեսը ծածկեցաւ կանաչ-դեղին վարագուրով, {որ}, ինչպէս ասացինք, պատճառւում էր մաղձից

ւի թէ յաջող չգնաց այս խնամախօսութիւնը, {որ} Մկրտիչը ճանապարհորդեց շուտով ղեպի Ղրիմ

կարծում եմ, գիր չգրածի պատճառն այն է, {որ} փոքր ինչ վիրաւորուեց, թէ չէ, մի ամիս

բան ունենալով ձեզ ասելու, խնդրում եմ, {որ} դուք անպատճառ շնորհ բերէք իմ մօտ. յոյս

ատճառ շնորհ բերէք իմ մօտ. յոյս ունեմ, {որ} կը կատարէք իմ խնդիրս, եւ կատարելով, չ

բայց աշխատեց ծածկել իւր ուրախութիւնը, {որ} յայտնի չլինի տրտմութենից դէպի ուրախութի

ցումը: Նա ուրախանում էր այն պատճառով, {որ} այս նամակը ճշմարտում էր Շահումեանց Գէոր

տում էր Շահումեանց Գէորգի միւս նամակը, {որ} Մանուշակը ստացել էր առաւօտը նորանից. ո

մ էր եւ պատւում էր պարոն Շահումեանցին, {որ} եւ ամենաչնչին բանի համար եւս պատրաստ էր

, եւ կամենում էր ճիշտ պահել իւր խօսքը, {որ} տուել էր ուխտաւոր Մկրտչին: Մանուշակ

հա բաշխել այն մարդուն, այն միջնորդին, {որ} այս րոպէիս ասէր նորան իւր հօր համաձայնո

խչելով երկար եւ կապակից խօսակցութենից, {որ} իւր մտածողութիւնը չհեռանայ այն առարկայի

մտածողութիւնը չհեռանայ այն առարկայից, {որ} պիտոյ է վճռէր նորա կեանքի բոլոր որպիսու

, եւ այդ վատ կողմը այնպէս մեծ կ՚երեւի, {որ} անկարելի է նկարագրել: Այսպէս եւ Մանուշ

ումեանցի կին լինելուց: Նա մտածում էր, {որ} հայրը չհամաձայնելով պարոն Շահումեանցին

իւր հակառակորդ, ամենեւին թողելու չէր, {որ} Մանուշակը գնայ հօր տուն, ինչ ժամանակ պ

էր նորա վիճակը, այս մտածելու ժամանակ, {որ} պարոն Շահումեանցը համոզել կամենալով Թիւ

ենալով Թիւթիւնճի-օղլուին, ասէր նորան, {որ} ինքը շատ վաղուց ստացած էր Մանուշակի համ

ց ստացած էր Մանուշակի համաձայնութիւնը, {որ} իւրեանք սիրում էին միմեանց, կամ, լաւ

ծը, ցոյց տար իւր նամակի պատասխանները, {որ} ստացած էր Մանուշակից, եւ եթէ Թիւթիւնճի

ով Մանուշակի գաղտնիքը: Տարակոյս չկայ, {որ} մեծ վշտերի եւ ցաւերի պատճառ պիտոյ է լին

ը այնպիսի կոշտ եւ սոպռ վաճառականի հետ, {որ} բացի իւր գործից, ոչինչ գաղափար չունէր

վերջանալի ցաւերի մէջ, նա հաւատում էր, {որ} պարոն Շահումեանցի թափելու արտասուքը կար

արկը, իսկոյն վերարկուն վազեց Մանուշակը {որ} առնու, հայրը մի անթարգմանելի կերպով նա

երպով նայելով նորա վերայ, ասաց նորան, {որ} հեռանայ իւր սենեակը եւ միայն թողու իւր

տեղից պիտի իմանամ, - պատասխանեց կինը, {որ} արդարեւ չէր կարող մտքից եւս անցուցանել

էր տիկինի կողմից, մանաւանդ սորա կողմից {որ} աշխարհը տանէին, հոգս չունէր, եւ այդպի

հոգ լինելը, գուցէ եւ այն պատճառից էր, {որ} գլուխը փոքր-ինչ բարակ չլինելով շատ բան

ւ համար աղջի՞կ է պակաս Նախիջեւանի մէջ, {որ} խնդրում է Մանուշակին: - Դու ի՞նչ պա

: Մանուշակը այնպէս կպել էր դուռին, {որ} ամենայն սրտի զարկելը բացարձակւում էր դո

բացարձակւում էր դուռի վերայ, այնպէս, {որ} լաւ նկատողը, դուռից կարող էր իմանալ նո

ստիճանը. նա սպասում էր վերջին րոպէին, {որ} պիտոյ է յայտնէր նորան կամ աւետիք կամ բօ

Մկրտչին տալ մեր Մանուշակը: Քիչ մնաց {որ} Մանուշակը դուրս վազէ ննջարանից եւ յայտն

նելու ամուսնութիւնը, եւ ահա՛ մատանին, {որ} ստացայ պարոն Շահումեանցից, իբրեւ գրաւա

էեւ զարմացաւ մատանու բռիլլիանտի վերայ, {որ}, քիչ-քիչ արժում էր երեք հարիւր մանէթ,

նով համբուրում էր Աստուածածնի պատկերը, {որ} կախած էր նորա ննջարանի անկիւնում մահճակ

կերը եւ այնքան մոռացել էր ինքն իւրեան, {որ} չլսելով հօր երկու անգամ ձայն տալը, հար

նուեցար. նա տալիս է քեզ այս գրաւական, {որ} դու նորանն էիր, իսկ ես քո կողմից երաշխ

յետոյ արժան եմ համարում այս եւս ասել, {որ} եթէ իմ տեղը այլ մարդ լինէր, ձեր արած բ

իւր կինը, - այս պարոնը մտածում է եղած, {որ} շնորհ է ցուցանում մեզ մեր աղջիկը առնելո

եւ զրահաւորուած իրաններից երեւում էր, {որ} հեռի տեղից էին գալիս... Սուրբ Կարապե

, Տէր հա՛յր, - ասաց Մկրտիչը քահանային, {որ} այսպէս պատրաստ սպասում էիք: - Ամենե

ւնը՝ համեմատելով այն կարօտութեան հետ, {որ} զգում էր ազգը։ Մարդկութեան առաջեւ բացւ

նացու գանգատները այնպիսի բաների վերայ, {որ} անմիջապէս յառաջանում էին մեր ազգի հոգեւ

եան շրջանակի մէջ։ Բայց ցաւելի է ասել, {որ} Հայաստանի հողը, որի վերայ մի ժամանակ ա

նէր այլ եւս այն բարոյական ընդունարանը, {որ} հարկաւոր էր իւրաքանչիւր հոգեւոր սերմնաց

աշխարհական պատմութեան պատկանաւոր մարդ, {որ} իւր ազգի գրաւոր յիշատակարանքը դուրս է փ

են նորան մի անհաւատարիմ, վատթար որդի, {որ}, բաժանուելով իւր մայրական եկեղեցուց,

ւ նա երկու բարեպաշտ կրօնաւոր կանանցից, {որ} միշտ սովո՛ր էր նա սիրով յիշել իւր ծերու

ետոյ Կարին քաղաքում Մարգար վարդապետից ( {որ} եւ արքեպիսկոպոս) վարդապետական գաւազան

, - գրում է նա իւր նամակների մինի մէջ, - {որ} ես կարողանայի մի մշտնջենաւոր միաբանութի

մի մշտնջենաւոր միաբանութիւն հաստատել, {որ} դնէր իւր առաջեւ, որպէս գլխաւոր կէտ նպա

ւ։ Սորա հակառակ, նա այն մարդերից էր, {որ}, հանդիպելով մի ընդդիմութեան, սովոր են

րութիւնը յայտնեց մի քանի վարդապետների, {որ} իւր ժամանակումը հռչակաւոր էին Հայաստանո

նակւում էր Կարնեցի Խաչատուր վարդապետը, {որ} աշակերտուած էր պապական ուսումն տարածելո

աչատուրի պատուասիրութեանը, առաջարկեց, {որ} ինքը՝ Խաչատուրը, գլուխ լինի այդ միաբա

ն պապական դպրոցի, այն ջանքի վերայ էր, {որ} կարողացածի չափ տարածէր Հայոց ազգի մէջ Պ

Մխիթարը դատարկ դուրս գալով իւր յոյսից, {որ} ունէր Խաչատուրի վերայ, գնաց դարձեալ Հա

ւ իննի։ Նոքա բնակւում էին մի տան մէջ, {որ} Մխիթարը վարձել էր Պերա ( Բէյօղլու) ասա

", Յովհաննու յայտնութեան մեկնութիւնը, {որ} Մծխէթացի Յովհաննէս վարդապետը թարգմանել

եւ Սալոմոնի երգոց երգոյն մեկնութիւնը, {որ} թարգմանել էր Կարնեցի Խաչատուր վարդապետը

արկեց քարոզութեան համար։ Մխիթարը, {որ} ինչպէս երեւում է, դաւանող էր իւր Հայկա

, այլեւ այն նախապատիւ սիրու պատճառով, {որ} ունէր դոցա հետ, կասկածանք տուեց Կոստան

արբարոս ընթացքի վերայ, չկամինք յիշել, {որ} նա խաբեբայութեամբ կամենում էր ձեռք ձգել

աների խորհրդով, այլ այս միայն յիշենք, {որ} Մխիթարը 1701 թուականի սեպտեմբերի 8-ին հ

րտներից երկու երկու ուղարկեց նա Մօրէա, {որ} գտանւում էր Վենետիկեան հասարակապետութեա

ռնիա, ուր գտանելով մի Վենետիկեան նաւ, {որ} գնալու էր Մօրէա, մտաւ նորա մէջ եւ անցա

ն հետ միասին։ Բայց այն յաջող լուրերը, {որ} նորա բարեկամները տուած էին նորան Մօրէայ

մ Մօթոնէ եւ Վենետիկեան կառավարութենից, {որ}, ինչպէս յայտնի է, այն միջոցին իշխում

տալ հոգեւորների եւ վանքերի օգտի համար, {որ} ծանրութիւն էին հասարակապետութեանը իւրեա

տարանի վարդապետութեան հակառակ կոնդակը, {որ} Պաւլոսը Պապ, յուսալով իւր անմեղանչական

իք չէր այս, մինչ Պաւլոսը, տեսանելով, {որ} Ծերակոյտը եւ բովանդակ հասարակապետութիւն

եանց իրաւունքը եւ անկախութիւնը, մինչեւ {որ} Ֆրանսիայի թագաւոր Հենրիկոս չորրորդը, մ

րծակատարութիւնը, քան թէ այն խորհրդով, {որ} կառավարութիւնը, տեսանելով մի օտար ազգի

մի օտար ազգից հատուածեալ միաբանութիւն, {որ} պատրաստ էր նուիրել իւր կրօնը, կեանքը,

ը հող, բնականութիւն եւ պաշտպանութիւն, {որ} ծաղկեցնէ Մօրէան զանազան տեսակ բնակիչներ

կրօնական խորհրդով։ Այս եւս հաւաստի է, {որ} հասարակապետութիւնը հաւատացած էր, թէ մի

ուրեմն մնում է մեզ անտարակոյս մտածել, {որ} այդ իրողութիւնը պատահել է կրօնական մտքո

նի շարժառիթը, այսքանս ստոյգ յայտնի է, {որ} 1712 թուականին Կլեմենտ տասն եւ մի երրոր

Պապը հաստատեց Մխիթարեան միաբանութիւնը, {որ} այնուհետեւ ստացաւ Բենեդիկտեան կարգի կան

որպէս պահապան վանքին եւ եկեղեցուն։ Երբ {որ} Մօթոնէում լսած էին, թէ Մխիթարեանց վանք

մնարկեց մի նոր եկեղեցի եւ մի նոր վանք, {որ} կայ եւ մինչեւ այսօր։ Պատմում են, թէ Մ

թիւնը եւ խաղաղասիրութիւնը առիթ է եղել, {որ} Հայաստանի աբեղայքը մականուանել են նորան

ի վերայ. արդարեւ այնպիսի յատկութիւնք, {որ} հեշտ ճարեցին նորա համար բոլոր բարեացակա

արին վաստակել այն անսովոր մեծ վաստակը, {որ} արդարեւ վաստակել է նա։ Բայց մեր խոհակա

կզբումը ունէր ստուգապէս այն խորհուրդը, {որ} վերակենցաղէ Հայկական դպրութիւնը։ Բայց

գործիքի վերայ։ Եւ այս էր պատճառը, {որ} Վատիկանը արթնապէս հսկում է եւ աչք է պահ

։ Եւ այն Կարնեցին Խաչատուր վարդապետը, {որ} յառաջ հրաժարուել էր Մխիթարից, որպէս բո

չենք կարող համաձայնիլ այն մարդերի հետ, {որ} ասում էին, թէ Մխիթարը, իւր սրտի մէջ յ

տանելոց ճանաչել։ Չենք կարող թոյլ տալ, {որ} նա երազում եւս տեսած լինէր, թէ պիտոյ է

այլն եւ այլն ")։ Մեք հաւատացած ենք, {որ} Մխիթարի սիրտը մաքուր է եղած, որ նա, ը

ենք, որ Մխիթարի սիրտը մաքուր է եղած, {որ} նա, ընկնելով Պապականութեան հողի վերայ

բումը Պապական ձեւանալ։ Նորա մեղքը չէ, {որ} նորա միաբանութիւնը նորանից յետոյ, նախա

ապահպանութեանը, երբէք զարմանում չենք, {որ} գործերի ծուռ ու սխալ ընթացքը հասուցել է

վնասակար նպատակը, այդ տտիպ պտուղները, {որ} բերել է շատ մասներով Մխիթարեան միաբանու

ռնուին եւ դուրս երեւէին այնպէս, ինչպէս {որ} տեսուեցան։ Աշխարհի կարգը այդպէս է, այ

Հայք մեր համարձակութեանը, ինքեանք են, {որ} չգիտեն եւ չկամին հասկանալ, թէ հայը, օ

իեննայումը եւս գտանւում են Մխիթարեանք, {որ} կազմում են այժմ առանձին միաբանութիւն։

վանքի եկեղեցու մէջ։ Մխիթարը արեց, ինչ {որ} կարողացաւ եւ ինչպէս միայն հնար էր նորան

եծ մասով կրկնութիւն էր մի քանի բաների, {որ} մինչեւ այժմ ասած էինք, այնուամենայնիւ

աբանութեանս եղեւ նա ինքն Մխիթար Աբբայ, {որ} էր Սեբաստացի, սնեալ 'ի մէջ նոյն իսկ ազ

ռն բազմաթիւ երեւին։ Իսկ երկրորդ մասն, {որ} կազմէր զբաժանեալսն յուղղափառաց, էր գրե

որոյ մի մասն, զոր եւ երկրորդ կոչեմք, {որ} առաւել յաշխարհականս գտանէր, էին բարեմի

ղեալ յընդարձակ պատմութենէ վարուց նորա, {որ} պահի 'ի նոյն վանս շարադրեալ 'ի Հ. Մատթ

ասացաք, մտեալ 'ի նոյն վանս Սուրբ Նշանի {որ} 'ի Սեբաստիա, յառաջնորդէ տեղւոյն ձեռնադ

յեկեղեցւոջ Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին, {որ} 'ի Ղալաթիա, եւ հալածանաց, որպէս պատմի

արգին Հայոց հուսկ ուրեմն գնաց 'ի Մօռա, {որ} էր յայնժամ ընդ իշխանութեամբ Վենետիկեան

'ի նոյն զանգուածոյ եւ ոգի ազգասիրութեան {որ} էր բնական 'ի նոսա, եւ տուրք հայրենեաց

ւ վէճ 'ի մէջ Մխիթարեանց եւ Քօլլեճեանց, {որ} ոչ ունէին զայս փօլիթիքա. մինչեւ յետ բա

Ստեփանոս առաջին աբբայ յաշակերտաց նորա, {որ} եւ առաւել ջատագով երեւէր Հայոց։ Ի ժամա

յառաջիկայից գտաւ Հ. Միքայէլ Չամչեան, {որ} եւ 'ի բազում ժամանակս շրջեալ 'ի քարոզու

յաջորդեաց նման երկրորդ Ստեփանոս աբբայ, {որ} եւ ապա ձեռնադրեցաւ եպիսկոպոս. 'ի ժաման

սացից թէ եւ Հայաձայնք եւ աղմկեցուցիչք, {որ} յետս առաքեցաւ, նշանակեալ եւ զտեղիս 'ի

այ վասն այսորիկ, 'ի բաց լքցեն եւ զվանս {որ} 'ի Վենետիկ, եւ յԱնգղիա փոխադրեսցեն կամ

ի խորհուրդս էին նախ Հ. Ղուկաս Ինճիճեան {որ} էր յայնժամ մեծաւոր եւ խոստովանահայր տան

լիպպոս եւ այլքն. եւ ոչ թէ այն անձինք, {որ} յետոյ առ հարկի ստիպեալ 'ի բռնութենէ տէր

'ի բռնութենէ տէրութեան եւ պատրիարգին, {որ} յառաջագոյն գիտակն էր այն ամենայն վերոյա

ալք 'ի բանից Մաթոս աղայի Ալլահվերտեան, {որ} յայնմ ժամանակի գլխաւոր ծանօթն էր տէրութ

վտանգէ մահու։ Այլ այս յետին դիպուած, {որ} եղեւ ընդ Հայս, գրեաց երկրորդ Ստեփանոս

, գրել անձամբ առ անձին եւ զեկուցանել առ {որ} պարտն էր, այլ ամենայն ինչ 'ի գլխաւոր ն

ց ջատագովութիւն եւ այս այնու օրինակաւ, {որ} ընդդէմ ելանէ միշտ կրթութեան եւ դիտաւորո

ի բաց առեալ զնիւթս գայթ 'ի գայթ բանից, {որ} հայի 'ի ջատագովութիւն Հայոց։ Արդ ա

հայկաբանութեամբ գրած նամակը, նամակը, {որ} գրուած էր Մխիթարեանց թշնամիների ձեռքով

այ՝ անցանենք քննել նորա ընկերութիւնը, {որ} շատ յեղափոխութենների ենթարկուեցաւ մինչե

ով դէպի Քրիստոսի այն խօսքերը. " Վա՛յ, {որ} ասիցէ զխաւարն լոյս, եւ զլոյսն խաւար "

ուսանել այն սկզբունքը կամ այն տարերքը, {որ} նիւթ էին եղած այդ մարդու կամ ազգի եւ կա

եւ համարի տակ դնել այն հանգամանքները, {որ} ծնուցել էին այդ սկզբունքը եւ որոնց մէջ

տճառով երկրորդական է քաղաքականութիւնը, {որ} թէեւ շատ ծանրակշիռ բան է, բայց եւ նա ի

դ, դէպի մի ազգ, դէպի մի ընկերութիւն, {որ} խոստովանում էին այդ կրօնը։ Թէ ո՛րք

անրմասն քննութեան, երեւում է նորանից, {որ} մարդը չէ կարող ապրել աշխարհի երեսին առա

կայ աշխարհի վերայ, նոյնքան ժամանակ է, {որ} եւ կրօնը կայ։ Այստեղ մեր խօսքը միայն լ

էր առանց կրօնի ապրել. առաջին մարդիկը, {որ} գուցէ եւ չգիտէին իւրեանց բարոյական արժա

նոցա մէջ հոգեւորապէս, տարակոյս չկայ, {որ} նիւթական հնարները անպէտ էին։ Ուրեմն ի՞

աւանդւում են կրօնների պատմութեան մէջ, {որ} այս րոպէիս ժամանակ չունինք հանդէս բերել

համար։ Այո՛, նոյնքան եւս բացայայտ է, {որ} ոչինչ մարդ չէ կարող ապրել առանց կրօնի,

րօնի անհրաժեշտ լինելը հերիք ապացոյց է, {որ} նա մեծ ազդեցութիւն ունի մի մարդու կամ ա

թիւնը եւ երջանկութիւնը։ Ամենայն մարդ, {որ} այնքան վատաբաղդ չէր գտանուած, որ շիջան

արդ, որ այնքան վատաբաղդ չէր գտանուած, {որ} շիջանէր նորա սրտի մէջ կրօնի ճրագը, իւր

նորանից խորհուրդ՝ արդեօք այս կամ այն, {որ} իւր սիրտը յղացել էր, թո՞յլ է տալիս կրօ

ութիւն դարձուցանելով այն ազգերի վերայ, {որ} կցորդ էին այդ կրօններին։ Հեթանոսք

անական լուսաւորութեան գեղեցիկ առաւօտը, {որ} տակաւին չգիտէին ազատութեան ճաշակը, որ

որ տակաւին չգիտէին ազատութեան ճաշակը, {որ} մի բան չէին կարող այլապէս տեսանել եւ քն

ել եւ քննել, եթէ ո՛չ հայելի օրինակով, {որ} թէեւ հազարաւոր տարիներով ընկճած էին մաշ

ենայնիւ չունին այնքան զօրութիւն հոգու, {որ} թոթափէին միանգամ այդ կապանքը իւրեանց վե

ասարուիլ այն մարդու բանականութեան հետ, {որ} երջանիկ էր՝ մասնակից լինելով ազատական

մի փափուկ մարդկային սիրտ, տեսանելով, {որ} միեւնոյն մարդկութեան որդիքը, այդպէս յե

կենտրոնանում է նորա պաշտօնեաների մէջ, {որ} վարւում են ազգերի հետ ամենեւին նիւթական

է այդ կրօնը ամենայն բանականութեան ծիլ, {որ} դրել էր Աստուած մարդու մէջ սորա ստեղծագ

ն րոպէին։ Նա խաւարեցնում է այն կայծը, {որ} բանականութեան ճիգը աշխատում էր վառել բո

տրուկ է շինում այն մարդը կամ այն ազգը, {որ} մասնակից էր այդ կրօնին։ Չնչին եւ նիւթա

այդ կրօնին։ Չնչին եւ նիւթական բաները, {որ} վերաբերութեամբ դէպի հոգին, ոչինչ էին ա

ն, դառնում է մի մեքենայ, մի աւտօմատ, {որ} առանց ամենայն գիտակցութեան, զգացողութե

ւթիւնը եւ այս է այն մարդերի դրութիւնը, {որ} բաժանորդ էին այդ կրօնին։ Այս ողորմելի

անխորհուրդ եւ պառաւական աւանդութիւնքը, {որ} յարգի էին այն միջոցին առաւել քան Աստուծ

անպտուղ ծիսակատարութիւնների, զոհերի, {որ} Հրէական կրօնի գլխաւոր հաստարանքն էին։

օր անունով եւ սորանով մերժեց գաղափարը, {որ} Հրէական դպիրքը ստեղծագործել էին, թէ ան

խաբեբայ կարդացողներից եւ մեկնիչներից, {որ} իւրեանց կամեցածի պէս հասկացնում էին ժող

յութենից։ Նորա փրկարար արիւնն էր, {որ} լուաց տարաւ մեր վերայից ստրկութեան եւ ծ

ն եւ ծառայութեան կնիքը։ Նորա խաչն էր, {որ} խորտակեց մարդկութեան պարանոցի ծանր եւ ա

չարչարուել էր։ Նորա մահի արդիւնքն էր, {որ} մարդիկ ճանաչեցին ճշմարիտ Աստուածը, իւր

վերջին կտակն էր սէր, ընկերսիրութիւն, {որ}, նորա բերանից ընկնելով մքուր սրտերի մէ

ւն, յոյս եւ հաւատ։ Նորա արդիւնքն էր, {որ} գերդաստանների մէջ թագաւորեց խնամք, դար

յն մեռելութեան, ամենայն անշարժութեան, {որ} փոխանակում է կենդանութեամբ եւ մշտնջենակ

անխորհուրդ մեքենականութիւն. նա կամի, {որ} ամենայն բան քննուի, ուսանուի եւ հոգու

ութիւն եւ ազատութիւն, ի՛նչ զարմանք է, {որ} նախապատիւ եւ գերապատիւ լինի միւս ազգերի

տէ կապանքի տակ է դրւում պապերի ձեռքով, {որ}, օգուտ քաղելով ազգերի տգիտութենից, փա

ոքուելու համար, թէ ինչպէս այն սրտերը, {որ} ընդարձակուել էին, ցօղուելով Քրիստոսի ա

մեղանչական երեսփոխան։ Շատ ժամանակ էր, {որ} քարոզում էին պապերը եւ նոցա արբանեակքը

։ Երկու էր այս բաների խորհուրդը. մին, {որ} ցոյց տային, թէ պաշտպան են քրիստոնէութե

յ որպէս եկեղեցու գլխի վերայ. երկրորդ, {որ} ազգերը եւ մանաւանդ նոցա իշխանքը, զբաղո

՞թէ Աստուծոյ անմեղանչական երեսփոխանքը, {որ} ընտրւում էին Հոգով սրբով, իւրեանց անսխ

ն տան վերջանալը, եւ տեսանում ենք ահա, {որ} քսան եւ չորս պապերից, որ այս միջոցին ն

ում ենք ահա, որ քսան եւ չորս պապերից, {որ} այս միջոցին նստան Հռովմէական եկեղեցու ա

ներկուսից յառաջ։ Տեսանում ենք մի պապ, {որ} փոխանորդ է ընտրում ինքեան այն պատճառով

ոխանորդ է ընտրում ինքեան այն պատճառով, {որ} անձամբ անձին կարողանայ առաջնորդել զօրքե

կարողանայ առաջնորդել զօրքերի խումբին, {որ} դուրս էին գնում Հռովմից պատերազմի համար

նց ներհակ պատարագի խորհրդակատարութեան, {որ} կատարւում էին միեւնոյն քրիստոնեայ աշխար

թեան վերայ։ Ահա այն իրողութիւնքը, {որ} չէ պիտոյ համեմատէր ժողովուրդը Սուրբ գրք

է դրւում՝ ահաբեկ լինելով սպառնալիքից, {որ} տալիս է պապականութիւնը, այդպիսի մի կրօ

ազատութեամբ դիմակաւորուած, մանաւանդ, {որ} տեսել էիր այստեղ ստրկական եւ ազատական կ

։ Ի՞նչ է պապականութեան խորհուրդը, {որ} ներգործում է այսպէս. այս խորհուրդը մեծ

թեամբ հինգ պապ նստել էին պապական գահը, {որ} մի զարմանալի յաջողութեամբ անցել էր պապա

ի յաջողութեամբ անցել էր պապական աթոռը, {որ} պապ դառնալուց մի քանի շաբաթ յետոյ առանձ

շաբաթ յետոյ առանձին ժողովով վճռել էր, {որ} ո՛չ թէ միայն քահանայք անկին լինին այնու

ահանայք անկին լինին այնուհետեւ, այլ ով {որ} եւ կին ունէր, նա եւս բաժանուի՝ թելադր

նել այն եկեղեցական աստուածպաշտութեանը, {որ} պիտոյ է կատարուէր ամուսնաւոր քահանայի ձ

ր պատրիարգների եւ եպիսկոպոսների վերայ, {որ} պարտական էին պապի ձեռքից ստանալ իւրեանց

ցոց ասպատակութիւնը։ Յայտնի է նոյնպէս, {որ} պապը պարգեւեց Դմիտրի Դալմաթեան դուքսին

ին թագաւորի պատուանուն, այն պայմանով, {որ} իւրաքանչիւր տարի երկու հարիւր մարկա արծ

վմի մէջ գտանւում էր մի երիտասարդ մարդ, {որ} Գրիգոր պապի նամակներից մինի մէջ անուանւ

եց Սվենոն Դանեմարքացուց։ Լեհացիներից, {որ} այն ժամանակ դեռ նոր ընդունել էին պապակա

թաբանութեամբք այն իրողութենների մասին, {որ} կարող էին գաղափար տալ մեր ազգին, թէ ին

րէր։ Դեսպանքը միւս Հենրիկոս չորրորդի, {որ} ընկել էր Սիքստոս հինգերորդի նզովքի տակ

քը, եւ միլիոնակոր անդամք մարդկութեան, {որ} չկամէին գլուխ խոնարհեցնել պապական անբնա

ւթեան վերայ՝ մի՞թէ կարելի է չտեսանել, {որ} նա ներգործում էր ամենեւին քաղաքական գաղ

ի վերայից, բայց այս մի այնպիսի բան է, {որ} հարիւր անգամ արժանի էր կասկածանքի եւ եր

ստի եւ գրկաբաց ողջունելու ենք մի մարդ, {որ} փախչելով օտար դայեակի գրկից, վազէր դէպ

եալ պիտոյ է մեզ դիմել դէպի նոցա կրօնը, {որ} է պապականութիւն։ Թէ ի՛նչ է պապականութի

եան տառապանքը, այն ամենադառն փորձերը, {որ} հազարաւոր տարիներով կատարել է նա՝ իւր

յր է լինում ամենայն անբարոյականութեան, {որ} իւր կողմից նոյնպէս ծնող է եւ գործարան ս

ն եւ հոգեբանական կողմից՝ նկատում ենք, {որ} նորա կազմուածքը ցոյց է տալիս մի այնպիսի

ած են բոլոր մարմնեղէն կատարելութիւնքը, {որ} ցիր ու ցան երեւում են առանձին առանձին կ

հոգեկան կարողութիւնք եւ ունակութիւնք, {որ} միւս շնչաւորների մէջ փոխանակւում են բնա

տակ դնէր մեր ազատութիւնը, մեր կամքը, {որ} հետեւանք էին մեր հոգեկան եւ ֆիզիկական կ

տարելութեանը։ Վկայ է պատմութիւնը, {որ} ապստամբութիւնք, խռովութիւնք, սպանութի

ան բռնակալութենից։ Բռնակալական հոգին, {որ} պաշտպան է ստրկութեան, բռնակալութիւնը,

պաշտպան է ստրկութեան, բռնակալութիւնը, {որ} չկամի խոստովանել մարդկային հաւասարութիւ

նելով ամենայն իրաւունք աշխարհի երեսին, {որ} ցած էր միայն Աստուծոյ իրաւունքից, երբէ

յն բանի մէջ մարդկեղէն աշխարհում այն է, {որ} ուրիշ խօսքերով անուանւում է պապական անմ

եղանչականութիւն։ Ինչո՞ւ։ Նորա համար, {որ} նա ազատ է, որ նա վերադաս է համարում իւ

։ Ինչո՞ւ։ Նորա համար, որ նա ազատ է, {որ} նա վերադաս է համարում իւր անձը բոլոր մա

աւոր ապացոյցը ամենայն մարդ տեսանում է, {որ} աչք ունէր տեսանելու։ Մխիթարեանց բարոյա

նութիւն էր։ Աւելորդ է երկարաբանել. ով {որ} ականջ ունի լսելու, թող լսէ, ո՛վ որ հա

ով որ ականջ ունի լսելու, թող լսէ, ո՛վ {որ} հասկանալու գործարան ունի խելապատակումը

րեանց բարոյականութեան երկրորդ աղբիւրը, {որ} է լուսաւորութիւն։ Ասացինք, թէ ճիշդ լօ

, նոյն պատիւը պահանջում էր ժողովրդից, {որ} պարտական էր միայն Աստուծոյ հատուցանել,

պարտութիւն կարդալով այն մարդերի վերայ, {որ} համարձակուել էին որպէս ճշմարտութեան պաշ

հնազանդուիլ եւ հպատակուիլ այն ձայնին, {որ} բարձր աղաղակում է՝ " անսխալ եմ ", ո՞ր

յդ ազգի ընդհանուրի մէջ։ Տարակոյս չկա, {որ} կան ուսումնարանք, տպարանք, մատենադարա

ն, նման է օպիումից շինած քաղցրեղէնին, {որ} դայեակները ( Ասիացոց մէջ) սովո՛ր են տա

ենք որոնել մարդկութեան պատմագրքի մէջ, {որ}, մարդկութեան կեանքի եւ գործերի յիշատակ

, երկրաչափութիւն եւ աստեղաբաշխութիւն, {որ} ներս էին մտել Եւրոպա վեցերորդ դարումը Կ

լի վերայ, հոգ տարան բարւոքել ներկայն, {որ} սա ապագայումը գեղեցիկ եւ երջանիկ օրերի

եւ երջանիկ օրերի մայր դառնայ։ Ազգերը, {որ} մինչեւ այժմ առաջնորդւում էին հոգեւոր դա

տեսանում ենք տասնեւերեքերորդ դարումը, {որ} մինչեւ տասն եւ հինգերորդ դարը խմորուելո

նց լուսաւորութեան վերայ, որովհետեւ ինչ {որ} մինչեւ այժմ ասուեցաւ, վերաբերւում էր ը

արեանց բարոյականութեան երրորդ աղբիւրը, {որ} է պապական քաղաքականութիւնը։ Վաղուց

րը։ Շատ օրինակներ կան պատմութեան մէջ, {որ} ապացուցանում էին մեր ասածը, բայց մեք յ

ւթիւն բացեց Կլեմենտ ութերորդ պապի հետ, {որ} միա՛յն կարող էր լուծանել ամուսնութեան կ

Հենրիկոսի խնդիրը, այն պայմանով միայն, {որ} սա յետ գանչէր աքսորից Յիսուսեան աբեղայք

կանոնադրութիւնքը, շատ մեծամեծ մեղքեր, {որ} պապին միայն տուած էր ներելու իրաւունք,

ական թողութիւն տալ այն մեղքերին միայն, {որ} յիշուած էին Հաղորդութեան ասուած կոնդակի

ւոր էր հանդէս բերել մի այլ իրողութիւն, {որ} իսկոյն մերկացնելու էր Մխիթարեանց բարոյա

րգի, աշխարհին յայտնի կանոնադրութիւնը, {որ} Իգնատիոս Լոյոլայի երեւելի աշակերտ Լայեն

ատութեան համար, այն աշխատասիրութիւնը, {որ} այս պապը կարդալով բացագանչել էր ուրախու

ւրախութենից՝ Spiritus Dei est hic, եւ {որ} նոյն պապի կոնդակով 1540 թուականի դեկտեմ

ն աղբիւրքը։ Այս կանոնադրութիւնքն էին, {որ} Լուդովիկոս տասն եւ հինգերորդի օրերին,

, դատապարտուեցան նորա վճռահատութեամբ, {որ} յայտնի է անունովս " Recueil monstrueux

։ Այս վճռահատութեան մէջ ապացուցուեցաւ, {որ} երկու Յիսուսեանք իւրեանց շարադրութեններ

մէջերնին անոր կանոնները ճիշդ պահողներ, {որ} ըսել է հայ ճիզվիթներ։ Եւ մենք այնպիսի

ձինք տեսեր ենք դժբաղդութեամբ վանքին մէջ {որ} ո՛չ միայն վարուք ճիզվիթ էին, այլեւ ճիզ

։ Այս խօսքերը գրում է մի այնպիսի մարդ, {որ} երեսուն երկու տարի անդամ էր այդ միաբանո

ն նորա խօսքերը, եւ մի այնպիսի մարդու, {որ} կասկածում էր այս բանի վերայ, խորհուրդ

տալիս կարդալ այն գրուածքը Մխիթարեանց, {որ} յարաբերւում էին կամ Հայոց ազգին եւ կամ

րոյականութեան մասնաւոր նկարագրութեանը, {որ} գործնական կերպով հանդէս է գալիս զանազան

ւ այս գործունէութեան արժանաւորութիւնը, {որ} պահել ենք հետեւեալ գլխին, որ եւ յառաջո

ութիւնը, որ պահել ենք հետեւեալ գլխին, {որ} եւ յառաջուց քննելով եւ իմաստասիրելով այ

ւի ու համարի տակ դնելով շատ հանգամանք, {որ} անմիջաբար առիթ էին այդ գործունէութեանը

ումնասիրելու հին լեզուի յիշատակարանքը, {որ} նորա աշակերտքը, հետզհետէ ձեռք բերելով

ան եւ անձանձիր աշխատութեան արդիւնքն է, {որ} հինգերորդ դարու հայախօսութիւնը կենդանաց

հետեւ նա է հիմնադիրը այն միաբանութեան, {որ} մշակագործեց ու հանեց Հայոց լեզուն դարեր

ութիւն, շարժողութիւն եւ այլն եւ այլն, {որ} ասում ենք, այդ բոլորը մասնաւոր բան է,

րողանալու կենդանացնել մի մեռեալ լեզու, {որ} չէ ժամանակի եւ ազգի կենդանութեան հոգեղէ

ցին հին Հայկական դպրութիւնը։ Թողունք, {որ} շատ բան եւս թարգմանուած է Մխիթարեանց ձե

առանց որեւիցէ ազնիւ նպատակի։ Թողունք, {որ} Մխիթարեանք մինչեւ այս օրս լոկ թարգմանիչ

հանդիսում։ Առհասարակ այն խնդիրը, {որ} պիտի լուծանէր Մխիթարեանց միաբանութիւնը

ամիտ անմեղանչականութեանը։ Գիտենք, {որ} մի քանի նախապաշարուած մարդիկ գոռալու էի

աւորութենից։ Եւ ո՛չ միայն Մխիթարեանք, {որ} շատ ցած են իւրեանց գիտութեամբ եւ ուսում

սեանց մէջ սար ու ձորեր կան՝ չնայելով, {որ} Մխիթարեանք եւս առաջնորդւում էին Յիսուսե

միաբանութեանը. առաջին՝ այն պատճառով, {որ} մշակագործեցին ու ծաղկեցուցին Հայոց հին

նփոյթութենից. երկրորդ՝ այն պատճառով, {որ} Մխիթարեանք չնուիրեցին իւրեանց անձը գիտո

լու մեր ազգի մէջ. պատճառ, այն լոյսը, {որ} ծագում էր պապական հորիզոնից, նայելով ա

քանի ձախ ու ծուռ պատմաբանական գրքերից, {որ} բոլորովին յարմարած են պապականութեան օգտ

գեր աւերում են Հայաստանը այն պատճառով, {որ} Աստուած բարկացել էր Հայաստանի վերայ, ա

Խօսելով այս բաները՝ չէ պիտոյ մոռանալ, {որ} եթէ Հայոց ազգի յոյսը մնացած լինէր մեր հ

րատպութեանը։ Նախախնամութեան կամքն էր, {որ} Հայոց գրատպութիւնը եւս աճէր ու հասակ առ

յդ հանդէսը, ուրեմն եւ պարծանքի պսակը, {որ} միշտ ծաղկելու է, որքան Հայ մարդը կարող

արեանց շնորհքով։ Ահա՛ այն բոլորը, ինչ {որ} ունէինք ասելու Մխիթարեանց մատենագրական

ւնի մի փոքրիկ դպրոց, բայց այն հնարքը, {որ} գործ էր դրել նա այս բաները յառաջ տանելո

ը յառաջ տանելու համար, տարակոյս չկայ, {որ} այդ հնարները սերմի տեսակով ունէին իւրեա

եանց մէջ այն ամենայն վատ հետեւանքները, {որ} մեր օրերումը, աճելով այն փոքրիկ սերմից

ակեցին եւ պտուղ բերեցին այնպէս, ինչպէս {որ} սերմի յատկութիւնքն էին։ Մխիթարը ամենայ

կ։ Նորա ամեն մի քաջալերական խօսքերից, {որ} տալիս է իւր աշակերտներին, պարզ երեւում

ս է իւր աշակերտներին, պարզ երեւում է, {որ} ունէր նա իւր սրտի խորքում մի գաղտնի խոր

իւնը ոտքի վերայ, եթէ ոչ այն պայմանով, {որ} այդ միաբանութիւնը, խորթանալով ազգից,

ամ ոտք էր հաստատում նա այն հողի վերայ, {որ} պատկանում էր Վենետիկեան հասարակապետութե

թիւն ասացեալ պապականութեան Հայերի մէջ, {որ} փոքր ի շատէ ոտքի տեղ գտել էր Հայաստանու

տեղ տալով Հայերին սխօլաստիկական գրքեր, {որ} գրուած էին պապական պղտոր հայեցուածքով։

ա աշակերտների մէջ. երեւում են մարդիկ, {որ} մտածում են Մխիթարի պէս, բայց կան այնպի

ւմ են Մխիթարի պէս, բայց կան այնպիսիք, {որ} վիճակուած չլինելով մի ներգործական հոգու

ած, իսկ երկրորդը՝ բոլորովին պապական, {որ} իւր կարգով ճնշում է եւ օր ըստ օրէ չքացն

ն վերայ եւ այնուհետեւ ոչ այն խորհրդով, {որ} ծառայեն լուսաւորութեան մեծ գործին, այլ

անութիւնը, հրապարակով քարոզեց, թէ ինչ {որ} Հայոց ազգը ստացել է կամ ստանում է Մխիթա

ն կողմից։ Այստեղ քաջ յայտնի երեւեցաւ, {որ} Մխիթարեանք կտրուած բաժանուած են ազգից ե

տ։ Խորհուրդը կամ շարժառիթը է մի հոգի, {որ} ձգում է գործը որպէս մարմին եւ երեւում է

եամբ տեսանում ենք ուրիշ պատճառներ եւս, {որ} թուլացնում են այդ գործունէութեան արժանա

է տեսանել Հայոց ազգից մի ընկերութիւն, {որ} գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ վնասում էր ա

։ Հայր Միքայէլ Չամչեանի նամակը), {որ} գրում էր հայր Մկրտիչ Աւգերեանին եւ հայր

ւգերեանին եւ հայր Իգնատիոս Փափազեանին, {որ} գտանւում էին Հռովմի մէջ, " Վահան հաւատ

առաջի մերայնոց) զամենայն զբանսդ, ընդ {որ} ոչ սակաւ ուրախ լեալ նոցա, փառս մատուցի

յն իցէ մախանք- աւասիկ- ասեն- եւ գիրքն, {որ} 'ի մեկնութիւն հաւատամքին։ Այս այն գիրք

իր զի անհնարին նախանձ եւ ատելութիւն է, {որ} զայսպիսիս ճարտարաւորէ եւ զգայռէ։ Իրաւո

եւ զի մխիթարիմք փառս տուր Աստուծոյ. զի {որ} քրիստափոր անուանիմ քրիստոնեայ եմ. այլ

ւթեան տեղւոյդ, որպէս եւ ցուցանեն գործք {որ} գործեցան յառաջ ժամանակաւ։ Ապաքէն Աբրահ

սրբութեանդ կարէ բարեկարգել, իբրեւ այն {որ} գլուխ եկեղեցւոյն Քրիստոսի. ապա թէ ոչ,

եւ միւսքը։ Այս նամակից երեւում է ահա, {որ} Աւգերեան Մկրտիչ եւ Փափազեան Իգնատիոս վա

բայց ոչ աւելի։ Ի՛նչ կարելի բան է, {որ} մի մարդ երկու տեսակ սրտի վկայութիւն ուն

րած կամ տպած բանին մինչեւ այն ժամանակ, {որ} կային այդ ընկերութեան մէջ, եւ այդ միջո

ստիկների անունները եւ տարակոյս չունինք, {որ} այդ պարոնները ինքեանք, իւրեանց գործից կ

ւմ, երես 399-416։ ) Ճշմարիտ է, {որ} Մովսէս մարգարէն, եգիպտական դաստիարակութ

որոյ անհրաժեշտ էր այդ վերանորոգութիւնը, {որ} առաջին քայլն էր դէպի մարդկային ազատութի

րբութեամբ. ամենայն կողմից աշխատում էին, {որ} խաւար մնայ ժողովուրդը, որպէսզի ինքեանք,

խլել էին ժողովրդից եւ այն ազատությունը, {որ} Մովսէս թոյլ էր տալիս։ Սոցա այս տեսակ ան

ր ասածը ապացուցանում է այն իրողութիւնը, {որ} ժողովուրդը սիրով ընդունեց Յովհաննէս Մկր

ապէս չափից անցանէր. քահանայապետութիւնը, {որ} ստանում էին, թանգ արժէր նոցա։ Վերջին ժա

պաշտօնից ստանալ ոչ թէ միայն այն արծաթը, {որ} պահուցել էր յառաջուց որպէս գին իւր պաշտ

ւ անմխիթար աղբիւրը։ Երանի՛ այն մարդուն, {որ} վաճառականութիւն չէ առնում խղճմտանքով։

ի պատճառը՝ կոյր եւ կամակոր տգիտութիւնը, {որ} մեր սիրական Հայերի արմատական ախտերից մի

ացին՝ այն պատկառելի եւ խնկելի ծերունին, {որ} իւր օրերումը տեսանելով Հայերի փախչելը լ

րամայում պահել մեր վերայ այն զգայարանը, {որ} գայթակղեցնում էր մեզ, նա դրականապէս պատ

"։ Վասնորոյ թող ներուի մեզ այսպէս ասել, {որ} Հայոց ազգի համար ուսումնականութիւն, գիտ

բռնութեամբ ներս մտանէին։ Այն ազգն ենք, {որ} ճշմարիտ խօսողը համարում էինք մեզ թշնամի

աբեղայքը Մովսէս Խորենացու պէս մարդուն, {որ} հայրն էր մեր մատենագրութեան եւ գլխաւոր

այլ հանեցին ու գետը թափեցին։ Չեմ ասում, {որ} ոտաբոբիկ վանքից քշեցին Ղազար Փարպեցու պ

ցա միջի ներգործող անձինքը։ Այն Հայերից, {որ} նեղսրտելու էին մեր այսպէս խօսածի վերայ,

ցի եպիսկոպոսներ, լուսաւոր Կաթողիկոսներ, {որ} կարող էին հայր դառնալ ազգին, խնամել եւ

գրութիւնը։ Մեր չկամելու պատճառը այն էր, {որ} չունէինք այս նամակի մի այլ օրինակը, իսկ

ամչեանը վկայում է, նամակը ցոյց է տալիս, {որ} դորա գրողը սպառուած է զօրութենից եւ պիտ

ողը սպառուած է զօրութենից եւ պիտի ասել, {որ} մեք մինչեւ այժմ կարդացած չէինք Չամչեանի

այժմ կարդացած չէինք Չամչեանի մի գործը, {որ} այսպէս թոյլ լինէր։ Տարակոյս չկայ, որ մե

ը, որ այսպէս թոյլ լինէր։ Տարակոյս չկայ, {որ} մեծապէս ներգործել է այստեղ նորա զառամել

մանում է Մխիթարեան ընկերութեան անդամքը, {որ} եւ Աբբայեանք, որոնց չմերայինքը են Կոլլե

Կոլլեգիացիք։  Երկիւղ է գրում, {որ} միգուցէ եւ Մխիթարեանց մէջ լինին Կոլլեգի

ի յայտնի սխալանքը. չենք կարող թոյլ տալ, {որ} Չամչեանը քսան միլիոն հաշուած լինէր Հայո

ը քսան միլիոն հաշուած լինէր Հայոց ազգը, {որ} շատ շատ չորս միլիոն է։ -----------

ուխ [զդաբնեայն] պսակ՝ [եթ է ոչ այնմ], {որ} [կորովի] մտացն [հնարագիտութեամբ տքնէր]

եւ այժմեան [դրութեան] Ազգիս: Ասասցեն՝ {որ} ինչ ցայս վայր հեղինակք ըստ առաջնոցն շաւ

նոցն շաւղաց, [իբր թէ արդիւնաւոր գտան, {որ} եւ ի կարծիս էին թէ] ինքեանց եւ եթ պահի

[յափշտակել] զանկապուտ ձիթենին, յաջոյ՝ {որ} զծանրակշիռն վճարեաց զյաղթութիւն: [Բայց

արժանաւորութիւն, ապա ուրեմն ասասցուք, {որ} ինչ ասելի զգործոյն որ եւ ի խրթնութիւնս

ուրեմն ասասցուք, որ ինչ ասելի զգործոյն {որ} եւ ի խրթնութիւնս դարուց ապագայից [որ ան

յն որ եւ ի խրթնութիւնս դարուց ապագայից [{որ} անցանելոց էին ըստ կարգի, ահա անցելոցն]

ել դատավճիռ, զի՞նչ փառք արդարացի առն՝ {որ} միայն խօսեսցի ի լեզու հինգերորդ դարու յ

լ է գործ մեծ եւ արժանի անկապուտ փառաց, {որ} մի անգամ երեւեսցին ի հանդիսիս անձինք՝

իրաց, աղաչեմք տալ պատասխանի հարցմանս ( {որ} իբրու վէմ անվանելի յառաջընթացն լինի նոր

յեան ելանէ ընդդէմ մոլար հնասիրութեանդ, {որ} [վնասակար էր ազգին, ըստ որում] ձանձրաց

մի՞թէ չունիցի իրաւունս ընթանալ զնոյն՝ {որ} [բաց եւ արձակէ] առաջի նորա, մի՞թե ուրա

ւրասցի զերախտապարտութիւն առ առաջնորդն՝ {որ} ուղղեաց զնա ի փրկարարն ուղի: Հայկակ

ութիւն աչաց, տեսանեմք, զի աբեղայք էին {որ} հիմն եդին գրականութեան ազգին եւ այն ի ճ

ճռաքաղէ յունական այգւոյն, աբեղայք էին {որ} պահպանողք գտան այդր գրականութեան, ուստ

ն առնս հանճարեղի, եւ զի՞ էր սմա յողբսն {որ} վասն բարձման հայրապետութեան ի տանէ պարթ

յաւելուլ զեղերս առ այն թէ չէ ոք ի միջի {որ} յարգեսցէ զուսումն եւ զգիտութիւն: Ա

անս դպրութեան մերձենալի ամենայն հայոց, {որ} գիտէր գէթ ընթեռնուլ, այլ այսպիսի կարծի

թանձր քուն, մինչեւ ցՄխիթար Սեբաստացի, {որ} նոր ուրեմն հիմնեալ ի Վենետիկ յամի տեառն

ն հնոցն, առանց [շրջանկատն ուշադրութեան {որ} ինչ այժմուս հայկական ընկերութեան էին պի

ի եթէ յայս կէտ ուղղեալ էր զիւր ընթացս, {որ} զնորախօսութիւնն քարոզ էր, սխալէր չարաչ

ել կենդանութեան եւ նորոգութեան նորոյն, {որ} ի շրթունս յածէր ռամկին տարաձայն կերպաւո

ւ կործանել կազմած բուն հայախօսութեանն՝ {որ} միակ աղբիւր ճանաչի առ ի լցուցանել զպակա

վնասեցին ինչ մեռեալն լատինախօսութեան՝ {որ} [զինչ եւ էր. նոյն ե՛ւ] մնացեալ է ցարդ

, եւ զայս լեզու մեռեալ, [զայս լեզու ( {որ} չէ լեզու, վասն զի լեզու ասի էապէս այն

է լեզու, վասն զի լեզու ասի էապէս այն, {որ} կենդանի է, յար շարժողական ինչ մի խօսու

անեացն աշխարհի, եւ յայժմուս ժամանակի՝ {որ} ամենեւին ա՛յլ է քան զդարս Մովսիսի Խորեն

ին հաւան եմք նոցին իմաստուն մտածողացն, {որ} ուշի ուշով. միտ եդեալ ժամանակացն փոփոխ

ութեանց նոցին իսկ վանեցւոյն հետեւողաց, {որ} առանց [մտացն լծակալ կշռելոյ, թէ արժանա

ակք, ասել մեզ] թէ զի՞նչ յայնս գտանեն, {որ} մարթիցի [օգտել ի շինութիւն հոգւոյ եւ սր

նգամայն անընտել հին հայախօսութեամբ, զի {որ} ի նոսա են շեղջակոյտք [իբր ի բազումս] ան

ատմեաց դոցա, թէ [զասացեալն գիտութիւն, {որ} պատկանի հասարակաց] մարդկութեանս, [պարտ

նալ միայն] հնգից կամ տասանց. լուիցէ, [{որ} ունի ականջս լսելոյ, թէ՝ զինչ ասէ հանճ

ինչ եւ վասն ո՞րոց. այժմեան ազգին հայոց {որ} ո՛չ հասկանայ զայդպիսիս, զորս թէպէտ եւ

յկական մանկտւոյ վիճակ ո՞րպիսի. ասասցէ՛ {որ} գոնեայ ժամ մի եւ եթ նուիրեալ այդպիսի խն

բարեկամաց. բայց ճշմարտութիւն այնպիսի՝ {որ} ելանէր ի բերանոյ թշնամեաց, անընդունելի

լ չափով բարեկամութեան կամ թշնամութեան, {որ} առ եւրոպացիս միշտ երկրորդական իրք էին,

եւս. իմա՛ դու ինձ զայն ճշմարտութիւն, {որ} հաստատի հրամանաւ, սպառնալեօք եւ հալածա

տենագրեսցի նոր եւ վճիտ հայախօսութեամբ, {որ} ունի կեանք եւ կիրառութիւն յընկերական կե

ներեւ զայս անհիմն եւ սուտ դատողութիւն, {որ} չէ այլ ինչ, եթէ ոչ հնար իմն արուեստակե

հին դպրութիւնս Յունաց եւ Հռովմայեցւոց, {որ} զայն բան ունէին առ մերս հայկական, զոր

յեան յարուցեալ ընդդէմ անմահին Դանթեայ՝ {որ} զԱստուածային կատակերգութիւն ( Божествен

սօր իմաստունք հայոց հնասէրք եւ մանաւանդ {որ} ի նոսա զարգացեալքն էին դպրոցական սահման

դեօք ստնանել զանպարտելի ճշմարտութիւնն՝ {որ} քարոզիւր բերանով իմաստնոյն Դանթեայ. հա

անուրջս անցեալ, եւ ո՛չ կամին զգալ, թէ {որ} ինչ ընդ եւրոպացիս էանց, նույն կարէ անց

այոց՝ խնամ տարեալ հայկական մանկտւոյն, {որ} ի բերան առեալ զանուղ եւ զանծուծ ուղղակա

ն իւր], առ ընկերն, եւ առ Աստուած, եւ {որ} ինչ վերաբերին յաստուածայինն վարդապետութ

նափոխութեամբ ծաղկելոց էր ի գիտութիւնս, {որ} ինչ զԱստուծոյ՝ եւ զՆորին ստորոգելեաց:

նախօսութեան կարող էր մտածել եւ խորհիլ, {որ} սեպհական է լուսաւորելոցն: Զի՞նչ արդեօք

բնաւ պիտոյ անուանել գիտութիւն. ամենայն {որ} եւ է լեզու, տեսեալ իբրեւ պահարան գիտել

ի էր եւ եթ. բայց այն լեզուագիտութիւն, {որ} ոչ ճոխացուցանէ զմիտս ուղիղ գաղափարօք եւ

որա, վասն զի՝ լուսաւոր մտածութիւն է, {որ} նախակարգէ զխօսս. նա՛ է, որ տայ կարողո

ութիւն է, որ նախակարգէ զխօսս. նա՛ է, {որ} տայ կարողութիւն ճանաչելոյ եւ դատելոյ,

աղել զնիրհեալ հոգի հայկական մանկտւոյն, {որ} լինէր ապաքէն հրաժարելով ի քարուտն ճանապ

փայլ կացուցանել զսով հոգեղէն կերակրոց՝ {որ} ի նմա, եւ զքաղց սովալլուկ հայկական ման

րշակ արքայ եւ յուզեալ զդիւանն արքունի՝ {որ} ի Նինուէ, քաղէ ի հելլեն գրոց՝ զպատմու

անձնասիրութեան Նինոսի արքայի Ասորեաց, {որ} զինքն կամելով ցուցանել սկիզբն քաջութեան

ր ուրուք գործոց քաջութեան՝ այրել, իսկ {որ} առ իւրովք ժամանակօք՝ դադարեցուցանել,

իւրովք ժամանակօք՝ դադարեցուցանել, եւ {որ} ինչ վասն իւր միայնոյ՝ գրել։ ճողոպրեա

ան մատենագրութեան զՄերուժանն Արծրունի, {որ} թագին ցանկացեալ պատուոյ՝ հաճոյանալ նկր

ողիկոսի Հայոց՝ յաջորդէ զՍահակ Պարթեւ, {որ} ստացեալ զաշակերտս իբր վաթսնից՝ փոյթ ի

արքայի Պարսից՝ լուծանել զգժտութիւնն՝ {որ} իմ է: Յունաց եւ Պարսից, կրէ նեղութիւն

տանէ ժողովեալ առ Մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ ( {որ} վերստին գնացեալ էր առ Սահակ) զամենայն

ս առ աշակերտ Եպիփանու Հռոփանոս անուն, {որ} վարժ էր ի գրթեան Հելլենականին, խնդրէ զ

ցնծացեալ սրբոյն Մեսրոպայ, որպէս այր, {որ} գտանէ աւար բազում, անդէն առ նմին աջակց

ս կայսր, առ Ատտիկոս եպիսկոպոս Յունաց, {որ} ի Հայոցս ազգէ Սեբաստացի քաղաքաւ եւ առ Ա

ժելոյ ընկերօք հանդերձ յամենայն իմաստս, {որ} ինչ ժամանակի բանականութեանն էր գիւտ՝ կ

օրինակ. " Երանելի փիլիսոփոսն Մովսէս, {որ} արդարեւ մինչ դեռ էր ի մարմնի՝ ցանկ երկ

նդդէմ Յազկերտի Երկրորդի Պարսից արքայի, {որ} զՀայաստան հրապուրէր ի կրօնս մոգութեան:

արձակեսցուք " Ոսկի բերան " առ Հայս, զի {որ} սորայս են պարզութիւնն ոճոյ լծորդեալ ընդ

ելոյ ի հայ լեզու զգիր առաջնոց հարց, եւ {որ} ՝ այլ այսպիսի ինչ է. այժմիկ արժանի էր

աւոր գրուածովք, յորս Անանիա Շիրակացի, {որ} ուսեալն էր զմաթեմատիկական ուսմունս առ Տ

թէ արժանաւորութիւն Մովսիսի Սիւնեցւոյ՝ {որ} եւ ժամանակաւ եւ գրուածոցն պատուականութե

իշեալ եմք կանխաւ, հանդերձ հաւելուածովն {որ} ի վերջոյ՝ զմատենագրութենէ Հայոց:

վհան Օձնեցի, կաթողիկոս ամենայն Հայոց, {որ} ըստ մտացն խոհականութեան եւ արգասաւոր բա

ւթեանն. բ) Ճառ ընդդէմ երեւութականաց, {որ} յարաբերի մանաւանդ մարդեղութեան Քրիստոսի

շատք վասն մեր՝ համարին կորուսեալ, իսկ {որ} պահին առ մեզ՝ են սոքին, թարգմանեալք ի

ի սորա յառնէ Թովմաս Արծրունի պատմաբան, {որ} ըստ խնդրոյ Գագկայ Արքայի յազգէն Արծրուն

եան Հայոց. ի սկզբանէ ազգիս ց1001 ամն, {որ} առ ճշգրիտ տարեգրութեան համարի նախապատիւ

կրտսեր եղբօր իւրոյ Ներսիսի Շնորհալւոյ, {որ} վասն ի Հռոմկլայ բնակելոյն անուանեցաւ եւ

Արքայի Հայոց: Յովհան Երզնկացի Պլուզ, {որ} մանաւանդ յայտնի է հանդիսի հայկական դպրո

եւ Եղիշէի: Ստեփանոս Օրբելի պատմաբան, {որ} յաւէտ ի յարգի է վասն ճշգրիտ ժամանակագրա

նդ Հայաստան, յարշաւանաց Լանկթամուրայ, {որ} անշքացոյց գոգցես զԱրեւելեանն Ասիա: Յայ

ել քան զամենեսին դժոխածինն Լանկթամուր, {որ} ճակատ յարդարեալ ընդդէմ Խաչին Քրիստոսի՝

րկնապատկէ զցաւ եւ զվիշտ Հայաստանի, այն {որ} երբեմն յաւուրս Արամայ նահապետի իւրոյ հր

ռաքէ ի Վենետիկ, ի Հռովմ եւ Ամստերդամ, {որ} ի վերջնումս գտեալ զայր արհեստագէտ, փոր

խոնջ երկասիրութեամբ: Զփառս առնս մեծի, {որ} անձնագրաւ նահատակեցաւ ի լուսաւորութիւն

մակաբերել հարկիմք զորպիսութիւն, զհոգի {որ} եւ իցէ ազգի, որպէս մասն ինչ ի բոլորին

քննութիւն, թէ միաբանութիւնն Վիեննայի, {որ} դուստր էր արժան իւրումն Վենետիկեան մօր

նա զի ուսումնասէր հասարակութիւնն մեր, {որ} ի Զմիւռնեայ, ոչ թողցէ զաշխատութիւն քրտ

րով կարիցէ ուսանիլ եւ զհին լեզուն իսկ՝ {որ} անհասկանալի է նմա, թէպէտ եւ բազումք ի

եցին եւ փորձեն գնովն զհինն ուսուցանել, {որ} է մեռելութեամբ զմեռելութիւն ի կեանս հրա

ն զսուրբն Մեսրոպ Մխիթարայ Սեբաստացւոյ, {որ} քար հանդիսացաւ գայթակղութեան, ձգեալ զկ

իրտ մեր, այլ թագուցանել զայս քաղցկեղ, {որ} ճարակէ եւ զառողջ մարմին ազգին, չէր առն

չէ անօգուտ գործդ մանաւանդ վասն Ռուսաց, {որ} կամիցին ուսանիլ զլեզու Հայոց, բայց առ

կենցաղս, լուիցեն եւ քննեսցեն զայն, թէ {որ} Հայք եւ յորում տեղւոջ ի գործ դնեն յաշխա

անց Ճեմարանի։ ԶՔերականութենէ նորա, {որ} արտագրութիւն էր ի Սալլանթեան եւ ի Գաբրի

աւելորդ ինչ էր խօսել եւ խուզարկել, զի {որ} ոք եւ տեսցէ զայն, անդէն առն մեն ճանաչէ

հասարակ, այլ հայագիտաց), զի ամենայն {որ} գիտուն է դպրութեան Հայոց, ջան դիցէ լու

ոյն վիպասանաց, նման մանկանն Վարդգէսի, {որ} անդ ուրեմն ի հնումն Հատուած գնացեալ

ն: Ահա գլխավորաբար ի սկզբանէ անտի, {որ} ինչ ցայսօր հեղինակք մեր եւ նոցին հեղինա

յորս հազիւ ուրեք գտանեմք զայնպիսի ինչ, {որ} կարող էր մշակել զանշէն մնացեալ բանականո

ն իւրոյ Միքայել եպիսկոպոս Սալլանթեանց " {որ} զհայերէն միայն գիտէ՝ ոչինչ գիտէ ":

ինքեանք պատուելի հնասէրք ցայն վայր, զի {որ} եւ է Հայ ուրախութեամբ գնել համոզի քան զ

կք մեր, թէ այն օտարացուցիչ զօրութիւն, {որ} հարկադր է զազգ մեր ուրանալ զիւր լեզու,

կացւոյն. ո՞ր ապա հնար էր եւ այն միակ, {որ} կարէր կակղել զվայրենութիւն Հայկական բան

ն մերկացին զանսիրելութիւն իմաստութեան, {որ} որպէս այժմ եւ առ հինսն Հայաստանեայց լեա

պիոյ, են ռամկախօսութիւն, եւ նոյն ինքն {որ} դատագիտէ զայս՝ ռամիկ, զի բաց ի լատինա

զժողովուրդ մեր առ անգրասիրութեանն, զի {որ} ինչ վասն իմաստնոց Հայոց հեղինակք Սինէաց

. ի նմա բնակի ոգի ինչ ոչ աստուածային, {որ} միջնորմ արկանէ ընդ ընկերս, օցտ է եւ փե

լ տարազ զգեստու, զեղանակ մտածութեան եւ {որ} ողբալին է եւ չար քան զամենայն, զայլ ոճ

կերութիւն ի լուսաւորութիւն ազգի, այլքն {որ} տարանջատ են ի նոցանէ ամենայնիւ որպէս ի

զոր ուսանիմք ի Թղթոյ Ղազարայ Փարպեցւոյ {որ} առ Վահան տէրն Մամիկոնէից, այն ինչ լուա

երդաստան է եւ այն գերապատիւ Լազարեանց, {որ} զօգուտն ազգի ծանուցեալ հիմնեալ է գէթ իւ

նական ազդեցութեամբ քան բանականութեամբ, {որ} սեպհական է ամբողջ կենդանական թագաւորութ

Եւ գտցէ՞ արդեօք թշուառութիւն ինչ, վնաս {որ} եւ իցէ ազգի չարագոյն, քան զկորուստ լեզ

է ազգի չարագոյն, քան զկորուստ լեզուի, {որ} հոգի է ազգի, որ վերջին եւ միակ հնար է

քան զկորուստ լեզուի, որ հոգի է ազգի, {որ} վերջին եւ միակ հնար է պահելոյ զկենդանու

ուստ, այն է ի կնաբարոյ վեհերոտութիւն, {որ} համարի մահ քաղաքական կենդանութեան: Հոգ

երակրել հանգոյն աղուիսուն սառուցակերի, {որ} զկոկորդն միայն սառուցեալ ի սառն կերակրո

մեզ երբեմն խօսիլ ընդ ուրումն հնասիրի ( {որ} շատ թէ փոքր շահեալ էր զվարկ ժողովրդեանն

ուին զճաշակ առեալ քաղցրութեան լեզուին, {որ} փոքր մի ազնիւ էր քան զհասարակայն բարբառ

ոչ հասկանալ, իսկ մեք գիտեմք արդէն, թէ {որ} ինչ անհասկանալի է ի մէնջ, չկարէ նոյն ա

արոյապէս եւ աճեցուսցէ զբողբոջ լեզուին, {որ} նոր ուրեմն յետ երեքտասան դարուց ձմեռոց

ակ դպրոցաց ի կրթութիւն եւ արական սեռի, {որ} չիք այժմ առ մեզ, հարկաւոր է անշուշտ,

մէնջ ի լեզու ` առաջնոց Հայկազանց, այլ {որ} ինչ այսուհետեւ նոր եւ հասկանալի ժողովրդ

րիք կողմնապահութեան եւ կամ այլ ուխտից, {որ} ապականիչք էին մարդկային ազնուութեան, յ

պրոցք։ Բոլոր Աբեղայական կարգերից, {որ} երեւել են աշխարհի երեսին եւ այժմ համարե

տացաւ պատմութեան մէջ այն ասպարէզը, ինչ {որ} ստացաւ Յիսուսեան կարգը։ Նա հաստատվելով

մ ծանրութիւն էին Պապական իշխանութեանը, {որ} ահի ու դողի մէջ էր Լուտերի Վերանորոգութ

նաւոր կարգի յատկացած բնութիւնը այն էր, {որ} բոլոր ներկայ բաների կարգերի ընդդէմ, ին

վութեան հոգով։ Յիսուսականութիւնը, {որ} հակառակ էր Ֆրանսիայի թագաւորական իշխանո

րջին ջանքը ու աշխատանքը գործ էր դնում, {որ} կարողանայ ձեռք ձգել բոլորի կառավարութեա

արմանալի էր Յիսուսականութեան հնարները, {որ} գործ էր դնում իւր օգտի համար։ Այս հնար

րտելի գործեր, որոնց մէջ մանաւանդ այն, {որ} ձեռք էին բարձրացնում թագաւորների կեանքե

ւրս էին գալիս ընդդէմ այս քարոզիչներին, {որ} աղճատում էին Քրիստոնէական հաւատի հոգին

րգի վերայից, իւր անպարծանք կոնդակովը, {որ} յայտնի է անունովս, Sollicitudo omnium

ապիրատութենների յիշատակը Ազգերի սրտից, {որ} ամենայն րոպէ սպանում էին նորան բարոյապէ

զղջալով իւրեանց մարդասիրութեան վերայ, {որ} ցոյց էին տուել անարժան մարդերի, դարձեա

րձը եւ կեանքի եղանակը որոշել, միւսքը, {որ} մանաւանդ հոգի ունէին, յուսալով իւրեանց

իւրեանց ուղղութիւնը, սկսեցին աշխատել, {որ} հասանեն հոգեւոր բարձր պաշտօնների, որպէ

դրութիւնը դարձուցանել այս Կարգի վերայ, {որ} յառաջ քան թէ " Թափառական հրէայ " վիպասա

երազմեցաւ նա հզօր քաղաքականութեան հետ, {որ} արդէն պատմական ընթացքով ստացել էր իւր կ

ել միայն Ֆրանսիայի մասին այն պատճառով, {որ} այս ազգի հոգին, մանաւանդ արգելք լինելո

ռնուի գրել Յիսուսեանների մասին այնպէս, {որ} ոչինչ բան դուրս չ'մնար, ինչ որ պատմութ

յնպէս, որ ոչինչ բան դուրս չ'մնար, ինչ {որ} պատմութիւնը մեզ հասուցել է, ապա հարկ է

, ինչպէս վկայում է Պետրոս Րիբադայները, {որ} ժամանակակից էր նորան եւ անդամ Իգնատիոսի

աքը թշնամու ձեռքը։ Միմիայն Իգնատիոսը, {որ} Պամպէլունայի զօրքի մէջ կապիտանի պաշտօն

քի նշան։ Երկար ու ձիգ հարինքից յետոյ, {որ} հազիւ կարողացաւ տանել, Իգնատիոսի վէրքը

ոյացաւ մի աւելորդ մսի մասն ( tyloma), {որ} մանաւանդ անհանգստութիւն էր տալիս նորան

ապում էր ոտքի վերայ մի երկաթի մեքենայ, {որ} կամաց կամաց ձգելով՝ երկարացնում էր նոր

էր պատճառում նորան։ Ցաւի մեծը այն էր, {որ} այս բաները օգուտ չ'տուեցին, եւ նա մինչ

ին նոր կոչումն։ Նորա երեւակայութիւնը, {որ} դեռ չէր ամրացած սաստիկ հարինքից յետոյ,

արողացաւ ընդդիմանալ այն տպաւորութեանը, {որ} այս գիրքը ազդում էր։ Ֆերդինանդի եւ Իզա

ի պատուհանները դուրս ընկան, Սատանայն, {որ} մինչեւ այժմ կապել էր նորան աշխարհի հետ

արհի պարկը, հողաթափը, մի խօսքով՝ ինչ {որ} կը վայելէր ուխտաւորի ունենալ, եւ այս կ

թողեց ձեռքիցը ձիու սանձը այն խորհրդով, {որ} թէ հաճոյ եւ ընդունելի է սուրբ կուսին ան

ւիլը, ձին կ'երթայ այնպիսի ճանապարհով, {որ} անպատճառ կը հանդիպէր Մաւրին։ Բաղդը յաջ

Իգնատիոսը հասաւ շուտով Մանրէզ քաղաքը, {որ} հռչակաւոր էր իւր վանքովը եւ Աստուածամօր

է Պալեստին։ Բայց ճանապարհին իմանալով, {որ} Բարսելոնում ժանտախտ է յառաջացել եւ թէ ա

կցութիւնը դէպի նա օրէ օր աւելանում էր, {որ} բազմութենով գալիս էին նորան տեսանելու։

այի փորձութիւնքը։ Վերջապէս տեսանելով, {որ} իւր սուրբ նպատակին հասանելու համար հարկ

այս միջոցին գրել է իւր շարադրութիւնը, {որ} յայտնի է անունովս " Հոգեւոր Վարժութիւն

Վարժութիւն " Exercitia spiritualia, եւ {որ} Յիսուսեանք խիստ շատ պաշտում են։ Չ'նայե

ն տեղեկութիւններ։ Վերջապէս Իգնատիոսը, {որ} մտածում էր, թէ գնայ Երուսալեմ սուրբ տե

նաւ նստաւ Բարսելոնումը եւ հասաւ Գայէդ, {որ} տեղից ոտքով գնաց Հռովմ եւ, լիզելով Ադր

ացիների հետ նորան այնքան օգտակար եղաւ, {որ} հնար ունեցաւ նստել այն զինուորական նաւը

ար ունեցաւ նստել այն զինուորական նաւը, {որ} նաւում էր Պալեստին։ Բանի տեղ չ'դնելով

ականութիւն։ Նորա քարոզները փոքր մնաց, {որ} գլխին փորձանք դառնային. կոշտ ու վատթար

մարդաբնակ կղզու վերայ։ Հակառակ քամին, {որ} մղեց տարաւ նորանց մինչեւ Կիպրոս կղզու ե

սի դատարկ գերեզմանը, իսկոյն հասկացաւ, {որ} միմիայն խելքի զօրութենով կարելի է ազգեր

ականութիւն, լարում է իւր զօրութիւնքը, {որ} ուսանի լատինի լեզուի հոլովմունքը եւ խոն

նպիսի հաւատով, այնպիսի ոգեւորութեամբ, {որ} ժողովուրդը խուռն բազմութենով հաւաքւում

։ Այս բանը այնպէս գրաւեց բոլորի սիրտը, {որ} իսկոյն արձակեցին նորան բանդից իւր աշակե

, որքան Բարսելոնում։ Նորա քարոզները, {որ} Սալամանկայում ասում էր, գործից ձգել էի

ներից մինը գողացաւ նորա վերջին արծաթը, {որ} բերել էր իւր հետ Սպանիայից։ Այն ժամանա

ւրացկանութիւն առնել։ Բայց Ֆրանսիացիք, {որ} առ հասարակ մեծահոգի են, ակամայ տալիս է

կան Նիդերլանդիա ողորմութիւն հաւաքելու, {որ} տեղից բաւական արծաթ բերեց իւր ապրուստի

րագրեց նոցա կամաւոր աղքատութեան ուխտը, {որ} իսկոյն գնացին նորա քամակից հիւանդանոցնե

Կօլլէգիումը եկեղեցական վէճերը լսելու, {որ} ամենայն տօնի օր ուսանողները բանում էին

ծել Իգնատիոսին. այս մի խիստ պատիժ էր, {որ} գործ էին դնում այն ժամանակ, երբ բանը ն

եղ տեղը կ'ընկնէր։ Իգնատիոսը ուրախ էր, {որ} պիտոյ է չարչարուի՝ Աստուծոյ փառքին նախ

ւն։ Մի կողմից նա սաստիկ ցանկանում էր, {որ} ծեծուի, միւս կողմից՝ լաւ հասկանում էր

ից՝ լաւ հասկանում էր բանի զօրութիւնը, {որ} նորա ընկերքը եւ բոլոր վարդապետները պիտո

խոնարհութենով կարողացաւ նորան համոզել, {որ} յետ ձգէ այս պատիժը։ Նա խոստացաւ ջերմեռ

հա՛ նորա մի օրինակը։ Իգնատիոսը գիտէր, {որ} իւր ընկերներից մինը ամենայն օր գնում է

ես կը մնամ այստեղ՝ այս սառն ջրի մէջ, {որ} իմ չարչարանքովը հեռացնեմ քեզանից Աստուծ

ոգեւորեալ սրբութենովը. նա լաւ գիտէր, {որ} այդպիսի մարդերից չէ կարելի Կարգ հիմնել

ա հանդիպեց Պետրոս Ֆաբերին ( Le feve), {որ} շատ աշխատաւոր եւ քանքարաւոր ուսանող էր

ճարելու համար։ Շատ ժամանակ էր արդէն, {որ} նայում էր նա նախանձելով Ֆրանսիսկոս Կսաւ

կոս Կսաւիէ Նաւարրացի ազնուականի վերայ, {որ} այն ժամանակ փիլիսոփայութեան դաս էր կարդ

համար։ Իգնատիոսը, արծաթ տալով նորան, {որ} հաւաքում էր մուրացկանութենով, վերջապէս

ին եւ միանգամայն ոչնչացուցին այն կապը, {որ} կապում էր Կսաւիէին աշխարհի հետ։ Շուտով

երի հետ միասին հեռացաւ կուսանաց Վանքը, {որ} Փարիզի մօտ Մօնմարտր տեղումն էր։ Այնտեղ

ն էր։ Այնտեղ մի մատուռի մէջ Լայենէզը, {որ} արդէն քահանայ էր, պատարագ արեց, եւ պա

յ բոլոր ընկերքը երդում կերան հանդէսով, {որ} հրաժարուին աշխարհի ամենայն բարութենների

նները եւ կատարել կուրօրէն ամենայն ինչ, {որ} հրամայէ Առաքեալի տեղապահը։ Այսպէս սկսե

գրքի վերայ ( Exercitia Spiritualia), {որ} արդէն քանի անգամ յիշել ենք։ Այս ի՞նչ հ

հպարտ անհաւատութիւնը։ Արդէն ասացինք, {որ} այս գիրքը Լօյոլայի առաջին տարիներումը գ

ցանելով, կարգի է դնում բոլոր փորձերը, {որ} կատարել էր իւր վերայ, մինչեւ անգամ իւր

ցանելու ձեւերը դնում է այն բանի վերայ, {որ} ամենայն ձեւերից բարձր է, այսինքն՝ մար

այլ անապատականներից գլխաւորաբար այն է, {որ} նա կարողացել է սառնասրտութենով եւ լօգիկ

իւր աշակերտներին միեւնոյնը գործել, ինչ {որ} ինքը գործել էր իւր անձին հետ, կարողացա

e), դ) Դժոխքը միտք բերելու ժամանակ, {որ} ունի իւր մէջ երկու մուտք, հինգ գլխաւոր

urationem)։ Այստեղ մանաւանդ պիտոյ է, {որ} շնչառութեան եւ բառերի միջոցը լինի հաւաս

ոգեւորուած մարդը դառնում է մի մեքենայ, {որ} հառաչում է, հեկեկում է, գանգատական բա

այլն եւ այլն, եւ այն այնպիսի կարգով, {որ} փորձով ճանաչուած էր ամենալաւ։ Ի՞նչ

նեցին, թէ ինքեանք կամէին գնալ Սպանիա, {որ} կարգի դնեն այնտեղ հասարակութեան գործերը

ց եւ Ֆրանսիայից։ Գտանուեցան եւ վկայք, {որ} պատահել էին Սալամանկայում այն ժամանակ,

եղի Պետրոս Կարաֆֆա եպիսկոպոսի առաջեւը ( {որ} յետոյ Պապ դարձաւ՝ Պաւլոս IV անունով)

ծում էր մի Կարգ հիմնել, այն խորհրդով, {որ} ուղղէր Իտալական հոգեւորականութեան բարոյ

ան հոգեւորականութեան բարոյականութիւնը, {որ} մինչեւ պարանոցը թաղուած էր վերին աստիճա

։ Այս միջոցին Իգնատիոսի աշակերտքը, {որ} Փարիզումն էին, նոր աշակերտներ ճարեցին

մը Վենետկումը լինէին։ Բայց պատերազմը, {որ} պատրաստւում էր բորբոքուիլ Ֆրանսիայի եւ

նա ուտում էր այն կերակուրների փշրանքը, {որ} մնացել էին փոխադրական ցաւեր ունեցող հիւ

գործերը եւ ապառաժի նման հաստատ կամքը, {որ} տեսանում ենք Կարգի անդամների մէջ, մինչ

Օրտիցը ինքը Պապին ներկայացրեց նորանց, {որ} տուեց իւր օրհնութիւնը եւ ճանապարհի համա

ա օրհնութիւնը եւ երկու հարիւր դուկատը, {որ} հաւաքուած էր Հռովմում Սպանիացի վաճառակա

աւ Իգնատիոսին. նա դիպուած էր որոնում, {որ} կարողանայ իւր առաջուայ ուխտիցը, այսինք

ն իշխանութեանը պաշտպան դառնալու համար, {որ} երկիւղ էր կրում եւ ալեկոծութեան մէջ էր

ս կարծիքին եւ դատողութեանը, եւ վճռեց, {որ} Իգնատիոսը, Ֆաբերը եւ Լայենէզը գնան Հռո

մուրացկանութեամբ, բ) այն անդամները, {որ} կը բնակին մի քաղաքի մէջ, պիտոյ է փոփոխ

ժամանակ տեսիլք է տեսել եւ ձայն է լսել, {որ} ասել է նորան " Romae tibi propiturus er

ն թշնամի Օրտիցի հաւատարմութիւնը շահել, {որ} այն ժամանակում, իբրեւ երեսփոխան Կարոլո

նքը այս երեք ընկերները տարեց Պապի մօտ, {որ} շատ սիրով ընդունեց նորանց, առաջին հարկ

օգնութեամբը, նոր կողմնակիցներ ստացաւ, {որ} Պապի դռնումը զօրեղ մարդիկ էին։ Նոցա մէ

սից Աստուածաբանական դասեր, չ'նայելով, {որ} ինքը՝ Օրտիցը, այն ժամանակներում երեւե

իւր բոլոր ջանքը եւ հնարը Պապի դռնումը, {որ} յառաջադիմութիւն պարգեւէ Իգնատիոսի մտադր

ան գիտութենների հմտութենով գրուած էին, {որ} չէր կարելի ամենեւին կարծել, թէ այդ անկ

ներից մինը էր Բարթոլոմէոս Գուիդիչիօնի, {որ} շատ ուսեալ եւ խելացի մարդ էր եւ իւր բար

անութիւնը։ Այս պատճառով պահանջում էր, {որ} ջնջուին այսպիսի աբեղայական Կարգերը, որ

ին գործ դնել իւրեանց ջերմեռանդութիւնը, {որ} կարողանան շահել Պապի հաճութիւնը. ցրուե

ւգալիայի Տէրութիւնը խնդրեց Իգնատիոսից, {որ} սա մի քանի մարդ ուղարկէ Հնդկաստան՝ Քրի

վ այս հանգամանքից, կրկնապատկեց ջանքը, {որ} իւր կողմը շրջէ որպէս Պապը, նոյնպէս եւ

տակին։ Պաւլոս III Պապը իւր կոնդակովը, {որ} գրած էր 1540 թիւ դեկտեմբերի 27-ին հաստա

-ին հաստատեց կարգը միայն այն պայմանով, {որ} այս հասարակութեան անդամների թիւը քառասո

տրութեանը։ Ամենայն մարդ ցանկանում էր, {որ} Իգնատիոսը լինի։ Նա երկար ժամանակ հրաժա

չ'կարողանալով հերքել հասարակաց խնդիրը, {որ} ծունկ չոքած, աղաչում էին յանձն առնուլ

դում կերան, միայն այս զանազանութեամբ, {որ} երդում ուտելու ժամանակ նայում էին Իգնատ

գնատիոսի վերայ, եւ բացի այն ուխտերից, {որ} արեց Իգնատիոսը, նոքա յաւելացուցին մի ա

անանց մէջ պատահեցաւ մի ամուսնաւոր կին, {որ} կռուով ապրում էր իւր մարդի հետ։ Նա, հ

ր եղաւ դիմել դէպի Պապի պաշտպանութիւնը, {որ} իւր կոնդակովը սրբեց Իգնատիոսի եւ նորա ը

ում, ուր այնպիսի ազդեցութիւն ունեցաւ, {որ} թագաւորը ընծայեց Կարգին Լիսաբօնի Սուրբ

մութեամբ խօսեց Վերանորոգութեան ընդդէմ, {որ} ժողովուրդը կատաղելով կամենում էր խեղդել

աւ մի նոր անդամ Պետրոս Կանիզի անունով, {որ} յետոյ մեծ արդիւնք ցոյց տուեց Կարգին, ե

ցոյց տուեց նորանց Ֆրանսիսկոս Բօրջիայն, {որ} այն միջոցին Կարոլոս V-ի տեղապահն էր Մադ

րոլոս V-ի տեղապահն էր Մադրիտի մէջ։ Ինչ {որ} վերաբերում է Իտալիային, այս երկրում մի

քերին, մինչեւ անգամ այնպիսի մեղքերին, {որ} մինչեւ այն օրը Պապը միայն քաւում էր։ Պ

ր սեպհական թողութիւն տալ այն մեղքերին, {որ} յիշուած են " Սուրբ Հաղորդութեան " ասուա

ն առ աստիճան գոյացաւ մի հասարակութիւն, {որ} ունէր իւր սեպհական օրէնքները, կանոնը ե

ն հռչակաւոր ժողովը։ Այն բաների մասին, {որ} պատճառ եղան այս ժողովքի կազմութեանը, հ

ոսական գործերի մէջ, այն արտօնութիւնը, {որ} Հռովմի աթոռը ինքը իւր ազատ կամքովը առան

ւրեան։ Շատ բնական եւ հասկանալի բան է, {որ} Պապերը, տեսանելով, որ գործը այսպիսի ը

սկանալի բան է, որ Պապերը, տեսանելով, {որ} գործը այսպիսի ընթացք ստացաւ, պիտոյ է ա

անք գործ դնէին ժողովքի առջեւը փակելու, {որ} թէ կազմուէր, անտարակոյս ցոյց կը տար Պա

ութիւնը, եւ գուցէ դեռեւս կը պահանջէր, {որ} իսկական Պապական կառավարութիւնը, ինքը ի

Պապութիւնը ենթարկուի վերանորոգութեան, {որ} գո՛նէ դորանով կարելի լինի փակել Պրօտեստ

ելի լինի փակել Պրօտեստանտութեան առաջը, {որ} ինչպէս մի կրակ չոր նիւթերի մէջ, այնպէս

ը գործ դրեց իւր բոլոր խորամանկութիւնը, {որ} յետ ձգէ եւ միանգամայն ոչնչացնէ ժողով կա

, երբ նստաւ Հռովմի գահի վերայ, տեսաւ, {որ} արդէն բանը բանից անցել էր։ Պաւլուս III

նել հասարակաց ցանկութիւնը եւ թոյլ տալ, {որ} ժողովքը լինի։ Բայց զուր գնացին նորա աշ

ր գնացին նորա աշխատութիւնքը այն մասին, {որ} ժողովը լինի Իտալիայում. նորան հարկադրե

ը լինի Իտալիայում. նորան հարկադրեցին, {որ} լինի այն Տրիդենտի մէջ։ Պապը կամենում է

վը իբրեւ իւր երեսփոխան այնպիսի մարդիկ, {որ} նախ եւ յառաջ շատ ջերմեռանդ հպատակ էին Պ

իոսը ուրախութեամբ կատարեց այս հրամանը, {որ} պիտոյ է նոր փառքով ծածկէր Կարգի երեսը։

նտրեց այս մասին Լայենէզը եւ Սալմերօնը, {որ} իբրեւ Պապական Աստուածաբանք հասան Տրիդեն

՝ նոքա սկսեցին իւրեանց գործը նորանով, {որ} կեղծաւորուելով այնտեղի հոգեւոր իշխաններ

գի Պատմիչքը ասում են, թէ, չ'նայելով, {որ} Իգնատիոսը հիւանդ էր տենդով, այսուամենա

մի կուսութիւնը Դոմինիկեանների հակառակ, {որ} ներկայ գտանուած եպիսկոպոսները համարեցին

ի հասարակ մարդ, այլ Աստուծոյ մարգարէ, {որ} իբրեւ դաբիրայ եռոտանու վերայ մեկնում էր

ան ժողովքի սահմանադրութենից երեւում է, {որ} Լայենէզ մասնակից չէր այս վէճին, եւ թէ

տ խօսակցութենից։ Հաւաստի է միայն այս, {որ} Լայենէզ իւր առաջին անգամ ժողովքի մէջ յա

Ի վերայ այսր ամենայնի. այն վէրքը, {որ} Վերանորոգութիւնը դրեց Պապական սրտի վերա

պ երկիւղ էր կրում վերջացնել այն գործը, {որ} սկսած էր ընդդէմ եկեղեցական Վերանորոգութ

եւ անգամ Սպանիացիք զուր էին պահանջում, {որ} մի Տիեզերական ժողով լինի, եւ քննուին ա

րեանց համբերութիւնը, սպառնացան Պապին, {որ} թէ նա չ'հաւաքի մի օրինաւոր ընդհանրական

ուածաբանք։ Նոցա գլխաւոր միտքը այն էր, {որ} փոխեն ժողովքի ուղղութիւնը, պարապեցուցա

ից, որի մասին գումարուել էր ժողովքը եւ {որ} ամենայն իրաւունքով սպառնում էր Պապական

ծաբանութիւնը։ Զուր տեղը հրամայուեցաւ, {որ} ժողովքի անդամներից իւրաքանչիւրը կէս ժամ

արութենով խառնափնդորում էին խնդիրները, {որ}, մինը միւսից դուրս գալով, անվերջանալի

քեան սեպհականելը։ Այստեղ հարկաւոր էր, {որ} Պապի կողմի մարդիկը պաշտպանէին Հռովմի Աթ

ծը մեծ ճարտարութեամբ իւր խօսած ճառովը, {որ} կարո՛ղ էր օրինակ լինել դպրոցական իմաստա

ում դուրս գրել այստեղ նորա բոլոր ճառը, {որ} ամբողջ գրուած գտանւում է Paolo Sarpiի շ

կոս կը համարուի, ուրեմն կասկած չ'կայ, {որ} բոլորը միասին առած, եթէ հակառակուին Պա

, հերետիկոս կը համարուին, եւ ժողովը, {որ} Պապը կազմել է միմիայն խորհուրդ առնելու

զօրացնում է Սուրբ գրքի վկայութեններով, {որ} մեկնում էր ինչպէս կամենում էր ինքը, կա

մասնումը հերքում է նա այն կարծիքները, {որ} առանձին առանձին տրուեցան Պապի հակառակ։

ոստացաւ հետեւեալ նիստումը ապացուցանել, {որ} ինքեանք Յիսուսեանք են հերետիկոս եւ կամե

ը, իմանալով այս բանը, գնաց Ինսպրուկ, {որ} մօտ լինելով Տրիդենտին, իւր ներգործութե

թշնամացած կողմերը։ Կանիզի Յիսուսեանը, {որ} գտանւում էր Կայսրի մօտ, ամենայն հնար գ

յսրի մօտ, ամենայն հնար գործ էր դնում, {որ} Պապի կողմը շրջէ նորան։ Երբ այս անօգուտ

արողացաւ հասանել իւր գլխաւոր նպատակին, {որ} էր Պապական Աթոռի եւ Տէրութեան վերանորոգ

է փորձուէին, վասնորոյ Լայենէզ խնդրեց, {որ} բացառութիւն լինի իւրեանց Կարգի մասին,

անադրութեանը, պատճառ դարձաւ վերջումը, {որ} Յիսուսեանք չ'ընդունին այս ժողովքի բոլոր

նահայր նշանակել Յակոբ Միրա Յիսուսեանը, {որ} հրաժարուեցաւ այս վսեմ պաշտօնից՝ անհամա

ովին անհաճոյ եղաւ Իգնատիոսին. պատճառ, {որ} գրեց Միրային. " Այդպիսի պաշտօնքը հակառ

ահկանացուք, կարօտ էին մեր օգնութեանը, {որ} հոգու փրկութիւն գտանէին "։ Ահա՛ Յիսուս

նը, այժմ կիսով չափ դարձաւ աշխարհական, {որ} ( ինչպէս կը տեսանենք յետոյ) շատ վէճերի

մէջ պատահեցաւ եւ հզօր հակառակորդների, {որ} ճանաչում էին նորա հոգին եւ ուղղութիւնը

աշակերտների սրտումը այնպիսի գիտութիւն, {որ} օգտակար էր Կարգին, բայց անհամաձայն թագ

խելացի հակառակորդների։ Շատ ժամանակ է, {որ} Յիսուսեանք կամենում էին մտանել եւ արմատ

իոսը դիմեց դէպի Լօտարինգեան Կարդինալը, {որ} գտանւում էր այն ժամանակ Հռովմում եւ որ

որ գտանւում էր այն ժամանակ Հռովմում եւ {որ} շատ հարուստ եւ երեւելի մարդ էր Ֆրանսիայ

ն մարդ եւ մինչեւ անգամ այնպիսի մարդիկ, {որ} մանաւանդ յայտնի էին իւրեանց անպատւութեն

է տուել են նորան աւելորդ արտօնութիւնք, {որ} վնասակար էին եպիսկոպոսական եւ քահանայակ

ղ ընդունուիլ "։ Փարիզի Արքեպիսկոպոսը, {որ} պատճառ ունէր ատելու Յիսուսեանները, Տրի

որովհետեւ Կարգի գլխաւոր նպատակը այն է, {որ} քարոզէ անհաւատներին Քրիստոսի Աւետարանը

տակնիքով, հեռացան Սէն-Ժերմէն ագարակը, {որ} Փարիզի Արք եպիսկոպոսի իշխանութենից դուր

ն զօրութենովը։ Իգնատիոսը գրեց նորանց, {որ} չի յուսահատուին, այլ շարունակեն իւրեան

, նորա անդադար հոգսը եւ աշխատութիւնքը, {որ} կրում էր Կարգը ընդարձակելու եւ տարածելո

հետեւեցուցին նորա մարմնի նուազութիւն, {որ} թուլացուց Իգնատիոսի ի բնէ բիրդ եւ առողջ

հպարտութիւն եւ անսանձ երեւակայութիւն, {որ} ժամանակի զարմանալի փոփոխութենների միջնո

ոսը, բնակուելով Պապական Ապարանքի մօտ, {որ} այն ժամանակներումը փայլում էր Եւրոպայի

էս, ինչպէս ցանկալի էր Յիսուսեաններին, {որ} գրէր հեղինակը, եւ նորա առաջին տպագրած

em his omnibus leges Ignatium. {Որ} նշանակում է. " Որի հոգու համար բաւական

շմարտութեան հանդէպ աչքդ եւ կը տեսանես, {որ} ողջից մեծ է Իգնատիոսը "։ Կարճ ի կա

ցոյց տալ նորա ներքին կազմակերպութիւնը, {որ} ինչպէս պատճառ էր Կարգի արագ տարածութեան

ծութեանը, նոյնպէս նորանից էր կախւում, {որ} Յիսուսեանք մեծ հանդէս եւ նշանակութիւն ս

բար դրեց նորա հիմքը եւ հաւաքեց նիւթեր, {որ} կարգի դրուեցան յետոյ այլ Գեներալների ձե

ով, մանաւանդ՝ Յակոբ Լայենէզի ձեռքով, {որ} իւր ժամանակումը երեւելի քաղաքագէտներից

ուսեան Կարգը։ Սարսափելով տեսան յետոյ, {որ} դուրս եկաւ Եւրոպական Տէրութենների մէջ մ

րութենների մէջ մի ահարկու իշխանութիւն, {որ} կոխեց ու անցաւ առաջուայ իշխանութեններից

ն. դուրս եկաւ մի այնպիսի իշխանութիւն, {որ} աշխատում էր հիմնել մի համաշխարհական, մ

նել նորանց իւրեանց մեղքերը, պատմել ինչ {որ} բոլոր կեանքերումը գլխներից անցել էին։

մ չ'երեւէին ոչ մի բանի ընդունակութիւն, {որ} Կարգին հարկաւոր էին, այնպիսիներին յետ

երեւումը ասացի, կախւում էր Գեներալից, {որ}, յարմարուելով Կարգի հարկաւորութեններին

հրաժաւում էին իւրեանց սեպհականութենից, {որ} ընծայում էին Կարգին, այսինքն՝ Յիսուսե

զանազանւում էին ժողովողներից նորանով, {որ} չէին կարող քահանայանալ կամ վարժապետ լին

երով աշխարհական մարդերից։ Վերջին, {որ} եւ ամենավերին աստիճանակարգը, բաղկանում

ի սարսափելի գաղտնիքը։ Տարակոյս չ'կայ, {որ} Չորս ուխտի Յիսուսեաններից պահանջւում էի

ւխտը զանազանւում էր միւսներից նորանով, {որ} սոքա երդում էին ուտում կատարեալ հնազանդ

ին Կարգի կամքին եւ կատարէին այն գործը, {որ} Կարգը յանձնում էր նոցա։ Սոքա էին ողջից

, այլ եւ ինքեանց Յիսուսեանների համար, {որ} Չորս ուխտիցը չէին, մնում էր անլուծանել

Կարգին է պատկանում։ Յայտնի էր միայն, {որ} Գեներալը, Գաւառականները եւ Կօլլեգիումն

ւմ էր այլ աբեղայական Կարգերից նորանով, {որ} Գեներալը կարո՛ղ էր արձակել Կարգից այն ա

արո՛ղ էր արձակել Կարգից այն անդամները, {որ} կամ մի բանով յանցաւոր էին գտանուել, կա

՛ղ էին հրաժարական խնդիր տալ Գեներալին, {որ} ազատ իրաւունք ունէր արձակելու։ Այն Յիս

ք ունէր արձակելու։ Այն Յիսուսեանները, {որ} ինքնակամ հրաժարւում էին Կարգի օգտաւէտու

արհական իշխանաւորները, երկիւղ կրելով, {որ} չ'արտաքսէին իւրեանց եկեղեցուց, հարկադր

ցի սորանցից, կային եւ այլ Յիսուսեանք, {որ} առանձին գաղտնի երդումներով կապուած էին

ների անհամար հարստութիւնը՝ չ'նայելով, {որ} նոքա երդում էին կերել աղքատութեան ուխտը

արգին, Գաւառականք՝ իշխող գաւառներին ( {որ} երբեմն պարունակում էին իւրեանց մէջ քանի

լի մօտ գտանւում էին միշտ չորս օգնական, {որ} Կարգի խորհրդածութենով նշանակուած էին Գե

ն նորա տեղը բռնում էր Գեներալ յաջորդը, {որ} վաղուց արդէն նշանակել էր ինքը Գեներալը

ւնում, բացի լոկ հացից եւ ջրից, մինչեւ {որ} ընտրութիւնը կ'աւարտուէր։ Գեներալի

ուորուել էր ընդդէմ այն վարդապետութեան, {որ} ասւում էր " ճշմարտանման " probabilis։

իւնը։ Բայց այս եւս հարկաւոր է իմանալ, {որ} վերոյիշեալ յանցանքների համար Գեներալը զ

ւթեան տակ, ուրեմն երբէք չէր պատահում, {որ} դատապարտուէր Գեներալը հրապարակով։

անոնը դրուած էր ոչ միայն այն պատճառով, {որ} իմացուի Յիսուսեանների գաղտնիքը, որքան

յայտնել ո՛չ թէ միայն այն բաների մասին, {որ} անմիջաբար յարաբերում էին Կարգին, այլ ե

նում էին այս բաները ուղղակի Գեներալին, {որ} համեմատում էր այս ծանօթութիւնքը գաւառնե

ւ անդադար ձգտողութեանը, կասկած 'չկար, {որ} դարը չէր լսելու նորան։ Յիսուսեանք լաւ

անց գրերի փոշիներով։ Արդարեւ, ուր {որ} հասանում էր Յիսուսեանների ոտքը, որ տեղ

ուր որ հասանում էր Յիսուսեանների ոտքը, {որ} տեղում նոքա հաստատւում էին, իսկոյն շին

դպրոց՝ հարուստ ամենայն տեսակ բաներով, {որ} հաճոյ էր բանականութեան, այսինքն՝ ձեռա

ութեան կերպը, գաղտնի կանոնագրութենով, {որ} յայտնի էր անունովս Ratio studiorum, որ

որ յայտնի էր անունովս Ratio studiorum, {որ} տալիս էր ուսուցիչներին։ Այս կանոնադրու

յութիւն դաս էին տալիս Արիստոտելի գրով, {որ} Յիսուսեանք իւրեանց կամեցածի պէս սրբագրե

նեւին չէր կարելի պարապիլ այն ուսմամբը, {որ} վերաբերում էր սկզբունքների ( principia

չնչին բաների մասին վիճաբանութեններով, {որ} մոլորեցնում էին մարդու միտքը Սուրբ գրքի

ն պիտոյ է միեւնոյն բանը ասել. պատճառ, {որ}, բացի արտաքին ձեւից, ոչինչ պարունակու

մ էին միայն հատուածներով, եւ այն, ինչ {որ} կառավարիչը կ'ընտրէր, իսկ պատմութիւնը դ

պատմութիւնը դաս էր տրւում այն գրքերով, {որ} շարադրել էին Յիսուսեանք՝ խանգարելով բո

սեան հասարակութեան մէջ։ Կարծիք չ'կայ, {որ} այսպիսի կրթութենով մանուկ տղայի անձնագի

այս հռչակաւոր Կարգի կազմակերպութիւնը, {որ} կարողացաւ դիմանալ Եւրոպական ապստամբութե

կներեւ է։ " Հոգեւոր Վարժութեան " մէջ, {որ} գրել էր Իգնատիոսը, երեւում են դեռ ոգեւ

ութեան սկիզբն, այսինքն՝ չ'կայ կեանք, {որ} ամենայն ինչ յառաջ է տանում։ Սա մի Չինա

։ Բայց այսքան պաշտօնների գործերի մէջ, {որ} շատ լաւ կապած են մինը միւսի հետ, չ'կայ

նողութեան եւ կոյր հնազանդութեան վերայ, {որ} ոչնչացնում է ամենայն աճեցողութիւն, ամե

ողութիւն, ամենայն ազատ կամք. այնպէս, {որ} մարդը դառնում է Կարգի ձեռին մի մեռեալ գ

Այս բանի անհրաժեշտ հետեւանքը այն եղաւ, {որ} աճեցան չնչին ընդունակութիւնները. կործա

էզը եւ Բոբադիլիան ունէին ոգեւորութիւն, {որ} նոյնպէս հոգի էր տալիս Մանրէզեան անապատա

ի, թէ Կարգի գլխաւոր խորհուրդը այն էր, {որ} ընդդէմ Վերանորոգութեններին պաշտպան լինի

ողովի մէջ, երբ դեռ այնքան զօրեղ չէին, {որ} ջոկէին յայտնապէս իւրեանց օգուտը Պապական

ատ զօրացած մարդիկ Պապական կոնդակներով, {որ} ամենեւին չէին մտածում ո՛չ առաքելութեանց

րոսանում էին կոյր հնազանդութեան վերայ, {որ} ունէին դէպի Կարգի կամքը, ընտիր զինուոր

Կարգի կամքը, ընտիր զինուորների նման, {որ} քաջութեամբ մեռանում են՝ հնազանդուելով

ւորի հրամանին։ Ֆրանսիսկոս Կսաւիէ, {որ} անուանուեցաւ " Առաքեալ Հնդկաստանի ", ա

նով։ Իւր լիակատար իրաւունքների մասին, {որ} ստացել էր Պապական եւ Պօրտուգալական Տէրո

շինած սերմնարանի գլխաւոր տեսչութիւնը, {որ} դարձաւ յետոյ Յիսուսեան ամենահարուստ եւ

ա լեզուն։ Նա սկսեց իւր գործը նորանով, {որ} Պօրտուգալացոց օգնութեամբ ջարդեց, կործա

խուռն բազմութենով վազում էին նորա մօտ, {որ} տեսանեն այս հրաշալի մարդու երեսը։ Կսաւ

ած)՝ խնդրեց Պօրտուգալացոց թագաւորից, {որ} Ինկուիզիցիօ հաստատէ այնտեղ, իսկ ինքը գ

իմինալը, Յիսուսեաններին առաջնորդելով, {որ} միացած էին այն զօրքի հետ, որ եկած էր ա

որդելով, որ միացած էին այն զօրքի հետ, {որ} եկած էր այնտեղ ապստամբութիւնը շիջուցանե

Չինաստան եւ այնտեղ քարոզել՝ յուսալով, {որ} թէ յաջողի իւրեան ջնջել այնտեղ Բուդդական

եղ էր։ Կսաւիէ չ'ընդունեց այն գումարը, {որ} Պօրտուգալացոց վաճառականները ընծայում էի

նորան եւ շտապեց հասանել Սայքամ կղզին, {որ} Չինաստանի եզերքումն էր։ Այստեղ իմացաւ

ր իշխանութեան վերայ, բայց գաւառապետը, {որ} եւ լաւ չէր փոխարքայի հետ, չ'կամեցաւ լս

ցած արծաթը տուեց մի Չինացի վաճառականի, {որ} յօժարեցաւ գիշերով եւ շատ ծածուկ հանել ն

սպէս եղաւ այս հռչակաւոր մարդի վախճանը, {որ} միմիայն իւր ջերմեռանդութենովը դէպի Քրիս

ս Յիսուսեանները Կսաւիէի յոյսը չունէին, {որ} միմիայն Քրիստոսի վարդապետութեան ուժովը

որոնք նուիրուած էին միմիայն այն բանին, {որ} պաշտպան լինէին Պապական իշխանութեանը, ո

ր պաշտպան լինէին Պապական իշխանութեանը, {որ} թեւ ու թիկունք դառնային նորան ամենայն տ

թիկունք դառնային նորան ամենայն տեղում, {որ} մինչդեռ աւելի զօրութիւն չունէին, կուրօ

ցան ընդդէմ Պապականութեան եւ փոքր մնաց, {որ} ջնջէին Արեւելքից ո՛չ թէ միայն Պապականու

ա մահը, մի խօսքով՝ այն ամենայն բանը, {որ} սեպհական էր Քրիստոսի, ինչպէս մարդկութե

որան ամենայն կողմից ծաղիկներով այնպէս, {որ} ներկայ գտանվողքը չէին կարողանում նկատել

թեան օրերում մոխիր էին ածում գլխներին, {որ} ստանում էին կովի այրած ապականութենից։

ա քարոզութեան մեծ պակասութիւնը այն էր, {որ} նոքա Քրիստոնէական ճշմարտութիւնքը քարոզո

հասարակաց կարգի հետ։ Այս էր պատճառը, {որ} չ'կարողացան Հնդկաց հասարակ մարդերի կողմ

նոքա սկսեցին քարոզել Աւետարանը այնպէս, {որ} արդէն յարմար էր տեղական հաւատին, որ կա

, որ արդէն յարմար էր տեղական հաւատին, {որ} կարո՛ղ էր հեթանոսութեան համար տանելի եր

ելուց յառաջ մոխիր ցանել գլխների վերայ, {որ} ստացած էր կովի թրիքից, աղջիկներին ներո

։ Ահա Կլեմենտ XIի կոնդակի խօսքերը, {որ} Կարդինալ Տուրնօնը տարաւ Պօնդիշար. " Մե

ար. " Մեք չենք կարող այլեւս համբերել, {որ} հոգեւոր բժիշկները հրաժարուին ստորակարգ

. " Մեք կամենում ենք եւ հրամայում ենք, {որ} ստորակարգ մարդերը Սուրբ խորհուրդին հաղո

ծային պարզութենով։ Եւ այս էր պատճառը, {որ} Քրիստոնէութիւնը տարածւում էր հրաշալի զօ

ր աշխարհ, մի հարուստ եւ հպարտ աշխարհ, {որ} լի էր ոսկով եւ գոհարներով, որ արհամարհ

աշխարհ, որ լի էր ոսկով եւ գոհարներով, {որ} արհամարհում էր ստրուկները, բայց ո՛չ մի

ուրբ քարոզիչներից չ'հերքեց ստրուկները, {որ} միշտ հալածուած էին ազնուատոհմերից։ Սոր

խանձարրած։ Նոքա Յաւիտենական Քաղաքին, {որ} անչափ շռայլութենով յղփացած էր, ցոյց տո

օտութիւն ունէր Հռովմ այնպիսի Աստուծոյ, {որ} զգեստաւորած էր ոսկով եւ զօրացած կարողու

տեսած էր նա։ Բայց Աստուած խաչի վերայ, {որ} սրբում էր ազատութիւնը եւ հաւասարութիւնը

իբրեւ անդամների միեւնոյն մարդկութեան, {որ} ներկայ էր նորա Աստուածայնութեան առաջեւը

կան հաշիւների հետ, եւ այս էր պատճառը, {որ} ամենայն նորանց գոյացուցածը աստիճան առ ա

կ հաւատ պաշտելու, միայն այն պայմանով, {որ} հակառակ չ'լինէին այդ հաւատները Տէրութեն

քն էին այս զանազան կրօնապաշտութենների, {որ} ըստ մեծի մասին աղճատեալ Բուդդականութիւն

ա մշտնջենական թշնամի էին այն մարդերին, {որ} անուանւում էին այնտեղ փիլիսոփա կամ անհա

ը Եափոներէն, կէսը Լատիներէն. այնպէս, {որ} խեղճ անհաւատները շատ անգամ մկրտուելով չ

իւնը եւ Տիրամօր պատկերը։ Զարմանք չէ՛, {որ} այսպիսի գործողութեններից յետոյ թշնամացա

եւ քսան հազար Քրիստոնեայ։ Յիսուսեանք, {որ} կամենում էին իւրեանց Կարգը հանդիսացուցա

ւտովիկոս Սօտելօ-Ֆրանսիսկեան կրօնաւորը, {որ} իւր բարեպաշտութենով եւ ճիշտ բարոյականու

բանին, նոքա գործ դրեցին ամենայն հնար, {որ} կորուսանեն Սօտելօ՛ն, որ եւ վերջապէս զո

ամենայն հնար, որ կորուսանեն Սօտելօ՛ն, {որ} եւ վերջապէս զոհ գնաց Յիսուսեանների անքր

թուականին, Հօլլանդացիք մտան Եափոնիայ, {որ} այն ժամանակ Եւրոպայի մէջ առաջին վաճառակ

օր ըստ օրէ մեծանալը եւ երկիւղ կրելով, {որ} մի՛ գուցէ նոքա, ժողովուրդը Քրիստոնէացն

նեաների վերայ. ամենայն օտարական մարդ, {որ} մտանում էր Եափոնիայ, պարտական էր այնտե

րօնի մէջ՝ քարոզելով այնպիսի Աւետարան, {որ} շինած էր Չինաստանի կրօնին եւ սովորութեա

բանը եւ Կայսեր մի Սիրականի օգնութեամբ, {որ} հաւատարիմ էր Բօնզերին, կարողացան ընդդէ

աւոր Բօնզերից մինն է տետրակի հեղինակը, {որ} մանաւանդ թշնամի է Յիսուսեաններին։ Ողոր

, մի քանիսին վիճակեցաւ այն Բօնզի մահը, {որ} զոհ էր եղել Յիսուսեանների դաւաճանութեան

ործանել Փեքին քաղաքը։ Ցիու Մանդարինը, {որ} մտերիմ բարեկամ էր Յիսուսեաններին, խորհ

հարկաւոր է շահել Յիսուսեանների սիրտը, {որ} նոքա միջնորդ լինին Չինացոց եւ Պօրտուգալ

նների վերայ մինչեւ այն աստիճան մեծ էր, {որ} նոցա համար տէրութենական հիմնաւոր օրէնքն

ստղերի ընթացքին, մեկնել երկնքի կամքը, {որ} Կայսրի հայրն էր համարւում։ Խորամանգ Շօ

նը հարցանելու մուտք ստացաւ Կայսրի մօտ, {որ} չունէր եւ ո՛չ մի չինացի, դաստիարակ դար

ւրոպայի հետ անցաւ Յիսուսեանների ձեռքը, {որ} ունէին իւրեանց սեպհական գործակատարքը ամ

օմինիկեան եւ Ֆրանսիսկեան կրօնաւորները, {որ} գալիս էին այնտեղ առաքելութեամբ։ Մօրալէ

ան Յիսուսեան՝ Պետրոս Մարտինի անունով, {որ} կարողացաւ համոզել Իննովկենտիոս X-ի յաջո

եւ արդարացուց Յիսուսեան ընկերութիւնը, {որ} գտանւում էր Չինաստանի մէջ։ Այս բան

նում էին անօգուտ։ Այն Հասարակութիւնը, {որ} յայտնի է անունովս de propaganda fide,

իսուսեաններին։ Կլեմենտ XI Պապը տեսաւ, {որ} ճար չ'կայ, դարձեալ նզովեց Յիսուսեան քա

նալ Տուրնոնին ( Maillard de Tournon), {որ} շատ խելացի եւ գեղեցկախօս մարդ էր ( Բօսս

ւելեան Հնդկաստան եւ Չինաստան ուղարկեց, {որ} քննէ Յիսուսեանների յանցանքը եւ ջնջէ նոց

յի եւ Եւրոպայի մէջ այնչափ զօրացած էին, {որ} կարո՛ղ էին չհնազանդուիլ Պապի կամքին։ Բ

յնպիսի խորամանկութեամբ ներգործում էին, {որ} առ հասարակ դուրսից նայելով երեւում էր,

առ հասարակ դուրսից նայելով երեւում էր, {որ} նոցա գործերը ունէին օրինական ձեւեր, վա

մար։ Դեսպան նշանակուեցաւ Մեցցաբարդան, {որ} հռչակաւոր էր իւր անհնարին խորամանկութեա

սրը, թէ Մեցցաբարդայի խորհուրդը այն է, {որ} տարածէ Պապի իշխանութիւնը Չինաստանի մէջ

ւթեանը։ Այսպէս խօսում էին Յիսուսեանք, {որ} Փեքինումն էին, իսկ նոցա Գեներալը, որ

որ Փեքինումն էին, իսկ նոցա Գեներալը, {որ} Հռովմում նստած էր, միեւնոյն ժամանակում

սպիսի գործեր կատարել. ողջին յայտնի է, {որ} նա, դուրս տալով exilla die) անունով

դակը գործ դրուի, եւ կատարուի այն, ինչ {որ} գրած է նորա մէջ, այն ժամանակ Չինաստանի

աց. " Ո՛չ ոք չի հաւատայ այն մարդերին, {որ} կամենում են հաւատացնել, թէ կարմիր գոյն

՞նչ կարելի է մտածել այն մարդերի մասին, {որ} միեւնոյն գոյնը անուանում են երբեմն սպիտ

յց կարելի՞ է, արդեօք, - ասաց Կայսրը, - {որ} Պապը ճշմարիտ դատողութիւն առնէր Չինաստան

րիտ դատողութիւն առնէր Չինաստանի մասին, {որ} երբէք տեսած չէր եւ ոչինչ հասկացողութիւն

տասխանեց Մեցցաբարդան. - նա կամենում է, {որ} այս ահագին Տէրութեան մէջ բնակուած քրիստ

, Կայսրը համեմատեց նորան որսորդի հետ, {որ}, բաղդի վերայ յուսալով, նետում է օդի մ

ն-Յիսուսեանք Կայսրից առաւել ծիծաղեցան, {որ} շատ ուրախացել էր իւր սրամիտ խօսակցութեա

հաւատարմութիւն կար Մեցցաբարդայի վերայ, {որ} նորա բնակարանի դուռի մօտ պահապանք էին կ

րջապէս բարեաւ մնաս առնելով Կայսրի հետ, {որ} վերջին տեսաւորութեան ժամանակ շատ քաղաքա

ռաջացնել Չինաստանի մէջ։ Քանզի Կայսրը, {որ} այնքան սիրում էր Յիսուսեանները, վախճան

խլեց քարոզիչներից շատ արտօնութիւններ, {որ} ունէին յառաջուց։ Բայց Յիսուսեանք մնացի

մ է Կանտօնի Եպիսկոպոսը իւր նամակի մէջ, {որ} գրել էր Բենեդիկտոս XIV Պապին, վարում է

ի ուղղութիւնը։ Բայց չէ կարելի մտածել, {որ} Կարգի անդամներից ամենայն ոք առանձին եւ

քարոզիչքը, ինչպէս Ֆրանսիսկոս Կսաւիէ, {որ} աննշան մարդիկ էին Եւրոպայումը, մտանում

ի վերայ, թէ նոքա իւրեանց խստութենովը, {որ} գործ էին դնում դէպի այնտեղի բնակիչքը,

այնտեղի բնակիչքը, եւ անհաւանութենովը, {որ} ունէին դէպ ի Յիսուսեան քարոզիչքը, արգե

լ արձակ համարձակ, միայն այն պայմանով, {որ} հատուցանէ Արքունի գանձարանին, որ Մադրի

նով, որ հատուցանէ Արքունի գանձարանին, {որ} Մադրիտումը էր, սահմանած հարկը ( ètat m

է, թէ Յիսուսեանների քաղաքական Կարգը, {որ} մահացնում էր կատարելութեան հասած ազգերը

ուրս եկաւ երեխաների հասարակապետութիւն, {որ} իւր կեանքի երջանկութեան համար ունէր ամե

ամենայն պայմանները, բացի այն բաներից, {որ} կարող էր կերպարանագործել նորա միտքը եւ

ակաւոր մարդ շինել երեխայից։ Այն ձեւը, {որ} գործ էին դնում Յիսուսեանք Սպանիական նահ

եան հետ ընտելացնելու համար, արժանի է, {որ} Օրէնք տուողները եւ Հասարակապետութեան քա

անք դառնում էին դաբիրայ այն Աստուծուն, {որ} քարոզում էին։ Կոյր եւ անսահման հնազանդ

ով Յիսուսեաններին դժուար չէր այն ազգը, {որ} երախտապարտ էր նորանց իւր հանգստութեան հ

իւնը, որի անհրաժեշտ հետեւանքը այն էր, {որ} այն վայրերի մարդիկը անչափ յարգում էին Յ

կառավարութիւնը եւ զանազան արհեստները, {որ} ներս էին բերած Հասարակապետութեան մէջ,

էին սահմանեալ չափով կանեփ կամ բամբակ, {որ} պարտական էին մաքրել կամ գործել նորանցից

էին միայն թատրոնական խաղարկութիւնները, {որ} կատարւում էին այնպիսի հանդիսավեհութեամբ

պատմութենից, մանաւանդ այնպիսի անցքեր, {որ} կարո՛ղ էին տպաւորութիւն գործել Պարագուա

իսուսեանների գլխաւոր խորհուրդը այն էր, {որ} ուսուցանեն Պարագուայեցիներին կարգ եւ պա

ացնում էին նորանցից ամենայն գիտութիւն, {որ} դէպի չարը կարելի էր գործ դնել։ Մասնաւո

տութիւն պիտոյ է գործ դնէին Յիսուսեանք, {որ} ջնջէին Պարագուայի եւ Եւրոպայի միմեանց հ

էին թնդանօթներ եւ այլ զանազան զէնքեր, {որ} Յիսուսեանք գործ էին ածում պատերազմի ժամ

ւթեան հետ եւ այն կարգադրութենների հետ, {որ} պաշտպան էին այս իշխանութեններին։ Այս ժ

նդունում են թագաւորութեան մէջ այն, ինչ {որ} ասացին XVIII դարու հեղինակները եւ հասար

կարող կուլ տալ մասնաւոր իշխանութիւնքը, {որ} դեռեւս չէին ոչնչացած, վասն որոյ Սարպի

Սարպի եւ այլ Հասարակապետական քարոզիչք, {որ} հասկանում էին ժամանակակից գործերի ընթաց

թեան մէջ Ֆրանսիայում։ Մեք տեսանք, {որ} դեռեւս նոր էր կազմուել Յիսուսեան Կարգը

ատմական ասպարէզի մէջ հռչակաւոր Գիզերը, {որ} պաշտպան էին Յիսուսեան Կարգին։ Սոցա միջ

դութենով Պուասսիու եկեղեցական ժողովքը, {որ} յայտնի էր անունովս colloque de poissy,

ալ Տէրութեան մէջ, միայն այն պայմանով, {որ} ընդունէին այլ Կարգերի նման եպիսկոպոսներ

ին Փարիզի մէջ Կլերմոնդեան Կօլլեգիումը ( {որ} այժմ Collége Louis le Grand)), բայց

ւք ինքներդ, Պարոննե՛ր, դուք ինքներդ, {որ} այժմ ընդունում էք Յիսուսեանները, կը զղ

բանի ( Պասկիէի) փառաւոր յայտնութիւնը, {որ} մանաւանդ փայլեցաւ այս պաշտպանութենով,

դ։ Կամենալով ջնջել այն տպաւորութիւնը, {որ} գործել էր նորա ճառը, գրեցին ճառի պատաս

խանը հայհոյանքի եւ զրպարտութեան ձեւով, {որ} մինչեւ այժմ պահպանւում է Փարիզի Պարլամե

։ " Թող Պասկիէ շաղփաղփէ այնքան, մինչեւ {որ} մեր անդամներից մինը կամ այլ ոք կազմէ Հա

s), չար եւ հերետիկոսական կարծիքների, {որ} այս բաներից շինեն նորան գերեզման, որի

տակ, ծաղրածու, զրպարտութեան վաճառող, {որ} արժանի չէ ծառաների մօտ ծառայ լինելու,

ծառաների մօտ ծառայ լինելու, անպիտան, {որ} շատ անպիտանութիւնք է գործում ( qui rote

, շատախօս, կաչաղակ, անսանձ խելագար, {որ} ընկնում է ամենայն կողմ, որ ապականէ եւ

ձ խելագար, որ ընկնում է ամենայն կողմ, {որ} ապականէ եւ պղծէ կարապների մաքուր փետուր

ճշմարտութիւն։ Վա՜յ այն ճշմարտութեանը, {որ} այսպիսի հնարների էր կարօտում։ Ողբա՜լի

իճք եղան այն հռչակաւոր սպանութեան մէջ, {որ} յայտնի է անունովս Բարթոլոմէոսեան գիշեր

թուականին նոր ի նորոյ սկսեցին աշխատել, {որ} ձեռք բերեն Փարիզի Համալսարանի ուսուցչապ

ետական ամբիոնները։ Բուրբօն Կարդինալը, {որ} պաշտպան էր Յիսուսեաններին, կանչեց իւր

։ Բայց մի գաւառական Յիսուսեան աբեղայ, {որ} այնտեղ ներկայ էր, եւ որ մինչեւ այն ժամ

ւսեան աբեղայ, որ այնտեղ ներկայ էր, եւ {որ} մինչեւ այն ժամանակ չէր խօսում, ասաց.

վ մանուկներին այն ամենայն գիտութիւնքը, {որ} Պապը պարզապէս նշանակել էր իւր կոնդակներ

յ կազմակերպեցաւ հռչակաւոր Սուրբ Լիգան, {որ} քսան տարի չարչարեց Ֆրանսիայի աշխարհը։

իկոս Սամմիէ անունով Յիսուսեան աբեղայն, {որ} քանի անգամ ուղարկուեցաւ զանազան Պապական

այլ Յիսուսեան աբեղայ՝ Կլօդիոս Մատիէ, {որ} անուանուած էր " Սուրհանդակ Սուրբ Լիգայի

ի նորա բոլոր մերձաւոր ժառանգաւորներից, {որ} ընկել էին հերետիկոսութեան մէջ։ Այս

կենդրոն։ Տասն եւ վեց) հռչակաւորքը, {որ} գրգռւում էին եւ կառավարւում էին Յիսուսե

Ֆրանսիայի վերայ։ Հենրիկոս III-ը, {որ} սկզբումը շատ ուշ չէր դնում սուրբ Լիգայի

( Jacques Clément) բարեպաշտ հոգետես, {որ} յոյս ունի, թէ հրեշտակները օգնութիւն կը

, թէ կամենում է սպանել Հենրիկոս III-ը, {որ} հալածում է Պապականները։ Այս րոպէին Բիւ

մի մարդ բերեց մի նամակներով լիքը ծրար, {որ} Բաստիլիայի Պարլամենտի անդամքը յանձնել է

մքը յանձնել էին մի Օգոստինեան աբեղայի, {որ} պատարագում էր նոցա համար, եւ խնդրել էի

Բուրգուանին եւ խնդրեց համոզել Կլեմանը, {որ} հարցուփորձի ժամանակ չ'յայտնէ իւր խորհրդ

սելով այս աղաղակը, կանչեց պատուհանից, {որ} բաց էր. " Ներս թողեցէ՛ք դորան. ինձ հա

Յակոբ-Կլեմանը ներկայացաւ թագաւորին, {որ} այն միջոցին նստած էր աթոռի վերայ, եւ տ

յն հանեց իւր թեւի միջից երկայն դանակը, {որ} պատրաստած էր, եւ ցցեց թագաւորի կուրծքը

հուրելի թագաւորասպանութիւնը։ Այն օրը, {որ} Հենրիկոս III-ը սպանեցին Փարիզի մէջ, նո

սեաններին հասուցած նեղութենների համար, {որ} հպատակօրէն կատարում էր միշտ Հենրիկոսի հ

IV թագաւոր անուանեց իւրեան։ Այն թագը, {որ} ժառանգաբար պատկանում էր նորան, պիտոյ է

սն եւ վեցը եւ մանաւանդ՝ Դուքս Մայէնը, {որ} այն միջոցին գլխաւոր գործակատար էր, Կար

ը բռնեց այս եօթանասուն տարեկան պառաւը, {որ} եւ երիտասարդ ժամանակին չէր ցոյց տուել մ

ատակը թողնելով մի քանի դրամների վերայ, {որ} այն ժամանակ կտրուել էին նորա պատկերով։

ի վերայ, հրամայեց իւր կողմնակիցներին, {որ} յատուկ այս պատճառով ուղարկում էր Հռովմ

) Սիկստոս V-ի կոնդակին։ Հաստատում է, {որ} այն սուտ է եւ անիրաւ, եւ իբրեւ մի չարա

դատաստանին, որոնց գլուխը ինքն է։ Ինչ {որ} վերաբերում է հերետիկոսութեան, թագաւորը

եւ հաստատում է, թէ պարոն Սիկստոս V-ը, {որ} պապ է կոչւում, չ'նայելով իւր սրբազնութ

նսիայի եւ Նավարրայի թագաւոր Հենրիկոսը, {որ} ոչինչ բանով իւրեան նախորդներից պակաս չէ

ովը վրէժխնդիր լինել այն անպատւութեանը, {որ} բերեցին նորա արիւնի, նորա տան եւ բոլոր

ութիւնը՝ որպէս թէ այն դիտաւորութեամբ, {որ} ապացուցանէ, թէ ինքը կատարեց այս գործը

ով նորա քամակից մեռաւ եւ Գրիգոր XIV-ը, {որ} անցել էր Պապական աթոռը արդէն խոր ծերութ

ից՝ Դիւպերրոն եւ դ'Օսսա՛, այն մասին, {որ} խնդրեն չքացնել Հենրիկոս IV-ի ընդդէմ գրո

ոսի դեսպանքը, բայց պահանջեց անպատճառ, {որ} թոյլ տան այս դեսպանքը ծեծել իւրեանց գաւ

յս հոգեւոր պատիժը, բայց այն պայմանով, {որ} այդ կատարուի եկեղեցու մէջ, Կարդինալներ

ի եւ Յիսուսեան աբեղաների կամքը այն էր, {որ} Հենրիկոս մեծի փոխանակ Կարդինալ Կարոլոս

դ մարդ Բարրիեր անունով, որի խօսքերից, {որ} ասել էր հրապարակական տեղում, կարելի էր

հրաժարուեցին երդումից. այն պատճառով, {որ} Յիսուսեան աբեղայքը չէին կամենում երդմնա

ան աբեղաների այս ընթացքը, պահանջեցին, {որ} աքսորուեն Յիսուսեանք Ֆրանսիայի միջից։

-րուալեան հռչակաւոր անապատականի հայրը, {որ} յետոյ զոհ գնաց Յիսուսեան աբեղաների չարա

ների ձեռքից։ Յիսուսեանք տեսանում էին, {որ} վտանգը պատրաստ է միշտ իւրեանց համար եւ

ւ չեն, քանի կենդանի էր Հենրիկոս IV-ը, {որ} ատելով ատում էր Յիսուսեանները եւ թէ թոյ

ալ Ֆրանսիայի մէջ, միայն այն մասին էր, {որ} չ'ասեն թէ երկիւղ էր կրում Հենրիկոսը Յիս

չէր արժում նորա խելքին նստեցնել, թէ ով {որ} սպանէ Հենրիկոս IV-ը, մեծ պաշտօն կը լին

ռքից թաշկինակը։ Հենրիկոսը խոնարհեցաւ, {որ} վեր առնու, եւ այս դիպուածը փրկեց նորա

ետեւ թագաւորը խոնարհել էր այս միջոցին, {որ} վեր առնու թաշկինակը, վասն որոյ դանակը

ուեցաւ այս շարժողութիւնը, Պալատականք, {որ} կային տիկինի տան մէջ, չ'իմացան իսկոյն

վիրաւորուեցաւ չար Մանտուրիայի ձեռքով, {որ} բնակում էր այնտեղ, վասնորոյ եւ գանչեց

Մօնտինի ասպետը տեսաւ մի անծանօթ մարդ, {որ} գնում էր կամաց դէպի դուռը, իսկոյն կանգ

տող Պալատականներին. " Ուրեմն պիտոյ է, {որ} այս... Յիսուսեան աբեղաների դատակնիքը խ

անգարիչք աշակերտների բարոյականութեանը, {որ} ուսանում էին նոցա դպրոցներում, իբրեւ հ

յ՝ Ֆրանսիական Տէրութեան միջից։ Նոքա, {որ} դուրս չ'գնան, կամ միւս անգամ ոտք կոխեն

րութեան մէջ գտանուեցան այնպիսի խօսքեր, {որ} անարժան էին գրելու։ Հենեարին կախեց

բաժանուիլ իւր Մարգարիտա Վալուա կնոջից, {որ} քանի տարով մեծ էր իւրեանից, եւ որի հետ

երկրորդ կնոջ՝ Մարիա Մեդիչիսի ընդառաջ, {որ} այն ժամանակուայ գեղեցկուհիներից առաջինն

ած խռովութիւնքը հարկադրեցին թագաւորին, {որ} իւր մտադրութիւնը յետ դնէ։ Հայր Մաճիօ,

իւր մտադրութիւնը յետ դնէ։ Հայր Մաճիօ, {որ} Մարիա Մեդիչիսի հետ էր, Փարիզ հասանելու

ն "։ Վերջապէս Հենրիկոս IVը վճռեց, {որ} վերադառնան Յիսուսեանք։ Երբ Սիւլլի խորհ

ործը, Հենրիկոսը պատասխանեց. " Գիտեմ, {որ} Յիսուսեանները յետ կանչելով, ես իմ կեան

լերմոնտեան Կօլլեգիումը, այն պայմանով, {որ} դասախօսութիւն չ'առնեն այնտեղ։ Բայց վեց

ոյս չէին կարող ունենալ թագաւորի վերայ, {որ} երբէք հաւատ չունէր իւրեանց վերայ։ Նոքա

տուեց Րաւալեակը Մօնտինի ասպետի ձեռքը, {որ} փակեց նորան դը-Րէ անունով պանդոկի մէջ,

կարո՛ղ էր տեսանել նորան։ Կօտօնը, {որ} դրած էր նորա մօտ, նորան մեռանելու պատր

իւն, բայց ինձ, մոռանալ այն բանը, ինչ {որ} խոստովանութեան ժամանակ ասում էին ինձ "

ական Կարգերը։ Միմիայն Յիսուսեանք էին, {որ} չէին երեւում։ Նոքա, ինչպէս ասում են,

թագաւորի մարմինը թաղելու այն պատճառով, {որ} ժողովուրդը նոցա սուտ տխրեցուցած երեսներ

իւնը այժմեան ժամանակումը անտեղի է. ինչ {որ} այսօր կարելի է առնել անվտանգ, էգուց նո

արիւնահեղութենով "։ Զինուորները, {որ} Դուքսի հրամանով շրջապատել էին Պարլամենտ

պատժելուց եւ մանաւանդ պաշտպանութիւնը, {որ} ցոյց էր տալիս Յիսուսեաններին, ճշմարտու

իշիէ, շատ ուսումնական եւ խելացի մարդ, {որ} այն ժամանակը Համալսարանի Սենտիկ էր, մի

է Կարդինալ Րիշիլէին հաճոյանալու համար, {որ} հովանաւոր էր Յիսուսեաններին։ Արդարեւ մ

Դիւպլեսսու գլխին Կարդինալական գլխարկը, {որ} միեւնոյն ժամանակում անուանուեցաւ Լիոնի

պը, իբրեւ փոխարէն այն բարերարութեանը, {որ} արեց, պահանջում էր նորընծայ Կարդինալից

եց, պահանջում էր նորընծայ Կարդինալից, {որ} հարկադրէ նա Րիշիէին հրաժարուիլ իւր գրքի

քը։ Րիշիլիէն չէր սիրում ամենեւին, {որ} հակառակուէին իւր խօսքին։ Նա արտաքին կե

շիէի հետ, առաջարկեց մի քանի խնդիրներ, {որ} յարաբերում էին Պապական իշխանութեանը։ Ե

յս խօսքերը ասում էր նա, երկու մարդիկ, {որ} թագնուած էին սենեակի մէջ, յարձակուեցան

թիկունքը։ Ողորմելի Րիշիէ ճար չ'գտաւ, {որ} չ'ստորագրէ արդէն պատրաստուած իւր գրքի հ

խեցին իւրեանց ներգործութեան կերպը, ինչ {որ} վերաբերում էր Ֆրանսիայի քաղաքական գործե

խոնարհել խիստ նախարարի կամքի առաջեւը, {որ} եւ խորամանկութենով եւ ուժով գիտէր ոչնչա

ի բնաւորութեանը։ Յիսուսեանք հասկացան, {որ} Կարդինալը իւր առաջին անգամ հակառակ ներգ

հնազանդ լինել նորան եւ ծառայել նորան, {որ} նորա ձեռքով կարողանան օգուտ քաղել եւ առ

կը տամ միայն նոցա այն ներգործութիւնը, {որ} ունեցան ( այսպէս անուանուած) Աստուածաբ

տուածաբանական-քաղաքական խնդիրների մէջ, {որ} այնքան երկար ժամանակ զբաղեցուցել էր, ո

աննշան գիրքը՝ " Օգոստինոս " անունով, {որ} գրեց Կուռնէլիոս Յանսէնը, եւ դորանով ին

նի գործակալութիւնքը։ Այն արդիւնքները, {որ} ստանում էին Եւրոպայում գտանուած դպրոցնե

ալ. նոցա հարկաւոր էր միայն մի պատճառ, {որ} բոլորովին ջնջէին իւրեանց հակառակորդքը։

նսէնը ատում էին մանաւանդ այն պատճառով, {որ} նա գրել էր մի գիրք, ինչպէս յիշեցի, այ

՝ Մօլինի Յիսուսեանի հետեւողների վերայ, {որ} դատողութիւն էր գրել " Աստուծոյ բարութեա

աւ այս գրքի վերայ։ Րիշիլիէ Կարդինալը, {որ} ատում էր Յանսէնին այն պատճառով, որ վեր

ը, որ ատում էր Յանսէնին այն պատճառով, {որ} վերջինս նորա գործերի ընթացքը անուանել է

ինակ, ինչպէս էր դէպի Րիշիլիէն. պատճառ {որ}, սա ինքը եւս իւր թշնամիքը հալածելու հա

" Յանսէնեանք մեղանչեցին "։ Եւ ճշմարիտ {որ}, Յիսուսեանք, ինչպէս ինքեանք ասում էին

ան բաժակը։ Այս եւս հարկաւոր է իմանալ, {որ} Յանսէնական էին անուանւում նոքա բոլորը,

Յանսէնական էին անուանւում նոքա բոլորը, {որ} ընդունում էին մաքրեալ հաւատալիքը՝ հերք

հաւատալիքը՝ հերքելով այն ամենայն, ինչ {որ} Պապերը իւրեանց անձնական օգտի համար աւել

ց ատելութիւնը դէպի Յիսուսեան աբեղայքը, {որ} ոչինչ ժամանակ չէր հասած այս աստիճանի սա

. դուրս եկաւ Քենելի գիրը ( Quesnel), {որ} գրուած էր Ֆրանսիարէն եւ անուանւում էր "

լ այս գրքի ընդդէմ եւ դատապարտել նորան, {որ} առ հասարակ Յիսուսեանների սովորութիւնն է

եռք առին նոքա իւրեանց խորամանկութիւնը, {որ} խաբեն ե՛ւ Պապը, ե՛ւ Լուդովիկոս XIVը։

լով այս գրքի Լատիներէն թարգմանութիւնը, {որ} եղած էր Յանսէնեանների ձեռքով, ուրեմն կ

, հրամայեց գրել դատապարտութեան կոնդակ, {որ} պատմութեան մէջ յայտնի է անունովս " Unig

իկոս XIVին, թէ Պապը շատ ցանկանում էր, {որ} թագաւորը ընդունէր այս կոնդակը, եւ թէ Ք

։ Ֆրանսիացոց եպիսկոպոսները պահանջեցին, {որ} Պապը բացայայտէ, թէ Քենելի գրքի կանոննե

դակը, բողոքեցին դէպի մի գալոց ժողովք, {որ} եւ մինչեւ այժմ չէ եղած եւ երեւի թէ եւ չ

կայքը գրուեցան գրաւեցան, այն գումարը, {որ} բարեկամները նուիրում էին նորան, գործ է

ետները կերակրելու համար։ Նոքա բոլորը, {որ} համարձակւում էին գրել կամ հրապարակով խօ

թենից։ Յիսուսեանք համոզում էին Պապին, {որ} նա այս կոնդակը հրատարակէ իբրեւ պապական

րիտասարդութեան ժամանակ գործած մեղքերը, {որ} Լուդովիկոսը բոլորովին անձնատուր եղաւ նո

եւ սովամահ եղաւ միմիայն այն պատճառով, {որ} բռնել էր Քենելի կողմը։ Լուդովիկոսը մեռ

ժամանակ միտքը բերեց նորան եւ յայտնեց, {որ} ցանկանում է տեսանել, բայց Հ. Լետիլիէ

ւնը գերեզմանի դուռնի մօտ, զղջում էիք, {որ} այնպէս վարուեցաք նորա հետ եւ կ'արդարացն

ս միշտ սիրել եմ նորան։ Եթէ չէ կարելի, {որ} նա գայ ինձ՝ մեռանողիս մօտ, թո՛ղ իմ ատ

եռանող թագաւորին ստորագրել այն թուղթը, {որ} հարկ էր դնում թագաւորական ժառանգի վերայ

ովիկոսը պատասխանում էր. " Դուք գիտէք, {որ} ես այս բանի մասին բացայայտ տեղեկութիւն

։ Մեռանելով ահա, աղաչում եմ Աստուած, {որ} իմ յաջորդքը ինձանից բաղդաւոր լինին այս

աղդաւոր լինին այս բանի մէջ. ահա՛, ինչ {որ} ես կարո՛ղ եմ առնել այժմ։ Եթէ դուք խաբե

տասխան տաք Աստուծոյ առաջեւը. նա գիտէ, {որ} ես բարի ցանկանում էի Հռովմէական եկեղեցո

անների խռովարարութեան պտուղը այն եղաւ, {որ} նորա երեւելի թագաւորներից մինը, իւր կե

ան։ Լուդովիկոսը սկսած այն պատերազմից, {որ} արեց Սպանիայի ժառանգութեան համար, օրէ

ւորական իշխանութեան մեծաշուք գաղափարը, {որ} փառաւորապէս իրագործել էր Լուդովիկոսը,

եան մէջ նշանաւոր է մանաւանդ այն գործը, {որ} պատահեցաւ Տուլօնի թագաւորական սերմնարան

լ էր գործողութիւնը։ Զարմանալին այս է, {որ} այսպիսի վճիռը հաստատուեցաւ երկու ձայնի

'նայելով Յիսուսեանների հետեւողութեանը, {որ} կամենում էին դատապարտել նորան որպէս զրպ

պէս զրպարտող։ Այն մասնակցութիւնը, {որ} ամբողջ Ֆրանսիայն ունեցաւ այս անբաղդ աղջ

ատելի խոստովանահօր հալածուելու լուրը, {որ} բռնութեան հետ մակարդած վերին աստիճանի խ

ստիճանի խորամանկութենով եւ առեւտուրով, {որ} ունէր Հռովմի եւ Ֆրանսիայի Արքունեաց հետ

աստիկ էր ժողովրդի ատելութիւնը դէպի նա, {որ} Բուրժի Արքեպիսկոպոսը, որի վիճակի մէջ կ

անին յետ դարձուեցան այն արտօնութիւնքը, {որ} Յիսուսեանների օգտի համար խլուել էին նոր

ասարակութիւն հիմնեցին զինուորների մէջ, {որ} անուանւում էր " Մարիամի սուրբ սրտի Հասա

Marie)։ Քանի մի գունդ խնդիր տուեցին, {որ} Տէրութիւնը ընդունէ այս Հասարակութիւնը օ

ր տեղը բողոքում էին դէպի Կլեմենտ XI-ը, {որ} գալոց ժողովքը հրաւիրուի։ Օրլէանեան

աւոր օրերում նա իւր մերձաւոր մարդերով, {որ} բաժանորդ էին նորա կարծիքներին, եկեղեցի

մում էր քանի մի բաժակ Շամպայնեան գինի, {որ} արծարծէ իւր անզօրացած կարողութիւնը։ Վե

նչ հաւատ չէր պաշտում։ Պարլամենտը, {որ} չէր կամենում օրագրի մէջ արձանագրել Օրլէ

անդ մի մարդ՝ Ֆրանսիսկոս Պարի անունով, {որ} ծագում էր մի ազնուական ազգատոհմից։ Սա

իպուածը XVIII անհաւատ դարումը պիտոյ է, {որ} տպաւորութիւն գործէր հասարակ ժողովրդի վե

աններին ընդդէմ։ Բայց ցաւը այս էր, {որ} Կարդինալ դը Նոյալը շուտով վախճանեցաւ խո

ւ անկիրթ, բայց խիստ եւ կամակոր մարդը, {որ} մի քայլ եւս չէր փոխում առանց Յիսուսեանն

երի վերջին թոշակից այն մարդիկը զրկելը, {որ} Unigenitus կոնդակը չէին ընդունած իբրեւ

թագաւորական հրովարտակը տարակոյս չ'կար, {որ} պիտոյ է զայրացնէր Յիսուսեանները։ Արդար

ժամը վեցին Լուդովիկոս XVը կառք նստաւ, {որ} գնայ Տրիանօն։ Յանկարծ սաստիկ զարկ զգաց

ին ամենայն աչք դարձաւ այն մարդի վերայ, {որ} կանգնած էր թագաւորի մօտ՝ առանց գլխարկը

անուանւում էր Րոբեր-Ֆրանսիսկոս Դամիէն, {որ} ծառայում էր Յիսուսեան Կօլլէգիումի մէջ ի

ն, վասն որոյ երբէք չէր կարելի մտածել, {որ} իւր սեպհական կամքովը որոշած գործել էր ա

նովը, եւ ճշմարիտ կային մի քանի բաներ, {որ} արդարացնում էին այս կարծիքը։ Ինչ ժ

Ինչ ժամանակ կառքը բերեցին թագաւորին, {որ} նստի, մի Յիսուսեան աբեղայ մօտեցաւ Դամի

օլլեգիումի մէջ, եւ կարո՛ղ էր պատահել, {որ} մի ծանօթ կրօնաւոր պատահաբար մօտենար նոր

աբար մօտենար նորան։ Բայց բանը այս էր, {որ} Դամիէնը իւր պատասխանների մէջ գործ էր ած

բերել իւր մտքի դրածը այս Կարգի մասին, {որ} եւ շուտով յաջողեցաւ նորան տեսանել։

նել։ Լավալլետ անունով Յիսուսեանը, {որ} վաճառականութիւն էր առնում Ամերիկայի մէջ

ւ հազար ֆրանկ։ Յիսուսեանք պահանջեցին, {որ} գործը դատուի Փարիզի Պարլամենտի մէջ՝ յո

լինելով, այն Յիսուսեան ընկերութեանը, {որ} Մարտինիկայումը էր, Հասարակութեան կանոն

նով Պալատի մէջ կարողացան այնպէս առնել, {որ} թագաւորը Հրովարտակ տուեց Պարլամենտին ին

ագաւորին, միեւնոյն ժամանակումը վճռեց, {որ} Կարգը նոյն կարգադրութենից երկրորդ պատճէ

սի 6-ին հաստատուեցաւ Պարլամենտի վճիռը, {որ} զօրութենով Յիսուսեանների քսան չորս Աստո

ան Ֆրանսիայի մէջ ամենայն արտօնութենից, {որ} ունէին մինչեւ այն ժամանակը։ Լուդովիկոս

ամանակը։ Լուդովիկոս XV-ը չէր իմանում, {որ} կողմը բռնի. մի կողմից խոստովանահայրը ն

փոխութեան մասին Ֆրանսիայի մէջ։ Րիկչի, {որ} այն միջոցին փոխանակ անզօր Կլեմենտ XIII-

( այսինքն՝ " թող լինի այնպէս, ինչպէս {որ} է, ապա թէ ո՛չ թող չ'լինի ")։ Պարլամե

յս առաջարկութեան մէջ ապացուցանւում էր, {որ} երկու Յիսուսեանք իւրեանց շարադրութիւննե

այսինքն՝ կացութիւն ( status)։ Մինչեւ {որ} բռնուած Յիսուսեանք չ'յայտնէին իւրեանց ց

ղութիւնը. " Ես գիտեմ, - ասում էր նա, - {որ} Յիսուսեան Կարգը ջնջելու կոնդակը իմ հոգո

րբ Պիոս VII-ը իւր անպարծանք կոնդակովը, {որ} տուել էր 1814 թուականի օգոստոսի 18 օրու

ութեան համառօտ տեսութիւնը։ Այն մարդը, {որ} մտանում էր այս կարգի մէջ, որ անդամ էր

ն մարդը, որ մտանում էր այս կարգի մէջ, {որ} անդամ էր դառնում այս ընկերութեանը, դադ

երեւակայել իւր անձը եւ այն առարկաները, {որ} գտանւում են նորա մէջ։ Պարբերութիւն (Pun

ջ նկարւում են այն բոլոր զգացողութիւնքը, {որ} ծնել էին հոգու մէջ պատկերը տեսանելու ժա

ասաց. "Ողորմա՛ծ Պարոն, յիշեցէ՛ք, թէ ինչ {որ} դուք մեր հարերին կ'առնէք այնտեղ, նոյն բ

Կլերմոնտեան անուանւում էր այն պատճառով, {որ} դորա գումարը կտակով թողել էր Յիսուսեանն

ց Հիյլեօմ Դիւպրա, Կլերմոնդի Եպիսկոպոսը, {որ} հռչակաւոր Դիւպրա (Duprat) Կանցլերի ապօր

պրա (Duprat) Կանցլերի ապօրինի որդին էր, {որ} կամենում էր գնել Պապական Աթոռը 1, 200000

եռքով գրգռուելով Հենրիկոս III-ի ընդդէմ, {որ} պաշտպան էր Հուգենօտներին, կազմեց Սուրբ

ը։ Կրկնապատիկ եղաւ ճակատագրի խորհուրդը, {որ} է տալ Գաղղիացոց, ինչ որ կարող էր փրկաւէ

ագրի խորհուրդը, որ է տալ Գաղղիացոց, ինչ {որ} կարող էր փրկաւէտ լինել նոցա, եւ պահպանե

նոցա, եւ պահպանել Գաղղիացոց համար, ինչ {որ} նա տուած էր նոցա շատ պատուականներից։

T. II, pag. 34.  Զարմանալի է, {որ} Պարոն Փափազեան, եկեղեցական պատմութեան պ

լք է գործ դրել եւ չէ փորձել իւր կարասը, {որ} մի գուցէ, սաստիկ սեւ լինելով, կարմիր չ'

եւ Մալթա կղզիից։  Ցաւում եմ, {որ} չունիմ պատրաստի Օրհնեալ Ալեքսանդր Կայսե

ալ Ալեքսանդր Կայսեր հրովարտակի պատճէնը, {որ} կարողանայի այս յօդուածի մէջ բառ առ բառ

առ բառ արտագրել. մանաւանդ այն պատճառաւ, {որ} Պարոն Փափազեանը, իւր եկեղեցու պատմութեա

ւրենաց անձը այսպիսի Կայսերական շնորհին, {որ} բաշխել էր նորանց։ Խոստովանում եմ ի

կով յայտնեց իւր վճիռը մի Պօղոսի մասին, {որ} հայոց ազգի եւ եկեղեցու նախատինքի համար

Հայոց ազգի մէջ դեռ առաջին անգամն է, {որ} մի օրագիր, իւր վճիռը հրապարակելով, խն

րա իրաւունքը եւ այս կերպով ուսուցանել, {որ} ազգի մէջ երեւցած ամէն մի երեւոյթ, ամեն

նի վերայ, մանաւանդ մի այնպիսի անդամի, {որ} իւր անձը նուիրած լինելով եկեղեցու սպասա

ը բժշկւում է իսկոյն, երբ տեսանում եմ, {որ} ազգը դատապարտում է վնասի պարտաւորը. եր

րտաւորելով նորան, իրաւունք է ստանում, {որ} լուսաւորեալ աշխարհը պատուէ իւրեան, որո

ծել մաքրութեան գաղափարը: Այն մարդիկը, {որ} անդատաստան երեխայի պէս, զայրանում են տ

այդ մարդիկը իրողապէս ապացուցանում են, {որ} դեռեւս չեն հասկանում, թէ այլ է ազգութի

այդ յանցանքը. ոչ երբեք մի ամբողջ ազգ, {որ} դատապարտելով յանցաւորը ապացուցանում էր

իսի ոճիրների. ոչ երբեք մի ամբողջ ազգ, {որ} չէր կարող իւր լռութեամբ կամ չտեսանելու

ց սկսած, դատապարտութեան տակ ընկաւ նա, {որ} յանդգնեցաւ մօտենալ ուրիշի իրաւունքին,

ին պարկեշտ ականջները մի տեսակ մարդերի, {որ} նուիրած են իւրեանց անձը, խօսքը եւ գրիչ

ւելով մի տեսակ վարդերի վարդապետութեան, {որ} թէեւ զգում էին անցածի եւ հնի ամլութիւնը

մութեան միւս երեսի վերայ տեսանում ենք, {որ} այդ, առժամանակեայ անախորժութիւնների գն

այ: Չմոռանան այս խօսքը այն ազգասէրքը, {որ} իւրեանց սէրը դէպի ազգը յայտնում են նորա

ն պիտանին պիտի առնունք, իսկ փտածները, {որ} մինչեւ այժմ եւս արգելք են եղած ազգի ընթ

րտօնութիւնների պաշտպանութիւնը: Եւ նա, {որ} պարծենում է իւր մարդ լինելով, պիտի պաշ

ւթեան մէջ: Այն յանցանքի ցուցակը, {որ} Մեղուն հրատարակեց, որ վերագրւում են եր

նցանքի ցուցակը, որ Մեղուն հրատարակեց, {որ} վերագրւում են երբեմն կրօնաւոր Պօղոսին,

ագրւում են երբեմն կրօնաւոր Պօղոսին, եւ {որ} մի սարսափելի գգուանք պատճառեց մեզ դէպի

ի խայտառակուած չարագործի անձը, հերիք է {որ} բորբոքէ նորա վերայ արդարադատութեան փայլ

ոչ միայն քահանայութենից իսպառ զրկելու, {որ} չէր արել յիշեալ ժողովը, եւ որի թողածը

ս ենթարկելու նորա անձը այն պատիժներին, {որ} սահմանւում են քրէական ոճրագործութիւններ

ութիւնների փոխարէն: Այն մարդիկը, {որ} պաշտպանութիւն էին ցոյց տուել չարագործին

դպիսի ապականութիւն պահել եկեղեցու մէջ, {որ} մի նուիրակա՜ ն սրբութիւն է, ուր հաւատո

թիւն տրուած չէ Պօղոսին կամ Նիկողոսին, {որ} ինչպէս կամեն այն այնպէս խաղան ազգի հետ

խաղան ազգի հետ: Հոգեւոր անձինք, {որ} արժանի էին դատապարտութեան, շատ անգամ ա

ւմ մի տնտես է, մի մատակարար շնորհքի, {որ} ուրիշ կերպով չէ կարող տալ, եթէ եկեղեցի

տիր: " Աստուածային եւ երկնաւոր շնորհ, {որ} միշտ լնու զպէտս սրբոյ սպասաւորութէան առ

անայութենից զրկուած. իսկ ես ասում եմ, {որ} երբեմնական կրօնաւոր, իսկ այժմ սոսկական

րհաբար խնդրում եմ Ձեր ազնուամտութենից, {որ} ճշմարիտ քրիստոնէաբար ներողամիտ գտնուիք

ակ եւ ճշմարտս. քարոզ յիշատակարանները, {որ} անմիջապէս ընծայում էիք հայոց ազգի բարեմ

այն ճշմարտասիրութեան սպասաւորի ձեռքով, {որ} արդարասիրութեան եւ ազատամտութեան մուրճը

իամիտ անգրասիրութեանը եւ անկրթութեանը, {որ} շատ ժամանակից է թանձր ամպերի նման պատել

տողութեանը, որովետեւ վաղուց յայտնի է, {որ} դուք մինչեւ անգամ ներողամիտ էք դէպի ձեր

ը, այն աւետաբեր եւ բարեգուշակ ձայնին, {որ} նորա ճակատին առաջին անգամ հնչեց դէպի մե

նոս անուն մէկ քահանայի. պիտոյ է ասեմ, {որ} իմ ուսումնառութեան սկզբումը փոխանակ ազգ

ահանայի աշխատասիրութեամբ վրաց լեզուով, {որ} այն ժամանակին Թիֆլիզ քաղաքի մէջ լուսաւո

ամիտ, առանց այբ եօթն տունը. չկարծեմ, {որ} եպիսկոպոսները եւս այնպէս իմանան, թէպէտ

, պիտոյ էր ընծայաբեր լինէի իմ կողմից, {որ} այբբենարանի առաջնաթերթի ճակատին դրոշմած

ընդ հակառակն. երբեմնապէս պատահում էր, {որ} իմ կոյր բախտից չէի կարողանում ըստ արժան

օրհնեալ փալախայի հարուածքը. Յիրաւի, {որ} մեծ բախտաւորութիւն էր ինձ համար, որ մի

, որ մեծ բախտաւորութիւն էր ինձ համար, {որ} միեւնոյն ժամանակին ճիզուիտականների մտրա

ւն: " Պ. Մագեամ, դուք չգիտէք, {որ} հայոց ազգի անկիրթ եւ կոպիտ զաւակները մտ

հատուէինք. այն գաւազանի երկիւղը չէ՞ր, {որ} գիշերը քնից վեր կը թռչէի. " Խաչ, օգնե

երջը: Հետ այնորիկ վարժապետից խնդրեցի, {որ} ժամագիրք առնում, բայց վարժապետը հրամայ

՞յ քահանայ չես լինելու, էնդուր համար, {որ} ժամագիրքը, շարականը, տաղարանը եւ այլ

ելիք են, այժմ գրիչ պիտի առնուս ձեռքդ, {որ} վրացերէն գրել սովորես, բայց մէկ եզան է

էրի պիտի ճարես. այսինքն էրիի ոսկորը, {որ} սկիզբը նորա վերայ գրես, մինչեւ որ ձեռք

րը, որ սկիզբը նորա վերայ գրես, մինչեւ {որ} ձեռքիդ մատները գրչին սովորեն եւ ապա կար

որեն եւ ապա կարողանաս թղթի վերայ գրել, {որ} ապագային տուր եւ առութեան ժամանակիդ պիտ

ի լինի քեզ: - Կրկին աջահամ... Անէ՜. {որ} մարդ դարձար եւ խալֆայ եղար, գնաց:

էջ Բէգզադաների շարումը: Բայց չկարծեմ, {որ} այդպէս լինի, դու երկայնամիտ ես եւ ունի

իւնների մէջ: Ձեր համար ասում են, {որ} ներկարարի կարասներ ունի իւր բարեկամի գո

ել այդ գործակատարութեանը, նորա համար, {որ} Հայաստանի ծխեալ աւերակների մէջ բաւականի

օրինակ ինչպէս պատահել էր պ. Շահբէգին, {որ} արիւնկզակ լեզգիների ձեռքով գերի տարուեց

տարուեցաւ դէպի Շամիլանիստ աթոռը, երեւի {որ} պ. Իսահակեանցի անիծելը հասաւ պ. Շահբէ

- Չէ՛, սխալ է քո ասածդ, նորա համար, {որ} պ. Շահբէգը իւրեան ամրացնելով այն դրօշա

Պատուելի առողջամիտ ազգակից, գիտեմ, {որ} կը ցանկանայիր իմանալ որեւիցէ մէկ նորութ

ւի երկու թաթերի վերայ. ես որոշ նկատեցի {որ} այդ կենդանին հաւատարիմ ծառայ պիտի լինէր

եան մէջ էին, միայն զարմանալին այն էր, {որ} գլուխը ներկել էին. այդտեղ ինձ հաւատացր

խը ներկել էին. այդտեղ ինձ հաւատացրին, {որ} այդ կենդանին չորս լեզուի երգիչ է. մի փ

երկայացնողների դեր: Կասկած չկայ, {որ} իրերի այս վիճակում, վերջին տեղը չէր բռ

ադրութիւն " անունը տուեց նրան, անուն, {որ} կազմուած է հայերէն " սահման " եւ " դրու

ոչեցին այդ Կանոնադրութիւնը, մի անուն, {որ} անիմաստ է թէ հայ ազգի եւ թէ այս Կանոնադ

այս կանոնադրութիւնը, որպէս մի միջոց, {որ} պիտի պաշտպանէր ազգը յայտնի անձնաւորութի

բան ` առանց սրա թոյլտուութեան: Ազգը, {որ} վաղուց էր կամենում ունենալ այդպիսի մի Կ

կելով ընդհանուր ձգտման: Մինչդեռ ազգը, {որ} բացառապէս վատթար վարչութիւնից ազատուելո

այց Կանոնադրութեան մէջ չկար որեւէ բան, {որ} կարող լինէր փոխել հայերի առ Դուռն ունեց

ի առ Դուռն ունեցած հպատակութիւնը, քանի {որ} այն վերաբերում էր միայն հայ ազգի ներքին

սահմանուած կարգի բացայայտ ոչնչացմանը, {որ} իսկապէս անվնաս մի բան էր անգամ իր համար

ար: Նա սպասում էր միայն մի առիթի, երբ {որ} կարելի կը դառնար ` միջամտելու հայերի նե

ւթիւն առաջացրին ազգի մէջ, պահանջելով, {որ} ապագայ պատրիարքն ընտրուի բացառապէս Երու

Այո պահանջը հիմնում էին նրանք ինչ-{որ} մի կարծիքի բացարձակապէս վնասակար աւանդո

աւանդութեան վրայ, որին բռնադատօրէն ինչ-{որ} նշանակութիւն էին տալիս նրանք: Այդ աւան

նք աւելացրել են աւանդութեանը մի նզովք, {որ} չի եղել նոյնիսկ Հաննայի բուն ձեռագրում

ձեռագրում: Բացայայտ մի կեղծիք էր այս, {որ} չի կարելի արդարացնել ոչնչով: Կ.

վերոյիշեալ մի քանի անձերը, նկատելով, {որ} զինաթափ են լինում, գործ դրին ամէն տեսա

շահագրգռութեան վրայ, այլեւ յայտնեցին, {որ} սպասւում է աւանդութեան վերահաստատումը ծ

երի միջեւ: Անկեղծօրէն ցաւալի է, {որ} Էջմիածնի ծայրագոյն պատրիարքը, կամենալո

մենալով վարձահատոյց լինել նրանց, ովքեր {որ} կաթողիկոս էին ընտրել իրեն, աչքաթող արե

եան ընդհանուր շահը. նա պէտք է իմանար, {որ} Երուսաղէմի վանքը պատկանում է բովանդակ հ

գին եւ ոչ թէ միայն թուրքահայերին եւ կամ {որ} աւելի վատ է - Երուսաղէմի ինչ-որ երեսուն

եւ կամ որ աւելի վատ է - Երուսաղէմի ինչ-{որ} երեսուն վանականներին: Սրա հետ մէ

ադրութիւն դարձնել այն հանգամանքի վրայ, {որ} յիշուած աւանդութիւնը, անգամ եթէ այդպիս

աջին օրինակը Յակոբ Նալեան պատրիարքն է, {որ} ընտրութեամբ կոչուեց այդ պաշտօնին աւանդո

Երուսաղէմի պատրիարքի ընտրութիւնը: Հէնց {որ} լուր տարածուեց այդ կարգադրութեան մասին

զօրքի դիմադրութեանը, ցրեց այն ժողովը, {որ} ընտրութիւն էր կատարում Սարգիս պատրիարքի

մբ: Չբաւականանալով սրանով եւ գտնելով, {որ} Սարգիս պատրիարքի երկդիմի վարքագիծն այս

գի բերելու համար: Հետեւանքը եղաւ այն, {որ} իր անձնական հայեցողութեամբ կազմեն յատու

ուն: Ինքնըստինքեան հասկանալի է, {որ} նա յանձնաժողովին գաղտնի ցուցում տուեց `

Այս կարծիքը հաւաստւում է նաեւ նրանով, {որ} յանձնաժողովը, հաւատարիմ մնալով Դռան ցո

եց Կանոնադրութեան էական մասերը, այնպէս {որ} իր ներկայ կերպարանքով Կանոնադրութիւնը ո

իրաւունքները, այլեւ այն իրաւունքները, {որ} վայելում էին հայերը նախքան այդ մանիֆէստ

եր բաղկանում էր քսան անդամից, մի բան, {որ} ոչ միայն սահմանուած էր Կանոնադրութեամբ

կասկածանքի տեղիք են տալիս նրանք, ովքեր {որ} յարում են Ռուսաստանի կողմը: Այս մասին

իւ թէ ուրիշ թեկնածուներ ունենայ, որոնք {որ} արժանի լինէին այդ կոչումին: Եւ 3

նահայրերի ընտրութեան ժամանակ, մի բան, {որ} չէր եղել երբեք: Կան նաեւ բազմաթիւ

ով, ինչպէս եւ Էջմիածնի վանքը. եւ քանի {որ} Ռուսաստանում գտնւում է կէս միլիոն հայ,

ն ամենայնի, - եթէ անյարմար է պահանջել, {որ} Ռուսաստանի հայերը մասնակցութիւն ունենան

րուսաղէմի պատրիարքի ընտրութեան, ինչպէս {որ} Թուրքիայի հայերն են մասնակցում Էջմիածնի

անականութեան վաստակ, այնպիսի զգեստով, {որ} յարմար էր մեր ժամանակի եւ մեր կեանքի պա

պիսի գիրք Պ. Բժշկեանի թարգմանութեամբ, {որ} տարբերւում էր այս նոր տպածից, որպէս իւ

աւորութեան վերայ պիտոյ է այսքանն ասել, {որ} դա շինած է երեխաների դաստիարակութեան հա

թենից ծնողների կամքին։ Փորձով գիտենք, {որ} այդ գիրքը շատ սիրելի կը լինի մեր ազգի մ

էն։ Հոգով եւ սրտով ցանկանում ենք, {որ} ամենայն ծնող, փոխանակ մի խաղալի բան պա

, Ռօբինզօնի պատմութիւնը ընծայէր նորան, {որ} զբօսեցուցիչ եւ օգտակար կը լինէր նորա եր

իչ եւ օգտակար կը լինէր նորա երեխային եւ {որ}, չնայելով մաքուր եւ լաւ թղթի վերայ պատ

մեք ամենայն քայլափոխում տեսանում ենք, {որ} Պ. Գամառ-Քաթիպան ուշադիր չէ լեզուի մաք

զուի անարատութիւնը։ Ճշմարիտ է եւ այն, {որ} շատ անգամ այդ աշխատութիւնքը, տաղաչափու

Քաթիպայի ասածը՝ " գրել այնպէս, ինչպէս {որ} խօսում են եւ խօսել այնպէս, ինչպէս որ գ

ս որ խօսում են եւ խօսել այնպէս, ինչպէս {որ} գրում են "։ Այդ առածը, որ նա անդադար

էս, ինչպէս որ գրում են "։ Այդ առածը, {որ} նա անդադար գործ է ածում իւր աշխատութենն

պիտոյ է մեկնել նորա գործակատարութիւնը, {որ} անհամաձայն է այդ առածին, մանաւանդ այնպ

յդ առածին, մանաւանդ այնպիսի գրքի մէջ, {որ} առաջին անգամ պիտի ողջունէր Հայոց մանուկ

ջին անգամ պիտի ողջունէր Հայոց մանուկը, {որ} չգիտէր դեռեւս ընթեռնուլ։ Ներկայ աշ

նթեռնուլ։ Ներկայ աշխատութեան մէջ, {որ} է " Ռօբինզօն Կռուզօի պատմութիւնը ", եթ

նք նորա տետրակների հետ, տեսանում ենք, {որ} հեղինակը փոքր ի շատէ ուշը դարձուցել է լ

երայ։ Այնուամենայնիւ պիտի խոստովանել, {որ} նորա լեզուի մէջ անխտիր երեւում են տարեր

այրենի անասուններէն " եւ այլ այսպիսիք, {որ} աւելորդ ենք համարում կրկնել. պատճառ,

թո՛ղ ներուի մեզ ասել հասկանալու համար, {որ} հին լեզուի բացառականքը ամենայն տեղ է վե

, այդ ընդհանուր կանոն չէ։ Մեք գիտենք, {որ} այլ հոլովմունքի տակ եղած անունները, զո

եր եւ օտար լեզուների մէջ տեսանում ենք, {որ} բացառականի ոյժը եւ զօրութիւնը հասկացւու

եւ այլն, բայց տեսանում ենք, նոյնպէս, {որ} նորը եւս պահուած է շատ տեղ, այս պատճառ

է շատ տեղ, այս պատճառով կարծում ենք, {որ} այդ ակամայ սխալ լինի, ինչպէս նաեւ մեզ

ող է լինել մի ներգործական էակ, մարդը, {որ} կամք ունի եւ քննում է կամ քրքրում է մի

մի բան, իսկ մի կրաւորական-անշունչ իր, {որ} ոչինչ կերպով չէ կարող ցոյց տալ իւր մէջ

ւ ո՛չ քրքրել, այլ միայն արժանի լինել, {որ} դորան ուրիշները քրքրէին եւ քննէին։ Այդ

րութեան. այս է բուն կլասսիկական բառը, {որ} եւ Մովսէս Խորենացին գործ է ածում։

հետեւելով Ռուսաց " любопытный " բառին, {որ} նշանակում է ե՛ւ հարցասէր, ե՛ւ հարցասիր

ջ այս բառի գործածութեան ժամանակ այն է, {որ} մերը ունի ներգործական միայն զօրութիւն,

ում " любопытный " ասւում է եւ՛ մարդը, {որ} հարցասիրում է, եւ՛ գործը, որ հարցասիր

մարդը, որ հարցասիրում է, եւ՛ գործը, {որ} հարցասիրւում է։ Այս եւ նմանապիսի սխալա

հ ", գրում է " ճանապար ", " աշխար ", {որ} շատ խորթ է ու շատ անգամ փոխում է բառի ն

րծ ածում այդ բառը իւր խօսելու ժամանակ, {որ} որոշակի չէ լսւում հ տառի ձայնը, դորա պ

դորա պատճառը է տառի հագագային լինելը, {որ} բառերի վերջերումը գրեթէ կորուսանում է ի

անալու վտանգ կար։ Տարակուսելի բան չէ, {որ} " աշխար ", " ճանապար " հասկացող մարդը

մի մարդու առաջին անգամ. այն աւերանքը, {որ} յառաջացել են Իտալականի եւ միւս Հռովմէակ

եղծ շնորհակալութիւնը։ Կը ցանկանայինք, {որ} օգտակար լինէին նորան մեր բարեմիտ փոքր ի

ւմ եւ շատ անգամ էլ որպէս եախշի եօլ), {որ}, միամտաբար թարգմանելով " բարի ճանապարհ

այնտեղից էլ՝ ծանօթութեանց մէջ, այնպէս {որ} բուն վիպասանութեան վերաբերեալ նկատողութ

ամբ, եւ խօսում ենք ուղղակի մեր սրտից, {որ} շատ անգամ չէ ենթարկվում սառը կանոնների

ամ կօպի, կամ կօլոտ։ Խոստովանում ենք, {որ} այս բացայայտիչներն նոյնպէս անհասկանալի

բառ է, բայց թէ ճլ-ը ինչ բառի կտոր է, {որ} կպել է պինդ բառին, չգիտենք։ Շուշտակ բ

նակութեամբ գիտէինք, այսինքն՝ աբեղայ, {որ} առաջ ամուսնաւոր քահանայ էր եւ այրիանալո

սարակ, տեղ-տեղ խրթին գաւառական բառեր, {որ} թէեւ մեզ հասկանալի այլ ընդհանուրին ո՛չ

ատրված են։ Բացի սորանից, ցաւում ենք, {որ} պ. Պռօշեանցը փոխաբերաբար առնուած ոճերի

դրելի գաղափար է։ Մարդը մեղաւո՞ր եղաւ, {որ} հետախոյզ բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր

ո՞ր եղաւ, որ հետախոյզ բանասէր դարձաւ, {որ} նստի ծանր ու բարակ ոճերի բառարան շինէ։

ոյ պիտի այդ բառարանը տպէ ու հրատարակէ, {որ} " Սօս եւ Վարդիթեր " կարդացողները հասկան

կանան այն փոխաբերական ձեւերը եւ ոճերը, {որ} առաջ չէին հասկացել, եւ որոնք շատ տեղ,

։ Մի՞թէ աւելի լաւ եւ աւելի յարմար չէր, {որ} ինքը հեղինակը բացատրէր, քան թէ թողնում

թողնում է " հետախոյզ բանագիտաց "։ Ինչ {որ} մեզ է վերաբերվում, խոստովանում ենք, ո

ր մեզ է վերաբերվում, խոստովանում ենք, {որ} ախորժակ չունենք մի այդպիսի բառարան շինե

բարեկենդան կամ Հորթաթողի պաս խօսքերը, {որ} այլաբանութիւն չէ, այլ պարզ անուն, չգի

ր ծանօթաբանութեան, քան թէ եաքըշի օլը, {որ} ձախողակի ամեն հայի յատնի է թէ՛ ուղիղ,

անդակութիւնը։ Մենք արդէն ասած ենք, {որ} թէ " Սօս եւ Վարդիթերը " առնունք որպէս բ

թեւ հանգամանաց մէջ։ Անցքի կատաստրօֆը, {որ} ամեն իրաւունքով պահանջում է հեղինակից ա

լի հմտութիւն եւ ճարտարութիւն, ուր պիտի {որ} գործի ամբողջ ընթացքի մէջ շարված թելերը

գայթքը, անցնելով մի ոսպնաձեւ ապակուց, {որ} իսկոյն կրակեն այդ կատաստրօֆը, եթէ համե

Վարդիթերը եւ սիրու կրակը, ցանկալի էր, {որ} կատաստրօֆը ունենար աւելի բնականութիւն։

նորա ուղեղը եւ ջլերը այն վիճակում են, {որ} նա հանգիստ խօսում է, ուղիղ մտածում է,

է կաթուածահար եղել. այն ժամանակ պիտի՛ {որ} մեռնէր՝ առանց ոչ թէ շաբաթներով, օրերո

ռիւ տալիս եւ այն օրերով։ Եւ չնայելով, {որ} նա մահ է փնտռում, քան թէ կեանք, այնու

սնում են նորան Ապարանցիք։ Մի շաբաթ է, {որ} նորա քամակից ման են գալիս Աշտարակի տղաք

արեգինի ձեռքի վրայ դնելով՝ խնդրում է, {որ} աշխատի երկուսին ( իրեն եւ Վարդիթերին)

նի թուլութեան վրայ շատ խօսել, մանաւանդ {որ} ինքը՝ արգոյ հեղինակը, կամ մեր ընթերցո

ամբ կարդան այս անցքերի նկարագրութիւնը, {որ} մենք, առանց մեր կողմից մեծ խօսք եւս աւ

հակասութիւնը։ Այսչափ միայն ասում ենք, {որ} վիպասանութեան շինուածքին մեծ հարուած է

ենայ, Յիշի Սօսն ու Վարդիթեր ", {որ} շատ ընտիր է, կարճ եւ ազդու, դնում է Գ

ը։ Ամբողջ գործի մէջ բոլոր ոտանաւորքը, {որ} տակ ու վերեւ են անում, մէկ հատ չկայ այ

հետ։ Բայց երբ բռնադատում ես գրիչը ինչ {որ} էլ լինի բան գրել, յայտնի բան է, որ Գա

նչ որ էլ լինի բան գրել, յայտնի բան է, {որ} Գարեգնի ողբի պէս կը լինի, որ ո՛չ բարով

ի բան է, որ Գարեգնի ողբի պէս կը լինի, {որ} ո՛չ բարով պիտի ասէր։ Եթէ ստոյգ ասեն

ստոյգ ասենք, մեր քննութեան այն մասը, {որ} նուիրված էր թերութիւններին Սօս եւ Վարդի

, ուզելով իր գործը այդ բարբառով գրել, {որ} կարդացողը ոչ միայն Աշտարակի վարքի, բար

ւն։ Այս դրութիւնից պարզ երեւում է, թէ {որ} աստիճանի թեթեւամտութիւն է այս կամ այն գ

ուրախութեամբ ողջունել մի ամբողջ գործ, {որ} կատարված էր որեւիցէ գաւառական բարբառով

ատարված էր որեւիցէ գաւառական բարբառով, {որ} տակաւին, տպագրութեան միջնորդութեամբ,

րեւանցի, անհրաժեշտ ենք համարում ասել, {որ}, ստրկանալով հին լեզուին, առանց ժողովր

ականջ դնելու, լեզուի նոր ծլած ձեւերը, {որ} դեռ թարմ են եւ աճելու վրայ, կապելով եւ

ում է նոր լեզուի մշակութեան գաղափարին, {որ} է որքան կարելի է առաւել շատ եւ առաւել մ

որ գաւառական բարբառների էական տարերքը, {որ} իրենց ձեւով եւ բազմութեամբ աւելի ընդուն

եր ճամբան, այս է մեր պարտականութիւնը, {որ} ինչքան մեր ոյժը կը տանի, ձգտենք այս խն

րում կամ հինգ դարում չէ շինւում։ Այն, {որ} հազար տարիներով, տարբեր աշխարհների եւ

մի քար է ձգել, բնականաբար անհնարին է, {որ} մի ակնթարթում շինվի, կոկվի, փայլի եւ

իաջան աշխատութիւն։ Աւելորդ է ասել, {որ} մենք բնաւ պահանջողութիւն չունինք, թէ մ

՝ դէպի առաջ։ Յայտնի է, թէ այն մարդը, {որ} գիշեր ցերեկ աշխատում է մի բան աւելի առա

ւն համարուիլ։ Ստիպվեցանք ծանօթաբանել, {որ} մենք ուրիշի ձեւ ու ոճ ենք դատում, կարծ

։ Թէեւ ճշմարտութեան անունով ասում ենք, {որ} նորա բնագրի ( Աշտարակի) լեզուն համեմատ

, նորա բովանդակութեանն է վերաբերւում, {որ} լեզուի մասին մի քանի բան նկատելուց յետո

հանդէս հանելով այստեղ այն թերութիւնքը, {որ} տեսնում ենք պ. Պռօշեանցի սեփական ձեւ ո

ի տեղ լոկ մի հատ բառը կամ մի հատ ձեւը, {որ} գործ էր ածում պ. Պռօշեանցը, որ թերեւս

ձեւը, որ գործ էր ածում պ. Պռօշեանցը, {որ} թերեւս կարող էր տպագրութեան սխալ լինել

րի վրայ թէ խօսում ենք, այն է պատճառը, {որ} պ. Պռօշեանցի գործի մէջ մի անգամ երեւցա

է հին լեզուի արտաքին ձեւին՝ կեղեւին, {որ} բնաւ խորհուրդ չունի։ Բայց այս էլ ճշմար

որհուրդ չունի։ Բայց այս էլ ճշմարիտ է, {որ} պ. Պռօշեանցի գերութեան ոգին բուն հայկա

կատարելապէս ազատ այն եկամուտ ձեւերից, {որ} Ռուսիայում, շատ ռուսագէտ հեղինակների ե

ի հասկանալի անել նորան ժողովրդեան։ Նախ {որ} ոյ-ը ու-ից ոչ գեղեցիկ է եւ ոչ վսեմ. ու

կ եւ աւելի պատշաճաւոր է, քան թէ ոյ-ը, {որ} նոր լեզուի մէջ բնաւ հանդէս չունի։ Երկր

մնում է մէջտեղ հին լեզուի ստրկութիւնը, {որ} ստիպում է հեղինակին կենդանի ժողովրդի կե

ւթեան մինչեւ ցայսօր "։ Չպիտի մոռանալ, {որ} այդ նախդիրները կորուցել են իրենց իրաւու

օսինձի նման մի մածուցիկ բան էլ չունին, {որ} մի հեղինակ թէ կամենայ դնել ազգի շրթունք

, բայց նոր լեզուի ընդհանուր կանոնն է, {որ} յատկացուցիչը լինի միշտ նախադաս։ Այն ժա

ատկացուցիչը յարաբերեալ է, այսինքն՝ մի {որ}, իսկոյն հետեւելով, այդ յատկացուցչին է

սորա ուժը յարաբերում է յատկացուցեալին, {որ} անմիջապէս յարաբերականից առաջ է։ Պ. Պռ

որա համար այս մէկ հատ բանը մէջ բերինք, {որ} իրեն իսկ հեղինակին որոշ կերպով երեւի այ

որոշ կերպով երեւի այդ անբնականութիւնը, {որ} թէ ուրիշ ամենը թողած՝ իր առաջաբանի մէջ

րված յատկացուցիչներին նայի, կը տեսնէ, {որ} ժողովրդի խօսած լեզուի հոսանքին հետ երթա

օրինակ՝ տամ, գամ, երբեմն եւ՝ լամ, {որ} իրենց լծորդութեամբ դուրս են ընդհանուր կ

ինչպէս երեւում է Սօս եւ Վարդիթերից), {որ} թէ բայի վերջաւորութիւնը, այսինքն՝ եմ

ղ է տալի ասել, քան թէ տալիս, մանաւանդ {որ} տալին էլ գործ է ածում ժողովուրդը։ Շտապ

ժողովուրդը։ Շտապում ենք ծանօթաբանել, {որ} ներկայութիւն, մօտաւորութիւն ցոյց տուող

չենք կարող ցոյց տալ այն գործողութիւնը, {որ} կատարվում է ներկայում։ Եւ մեզ թվում է

հոլովեալ աներեւոյթ է, նախդրիւ տրական, {որ}, միանալով եմ, ես, է-ի հետ, դիմաւոր

անութեան գործն է, բայց մենք կամեցանք, {որ} այս երկու խօսքով պատճառ տանք մեր գրագէտ

ու խօսքով պատճառ տանք մեր գրագէտներին, {որ} թէ մենք սխալվում ենք այսպէս կարծելով,

պէս կարծելով, մեր սխալը մեզ ցոյց տան, {որ} մենք էլ, ուղիղ կանոնը սորվելով, լեզու

անչենք։ Բայց թող առաջուց յայտնի լինի, {որ} հեշտութեամբ չենք թողուլ պատերազմի ասպար

ես օր, ես գիշեր, այլ, այս տեղը, ուր {որ} այժմ կանգնած ենք, անապատ է, այս օրը,

այժմ կանգնած ենք, անապատ է, այս օրը, {որ} անցնում է, ուշացել է, այս գիշերը, որ

որ անցնում է, ուշացել է, այս գիշերը, {որ} անցաւ, եւ այլն։ Շատ անգամ, ինչպէս նա

ծում այս, որովհետեւ մենք տեսնում ենք, {որ} արգոյ Պռօշեանցը գրում է. "... շնորհակ

նթաց եւ այս այնպիսի ընդհանուր կանոն է, {որ} հին լեզուի հասարակ ասած բայերն էլ, ինչ

նը հենվում է վեվի վրայ)։ Կան բայեր, {որ} երբեմն դուրս են գալիս այդ ընդհանուր կան

ն լեզուի ազդեցութեամբ։ Թող ներեն մեզ, {որ} մենք այսպիսի մէկ-մէկ հատ երեւցած արտուղ

, այլ կանոնի վրայ, ուստի հարկաւոր է, {որ} լեզուի վրայ աշխատողքը իրենց մշակութեան

իրենց նկատողութիւնքը յայտնեն միմեանց, {որ} այս հասարակաց փոխադարձ գործակցութեամբ լ

չկայ։ Այսպէս ասում ենք այն պատճառով, {որ} երբեմն հարկը ստիպում է վեվի տեղ ուն պահ

իպում է վեվի տեղ ուն պահել՝ չնայելով, {որ} իսկոյն հետեւում է կամ ում, կամ ութիւն

եւ այլն, կամ պատասխանատու, հարկատու, {որ} ստէպ ութիւն վերջաւորութիւն են ստանում վ

քը։ " Անորոշ տարբերութենէն մտեր է, {որ} ու-ով կամ եւ-ով բառերը երբեմն վեվով կը

եւ թվական։ Ասոնցմով կիմանաս պատճառը՝ {որ} ինչո՞ւ աս քերականութեան աշխարհաբարին)

իմակվան, առվօտանց եւ այլն. անոր համար {որ} աշխարհաբար վեվ կըսենք նէ, վեվ վեվ ալ գ

, վեվ վեվ ալ գրելու է եւ ոչ ու կամ ւ, {որ} ծուռ հնչիւնը հաստատել չերեւնայ " ( Տես

։ Ծուռ հնչում ասում է այն պատճառով, {որ} ինքը հիմնաւորապէս ապացուցանում է ւիւնի

եր ենք առնում։ Այս է դարձեալ պատճառը, {որ} մենք շատ անգամ սեռական կամ ուրիշ հոլովո

ու պահելը աւելորդ շռայլութիւն է եւ քանի {որ} այդ ուն վեվ պիտի հնչվի, ու պահելու խոր

ի՞նչ է. ընթերցանութիւնը դժարցնել։ Ինչ {որ} մեզ է վերաբերում, մենք ընդդէմ ենք այս

են գալիս հասարակ ժողովրդին այդ ձեւերը, {որ} հազիւ հազ է կարդում։ Բացի այս ծանրութի

, արդարութեան անունով խոստովանում ենք, {որ} այս ձեւը բնաւ պ. Պռօշեանցին միայն սեփա

ց, որքան յիշում ենք։ Հարկ չկայ ասել, {որ} այս մի աններելի սխալ է, որի մասին աւել

քանի բառ խօսել։ Բայը մէկ մասն բանի է, {որ} ցոյց է տալիս անել կամ կրել դէմքով, ժամ

ը երեւում է այս եմ վերջաւորութեան մէջ, {որ} միանալով գործի'ն հետ, գոյական գործ անո

եզուի մէջ միայն եմ վերջաւորութիւնը չէ, {որ} ունի այս ոյժը, այլ կան երեք ուրիշներ է

բայ չեն, բայացուցիչ մասնիկներ, այնպէս {որ} թէ նոքա չմիանան մէկ բայարմատի հետ, իրե

րայ ծիծաղել, թէ այդ ինչ ասելու բան է, {որ} ասում ես, ո՛վ չգիտէ։ Թէ ամենքը պարտակ

անակ բայական վերջաւորութիւնը պէտք չէր, {որ} իբրեւ առանձին առնված էական բայ բայարմատ

աներեւոյթ եղանա՛կ է, թէ ընդունելութիւն {որ} եմ, ես է'ն իբրեւ էական բայ գրում են առ

քերականութիւն են դաս տուել։ Պէտք չէ՞, {որ} մտածեն, թէ չէ կարելի գրել գործ եմ, մե

բա՞յ չէ դարձել եւ միայն այն պատճառով, {որ} երկու երեք ժամանակի մէջ երեւում է եւ մն

հարկաւորապէս պիտի խոստովանեն նոյնպէս, {որ} նոր լեզուի մէջ, բացի էական բայից, ուի

յ։ Բայց կարելի՞ է թոյլ տալ մէկ լեզու, {որ} միայն էական բայ ունենայ, առանց ուրիշ բ

սում են, որովհետեւ էական բայը ինչ բայի {որ} կպչի, նորան բայացնում է եւայլն։ Չպիտի

ան բայացնում է եւայլն։ Չպիտի մոռանալ, {որ} նոր լեզուի մէջ, թէեւ գրեթէ միակ լծորդո

լ բառին, սահմանական եղանակում, պէտք է {որ} նա կպչի նոյնպէս ում մասնիկի հետ։ Եթէ ա

երի ծնող կամ կազմող, ուրեմն անհնար է, {որ} իւրաքանչիւր բայի իւրաքանչիւր ժամանակը,

նց էական բայի։ Բայց մենք տեսնում ենք, {որ} ինչպէս մեր լեզուի, նոյնպէս եւ օտար լեզ

, բայց մենք վերի օրինակից տեսնում ենք, {որ} կարդում, բերում, վառում բայեր են եւ ա

են, խմում են, պառկում են։ Յայտնի է, {որ} թէ եմ, ես էն էական բայ լինէր եւ միւս բ

ինչպէս " տուն եմ գնում ". ի՞նչպէս է, {որ} այս դիպուածում չէ հասկացվում այս եմը որ

ն գրվել եւ վերջադաս լինելով։ Ստոյգ է, {որ} շատ անգամ լեզուի ոգին պահանջում է այդ վ

թիւնը նախադաս։ Կան քանի մի պատճառներ, {որ} պահանջում են շատ անգամ բայական վերջաւոր

ւմ ըթ ուեն, ինչպէս ձեռքերը։ Այս ըթը, {որ} բառի վրայ մէկ վանկ է աւելցուցել, նու է

ած բառի առաջին վանկի հաշուով, այնպէս, {որ} մէկ ամբողջ վանկ պակասում է, որով խօսքը

նը։ Եւ առողջ աչքերով նայողը կը տեսնէ, {որ} նոր լեզուի մէջ, ժամանակի խնայողութիւը

րել։ Մենք բաւական նիւթ պատրաստել ենք, {որ} վերաբերվում են նոր լեզուի անդամազննութե

նոր լեզուի մշակութեան տեսութեանը մէջ, {որ} մի ներածութիւն է... Եթէ, ինչպէս մի ան

, մի բան գրելու ժամանակ, պէտք է նայի, {որ} իր ձեւը եւ ոճը հարթութիւն ունենայ եւ մի

քաշել է բառերի ամենամեծ մասը, այնպէս, {որ} մնացած հինգ հոլովմունքը, միասին առնելո

, եթէ միայն դուրս հանենք մի քանի բառ, {որ} երբեմն գործ են դրվում հին ձեւով, ինչպէ

ւ մեր առաջինից աւելի բռնակալ, այնպէս, {որ} գրեթէ լեզուի բոլոր բառերը գնում են այդ

երի ասելու տեղ։ Ըստ նախադրութիւնը, {որ} հին լեզուում սովորաբար վերջահոլով տրակա

ամ համեմատ խօսքը եւ կամ մի ուրիշ խօսք, {որ} աւելի յարմարութիւն ունի բանին. Ինչպէս

զուի մէջ չէ գործածվում։ Համաձայն ենք, {որ} գիտնական առարկաների մէջ, ուզենք չուզեն

մեր վրայ խնամով գործ դնել եւ աշխատել, {որ} բուն իր խնդրի մօտ մի հին յոգնակի սեռակա

անակին ներգործութեանց ", - գրում է նա, {որ} պարզ գրաբառի կանոնիցն էլ դուրս եւ աւելի

եղածից աւելի չառնելով։ Մենք ասացինք, {որ} ըստ-ը պիտի ստիպուենք ներս առնուլ, բայց

նքն իրեն այն նախադրութեանց կարգումն է, {որ} ժողովուրդը կորուցել է։ Մենք ամեն քա

ժողովրդին, իրաւունք երէք նորան։ Նախ՝ {որ} ոչ մի տեղ այդպիսի խօսակցութիւն չէ լսվու

ւն իրը փախուցել է, կենդանի է Աստուած, {որ} մենք չենք հասկանում այստեղ մէջ բերված խ

եւ սուրբ խղճմտանքով ասում եմ ձեզ, քանի {որ} դուք այդ վսեմ ոճերի քամակից գնաք, միշտ

ն նոր լեզուին, որքան խաչը՝ Աթենասին, {որ} Սիքստոս հինգերորդը տուեց Աթենասի արձանի

ն քրիստոնեաների մարտիրոսութիւնքը։ Մնաց {որ} նոյն իսկ Սիքստոսի գործը անխորհուրդ եւ յ

իքստոսի տուած խաչով։ Համաձայն ենք, {որ} մէկ մարդ, կարդալով մեր այս տողերը եւ տ

, կարդալով մեր այս տողերը եւ տեսնելով, {որ} մենք մի կողմից վսեմ ոճերի հետեւողութիւն

լի խրթին բառեր ենք առնում հին լեզուից, {որ} ժողովուրդը չէ գործածում, տեղ-տեղ էլ գա

գաւառական բառեր կամ ձեւեր գործ ածում, {որ} ամբողջ ազգի մէջ սովորական չէ, կարող է

մեզ վրայ, որպէս մի ինքնահաւանի վրայ, {որ} ինքն էլ չգիտէ, թէ ինչ է ասում, այլ մի

ելորդ չէ երկու խօսք ասել այս պատճառով, {որ} երեւցած հակառակութիւնը բացատրվի։ Նո

բաղդասութեան եւ ձեւերի վրայ։ Ստոյգ է, {որ} հին լեզուի բառերի շատ մասը մոռցել է ժող

ատ մասը մոռցել է ժողովուրդը, ստոյգ է, {որ} շատ բառ չի հասկանում, բայց, ինչպէս մի

։ Այնպէս էլ մեր ժողովուրդը, չնայելով, {որ} երբեմն հարկից ստիպուած նորան անծանօթ բա

են։ Ապա եթէ մի այնպիսի բառի պատահենք, {որ} չկարողանանք հասկանալ, ում հարցնենք, ո

ր չկարողանանք հասկանալ, ում հարցնենք, {որ} մեզ չասէ, կամ ո՛ր բառարանը չէ կարող լո

լեզուից, եւ այնպէս գաղափարների համար, {որ} նոր քաղաքակրթութեան արդիւնք են եւ բնաւ

ց առնունք, ինչպէս մեր նախնիք առել են, {որ} մենք կարող ենք հարիւրներով ցոյց տալ։ Տ

հարիւրներով ցոյց տալ։ Տարակոյս չկայ, {որ} ժողովուրդը, իսկոյն, կարդացած րոպէին,

ր, ո՛չ հեղինակը։ Ինչ անէ ժողովուրդը, {որ} չգիտէ այդ բառը, կամ ինչ անէ հեղինակը,

այսպէս է մեր հայեացքը եւ այն պատճառը, {որ} տեղն եկած ժամանակ, երբ ուրիշ հնար չկայ

ժամանակ նախընտիր է այդ գաւառական բառը, {որ} գործ ածվելով կը դառնայ հանրական։ Գրութ

դառնայ հանրական։ Գրութեան շնորհքն է, {որ} այսօր Ռուսիացի եւ Տաճկաստանցի հայերը մի

ան թէ տասը տարի առաջ։ Հարկ չկայ ասել, {որ} քսան տարի ետքը աւելի լաւ պիտի հասկանան

իրար խօսածը։ Կան գաւառական բառեր, {որ} գրեթէ նոյնանշան են, բայց եւ այնպէս բար

նէ նորա ընթացքը։ Կան բառեր կամ ձեւեր, {որ} Արարատեան Հայն է մշակել եւ կերպարանել,

յն է մշակել եւ կերպարանել, կան բառեր, {որ} Վանեցին է մշակել կամ Մշեցին։ Բայց ինչ

բառի կամ ձեւի է կարօտ, աւելի լաւ չէ՞, {որ} մի հայ ընկերութեան միջից առնու իր չունե

ընկերութեան միջից առնու իր չունեցածը, {որ} հայ ազգի ոգուց առաջացած լինելով, աւելի

եւ շինէ, կամ այս ու այն ազգից մուրայ, {որ} իր անսովորութեամբ կամ օտարութեամբ գուցէ

ն չունի, բայց եւ այնպէս չհամբերեցինք, {որ} մի քանի խօսք չասենք։ Այս խնդիրը խիստ մ

վ, ինչպէս ընկնել, հերքել եւ այլն, եւ {որ} նոյնն բանն ասել է, մինչեւ որ Սալլանթեա

այլն, եւ որ նոյնն բանն ասել է, մինչեւ {որ} Սալլանթեանց Միքայէլ եպիսկոպոսը, բացի ա

ակ բայանուններից տարբերվում է նորանով, {որ} բայի լծորդութեան արմատը ունի իր մէջ՝ գ

եւ զօրութիւնը, մինչդեռ բայանունները, {որ} ճիշտ աներեւոյթ եղանակի նշանակութիւն ուն

ենց վրայից ձգելով։ Սորանից երեւում է, {որ} այս բայանունները կամ նոյն բայերի աներեւ

ը տարբերվում է այդ անուններից նորանով, {որ} միայն դէմք ցոյց տուող տառեր առնելով՝ ի

ակել է նոյն բայերի աներեւոյթ եղանակով, {որ} հեշտ հոլովվում է երկրորդ հոլովումի տակ

Յայտնի է, թէ այս բոլոր բացառութիւնքը, {որ} անում ենք ժողովրդի ձեւի ընդդէմ, պիտի խ

. Պ. ՕՏ... ԻՆ ՆՈՒԵՐ) Միթէ {որ} ննջիցէն այլ ո՞չ եւս յաւելուցու յառնել.

ղծութեան վրայ եւ այնպիսի աշխատութեանը, {որ} հայկական հոգու բխուածք լինելով հայ ազգի

երեւակայել երբեք չունեցած պարծանքներ, {որ} թէ պատմութեան յայտնի ժամանակներում, եր

Տեր Սարգիս " մակագրով վիպասանութիւնը, {որ} տպւում էր 1861 թուականի Հիւսիսափայլի մէ

էր 1861 թուականի Հիւսիսափայլի մէջ, եւ {որ} ափսո՜ս եւ հազա՜ր ափսո՜ս, հեղինակից կամ

թէ կապուիլ մի պարեգօտաւորի անունի հետ, {որ} շատ կարելի է թէ անաջողութեան էլ պատճառ

տեղ շատ արաբական կամ պարսիկ բառեր կան, {որ} մենք չենք հասկանում), բայց եւ այնպէս

ն, նոյնպէս զոհւում է մի ջլային տենդի, {որ} առաջացել էր Ագապի օրիորդի սգալի վախճանի

ող չմեղադրել մեր պոլսեցի եղբայրակիցքը, {որ} մինչեւ այժմ հայերէն չթարգմանեցին այդ գո

յակապ եւ ազնիւ գործը: Աւելորդ է ասել, {որ} միայն Տաճկաստանի առաջնակարգ հայ գրագէտի

արծիքը այդ աշխատութեան մասին: Եւ իրա՛ւ {որ}, հարկ չկայ կողմնապահութեան. այնքան զո

: Հաստատ հաւատացած ենք եւ յոյս ունինք, {որ} մեր անկեղծ ու արդարադատ, թէեւ խիստ եւ

երբեք: Համարձակ կարող ենք ասել, {որ} արգոյ հեղինակը իր նկարագրած կեանքի վերա

նայեցանք այդ հայելու մէջ եւ տեսանք ինչ {որ} ցոյց էր տայիս նա. եւ ծանօթ լինելով մեզ

րի կրկին բեկբեկումն " է: Յոյս ունինք, {որ} մեր ապակու երեսը նոյնպէս հարթ լինի եւ ն

նը զուգահեռաբար հաւասար, յոյս ունինք, {որ} ոչինչ չկարողանայ դաւաճանել ճշմարտութեան

էջ փակուելու ազատօրէն վազում է դէպի ուր {որ} քաշում է նորան բնութեան օրէնքը, հովութ

եւ բնական նկարադրութեանցը: Խօսք չկայ, {որ} այդ գործը բանաստեղծութիւն է, բայց բանա

նում բնութեան եւ ստորագրում է այն, ինչ {որ} այժմ ամէն մարդ կարող էր տեսնել եւ ստուգ

երի մօտից, ինչպեն են Անոյշը, Արշամը, {որ} Գեղամ էլ է ասւում, Գարեգնի մայրը եւ այ

ւն չառնու իր գլխաւոր հերոսի համար, նախ {որ} այդ հերոսը տկարանում է, վրայ երկու, ո

ր այդ հերոսը տկարանում է, վրայ երկու, {որ} երկրորդական ներգործողքը շատ շիկանում են

հայեացքը ուղղէ դէպի հեղինակի խօսքերը, {որ} առանց ուրիշի բերան տալու, ինքը հեղինակ

մի հոյակապ արժանաւորութիւնն էլ այն է, {որ} նա բացի մի քանի անհրաժեշտ պատմական ծանօ

տեսնելու եւ լսելու մէջ: Այն հեղինակը, {որ} ինքը բան չէ ասում մեզ, այլ մարդիկ է հա

ւ կարօտութիւն չկայ: Իսկ այն հեղինակը, {որ} ոչ ամէն բան ցոյց է տալիս ներգործողների

ւթեամբ նայենք այս գործին, կը տեսնենք, {որ} նորա մէջ դիւցազուն եւ դիւցազնուհի ասուա

ից աւելի պաշտօն չունին, բացի նորանից, {որ} փոթորիկը նոցայ գլխին է գալիս: " Սոս եւ

րութիւնը, այլ միայն ցոյց են տալիս, եւ {որ} մենք նկատում ենք մեծ ուրախութեամբ, թէ

ստիճանի ուղիղ, կենդանի եւ հարազատ են, {որ} թէ մանր մունր երեւակայութեան անաջող արդ

շտօն, եւ որի սէրը արդէն երկու տարի է, {որ} մաշում է նորա սիրտը եւ հոգին, դեռ նոր

ին էլ հանենք, այն ժամանակ կը տեսնենք, {որ} Վարդիթերը ութը լման իննի մէջ զգացել է ս

մանալի ներհակութիւն ունին այն հասակին, {որ} նա ունի: Գիտե՛նք, որ կան աշխարհներ,

ին այն հասակին, որ նա ունի: Գիտե՛նք, {որ} կան աշխարհներ, ուր տասը տարեկան աղջիկը

էին զուգապատշաճ լինել այն պաշտօններին, {որ} Վարդիթերը ունի այդ գործում: Բացի սորան

կողմից նայելով, դարձեալ հարկաւոր էր, {որ} այն միջոցին աւելի հասակաւոր եղած լինէր

մայրը ` պառաւ: Եւ որպէս թէ հերիք չէր, {որ} այս ծերունիքը տասնումի տարեկան աղջիկ ու

, դեռ նորանից յետոյ էլ ծնել են Փափակը, {որ} Գարեգինի մօտ է սորվում: Եւ զարմանալի է

րեգինի մօտ է սորվում: Եւ զարմանալի է, {որ} ինչպէս մեզ է թւում, պ. Պռոշեանցը առան

րելի է, մենք լսած ենք մեր պառաւներից, {որ} սորանի 60-70 տարի առաջ, Նոր-նախիջեւանի

յն բնական եւ հոգեբանական յատկութիւնքը, {որ} վերագրւում է նորան եւ որ անշուշտ հարկաւ

յատկութիւնքը, որ վերագրւում է նորան եւ {որ} անշուշտ հարկաւոր էր տալ նորան, ամոլներ

( եր. 26): Պէտք չէ նոյնպէս մոռանալ, {որ} եւրոպական մայրաքաղաքների մէջ անչափահաս

մեքենայքը խայտառակել): Եւ այդ մարդը, {որ} առաջ այնպէս սիրով ընդունում էր Սօսի առա

սի առաջարկութիւնը, սրտանց երդնում էր, {որ} նորան տայ իր քոյրը, յանկարծ փոխւում է

րշաւրի մասին, թէ առաջ շատ յորդորել է, {որ} Վարդիթերը Սօսին տան, իսկ այժմ հետ է կա

: Փափակի յայտարարութիւնն է բոլորը, ինչ {որ} կայ ( եր. 125). " Գիտե՞ս, ինչ կայ,

ի էջմիածնեցի քաւորին ": Համաձայն ենք, {որ} կոպիտ, կամ, նախնական եւ անքաղաքակիրթ

պատճառ դառնալ եւ Արշաւիրը ընդունակ է, {որ} չնչին պատճառով կամենայ վնասել Սօսին, կ

էժ առնուլ նորանից, բայց, բանը այս է, {որ} ընթերցողը նաեւ այն չնչին պատճառը, նաեւ

նկարծ լսւում է Փափակի յայտարարութիւնը, {որ} աւելի յիշեցնում է մեզ ֆրանսիական " le r

տի ուխտաւոր կին մարդոցը եւ սպառնում է, {որ} էլ Սօսին չտայ աղջիկը: Վարդավառին, ինք

մօտ հիւր եկած կին մարդուն պատմում է ինչ {որ} Սօսի գլխովն անց էր կացել, աւելացնելով

անքը մի փոքր մեղմ: Բայց մենք ասացինք, {որ} չենք ուզում այս բաներին իբրեւ թերութեան

նբնական չեն հակասութիւնքը, որքան այն, {որ} Համասփիւռը վերեւում յիշած Փարպու ճանապա

տի աղջիկ. ի՛նչ անեմ, խաւարէր էն օրը, {որ} դու լիս ընկար, էն քշերը հէրդ ջաղացն էր

ահութեան), մենք չենք կարող թոյլ տալ, {որ} մի մայր այդպէս հրապարակով խայտառակէ իր

էր մի փոքր մտածել: Այն էլ Համասփիւռը, {որ} սովորաբար նկարագրւում է որպէս մի խորագէ

այդպիսի դաժանութեան, բայց Սօսի քոյրը, {որ} ոչինչ թշնամութիւն չունի իր եղբօր հետ,

խաղար եղբօր գլխին: Աւելի հաւանական է, {որ} քոյրը իմանալով էրկայ դաւաճան խորհուրդը

իտակաբար հանդէս գալը: Եւ զարմանալի է, {որ} Վարդիթերի մայրը Արշաւրի ձեռքում Գարեգնի

, հաշուէ թէ նոյն պաշտօնն է վարում, ինչ {որ} Սօսի մայրը Տիրանի ձեռքում, երկուքն էլ

նք, կեանքի պարզութեանը կարող է օգնել, {որ} հեղինակը մէկ մասնով արդարանայ, բայց այ

թէ պարզութիւն: Այն մատանու խաղը, {որ} յիշեցինք, շատ անաջող գիւտերից մինն է,

Գարեգնի խօսքից: Առաջ էլ ասացինք, {որ} հեղինակը անդադար պարապելով իր առաջնակար

ների կամ գաթայի պատճառով: Ցաւում ենք, {որ} աւելի ծանօթութիւն չունինք: Նոյնպէս Սօս

: Մենք մանաւանդ ցաւում ենք սորա մասին, {որ} այսպէս փոքր հանդէս ունի սա. պատճառ, հ

չենք դնում այն չնչին անուշադրութիւնը, {որ} Սօսի եղբայրը ` երբեմն անուանւում է Գեղա

, թէ " չխօսքան " են: Կ՚ուզէինք, {որ} մի քանի թերութիւնք եղած չլինէին, որոնց

ոմենտը նկարէր. բայց, դու կրա՛կը տես, {որ} պատկերների բովանդակութիւնը այնպիսի բազմ

խական եւ շարժուն տեսարաններ է ստանում, {որ} տասը պատկերի նիւթ կը լինի, որոնց խօսքե

մբողջ երեսից աւելի է: Թողանք դեռ այն, {որ} նկարի միջնորդութեամբ եւ այդ ստորագրութե

արը մնացած պարապութիւնը լցնելու համար, {որ} իսպառ զանց առնելի էր, որպէս նաեւ Սօսի

է մենք սխալւում ենք այսպէս կարծելով), {որ} հալած եղի տեղ ընդունի այս երազում սկսու

խին աղօթելը եւ այն հերիք ենք համարում, {որ} վերստին չյիշենք ապառաժի անմատչելի լինել

այլն, բայց այսքան ստիպուած ենք ասել, {որ} Սօսը, որքան մենք այժմ նորան ճանաչում ե

ող, ուրախ եւ աշխատաւոր բնաւորութիւնը, {որ} ամէն տեղ երեւում է, այդ մի դիպուածում

անդէս է ստանում: Սօսին եւ Վարդիթերին, {որ} չպիտի հասնէին իրենց ցանկութեան, միեւնո

, միեւնոյն վիճակախօսքն են դուրս գալիս, {որ} գուշակում է նոցայ գլխի գալիքը: Ի հարկէ

յ գլխի գալիքը: Ի հարկէ կարելի է ասել, {որ} պատահմունք է այս. կը համաձայնէինք, եթ

մէջ ներգործող մարդոց բերանը չէ դրուած, {որ} ներելի էր, որովհետեւ ժողովրդի մէջ եթէ

մէջ եղածը նկարագրել, բայց ցաւն այս է, {որ} հեղինակը ինքը իր կողմից ասում է: Հեղին

ւշերին ջուր ցօղել: Մենք հաւատում ենք, {որ} ոչ միայն աշտարակցիք, այլ եւ ուրիշ շատ

ւ, կատարում է պատուերը: Մենք գիտենք, {որ} մեր ազգը ինչպէս նաեւ ամէն ազգ, եթէ հան

ինում նորան, բայց հասարակ ժողովուրդը, {որ} առանց նորան էլ տրամադրուած է կախարդութե

րանի առաջուց արած ճիշտ ստորագրութիւնը, {որ} առանց եւ մէկ մազի չափ վրիպելու կատարուե

ւրոպացոց եւ մինչեւ այն աստիճան բնական, {որ} ոչ միայն ինկվիզիցիոնը այլեւ եւրոպական կ

վ ամբաստանուած եւ զրպարտուած խեղճերից, {որ} անողորմաբար դատապարտում էին նորանց դէպի

այս բաների վրա եւ նորա նկարագրութիւնը, {որ} վերաբերւում էր մեր յիշած անցքին, այնպի

յիշած անցքին, այնպիսի կերպարանք ունի, {որ} կարծես թէ բոլոր վիպասանութեան խորհուրդը

հակասութեան մէջ: Սուրբ Խաչի պասին էր, {որ} Սօսը յայտնի տեսաւ իր փեսայի եւ մինչեւ ա

անութիւնը: Ինչպէ՞ս կարելի է թոյլ տալ, {որ} Սօսը այդքան բանից յետոյ հաւատար Տիրանին

հաւատար Տիրանին եւ մինչեւ այն աստիճան, {որ} կապոց առնուր նորանից որպէս թըլիսմ եւ Գա

րկէր Վարդիթերին: Արդէն ասած ենք, {որ} Սօս ու Վարդիթերի տկար կողմերը այն տողեր

թեւ հանգամանաց մէջ: Անցքի կատաստրոֆը, {որ} ամէն իրաւունքով պահանջում է հեղինակից ա

լի հմտութիւն ու ճարտարութիւն, ուր պիտի {որ} գործի ամբողջ ընթացքի մէջ լարուած թելերը

արտարութեամբ, աւելի հնարագիտութեամբ եւ {որ} գլխաւորն է աւելի բնականութեամբ միանան,

ռագայթքը անցնելով մի ոսպնաձեւ ապակուց, {որ} իսկոյն կրակեն, - այդ կատաստրոֆը, եթէ հ

իթերը եւ սիրու կրակը, ցանկալի էր մեզ, {որ} աւելի բնական շրջանակի մէջ տեսնէինք ցաւա

նորա ուղեղը եւ ջլերը այն վիճակում են, {որ} նա հանգիստ խօսում է, ուղիղ մտածում է,

ն է կաթուածահար եղել, այն ժամանակ պիտի {որ} իսկոյն մեռնէր, առանց շաբաթներով ապրելո

ւ տալիս, եւ այս օրերով: Եւ չնայելով, {որ} նա մահ է փնտրում քան թէ կեանք, այնուամ

սնում են նորան ապարանցիք: Մի շաբաթ է, {որ} նորա քամակից ման են գալիս աշտարակցի տղա

ը Գարեգնի ձեռքի վրայ դնելով խնդրում է, {որ} աշխատի երկուսին ( իրեն եւ Վարդիթերին)

նի թուլութեան վրայ շատ խօսել, մանաւանդ {որ} ինքը արգոյ հեղինակը կամ մեր ընթերցողքը

ամբ կարդան այս անցքերի նկարագրութիւնը, {որ} մենք հարազատութեամբ, որպէս քաղուած, հ

հակասութիւնը: Այսչափ միայն ասում ենք, {որ} վիպասանութեան շինուածքին մեծ հարուած է

նա Յիշի Սօսն ու Վարդիթեր ": {որ} շատ ընտիր է, կարճ եւ ազդու, դնում է ա

Գարեգնի անտէր ողբը: Ամբողջ գործի մէջ, {որ} բոլոր ոտանաւորքը տակ ու վերն ես անում,

հետ, բայց երբ բռնադատում ես գրիչը ինչ {որ} լինի մի բան գրել, յայտնի բան է, որ Գա

նչ որ լինի մի բան գրել, յայտնի բան է, {որ} Գարեգնի ողբի պէս կը լինի, որ ոչ բարով

ի բան է, որ Գարեգնի ողբի պէս կը լինի, {որ} ոչ բարով պիտի ասէր: Ազգային աւանդ

ի տակից, բայց աւանդութիւնք ենք ասում, {որ} իբրեւ մի պատմական սերմ, միշտ կարող են

աւանդութիւն Է դարբինների սալը ծեծելը, {որ} Արտաւազդը դուրս չգայ ու աշխարհքը չքանդէ

թիւն զգացինք, երբ տեսանք ( եր. 42), {որ} տակաւին պաշտւում է այդ անտիկեան աւանդու

շատ դարեր: Բայց խոստովանում ենք, {որ} Ականատեսի աւանդութիւնը ( եր. 108) չու

ան եւ լուսաւորութեան խորհուրդը այն չէ, {որ} ամէն անցած խաւար լոյս քարոզէ, ամէն դար

, պարտական է այնպիսի ընթացք տալ բանին, {որ} տասն եւ ինն դարու մէջ ութերորդ ամենախաւ

ի կամ Ականատեսների: Եւ այս է պատճառը, {որ} Երեւանի Դալմի ջուրը, որի ճանապարհը բաւ

ող Ուչ-Թէփէլերի բարձրաւանդակից անցնիլ, {որ} յետոյ վազէր դէպի Էջմիածին, ու խե՛ղճ մի

այնպիսի բան, միջին դարերի պատկանաւոր, {որ} օգտակար եւ փրկարար խորհուրդ ունենայ մեր

ւնենայ մեր համար: Միջին դարերի ժանգը, {որ} նստել է մեր վրայ, մենք պարտական չենք պ

մենք պարտական չենք պահել: Կան ազգեր, {որ} միջին դարերում ծնեցան, նոքա ամուր կապո

ր են քաղել իրենց այգիներից, իսկ մենք, {որ} զոհ գնացինք միջին դարերի խաւարին, չենք

եւ շատ տարբեր տեղերում, ստուգած ենք, {որ} մեր հասարակ ժողովուրդը շատ անգամ աւելի

ն նոր կամ ապագայ սերունդին աջողիլ. ինչ {որ} վերաբերւում է մեր իմաստուններին, նոքա

ք տալու: Նա նմանում է այն քարէ ձուին, {որ} իբրեւ բունկալ մնում է հաւի ձու ածած տեղ

ում, այն քարից ձագ դուրս կը գա՞յ: Չէ՞ {որ} զուր տեղը կը վատնէ ողորմելին իր ջերմութ

հովը: Հարկ չկայ, կարծում ենք, ասել, {որ} այս բոլոր խօսք ու զրոյցքը ոչ թէ լոկ մեր

փոքր բաժինը կարող է հասնիլ նորան, քանի {որ} նա ուրիշների պէս իմաստական դոնկիխոտութե

ւ ուրա՛խ ենք, եւ փա՛ռք աստուծու) քանի {որ} կան մարդիկ, մեր արդարացի մեղադրութեան

սիրութիւնը, մանաւանդ երբ տեսնում ենք, {որ} շատ խոր արմատացած է նա ազգի հասկացողութ

լ մի պստի բըժութ ու ման են դայի տները, {որ} դրան առաջին կաննում են, ասում են.

խեքանցը բրինձ, կամ եղ, կամ ձու տալի, {որ} տանեն քէֆ անեն ": Վերեւը ասացինք

անեն քէֆ անեն ": Վերեւը ասացինք, {որ} այս բանը հին է երեւում մեզ, անշուշտ այ

ց մանաւանդ ենթադրում ենք այն պատճառով, {որ} այդ ոտանաւորի հետքը կայ Նոր-նախիջեւանու

արել, այդ միտքս չէ, միայն լաւ գիտեմ, {որ} մի քանի տող էլ կար: Նախիջեւանի մէջ բնա

ւն չկայ այս Նուրինի մասին. լաւ գիտեմ, {որ} տղայութեանս ժամանակ շատ եմ զզուեցուցել

ժամանակ շատ եմ զզուեցուցել պառաւներին, {որ} պատմեն ինձ, թէ ո՛վ է այս Նորինը կամ Նա

եւ իրենք էլ չգիտէին: Դեռ զարմանալի է, {որ} այսքան էլ մնացել է, մանաւանդ եթէ յիշեն

քան էլ մնացել է, մանաւանդ եթէ յիշենք, {որ} նախիջեւանցին անեցի է եւ տասն եւ չորրորդ

ութիւնք կամ ոտանաւորք եւ այլ այսպիսիք, {որ} վերաբերութիւն չունէին կրօնի հետ, պիտի

ածածնի եւ ուրիշ սրբերի վրայ: Գեղացիք, {որ} առաջ աւելի աւանդապահ էին քան թէ այժմ,

երգեր, մանաւանդ հարսանիքի վերաբերեալ, {որ} յայտնի են անունովս " պար ": Արդեօ

նովս " պար ": Արդեօք, Աշտարակը, {որ} պահել է մինչեւ այժմ Նուրինի արարողութիւ

է կամ ի՛նչ է այդ Նուրինը. ցաւում ենք, {որ} հեղինակը ոչինչ չէ ասում մեզ: Անշուշտ,

ասական ծանօթութիւն: Մենք յոյս ունինք, {որ} արգոյ Պռոշեանցը ուրիշ անգամ աւելի շատ հ

արելութեամբ առաջ տանի սկսածը: Մենք քաջ {որ} Սօս եւ Վարդիթերը չէ հատցրել նորա պաշարը

երը չէ հատցրել նորա պաշարը. մանաւանդ, {որ} դեռ շատ բան մնում է, որին բնաւ չէ դիպե

ղի հետ, մենք իսպառ մերժում ենք. նախ, {որ} անպարան խօսքը, այսինքն պարան միացած բա

պարանից դուրս գալու համար հարկաւոր էր, {որ} այս վերջինը եղած լինէր դպրութեան մէջ,

սինքն ընդհանրապէս այն անունների մասին, {որ} այսօր խորհրդաւոր նշանակութիւն են ստացել

կական դպրութեան մէջ. խոստովանում ենք, {որ} նաեւ որպիսի եւ իցէ յիշատակարան անգամ չե

ի եւ իցէ յիշատակարան անգամ չենք տեսել, {որ} խոսէր մեզ այդ կանթեղի մասին: Մի մութ ա

պատմութիւնից մեզ հասած, է բոլորը, ինչ {որ} գիտենք այդ մասին: Էջմիածնի պատկերները

իտենք այդ մասին: Էջմիածնի պատկերները, {որ} հայոց ազգի մէջ շատ տեղ կան, պահում են

ը: Այս խօսքը գործ դրինք այն պատճառով, {որ} ոչ Մասիսը նման է իր պատկերին եւ ոչ Արագ

յում ", ճիպոտն եղաւ պատասխանը, այնպէս {որ} ցաւիցը մղկտալով, վարպետիս էլ, կանթեղն

լ այդ մասին մի գրաւոր յիշատակարան: Ինչ {որ} վարպետիցս լսել էի, այն, վերեւը գրեցի

ւ առջեւ, ամենայն հարազատութեամբ: {Որ} ազգի մէջ կամենայ թող լինի, բայց եւ այն

ս չկայ աշխարհիս երեսին մի աւանդութիւն, {որ} առանց ամենայն պատճառի առաջանար: Այո՛,

ազդեցութեան տակ, մինչեւ այն աստիճան, {որ} շատ անգամ դժար է լինում հասկանալ կամ մե

. այսինքն մի անցք, կամ մի իրողութիւն, {որ} ստուգապէս պատահած էր, դնենք, Թորոսի ժ

ը համարւում է եղած կամ Մինասի ժամանակ, {որ} շատ առաջ էր ապրել Թորոսից կամ Նիկողոսի

ատ առաջ էր ապրել Թորոսից կամ Նիկողոսի, {որ} Թորոսից շատ դարեր յետոյ էր ծնել: Այդ ժ

խլեն Թորոսից եւ կը վերագրեն մի մարդու, {որ} կամ առաջ է ապրել Թորոսից կամ վերջը, որ

յնքան շատ հաւաքւում են մի մարդու վրայ, {որ} այդ մարդը շատ դարերից յետոյ դառնում է մ

ենց ստուգապէս ունեցածից: " զի ամենայնի {որ} ունիցի տացի եւ յաւելցի, եւ որ ոչն ունի

ամենայնի որ ունիցի տացի եւ յաւելցի, եւ {որ} ոչն ունիցի, եւ զոր ունիցին բարձցի ի նմ

կրակ եղած պիտի լինի: Հարկ չկայ ասել, {որ} բնական երեւոյթը առասպելով մեկնաբանել մե

ողութեանց ազնուութիւնը: Ահա մի օրէնք, {որ} բնաւ բացառութիւն չունի: Սարդի ոստայնից

ակ գաղափարքը կան բնութեան մէջ. իսկ ինչ {որ} չկայ, այն ամենեւին սո՛ւտ է: Բնութիւնը

մենեւին սո՛ւտ է: Բնութիւնը մի գիրք է, {որ} պիտոյ է կարդալ եւ ուղիղ հասկանալ. սխալ

իկ, ո՛չ, այլ այնպիսի խաղաղ երեւոյթք, {որ} չեն պատճառում մի երկիւղ, մի վնաս, մի

մարդկութեան: Որքան մոլորութիւնք, {որ} կան աշխարհի երեսին, այդ բոլորը սկզբնաբ

ուղիղ հասկանալով: Ահա այս է պատճառը, {որ} ամէն բանական մարդ պիտի աշխատի ոչ միայն

աւելի փորձառած էր, քան թէ այդ ուրիշը, {որ} կամենում էր բանալ բնութեան գիրքը:

ւզելով հասկանալ այն կրակը, կամ լոյսը, {որ} երբեմն երեւել է Արագածի վրայ եւ կամենալ

ւթիւն տալ ազգին նորայ մասին, պէտք էր, {որ} մենք աչքի տակ առնուինք բնութեան մէջ ( բ

ատողութեան ` մերժէինք, իսկ որի կողմում {որ} լինէր աւելի հաւանականութիւն, ընդունէին

է առաջանում բնութեան մէջ. վրայ երկու, {որ} այն ժամանակ բնաւ յայտնի չէր: Նոյնպէս ե

նի չէր: Նոյնպէս եւ գալուանական լոյսը, {որ} գրեթէ մեր օրերի գիւտ է եւ այլ այսպիսիք

մնաց եւ մեր կարծիքով աւելի հաւանականը, {որ} կարող էր շատ անգամ երեւցած լինիլ եւ այս

շ բան չէ, եթէ ոչ սուրբ Հելմոսի կրակը, {որ} մի դիպուածում էլ անուանում է Կաստոր եւ

Այդ կրակի վրայ էլ սուրբի անունը, {որ} կպել է մանաւանդ ստիպում է մեզ մի փոքր տ

գերբնական բան չհամարեն սորան եւ չասեն, {որ} եթէ սուրբի միջնորդութեամբ դարձեալ պիտի

կտրականութեան համակարգութիւնը աւանդել, {որ} կամ ֆիզիկայի գործ է ( այսինքն ֆիզիկայի

առաջանում են էլեկտրական լարողութիւնք, {որ} առանձնանում են ամպի եւ երկրագունդի մէջ

, ուստի բնական օրէնքով նոքա քաւում են, {որ} միանան իրար հետ: Եթէ ամպի էլեկտրականու

ից մի կաթիլ ջուր առնելով - եւ ասացինք, {որ} այդ միաւորութիւնը զգալի է լինում կամ որ

կ երբեմն, մենք տեսնում ենք այն լոյսը, {որ} սուրբ Հելմոսի կրակի անունով յայտնի է գի

գրքերում շատ անգամ յիշւում է մի լոյս, {որ} երեւել է, կամ առանձին-առանձին զինուորն

կներում: Բայց նոյնպէս, ենթադրւում է, {որ} հին ժամանակներում հմայողները եւ հաւադէտ

ասպելի հերոսքը: Շատ անգամ պատահում է, {որ} եկեղեցիների գլխի խաչերը լուսաւորւում են

ուց մի քանի ակնթարթ առաջ, նոքա տեսան, {որ} բոլոր նոցայ հալաւները ( շորերը) կրակու

շխատելու ժամանակ սարսափանքով նկատեցին, {որ} ծառերը եւ նաւի կայմերը նոյն բոցով էին փ

ստեղ դնել: Այլ այնչափ միայն յիշեցինք, {որ} տեսնեն եւ հաւատան, թէ այդ կրակները եւ

ւ այս պիտի ստիպուի ընդունել ամէն մարդ, {որ} ուսումնասիրում է նորան: Բնութիւնը միայ

լ է նորան անխախտելի եւ սուրբ օրէնքներ, {որ} բնաւ եւ մէկ մազի չափ խոտորմոնք չունին.

Այդ օրէնքներով կառավարւում է ամէն ինչ, {որ} մենք տեսնում ենք, կամ ինչ որ բնաւ չենք

մէն ինչ, որ մենք տեսնում ենք, կամ ինչ {որ} բնաւ չենք տեսնում, տիեզերքի անչափելի տ

կած բուն աստուծու ձեռքից: Ամէն հրաշք, {որ} ո՛վ եւ իցէ կարող էր մտածել, շատ ստո՛ր

ր եւ շատ չնչի՛ն է, քան թէ այն հրաշքը, {որ} արարիչը, բնութեան միջնորդութեամբ ցոյց

, եւ ամէն վայրկեան: Նա չէ հերետիկոսը, {որ} քննելով եւ ուսումնասիրելով բնութիւնը,

է՜ս զի մեծ են գործք քո Տէր ". այլ նա, {որ} ոչ միայն ինքը չէ ուզում եւ չկամի իմաստա

ո՛չ. հերիք չէ այս, այլեւ արգելում է, {որ} ուրիշն էլ նորա կամաւոր կուրութեան հետեւ

չ մտանէ եւ որոց մտանեն արգելու ": Նա, {որ} այս բոլորի մեղքը ծածկելու համար, ինքը

սահմաններին, քաշքշելով այն օրէնքները, {որ} մարդու կամքին բնաւ չեն ենթարկւում, այո

է յափշտակում երկրի երեսից: Դու, {որ} Նէապոլսի մէջ ցոյց ես տալիս ինձ մի շիշ,

ւմ են ահագին ովկիանը, ես խելագա՞ր եմ, {որ} ովկիանի մեծափառ հրաշքը թողած, քո երկու

իմ երակներում: Մեծ ճարտարապետը, {որ} քեզ ստեղծել է առանց քո օգնութեան կամ խո

պացոյց չէ: Հոգով չափ ցանկալի էր, {որ} մեր բնագէտ եղրայրակիցքը աշխատութիւն յան

համար եւ կարող ենք հաստատապէս վկայել, {որ} ամէն կարգի ժողովրդին հասկանալի կը լինի

ղերը կապուած են ֆիզիկայի հետ. այնպէս, {որ} դժուա՛ր է ձեռք զարկել բնագիտութեան միւս

կամ թարգմանելու մեր ազգի համար, մինչեւ {որ} չենթադրուի թէ ֆիզիկան ծանօթ է նորան փոք

գիտութեան այն վիճակի հետ, ինչ վիճակում {որ} գտնւում է սա նորա թարգմանութեան միջոցին

է այդ գիրքը, բայց էլ մի քանի տեղ կան, {որ} պէտք ունէին աւելի պարզաբանութեան եւ ծան

ի ուշադրութիւնը մեսմերականութեան վրայ, {որ} գերմանացի նատուր-ֆիլոսոֆների մէջ, մինչ

երի մէջ, մինչեւ այսօր էլ տեղիք ունի եւ {որ} գիտութիւնը բնա՛ւ չէ կարող ընդունել: Որ

պանում, բայց նոցա ընդդէմ կային բաներ, {որ} ուսումնական գերմանացին զանց է արել մէջ

ուսանողներին: Հակամէտ եմ կարծել, {որ} մեր գրագէտքը կարդալով, իմ մինչեւ այստե

ենք այդ ամէնը գիտենք ": Ես լաւ գիտեմ, {որ} այն դուռը, որտեղից ես եմ մտնում, բաց

ց է ամէն մարդու համար, եւ վկայում եմ, {որ} ինձանից լաւ իմացողներ էլ կան, բայց այդ

ան, բայց այդ աւելի վատ է նոցայ համար, {որ} ինձ պիտի ասեն, թէ իրենք վաղուց գիտեն ի

միմեանց այն աստիճանի ներհակ բաներ են, {որ} երկուքը միասին չեն կարող լինել մի տեղու

նք բերում են այս կանխամուտ կարծիքները, {որ} առաջացած էին տգիտութիւնից: Անի քա

ռով չէ՞: " Անի քաղաքը անիծուած է. ո՛վ {որ} այնտեղ բնակուի, նոյնպէս կ՚անիծուի ",

իտենք ( իրենք ասում են թէ գրագէտ են), {որ} ժողովրդի աչքը բանալը, հերետիկոսութիւն

եղբարց եւ ազգականաց իմոք ըստ մարմնոյ, {որ} են իսրայէլացիք " ( թուղթ Պօղոսի առ Հռով

օր մեզ էլ պիտի հասնէր, եւ ուրա՛խ ենք, {որ} հասել է. պատճառ, դա ցոյց է տալիս մեզ

սրտաշարժ է անմահ Գալիլեյի գլխի անցքը, {որ} իր աստեղարաբշխական եւ բնագիտական յաւիտե

եւ անաստուածական են համարում այն բանը, {որ} իրենք չեն կարող հերքել: Նոքա պաշտպանւո

լսելու պէտք չէ դատապարտել մի հեղինակ, {որ} չի դիպչում եկեղեցական կանոնադրութեանց,

րութեանց, այլ, բնութեան օրէնքներին եւ {որ} մեկնում է այդ օրէնքները աստեղաբաշխութեա

ւթեան եւ երկրաչափութեան կանոններով: Ով {որ} միշտ պատկերաբար հասկանում է ամէն բան,

ար հասկանում է ամէն բան, այնպիսին պիտի {որ} եւ Աստուածաշնչի մէջ հակասութիւնք եւ մին

ւթեանց մէջ, այնպիսի առարկաների մասին, {որ} բնաւ չեն ենթարկւում ամբոխի նկատողութեան

ձելի յիշատակը: Միայն Արագածը չէ, {որ} տուել է իր հարկը միջին դարերին. մեր վե

Էջմիածնի " Լուսաւորչու " ասուած քամին, {որ} ամառները ամէն իրիկուն արեւը մտնելու ժամ

պասում էի, թէ ե՞րբ արեւը պիտի թեքուի, {որ} իմ ալեւոր Մասիսի կենարար շունչը ինձ հաս

տող, ներողութիւն խնդրելով ընթերցողից, {որ} մեր գրուածքը շատ ճիւղաւորւում է այս անգ

տիկ տաքացնում է որպէս Արարատեան դաշտը, {որ} ամէն կողմից գրեթէ շրջապատուած է ապառաժ

տաքանալով, ջերմութեան բնական օրէնքով, {որ} լայնացնում է ամենայն մարմին, լայնացնու

Արարատեան դաշտի օդը: Հիւլեքը այս օդի, {որ} անմիջաբար շօշափում էին տաքացած մարմիննե

ց բարձրանալ դէպի վեր եւ այս է պատճառը, {որ} ջերմութեան ժամանակ անօսրանում է այդտեղի

րծում կազմուածքի վրայ: Այս է պատճառը, {որ} Արարատի ձիւնական գօտին, չնայելով նորա

ական գօտին Մեքսիկայի Անագուակա սարերի, {որ} 20° աւելի հարաւային դրութիւն ունին ( Ար

: Ի՛նչ է սորա բնական հետեւանքը, այն, {որ} Մասիսի ճնշուած օդը պիտի վազէ լցնել Արար

ստանում է նոյնպէս աւելի ձգականութիւն, {որ} ինչպէս վեր է բարձրանում, այնպէս եւ ամէ

յեաց քաղաքներ ունին իրենց իրիկնաքամին, {որ} ծովից է փչում, այն դիպուածներում ծովը

է, քան թէ նաւահանգստի կամ քաղաքի օդը, {որ} անմիջական յարակցութիւն ունի ջերմութեան

լինի մեր նախնի թագաւորների ժամանակից, {որ} առհասարակ երբեմն-երբեմն զուարճութեան հա

ւմ էին ": Ի՛նչ խօսք է այս: Նախ, {որ} մենամարտութիւնը եւ որսորդութիւնը թագի ս

որսորդութիւնը թագի սեփական մի բան չէ, {որ} ուր էլ տեսնուի, թագաւորներից մնացած կա

Գո՛նէ խոստովանում ենք մեր տգիտութիւնը, {որ} մենք չգիտենք, թէ հայոց թագաւորները Ներ

ելու: Չենք էլ տեսնում պատմութեան մէջ, {որ} մեր թագաւորական պալատներում կամ քաղաքնե

ի կրկէսում - գլադիատորներին ( ըմբիշ), {որ} առաջ միայն ստրուկների գործ լինելով, յե

ջ այս պայմանների սիմբոլական խորհուրդը, {որ} փեսան հրապարակով ցոյց է տալիս եւ ապացու

ւմ, իսկ որսի համար ասում ենք այսքան, {որ} ամէն ազգ իր մանկութեան ժամանակ ապրել է

րում են որսորդութեամբ: Տարակոյս չկայ, {որ} եւ մեր ազգը անցել է մի անգամ զարգացման

ըմբռնողութիւնը եւ այլ հազար ու մի բան, {որ} գալոց աւելի լուսաւոր ժամանակը պիտի աշխա

ը դատարկ են մնացել: Այսքանը յայտնի է, {որ} Հայաստանը երբեք դարաւոր խաղաղութեան երե

ր ժողովրդի ապրուստի լծակը: Այն մարդը, {որ} կարող էր մաճ բռնել, նա ստիպուած էր հետ

րծութեան տարածումը Հայաստանում, մինչեւ {որ} այդ թագաւորի օրով անգործ երկիր չկայ եղա

իւն արած չենք, այլ այս մի երկու բանը, {որ} վաղուց յայտնի էր մեզ, յիշեցինք թողնելո

րերի ազդեցութեան տակ: Հարկ չկայ ասել, {որ} ամէն բան հնացնող եւ մաշող ժամանակը հնաց

ւթիւնքը: Չենք մեղադրում այն պատճառով, {որ} նա հաւատացած գրում է այդ բանը, ինչպէս

թո՛ղ հասնի մեր բժիշկ եղբայրակիցներին, {որ} տասներով գտնւում են այսօր Արարատեան աշխ

ջ շան խածած, կամ Սօսի նման ջրվախ էին, {որ} իր Փարպի գնալը Գարեգնի առջեւ արդարացնել

ւրեմն նոցայ բժշկութեան բնական պատճառը, {որ} անհնար է թէ չլինի, եթէ ջրվախր բժշկւում

թէ չլինի, եթէ ջրվախր բժշկւում է: Ինչ {որ} մեզ է վերաբերւում, մենք խոստովանում են

է վերաբերւում, մենք խոստովանում ենք, {որ} թէեւ շատ ենք լսած այդ սքանչելի բժշկութե

են: Իտալիոյ մէջ աւանդութիւն կար, {որ} թէ մորմը ( սարդաձեւ կենդանի - Tarantula

ռ բռնուկ) այլ շատ արագութեամբ, այնպէս {որ} էլ ուժ չմնայ պարը շարունակելու: Երկրագ

ւզում էր իր սիրականին տեսնել, հերիք էր {որ} մի աղաղակ բարձրացնէր, թէ մորմը խայթեց

րբ աշխարհ, արարած իր աչքով տեսնում է, {որ} երէկ մորմից չարաչար խայթուած ( ?) աղջի

նների մէջ մի ազդուութիւն չենք տեսնում, {որ} բնութեան մէջ տեղ ունենար եւ հակամէտ ենք

դրելի գաղափար է: Մարդը մեղաւո՞ր եղաւ, {որ} հետախոյզ բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր

ո՞ր եղաւ, որ հետախոյզ բանասէր դարձաւ, {որ} նստի ծանր ու բարակ ոճերի բառարան շինէ:

յետոյ այդ բառարանը պիտի տպէ հրատարակէ, {որ} " Սոս եւ Վարդիթերի " " հետախոյզ բանասէր

կանան այն փոխաբերական ձեւերը եւ ոճերը, {որ} առաջ չէին հասկացել եւ որոնք, այո՛, շա

: Մի՞թէ աւելի լաւ եւ աւելի յարմար չէր, {որ} հեղինակը ինքը բացատրէր, քան թէ թողում

ստոյգը ասենք, մեր քննութեան այն մասը, {որ} նուիրուած էր թերութիւններին " Սոս եւ Վա

, ուզելով իր գործը այդ բարբառով գրել, {որ} կարդացողը ոչ միայն Աշտարակի վարքի բարքի

ւն կայ եւ ոչ դրական աւերանք մի չեղուի, {որ} ժամանակների պիտոյքին յարմար լցնում էր ի

ուր ինձ " ասելով հասկանում եմ այն, ինչ {որ} 4. 000 տարի առաջ հասկացնում էին " տու՛ր

ելութիւնք հանդէս հանելու, ինչ իրաւունք {որ} ուներ 4. 000 տարի առաջ ապրած հայը այնպէ

լների հետ խօսի: Իսկ մենք, կենդանիքս, {որ} դիտենք խոստովանիլ ժամանակի եւ պատմութեա

ել: Այս դրութիւնից պարզ երեւում է, թէ {որ} աստիճանի թեթեւամտութիւն է այս կամ այն գ

ւնդը անցածի եւ մեռածի գերին չէ, իսկ ով {որ} ուզում է կամայաբար իր կենդանութիւնը ուր

ուրախութեամբ ողջունել մի ամբողջ գործ, {որ} կատարուած էր որեւիցէ գաւառական բարբառով

յց այսչափ անհրաժեշտ ենք համարում ասել, {որ} ստրկանալով հին լեզուին, առանց ժողովրդի

ականջ դնելու, լեզուի նոր ծլած ձեւերը, {որ} դեռ թարմ են եւ կերպարանագործուելու վրայ

ն են նոր լեզուի մշակութեան սկզբունքին, {որ} է որքան կարելի է առաւել շատ եւ առաւել մ

որ գաւառական բարբառների էական տարերքը, {որ} իրենց ձեւով եւ կազմութեամբ աւելի ընդուն

ճանապարհը, այս է մեր պարտականութիւնը, {որ} ինչքան մեր ուժը կը տանի ձգտինք այս խնդի

այս խնդիրը լուծելու: Հարկ չկայ ասել, {որ} այս բանի համար հարկաւոր է շրջանկատ ուսո

նակների կողմից: Այն նորելուկ պատանին, {որ} տակաւին նոր իջած մի որպիսի եւ իցէ խեղճ

տեցնեն նորանց, մենք ոչ թէ չենք ոզում, {որ} շատանան մեր հեղինակքը, այլ, դորայ հակ

նչի՛ մէկ կամ հինգ տարում չէ շինւում ինչ {որ} մենք ուզում ենք: Այն որ հազար տարիներո

չէ շինւում ինչ որ մենք ուզում ենք: Այն {որ} հազար տարիներով տարբեր աշխարհների եւ տա

ս մի քար է ձգել, բնականաբար անհնար է, {որ} մի ակնթարթում շինուի, կոկուի եւ պայծառ

, եւ այս է նորա միտքը, թէ ցանկալի է, {որ} ամէն գրագէտ իր երկրում եղած, մեր ազգի

ոչ ներողութեան, նա յանցանք չէ գործել, {որ} ներողութեան կարօտի, նորա աշխատութեան է

մենք իսկ մի քանիսը նորանցից տեսել ենք, {որ} ուրիշի արժանաւորութիւնը խոստովանելուց ա

չհանդիպած լինել այնպիսի դատողութեանը, {որ} աւազակաբար կամենում էին կողոպաել հեղինա

մենում էին կողոպաել հեղինակից այն, ինչ {որ} անկողոպտելի է: Մենք ասում ենք այս խօսք

րստին կը լսեն այդպիսի անձինքը այն, ինչ {որ} բերանացի արդէն ասել էինք, գուցէ այս կր

այն պատճառով պիտի մեղադրուի հեղինակը, {որ} նորա գործի մէջ անկատարութիւնք կան, հար

մի՞թէ այս էլ չգիտեն: Պէտք չէ մոռնալ, {որ} այս մարդիկը, որոնց անունը տուինք, են

ունը տուինք, են ամենամեծ բանաստեղծքը, {որ} երբեւիցէ ծնել են լուսնի տակ: Բնութիւնք

արելութեան գաղափարը այնպիսի մեծ բան է, {որ} մէկ առանձին առնուած հոգի, թող լինէր նա

նկարագրում մեզ բնաւորութիւնքը այնպէս, {որ} աստիճան-աստիճան աճէին ու հասակ առնուին

) երեւեցնէր մեզ այնպիսի բնաւորութիւնք, {որ} սկզբից մինչեւ վերջը աճում էին լոգիկաբար

սօր այնպիսի բնաւորութիւնք եւ երեւոյթք, {որ} չկան " Սոս եւ Վարդիթերի " մէջ: Նոցա աճ

թիւնը ոտք կոխէ Հայաստան: Բայց ինչ {որ} ներկայումս կայ Աշտարակում, ինչ վիճակու

երկայումս կայ Աշտարակում, ինչ վիճակում {որ} է այդ գեղի կեանքը, այդ բոլորը մեզ հասկ

յնպիսի հարազատութիւն ունին այդ տեղերը, {որ} մենք չնայելով, որ մեր հատուածը վաղուց

ն ունին այդ տեղերը, որ մենք չնայելով, {որ} մեր հատուածը վաղուց անցել է սովորական չ

է մի բնական արժանաւորութեամբ, այնպէս, {որ} մարդ չէ իմանում, թէ ո՞րի քամակից գնայ

նդէս հանել, խորհուրդ տալով ամեն հայի, {որ} առնու այդ գիրքը եւ ինքը կարդայ, որովհե

դնամ ըլնիմ ես, տեսնեմ երեսս կը բռնի՞, {որ} ասեմ Սօսն ա ղրկել, համա թէ որ խռովի,

բռնի՞, որ ասեմ Սօսն ա ղրկել, համա թէ {որ} խռովի, չի առնի, յետոյ արի, էշը ցեխից

ամէն թաք ու մուրն էլ ": Տեղն է, {որ} մէկը ասէ նորան, " քո հօրն ողորմի, թէ

ելով Սօսին հասցնել իր գաթան, ասում է, {որ} ինքը հաստատ է իր սիրու մէջ եւ խնդրում է

քը հաստատ է իր սիրու մէջ եւ խնդրում է, {որ} Սօսն էլ խօսքին հաստատ մնայ. " համայ,

ւխը քու գլուխը, ես տղայ դու աղջիկ, թէ {որ} ինձանից հետ կաննես ", - ասում է նա Սօսի

ուած չէ արուեստական բարոյականութիւնից, {որ} երեւում է չինական պատշաճների մէջ եւ որի

, այս բոլորը շատ պատուական են: Իսկ ինչ {որ} վերաբերւում է քահանայի բարկութեան, տղո

ն հարազատութեանը մենք ուզում ենք լռել, {որ} հեղինակը խօսի: " Երեխեքը... ճօճանակ

տկերը այն աստիճանի գեղեցկութիւն ունին, {որ} մենք չենք կարող մեր խօսքերով բացատրել:

նք մէջ բերել պառաւի այն խօսքերը միայն, {որ} նա Հանավանքից տուն դառնալուց եւ Հեթումի

վախտն ինչ կ՚ասեն ": Բանն այն է, {որ} դրսի խօսքերը բոլորը ճշմարիտ են եւ եթէ բ

րես-երեսի գալու ընկնի, տարակոյս չկայ, {որ} իր ստութիւնը պիտի բռնուի, բայց եւ այնպ

ռաւը օգուտ է քաղում այն ազդեցութիւնից, {որ} այս, դրականապէս խօսելու ձեւը անում է ի

նի բանը մէջ բերելով, մենք ոչ միայն ինչ {որ} այս տեսակ ընտիր տեղեր կար չհատցրինք, ա

յս տեսակ հոգեբանական երեւոյթքը պէտք է, {որ} ամէն մարդ իր մտքով ու սրտով հասկանայ,

րդի՛, քո արեւը, ես խաբար չեմ, կ՚ըլնի {որ} ջուրն ինքն ա ծակել " եւ այլն: Խեղճ հար

ծակել " եւ այլն: Խեղճ հարեւանը գիտէ, {որ} Հեթումը սուտ է խօսում. աղաչում է նորան

րհը եւ հարեւանի ջուրը կտրում: Պէ՛տք էր {որ} Հեթումի պէս մարդիկը խրատ առնուին այս բա

ւ գործի միջոցին, Փափակին ուղարկում է, {որ} իմաց տայ Հեթումին Վաղարշակենց Արշակի մե

մէկ հատ ցոյց տալիս, այլ պահանջում է, {որ} նա այն մէկն էլ մենակ չուտէ, այլ իրեն ե

արին դիպչի, քամին տանի... քո գլուխը {որ} կայ, սար ա, անձրեւ, ձին, կարկուտ,

քերը նորա պէսին ի՞նչ կ՚ազդէ: Եւ իրաւ, {որ} տեսէք, թէ ի՞նչ անամօթ լրբութեամբ պատաս

( արագիլ) կը մարսի... ": Քեզ {որ} տեսնում եմ, դու ոչ միայն օձի փուշ, մա

ալութիւն ենք յայտնում արգոյ հեղինակին, {որ} բացում է ազգի այս տեսակ բարոյական խոցեր

ում է ազգի այս տեսակ բարոյական խոցերը, {որ} ծածկուած մնալով ոչ միայն կարող են փտիլ

մարտութիւնն ենք խոստովանում: Կ՚ուզէի՞ն {որ} աւելի ասենք. ահաւասիկ. ուրիշ, նաեւ լ

" մեր գեղի ամէն բանն էլ լա՛ւ ա, ափսո՛ս {որ} քեթխուդէքն ու տանուտէրը մի քիչ շահասէր

կիտում, ես մի խեղճ մարդ եմ, նրանք ինչ {որ} ինձ կը հասնէր խարջը տալու, էրկու էնքան

, էրկու էնքան են առել. սաքի ասում են, {որ} գեղի միջին տարեկան մասրաֆ ա էլել, փչաց

ութիւն, բայց խոստովանում ենք ցաւելով, {որ} շատ մարդ ստուգապէս այդ կարծիքի տէր է:

ռավարութեան աստիճանաւոր) կամ եսաւուլ, {որ} գալիս ա բա նրան հաց չի՞ պէտքը, պատիւ չ

ինի, արաղ չի՞ պէտքը, դու քու երեխին, {որ} մի կապայ ես կարում, թէ էքսի օրը խօսքից

ում ես, թէ ա՜յ որդի, քեզ շոր կարեցի, {որ} ինձ ականջ անես, դու ջլիս ( իսպառ) քառ

վրայ ինչքան ա միտք անում. մեր աղէն ա, {որ} տեսութիւն գնանք, բա մի կարաս գինի, մի

, - էդ դրուստ ես ասում, համա ինչքան էլ {որ} ըլնի, էդքան շատ մասրաֆ խարջ չի ըլնիլ.

ղայ, բաս իշխանները քու հօր մշա՞կն են, {որ} ամէն մովրով, վարդապետ, մենծ մարդ գալո

րնինը կտրում, նրանց ուտացնում. հալբաթ {որ} մի շահմունք չունենայ, ընչի՞ կանի, նա

ւ բերում. ո՞վ գիտի թէ ընչանք կրում ա, {որ} մովրովը գնալուց յետոյ տասն օր ուտում են

ում. մի տունն ա նրանն ըլնում. ես էլ, {որ} ընենց տուն ունենայի, էն աղեքանց ոտը կը

ի կը քանդէի, ումն ուզէի կը շինէի, ձիս {որ} դհովն ուզէի, դէնը կը քշէի, հիմի մովրո

ւմ, հետը նստում վեր կենում. համա ես, {որ} տեսնում եմ էկաւ, գլուխս առնում եմ կորչ

մարդ գեղիցը քու դիհը կը պահեն, ընդուր {որ} գիտեն, թէ դու ինձանից լաւ ես. քեզնից

, թէ կ՚երթամ մովրովին կը գանգատեմ, երբ {որ} քեզ կ՚ուզի նա, հետդ գեղիցը մի թուղթ կը

( !!!). քանի՞, քանի՞ օրինակներ կան, {որ} ընչանք քեզնից մի օգուտ չեն ունեցել, բա

ւնը: Ինչպէս առաջ էլ ասացինք, ափսո՛ս, {որ} շատ քիչ հանդէս ունի " [Սօս եւ] Վարդիթեր

ս եւ] Վարդիթերի " մէջ այն ուղղութիւնը, {որ} երեւում է Արշամում, թէեւ այս չափիցն էլ

է այդ հասկացողութեանց սխալականութիւնը, {որ} ամէն կարդացողի համար, իսկի մեղադրանքի

կլինին երեւանցի ուխտաւոր երիտասարդքը, {որ} Հանա-վանք երթալու ժամանակ, ճանապարհի վ

յ, ընկան իրենց բարեկամ Գարեգնի ձեռքը, {որ} մի փոքր հանգստացնելու համար տարաւ իր տո

նոցայ առջեւը, ներողութիւն է խնդրում, {որ} մի ուրիշ բանով չէ կարում մեծարել, որով

ի սոված կոտորուիլ պտենք. մեր մասիլն էլ {որ} կայ, ամէն բան նրան եաղի ա. եփած կերակ

փողով ա, գեղըցուն էլ ունի ո՛չ. մերն ա {որ} մէջտեղը փչանում ա: Մարդս մի երկու կով

թէ ինչ է պատմում մեզ արգոյ հեղինակը, " {որ} ըխտաւոր Մողնու գեղումն ա վեր եկած, իրա

վեր եկած, ընենց տուն չի ըլնիլ սրանցում {որ} էս իրէք օրը իրան տարեկան ղաւուրմէն անի

արձնիլ... Մողնեցիք անբան են... թէ {որ} նրանք ոնց որ էս մատաղ հաւաքելու համար ե

Մողնեցիք անբան են... թէ որ նրանք ոնց {որ} էս մատաղ հաւաքելու համար են աշխատում իր

: Արդեօք մի ներքին վէրք չկա՞յ այդտեղ, {որ} խանգարում է տնտեսական կեանքի բնական ընթ

ոստանալով: Մենք խոստովանում ենք, {որ} բնաւ տեղեկութիւն չունինք, թէ ինչպէ՛ս է

: Այս պատճառով սանձում ենք մեր գրիչը, {որ} անգիտութեամբ դատողութեան չանենք, այս շ

ւորութիւնք, չենք կարող չասել այն, ինչ {որ}, այդ տպաւորութեանը հիմքի վրայ, մեզ թւ

հաստատապէս գիտնալ: Հաւանական է միայն, {որ} անկրթութիւնը եւ իմացական խեղճութիւնը բն

պիտի երեւնին դոքա: Բայց, այս է բանը, {որ} դոցայ վերանալը կամ մնալը, որեւիցէ կապո

ամիս չէ կապում երկրագործի ձեռքը, մնաց {որ} այգեգործութեան մեծ եւ ծանր պաշտօնները ե

մի՞թէ չկան այնպիսի թեթեւ աշխատութիւնը, {որ} առանց ծանր ուժ գործ դնելու առաջանում են

իայն շերամաբուծութեանը առնելու լինինք, {որ} գրեթէ լոկ մայիս ամսի գործ է, եթէ չասեն

լոկ մայիս ամսի գործ է, եթէ չասենք էլ, {որ} երիտասարդքը մայիսին գրեթէ ազատ են, որո

եւ ոչ այգեքաղի Ժամանակ է, եթէ չասենք, {որ} նաեւ վար ու ցանքով պարապած երիտասարդքը

րբ շերամի բանը պրծած է, այլ թէ ասենք, {որ} լոկ ծերերը, աղջիկները եւ պառաւները պար

նը նորա խնամելն է), եւ ուխտ է անում, {որ} հետեւեալ տարին էլ կը պահէ: Պահուա

սում է Վարդիթերը Անոյշին: Իսկ ինչ {որ} վերաբերւում է շերամի խնամարկութեան, աս

ն երթալ " օխտը ձիու մուննաթ " անելն է, {որ} գայ աղօթէ ու բժշկուին: Ուզարլուկ

գտի կամ նորա ընդդէմ բան խօսել: Իսկ ինչ {որ} վերաբերւում է Մարինոսի աչքին եւ օխտը ձի

ո՜հ, դորա ընդդէմ շատ բան կայ ասելիք, {որ} թողում ենք մի ուրիշ ժամանակի: Յայ

կի: Յայտնի է, թէ մարդը ինչ բանից {որ} ուզում է օգուտ քաղել պէտք է, որ այդ բա

բանից որ ուզում է օգուտ քաղել պէտք է, {որ} այդ բանը լաւ սորուի. այլապէս, շատ օգտ

բանն էլ կը մնայ անօգուտ: Գիտենք, {որ} ասիացին դեռ երկա՜ր ժամանակ չպիտի կարողա

հ ենք, հայ կանանց ձեռքի շնորհքի վրայ, {որ} թէ նորա ձեռքին օրինաւոր գործիք լինի եւ

ամէնքն էլ երեսի վրայ ընկած: Ստոյգ է, {որ} այդ բաների համար խօսող ասող էլ չկայ, գ

է տեսնէ, լսէ, եւ դոցա օգուտը ճանաչէ, {որ} յետոյ համոզուի եւ գնա՛յ նոցա քամակից:

պարսպի հարաւային կողմում այն մեծ լիճը, {որ} հանգուցեալ Ներսէս կաթողիկոսը շինեց: Տօ

ծակի ձեռքից օր ու արեւ չունին. ծառն էլ {որ} տնկեն, էլ մօտ գնալ չի լինի: Այսպէս ահ

եւ ջրոտ ցեխերը, սոքա են նորա օրօրոցը, {որ} այնտեղ կայ: Սառը բնաւ վերաբերութիւն չո

իւնը, նորա օրէնքները: Մոծակն ի՞նչ է, {որ} մարդ նորա կեանքը սորուի: Ընդունում ենք

ը հարիւրաւոր հոգիների պատճառ է լինում, {որ} զրկուեն մի պատուական ճեմելիքից: Բ

ացնում է հեղինակը փոխադարձ օգնութիւնը, {որ} գեղացիք անում են միմեանց: Օրինակ Հեթու

ոս եւ Վարդիթեր " գործի վերաբերութեամբ, {որ} դեռ չենք ասել: Արգոյ հեղինակը հետ

ք " Սոս եւ Վարդիթերից " մի այնպիսի ոճ, {որ} իրա՛ւ, կարելի է թուրքից առնուած համարե

միեւնոյն պայմանների տակ են ապրում: Ով {որ} միայն ազգ ազգից բաժանում է անունով եւ կ

րեւոյթի բնական եւ հոգեբանական պատճառը, {որ} թուրքը համ է առնում հայի վհատ ու աղիողո

կը, այն ժամանակ բանը աշկարայ կը լինի, {որ} հայը եւ թուրքը այս տեսակ կապերով միմեան

կամ ընկերական պայմանների տակ թուրքինը, {որ} կերպարանագործուել է նոյն պայմանների տակ

ռնելով որպէս իրողութիւն, տեսնում ենք, {որ} չնայելով մեր նոր լեզուի բարբառների տարբ

ղ ենք շատ բան ցոյց տալ եւ հին լեզուից, {որ} նոյն է այսօրուայ աշխարհաբարի կամ տաճիկ

ետ. հերիք չէ այս. կան ոճեր եւ ձեւեր, {որ} սեփական են գրեթէ համօրէն մարդկութեան:

ւթեան տակ, ինչպէ՞ս կարելի է պահանջել, {որ} պատմական իրողութիւնքը իրենց կնիքը խոր չ

սրտի եւ հոգու վրայ. ինչպէ՞ս կարելի է, {որ} այդ դրոշմը չցոլանար նորա լեզուի եւ մտած

րայ: Հայոց ազգը գեդէոնեան բո՞ւրգն էր, {որ} ցօղի տակ մնալով չթրջուէր, թէ՞ մովսիսեա

ալով չթրջուէր, թէ՞ մովսիսեան մորենին, {որ} կրակից չէրուէր, յայտնի է, թէ այս սքան

րամաբանութիւնը կամ բաղդասութիւնը դնել, {որ} այսօր անսովոր է ազգին: Ի՞նչ էական խորհ

ղեր: Հայոց ազգի մէջ մտած են հնդիկներ, {որ} Լուսաւորչի ժամանակ էլ դեռ իրենց նախահար

րդ, ունենար իր ծառայքը կամ բարեկամքը, {որ} նոյնպէս մտան հայոց ազգի մէջ. թողում են

րողը, կամ նոցա ամէն մի կարդացողը, չէ՞ {որ} հայ է: Լաւ որ հնար չկայ իմանալու թէ ով

ամէն մի կարդացողը, չէ՞ որ հայ է: Լաւ {որ} հնար չկայ իմանալու թէ ով մեզանից ի՛նչ ա

թէ ոչ, բուն տոհմական հայերը, չնայելով {որ} այդ խառնուած օտար սերունդքը հազարաւոր տ

չենք ասում, այլ մանաւանդ ընդդէմ ենք, {որ} ազգի լեզուն էլ աւելի ստրկանայ եւ ընկճու

զգի մէջ եւ խանգարում են լեզուն: Մենք, {որ} նոր լեզուի ինքնուրոյն ազատութիւնն ենք ք

՞ր ուշաբարձութեամբ կարող էինք քարոզել, {որ} այդ լեզուն թուրքի կամ սատանայի ձեւերին

ում, ես նորան չնմանելու համար պէտք է, {որ} գործ չդնեմ այդ ձեւը, ասել մենք չենք կա

նցածի անունով ապրիլ: Այն ուղղութիւնը, {որ} առանց մի էական խորհրդի բռնաբարում է ներ

ացուցիչը միշտ նախադաս եւ այլն եւ այլն, {որ} նոյնն է եւ տաճկերէնի մէջ, եւ որովհետեւ

ծել: Եւ թէ կարող է գտնել մի ճանապարհ, {որ} եւ բուն հայկաբանութեամբ խոսէր եւ ազգի մ

գոյն մասին հասկանալի, խօսք ենք տալիս, {որ} մենք առաջինը վազենք նորա դրօշի տակ:

Բայց ցաւելին այս է եւ մանաւանդ ցաւելի, {որ} անմերժելի ճշմարտութիւն է, թէ մենք իջնե

օր ցոյց կը տանք այնպիսի թուրքի բառեր, {որ} ընդհանուր ազգին դարձել են միօրինակ գործ

այնքան խոր ներս են մտած նոքա ազգի մէջ, {որ} հայ դպրութիւնը եթէ 200 տարի էլ ներգործէ

Կարող ենք մխիթարուել միայն նորանով, {որ} շատ սահմանափակ են այդ տեսակ բառերի թիւը

երի թիւը: Չկայ աշխարհիս երեսին լեզու, {որ} օտար խառնուրդ չունենայ, մեր նոր լեզուն

ր լեզուի մշակութեան մասին ընդհանրապէս, {որ} մանրամասնաբար պիտի քննուին այն բոլոր խն

աբար պիտի քննուին այն բոլոր խնդիրները, {որ} վերաբերութիւն ունէին նոր լեզուի մշակութ

ազնիւ եւ պատուական աշխատութեան մասին, {որ} մեզ շատ մտքերի պատճառ դարձաւ, որպէս եւ

ՍՈՒԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ Մի մարդ ունէր մի կին, {որ} միշտ կռւում էր դրացիների հետ։ Տեսաւ մա

կռւում էր դրացիների հետ։ Տեսաւ մարդը, {որ} հնար չկա այս ղալմաղալիցն ազատուելու, մ

։ Արդէն շատերին յայտնի կը լինի, {որ} մեք, ճշմարիտ եւ անխարդախ սրտով սիրելով

րտով սիրելով մեր ազգը, ցոյց տուեցինք, {որ} ազգային մատենագրութիւնը պիտոյ է լինէր ն

պիտոյ է լինէր նոր եւ կենդանի լեզուով, {որ} կարողանար կամուրջ բանալ Ազգի բանականութ

րի մէջ։ Բայց խոստովանում ենք ցաւելով, {որ} մեր կողմից ճշմարտութեան դրօշակը բարձրաց

մբասանք հաւաքելու։ Սորանով երեւում է, {որ} այդ պարոնները, դեռեւս իւրեանց տգէտ եւ

ողացել հասկանալ այն հիանալի խորհուրդը, {որ} ծածուած կայ այս գործի մէջ։ Այդ պարոննե

եանց փողը, թէ կայ չկայ հին լեզուն էր, {որ} պիտոյ է լուսաւորութեան սերմանքը Հայոց ա

անի մէջ ցանելու գործի դառնար. պատճառ, {որ} մշակած լեզու էր։ Այս տգէտ եւ միանգամայ

ատողութիւնը այնքան մի ծիծաղելի բան էր, {որ} եթէ մի եւրոպացի բանագէտ մարդ հանդիպէր ա

ցի բանագէտ մարդ հանդիպէր այն գրուածին, {որ} այս մոլորական կարծիքն հերքում էր, պիտո

ր ազգի խորին տգիտութեան վիճակը, մինչեւ {որ} նորա անունով միայն ուսումնականներին մի

օրինակներ։ Շատ եւ շատ զարմանալի է, {որ} այդ հնամոլ պարոնները խօսելու ժամանակին

. սորանով իրանք իրանց ապացուցանում են, {որ} նոր լեզուն ունէր կեանք ու գործածութիւն

, բայց արի քննենք։ թէ ի՞նչ է պատճառը, {որ} այդ պատուելի պարոնները ինչ ժամանակ կամե

ովրդին հին լեզուն կը գար հանդէս, ինչու {որ} կամենում էին մինչեւ յետին շունչը պատերա

է, եւ այդ պարոնները իրանք եւս գիտէին, {որ} գիտենք. բայց որովհետեւ մինչեւ այժմ հան

րած, այժմ պիտոյ էր հանդէսով ցոյց տալ, {որ} հաստատուէին իւրեանց կարծիքի մէջ, թէ իւ

տովանէին ճշմարտութիւնը եւ համաձայնէին, {որ} հին լեզուն, մեռեալ լինելով, ազգի լուս

աւալ գալ։ Ահա այս անձնապահութիւնն էր, {որ} հարկադրում էր սոցա պարիսպ քաշել ճշմարտո

ակառակելու տեղիք չկար այն բանի միջու, մ {որ} պիտոյ էր ազգի հետ մտածել եւ խօսել այն լ

ազգի հետ մտածել եւ խօսել այն լեզուաւ, {որ} նորան հասկանալի էր։ Մեք, երկար ժամանա

ճանաչեցինք այդ հնամոլների ցանկութիւնը, {որ} կամենում են, թէ մեք նորանց արհամարհենք

էր մեր աչքումը, ո՞րչափ եւս այն ջուրը, {որ} նորանից բղխում էր։ Ուրեմն նոյն արհամար

ղութիւն նոր լեզուով աւանդել ազգին, ինչ {որ} վայելում էին եւ յարմար էին ժամանակի հար

ճանաչել ամբողջ յունաց ազգի հոգին, ինչ {որ} կար նոցա մէջ այն ժամանակ, եւ այդ շատ ո

, եւ այդ շատ ուղիղ մի բան էր. պատճառ, {որ} կրօնը մի այնպիսի պատկերացոյց էր այն ազգ

ց էր այն ազգին, որին եւ պատկանում էր, {որ} ազգի հոգին, լուսաւորութիւնը, մի խօսքո

կարելի էր քննել նորա կրօնից. պատճառ, {որ} որքան լուսաւոր էր ազգը, այնքան մաքուր

ները։ Ընդհակառակն, մեք տեսանում ենք, {որ} մի անպիտան եւ խաւար ազգի կրօն լցուած է

րութիւն. սա էր առաջին եւ վերջին քարը, {որ} կարող էր տնկել իւրաքանչիւր մարդի մէջ կր

տեսնում ենք գոնէ Յունաստանի կրօնի մէջ, {որ} նա ինչ ժամանակ իւր ազգային աւանդութենով

կանութիւնը։ Բայց այն մատենագրութիւնը, {որ} անհասկանալի էր ժողովրդին, ոչինչ մի բան

մի բան էր, սա այն մատենագրութիւն չէ, {որ} թեւակից էր կրօնի եւ այլ լուսաւորութեանց

։ Այս միայն հայոց խելօք պարոններն են, {որ} 19 երրորդ դարու մարդերը կամենում են լու

իմանալ այն մաքուր նոր հայախօսութիւնը, {որ} ծանօթ էր եւ հասկանալի համարեա թէ մեր ամ

ա ուրեմն մեր ժողովուրդը շատ ժամանակ է, {որ} լուսաւորուած է, եւ մեք սխալ կարծիքի մէ

եւ մեք սխալ կարծիքի մէջ ենք. պատճառ, {որ} եւրոպացի լեզուներով, որ հայոց հին լեզո

ենք. պատճառ, որ եւրոպացի լեզուներով, {որ} հայոց հին լեզուի նման անհասկանալի էր մե

նքան տեսութիւնք եւ նոր նոր գաղափարներ, {որ} հին լեզուն կարծես դեռ նոցա ստուերի մին

մեզ այդ պարոնները, ո՞րտեղ է տեսնուած, {որ} մի սառած մարդ ջերմացնելու համար նորան դ

րտերով արդէն սառուց է դարձել. պատճառ, {որ} նախ եւ յառաջ կեանք եւ գործադրութիւն չու

այն ջերմացուցիչ եւ սնունդ տուող հիւթը, {որ} եթէ դնէիր այն սառուցեալ մարդին, նորան

այն խորհրդից եւ միանգամայն հակառակ ինչ {որ} կայ նոր լեզուի մէջ։ Այդ պատուելի պարոն

սանէին այդ խորհուրդները, բայց ափսո՛ս, {որ} միմիայն հայոց հին եւ մեռեալ լեզուն ուսա

նզգայ։ Մեք, օրինակ, դեռ չենք տեսած, {որ} հացը թէեւ միայն նիւթական բան էր, մի մա

աք, թողնէր այն թարմ եւ նոր եփած հացը, {որ} աւել սննդարար էր եւ ձեռքը պարզէր դէպ 'ի

ր եւ ձեռքը պարզէր դէպ 'ի քարացած հացը, {որ} յառաջ քան ստամոքսը գնալը բոլոր ատամները

ն հնացած հաց է արդէն, եւ 1300 տարի է, {որ} թխուած է, իսկ նոր լեզուն ամեն օր եփւու

մէջ, քան թէ այն չորացածը եւ քարացածը, {որ} չունի իւր մէջ այն կենդանական մասները։

ւնի իւր մէջ այն կենդանական մասները։ Ով {որ} ականջ ունի լսելու, թող լսէ. պատճառ,

ականջ ունի լսելու, թող լսէ. պատճառ, {որ} ասւում է լսուելու համար։ Մինչեւ հայ

յառաջանար։ Կարծեմ 200 տարիից աւելի է, {որ} Վենետկում հազարաւոր գրքեր տպուեցաւ, բա

արածների մէջ չքնաղ եւ վսեմ ստեղծուածը, {որ} միայն իւր արարչի պատկերն էր։ Այսպէս ազ

ծ լինելով, աւելի նախընտիր են համարել, {որ} իւրեանք փառաւոր մարդերի կարգումը երեւէի

էին ազգին։ Թող այդ պարոններն իմանան, {որ} հայոց ազգը հինգերորդ դարուցը մինչեւ հիմ

մնացել է միշտ ոտանաւոր, եւ դորանից է, {որ} հասել է այս ողորմելի վիճակին։ Այժմ հար

նենային՝ այս խօսքերը լսելու. Պատճառ, {որ} ասւում է լսուելու համար։ Ազգը լուսա

րներ եւ ոչ խրթին եւ հին հայախօսութիւն, {որ} 19 դարու տգէտ մարդերի միմիայն պարծանքն

ին օգուտը, իսկ այդ մեքենապաշտութիւնը, {որ} յառաջանում էին տգէտ մարդերի մէջ, կապիկ

իին, այդ մի այնպիսի խելագարութիւն էր, {որ} եթէ իւրեանցից եւս հարցանէիր, չունէր պա

ց եւս հարցանէիր, չունէր պատասխան։ Թող {որ} մինչեւ հիմա իսկ այն հեղինակների գրածը ո

այց եթէ մոլեռանդ թռիչք երեւակայութեան, {որ} գիտէ ոչինչ գոյացնել հոյակապ ամբարտակներ

իւնները, թող նա այն աշխատութիւնը, ինչ {որ} գործ է դնում հին եւ մեռած լեզուն սովորե

ր չի տայ։ Նորա հարկաւոր է գիտութիւնը, {որ} կարող է ստանալ նոր լեզուի միջնորդութենո

ող է ստանալ նոր լեզուի միջնորդութենով, {որ} կեանք եւ կիրառութիւն ունենալով ընկերութ

չ կարող ենք եզրափակել, այլ այս միայն, {որ} այդ մարդիկը, մեռուցանելով իւրեանց խիղճ

անց խիղճը, կամենում են պատճառ դառնալ, {որ} հայոց մանուկների տարաբաղդ վիճակը, որ ս

, որ հայոց մանուկների տարաբաղդ վիճակը, {որ} սկսած 1300 տարից տեւում է մինչեւ այսօր

տարիներ եւ սորանից յետոյ, սորա համար, {որ} միայն այս պարոնները իւրեանց աննշան կեան

ւլ տալու։ Բացի սորանից, յոյս ունինք, {որ} ազգը ինքը եւս այժմ, ինչպէս մինչեւ այսօ

րել, այսու ամենայնիւ շատ հաւանական է, {որ} այսուհետեւ եւս միշտ աշխատութիւն գործ դն

նի գտանել եւ ընթեռնուլ այն մատեանները, {որ} գրւում էին նոր Հայախօսութենով, այլ եւ

ր խօսուածքը՝ դուրս ձգելով այն բառերը, {որ} օտար ազգերից մտած էին, նոյնպէս եւ գաւա

լ ենք քննել եւ ճանաչել, հասկացել ենք, {որ} մարդումս լեզուն այն ժամանակ կարող է խօս

դէն խօսելի բանը դասաւորում է. պատճառ, {որ} խօսքը, որ ձայնաւորուած լսւում էր օդի մ

բանը դասաւորում է. պատճառ, որ խօսքը, {որ} ձայնաւորուած լսւում էր օդի մէջ մեր բերա

նդն էր։ Լեզուի պաշտօնը այստեղ այս էր, {որ} մեր մտքի հասկացածը նա լսելի շինէ օդի մի

դութենով ուրիշներին։ Շատ զարմանալի է, {որ} այդ պարոնները, որ հին լեզուի պոչը բռնա

։ Շատ զարմանալի է, որ այդ պարոնները, {որ} հին լեզուի պոչը բռնած՝ քշում են իւրեան

, ոչ այլ ինչ է, բայց եթէ մին թարգման, {որ} մտքի ծնուցածը դուրս է հաղորդում ուրիշնե

ունդ չլինելուն։ Արդէն ցոյց տուել ենք, {որ} նա չունի այդ բաները։ Մեք տեսանում ենք

ին այն յագեցուցիչ եւ սննդարար հիւթերը, {որ} կարող էին արիւն դառնալ եւ հաստատել սիրտ

որո՞նք էին այդ հանդէսը բոլորողը։ Նա, {որ} հանդիսում երեւում էր իւր հին լեզուովը,

կանալի էր ժողովրդին, այն ձայները, ինչ {որ} նա հանում էր, արդեօք լսողների ուղեղին

խօսել մի մարդի հետ այնպիսի մի լեզուով, {որ} նա չէր ուսել, որ նորան անծանօթ էր. այ

այնպիսի մի լեզուով, որ նա չէր ուսել, {որ} նորան անծանօթ էր. այսքան պարզ եւ լուսա

տակ աչքով տեսանել, ուստի եւ ասում են, {որ} պիտոյ է մարդ այնպիսի լեզուով խօսի, որ

որ պիտոյ է մարդ այնպիսի լեզուով խօսի, {որ} դիմացի մարդը նորան չհասկանայ, եւ որչափ

կը։ Սոքա բնութեան կանոնին չհաւանելով, {որ} դրել է մարդուս մէջ լեզու եւ բանականութի

ն հաստատել, թէ պիտոյ էր խօսել այնպէս, {որ} դժուար լինէր հասկանալը։ Ուրեմն եթէ դժո

ախօս լեզուի վերայ, երբէք չենք մտածել, {որ} այդ լինի մի քաղաքի մասնաւոր կամ մի երկր

ամ մի երկրի յատկացեալ բարբառ. պատճառ, {որ} մեր նպատակին առաջին արգելքը կը լինէր այ

տ իմացել ենք այն յստակ հայախօսութիւնը, {որ} կարելի էր հասկացուել եւ ամենայն տեղ գտա

ւներն մեզ ամենեւին անպիտան է. պատճառ, {որ} այն կոշտ ու կոպիտ լեզուովը ոչինչ մարդավ

ուի հետ, պատճառը շատ հեշտ էր ճանաչել. {որ} նոր լեզուն չունէր այնպիսի բառեր, որ կա

. որ նոր լեզուն չունէր այնպիսի բառեր, {որ} կարողանային յայտարար լինել այն միտքերին

նային յայտարար լինել այն միտքերին, ինչ {որ} հեղինակը կամենում է ասել եւ գրել։ Եւ ս

ասել եւ գրել։ Եւ սորա պատճառն այս էր, {որ}, իւրաքանչիւր այդպիսի բառի փոխանակ, հա

Լատին ձայն։ Լեզուն մի այնպիսի բան չէ, {որ} ով կամենայ եւ երբ, ուզածին պէս շինէ,

րիներ չեն թողուլ փոփոխութեան կնիք, թող {որ} մի մարդ, իսկ թէ կային աշխարհաբառ լեզու

իւրեանց մաքուր հայախօսութենովը։ Այնպէս {որ}, եթէ գերապատիւ Նազարեանցի գրածը կարող

նի այնպէս, ինչպէս եղել է մինչեւ հիմա, {որ} չորս ու կէս միլլիոն ժողովուրդից հասկացե

ելի բարեկամ պարոններն եւս անհոգս մնան, {որ} նոցա փառասիրութիւնն եւ հեղինակի անուն ժ

ազդեցութեանց տակ, քան թէ այն Հայերը, {որ} երբեմն խօսել են հին լեզուով։ Աւելորդ է

խօսել են հին լեզուով։ Աւելորդ է ասել, {որ} այն պատմական եւ բնական ազդեցութիւնքը պի

ւմ է նոյն իսկ այդ ազգի միջնորդութեամբ, {որ} առանց պատճառի, առանց հարկի, առանց որե

. այլ լեզուի ամեն շարժողութիւնը, դէպի {որ} կողմը եւ լինի, լինում է որպէս հետեւանք

որովհետեւ եւ տեսանելի առարկաների մէջ, {որ} ամեն օր մեր աչքի առջեւն են, շարժողութի

անք։ Այն հիման վրայ, ինչ իրաւունք {որ} ունէր անտիկեան Հայը խօսել հին լեզուով,

նցը տգիտանալու, բռնաբարել նոր լեզուն, {որ} նա աճէ հին ձեւի ազդեցութեան տակ համազօր

ր կեանքում, գերեզմանից դուրս չէ եկել, {որ} իր ժառանգների իրաւունքը բռնաբարէ եւ ժառ

ծ չլինէին վաղուց, հին չէր լինէին. ինչ {որ} մնացել է, նորա պահպանութիւնը, նորա մշ

ել, դու որքան էլ կամենաս, չես կարող, {որ} վերաստեղծես այդ քարերը դէպի իրենց սկզբն

շինուածքին պիտոյացնել։ Հազար անգամ էլ {որ} աշխատես կամ անկիւնը վերականգնել կամ խոռ

առի վրայ պատուաստել, չորցած ծառի ճիւղը {որ} կտրես եւ բերես, ապրող ծառն էլ կտրելով

քարերը, եթէ քո դիտաւորութիւնը այն է, {որ} շինուածքը ծառայէ քո իրական պէտքերին, ա

ւնդ կը մնայ դատարկ, եւ ոչ ոք չի գնալ, {որ} բնակուի նորա մէջ, որովհետեւ այժմեան ժա

թիւնը աւելի առողջ է, քան թէ սիրահարը, {որ} մաշւում է սէրի ախտով։ Հին լեզուի ջա

զդեցութիւնքը, այլեւ պատմական դէպքերը, {որ} անցան մեր ազգի գլխից։ Ուրանալով այս դէ

ք մեր անձը այն չնաշխարհիկ եպիսկոպոսին, {որ} իր սքանչելի տրամաբանութեամբ ապացուցանու

էն բան կախւում է չափից, չափը միակն է, {որ} չափում է տարածութիւնը։ Տարածութիւնը

ըստ ինքեան ոչ մեծ է եւ ոչ փոքր, մինչեւ {որ} մի ուրիշ՝ նորանից մեծ կամ նորանից փոքր

անալի բան է, ի՞նչպէս ուրեմն կարելի է, {որ} երեւելի բնութիւնը նորան չափ դառնայ։

ին, բայց եւ այստեղ վերստին ասում ենք, {որ} լեզուի վերաբերութեամբ միտքն է բնութիւնը

նմիջապէս, կա՛մ կեանքի միջնորդութեամբ, {որ} առաջանում է բնական պայմանների վերայ։ Ի

րան համեմատ կը լինի միտքը։ Եւ լեզուն, {որ} ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ մտքի յայտարարը,

ցոլացումը։ Սորանից պարզ երեւում է, {որ} գեղեցկութիւն խօսքը, լոկ անզօր խօսք է,

ուածը, այլ է մի ուրիշ գեղեցկութիւնից, {որ} ամենեւին բան չունի բնութեան հետ, այլ կ

դարերով առաջինները, մեր հագած շորերը, {որ} շատ գեղեցիկ էին թւում մեզ, այսօր մարդ

ղեցիկ էին թւում մեզ, այսօր մարդ չկայ, {որ} հագնի, եւ եթէ ծակ ու ծուկից մի մարդ դո

եզ։ Տարակոյս չկայ, շորը նոյնն է, ինչ {որ} տասը տարի առաջ շատ գեղեցիկ էր երեւում ե

մենք էլ էինք հագնում։ Հիմի ինչ եղաւ, {որ} նոյն շորը շարժում է մեր ծիծաղը, եւ ոչ

ր աչքը եւ յիշողութիւնը մեզ վկայում են, {որ} շորը չէ փոխուել, ապա ուրեմն մենք ենք փ

արանքով եւ դժգոյն ներկերով ներկում են, {որ} մենք հրաժարւում ենք նորանից։ Եւ այս խա

այել այնպէս, ինչպէս մի այլ բանի վրայ, {որ} մեր ճաշակը փնտռում էր, առանց ուրիշ խոր

ահնարքը, այն շռայլութեան հեղինակները, {որ} գրեթէ բովանդակ քաղաքակրթեալ աշխարհին հր

եւեռային սառոյցների մէջ։ Լուկուլլոսը ( {որ} այսօր գրեթէ համանուն է որկրամոլութեան)

ում են, ինչպէս ապրում են շատ նկարիչք, {որ} քսան երեսուն տարիներով Հռովմ են նստում

եղեցկութեան խնդիրը, լեզուի խնդրի մէջ, {որ} ծառայում է մարդու բովանդակ կեանքին, բո

երեւս թոյլ տալով այս, հերիք պատճառ է, {որ} նորան գերի լինելով, նորա վրայ սիրահարո

կամ ոտքի տակ կոխկռտենք մեր նոր լեզուն, {որ} ինչքան էլ տգեղ լինի հնից, թերեւս այս է

ք շատ ազնիւ կերակուրներ են կերել, բայց {որ} այսօր մենք չենք կարող ուտել եւ մարսել ա

ւ մարսել այն կերակուրքը, իրաւո՞ւնք է, {որ} նետենք մեր մի կտոր չոր հացը, որին սովո

ր հացը, որին սովորել է մեր ստամոքսը եւ {որ} հազար նեղութեամբ պահպանել էինք մեր եւ մ

իւնը պահպանել՝ մեր ունեցած չոր հացը՞, {որ} ուտւում է, թէ այն շատ ազնիւ համարուած

մ է, թէ այն շատ ազնիւ համարուած բանը, {որ} թէեւ կերել են նախնիքը, բայց մենք չենք

անծ լեզուով, կամ Ֆլորենդացուն ստիպել, {որ} Դանթէի " Աստուածային կատակերգութիւնը "

։ Եւ չենք ուզում միմիայն այն պատճառով, {որ} մեր ցանկութիւնն է այս գործի մէջ այնպիսի

պիսի փաստեր եւ օրինակներ հանդէս հանել, {որ} աւելի իրական աշխարհին պատկանելով, շօշա

նք՝ երթանք Իտալիա եւ այնտեղ Իտալացոց, {որ} պիտի պսակուէին իրենց ընտրած աղջիկների հ

չ է կտրում։ Կը գտնե՞ս մի հատ Իտալացի, {որ} թողնի իր հարսնացուն միմիայն այն պատճառո

նի իր հարսնացուն միմիայն այն պատճառով, {որ} նա նմանութիւն չունէր քո ցոյց տուած հոյա

քո ցոյց տուած հոյակապ արձաններին։ Չէ՞ {որ} կասեն քեզ. " Պարո՛ն, մեզ կնիկ է հարկա

, որովհետեւ ներկայ աղջիկները դոքա են, {որ} կան եւ դոցանից ուիրշ էլ չկան։ Բնութիւն

րեղէն, մեռած անշարժ, սառը արձանները, {որ} մեզ ցոյց են տալիս, թէեւ այո՛, գեղեցիկ

եւ այո՛, գեղեցիկ են, բայց ինչ օգուտ, {որ} ընկերական կեանքում չեն կարող մեր պէտքեր

, կրկնում ենք, գտնել գո՛նէ մէկ մարդ, {որ} լսէ քեզ եւ, վերացական գեղեցկութեան սիր

ռաջարկութիւնը, մանաւանդ այն պատճառով, {որ} նոյն բանը, նոյն առաջարկութիւնը կարելի

ութիւնը կարելի է առնել եւ հայ մարդուն, {որ} նա խօսի Խորենացու կամ Եղիշէի ոճով ու լե

րամ գործ դնել նորա մետալիօնները։ Բազար {որ} տանիս, շինականը քեզ ալիւր ու եղ կը տա՞

իս, շինականը քեզ ալիւր ու եղ կը տա՞յ, {որ} բերես քո զաւակները կերակրես։ Թէ որ մի

յ, որ բերես քո զաւակները կերակրես։ Թէ {որ} մի ընկերութեան մէջ փարայի եւ գռօշի սիքա

կնիկս շատ էլ տգեղ է, գիտեմ, բայց երբ {որ} իմ կեանքը նորա կեանքի հետ անքակտելի կապ

յն փափկասուն տիկինները կը կենդանանա՞ն, {որ} գան իմ պէտքերին ծառայեն։ Իսկ թէ առասպե

նանիկ, այլ այն արգասաւոր սկեպտիցիզմը, {որ} վերցնում է մարդկային մտքի ամլութեան նախ

օրինակ։ Բացի սորանից, այն բանը, ինչ {որ} անցել է մեր լեզուի գլխից, ո՞ր ազգի լեզ

ը ձանձրալի է թւում մեզ եւ կարծում ենք, {որ} ընթերցողք եւս իրաւունք կ՚ունենային ձանձ

ու։ Խելքը գլխին մարդը տեսնում է պարզ, {որ} հին լեզուի իրաւունքը երբէք աւելի չէ նոր

ած ու գործածուած չէ։ Խոստովանում ենք, {որ} նոր լեզուի մէջ կան թերութիւնք, կամ ճապ

ութիւնքը։ Նորա մէջ կան բառեր, ձեւեր, {որ} նորի մէջ չկան, որովհետեւ շատ այդպիսինե

երկայ գաղափարների եւ պէտքերի յայտարար, {որ} հնումը չկան։ Եւ ինչո՞վ կը տաշուին, կը

գրելը սովորեցնում է ճշտութիւն "։ Իրաւ {որ}, կենդանի խօսքը աւելի ճապաղ է, քան թէ

օսքը աւելի ճապաղ է, քան թէ գրութիւնը, {որ} աւելի քիչ խօսքով իմացնում է նոյն գաղափա

։ Բայց սորա ընդդէմ մենք ասում ենք, {որ} հին լեզուն նորից նախընտիր, գեղեցիկ եւ

ենդանի զաւակի սպանելու, այն պատճառով, {որ} նորա մեռած մայրը աւելի գեղեցիկ էր, նոյ

ը նմանում է այն բանին, թէ, տեսնելով, {որ} նորածին, բայց կենդանի մանուկի քիթը աւե

կարճ է, աքցանով քաշելով՝ երկարացնել, {որ} միաչափ լինի մօր քթի հետ, նոյնպէս եւ մի

պատճառեն, ապա ուրեմն պիտի համաձայնել, {որ} աւելի այլանդակում են մանուկի կերպարանքը

եւ դաստիարակութիւնը պիտի օգնեն նորան, {որ} նա դառնայ ընկերութեան պիտանի անդամ։ Բա

ն ճարտարապետից կամ սիրողից կը խնդրենք, {որ} իր չափը ծոցը դնէ, որովհետեւ նորը, ընդ

տակ, համազօր է հին լեզուն քարոզելու, {որ} իր կամքով համազօր է մարդկային կենդանի խ

ն կենդանի խօսքը ուրանալու։ Այն մարդը, {որ} մի անգամ հիմնաւորապէս հասկացել է լեզուի

բաների առջեւ ընկրկիլ։ Ինձ հարկաւոր է, {որ} իմ միտքը առջեւիս կանգնած մարդը հասկանայ

ւրիշ բան չգիտեն, գո՛նէ պիտի ենթադրել, {որ} Աստուածաշունչ կարդում են։ Մենք էլ այս

ողացնելով՝ պատգամ տալ 5 միլիոն ազգիդ, {որ} նա թողու իր սովորական ձեւ ու ոճը ու առն

ութիւն չունէին մի խումբ իսրայէլի վրայ, {որ} նա ամեն օր չյիշէր Եգիպտոսի շօշափելի աստ

բոլորը հերիք չէին նաեւ Ահարոնի համար, {որ} նա ոսկեղէն հորթը չձուլէր, քո հրամանը կ

էն լեզունե՞րը "։ Մեղաւոր էր Իսրայէլը, {որ} Եգիպտոսի մէջ տեսանելի եւ շօշափելի աստու

այդպիսի ժողովրդի համար եւ այնքան վաղ, {որ} նաեւ հազար տարի ետքը Իսրայէլի խունկերը

վսէս կար եւ ո՛չ Եղիա։ Ի՛նչ է պատճառը, {որ} Եգիպտոսից դուրս եկած օրից այնքան դարաւո

օրից այնքան դարաւոր ժամանակներում, ինչ {որ} չկարողացան արգելել Եհովայի, Մովսէսի եւ

ց նաեւ մարտադիր եւ ժողովական կանոններ, {որ} յայտնի են թալմուտի անունով, որով տրամա

էս պիտի հասկանանք եւ մեկնենք երեւոյթը, {որ} լոկ բնական հետեւանք են այն ազդող պատճառ

են այն ազդող պատճառներին։ Հեղեղը, {որ} իջնում է սարից, կարգելուի՞, եթէ մտածե

ռջեւ եւ քո տունը այդ ճամփով փրկել. չէ՞ {որ} աւելի խելքի մօտ է խանդակներ փորել եւ հե

ս նորան։ Մինչեւ Ֆրանկլինի շանթարգելը, {որ} հազար տարի Մասիսի նման ապառաժ էլ դէմ ան

ւմ է քեզ ու քո տունը։ Ի՛նչ է պատճառը, {որ} Մասիսի նման ապառաժի չկարողացածը կարողան

յծակին, մի անգամ խելքիդ նստեցրել էիր, {որ} պիտի կարողանաս այն ահագին հսկայի ուժով

ելով մեր մէկ թիզ Մասիսը։ Բայց երկաթը, {որ} դէմ ես անում նորան, այնտեղ քո խորհուրդ

րան եւ սահմանափակել նորա կարողութիւնը, {որ} իբրեւ ելեքտրականութեան լաւ առաջնորդ, կ

լինում օդի եւ երկրագունդի մէջ, այնպէս {որ} ատմոսֆերի ելեքտրականութիւնը, այն կամու

դէպի երկրագունդի ելեքտրական կենդրոնը, {որ} նոյն պիտի լինի եւ նորա երկրաչափական կեն

, չէր կարող չընդունել այն տիպը կնիքը, {որ} այնքան դարերով, կրակով եւ բարձրաստիճան

ն ազգերի անպայման ազդեցութեան, միտքը, {որ} կեանքի հետ լծակից է, լեզուն, որ մտքի

տքը, որ կեանքի հետ լծակից է, լեզուն, {որ} մտքի յայտարարն է, ի՞նչպէս կարող էին ազ

եղով, էլ խե՞լք է այնուհետեւ պահանջել, {որ} խոտը չոր մնայ, կամ հողը չցրուի։ Յայտն

անչելի որակութիւնքը չէր կարող ունենալ, {որ} ցօղը նորան չթրջէր կամ կրակը չէրէր։ Դեռ

մեծ տղամարդութիւն է Հայոց ազգի կողմից, {որ} այնքան կարողացել է պահել, որ այսօր մեզ

կողմից, որ այնքան կարողացել է պահել, {որ} այսօր մեզ պէս ազգի կորած շուարած որդիքը

ղ գրել։ Այո՛, մենք շատ խոտեր գիտենք, {որ} այսպիսի ջրհեղեղներից փթեցան, շատ հողեր

րհեղեղներից փթեցան, շատ հողեր գիտենք, {որ} ցիր ու ցան եղան, որոնց անունն անգամ մո

եղել, խնդիրը այդ չէ։ Ամեն մարդ գիտէ, {որ} այդ սոսկալի տարաբաղդութիւնք էին, զարհո

ելի հարուածներ, սարսափելի փոթորիկներ, {որ} անցան մեր ազգի գլխից, բայց որ եղել են

րիկներ, որ անցան մեր ազգի գլխից, բայց {որ} եղել են ու պատահել են եւ իրենց հետքն էլ

տացնէր մեր պարոնների կոյս անկաջը, բայց {որ} հայոց անկախութեան շինուածքը կործանուել

շատ անգամ ստիպուել է կամ թաքուն խօսել, {որ} իր չարչարողը չտեսնէ նորա խօսածը ու գլխի

միջոց գտած ժամանակը այնպէս արագ խօսել, {որ} չարչարողը վրայ չհասնի եւ այս պատճառով բ

իւնը կարելի՞ է պահանջել։ Ո՞ր խիղճն է, {որ} պիտի ներէ, ո՞ր ձեռքն է, որ պիտի բարձր

խիղճն է, որ պիտի ներէ, ո՞ր ձեռքն է, {որ} պիտի բարձրանայ մի գաւազան էլ այստեղ նոր

ր տեղը մինչեւ այն աստիճան էր հասուցած, {որ} մինչեւ անգամ եւ քրիստոնէութեան մէջ անկի

նովաւ եղեւ եւ առանց նորա եղեւ եւ ո՛չինչ {որ} ինչ եղեւն. նովաւ կեանք էր "։ " Ախ

"։ " Ախ՝ լեզուն, լեզուն. լեզուն {որ} չըլի՝ մարդ ընչի՞ նման կ'ըլի ", - աղաղա

եւ այլն, լեզուն առաջին զօրութիւնն է, {որ} յայտնւում է բնութեան մէջ՝ բովանդակուած

յայտարարը։ Չկայ աշխարհիս երեսին ազգ, {որ} բարբարոս լինելով՝ լինէր վսեմացած, չկա

վ՝ լինէր վսեմացած, չկայ նոյնպէս ազգ, {որ} քաղաքագործուելով՝ բարբարոս լեզու ունեն

ւմ եւ պիտի մաշեն եւ չարչարեն այն զոհը, {որ} հնար չունէր դուրս թափելով նորանց՝ թեթե

։ Այս է գէթ այն ցաւը եւ թշուառութիւնը, {որ} նա զգում է, բայց սորանից աւելի թշուառո

սկալի վատաբաղդութիւնը։ Ոչ մի գաղափար, {որ} մարդկութիւնը արիւնի գնով մշակել էր, չե

իւրը, միթէ դո՞ւրս է դա մարդկութիւնից, {որ} մունջ մարդ լինելով՝ անմասն է նորանից։

ով՝ անմասն է նորանից։ Բանն էլ այս է, {որ} մունջը բարոյապէս մարդ չէ, վերեւն էլ աս

եղեւ հասու "։ Կարծեմ աւելորդ էր ասել, {որ} այս լոյսը լեզուն էր։ Բնական աշխարհի լո

Բնական աշխարհի լոյսը եւս մի միջնորդ է, {որ} բնութեան մէջ, նորա ձեռքով կատարուին այ

երութեամբ նաեւ այնպիսի ըմբռնողութեանց, {որ} առաջին աստիճանքն էին լուսաւորութեան, թ

որպէս մի մունջ անհատի վրայ։ Նոքա, {որ} արդէն գուշակեցին, թէ ինչ էր մեր ասելիք

, թէ ինչ էր մեր ասելիքը, տեսնում ենք, {որ} քիթերը կախում են եւ երեսները թթուեցնում

ւմ, բայց մի՛ շտապէք քարկոծել մի մարդ, {որ} խօսում է այն ազգի մասին, որին ինքը եւս

ք ապացուցանել։ Բուն այն ճշմարիտ սէրը, {որ} չի հնանում, որ չէ վախենում, բուն այն

Բուն այն ճշմարիտ սէրը, որ չի հնանում, {որ} չէ վախենում, բուն այն անխորտակելի շղթա

ւ այս գիտակցութիւնը չէ կարող թոյլ տալ, {որ} նա դատապարտէ այդ գոյները, ուստի քանի ո

ր նա դատապարտէ այդ գոյները, ուստի քանի {որ} նա ներկայ եղած ճշմարտութիւնն է խոստովան

ինքեան արժանի է յարգութեան ամեն մարդ, {որ} առանց վարագուրելու եւ կեղծաւորուելու պա

ւնը չէ գտել տակաւին այն գնահատութիւնը, {որ} արժանի էր նորան միայն նորա անկեղծ եւ ան

ս վսեմ անունին լիամասն կերպով. խնդիր, {որ} զայրացնում է զգայուն սրտի վէրքերը։

բռնողութեանց համար։ Թող յատկութիւնքը, {որ} շատ անգամ սխալ, քան թէ ուղիղ, որպէս հ

նորան կազմող տարերքը։ Հարկ չկայ ասել, {որ} առաջին մահացուցիչ հարուածի հետ դադարում

ւթեամբ։ Ո՞ր դիակը դաշտումը վեր ընկնի, {որ} կենդանիք նրան չմաքրազարդեն, երբ կարող

ող արտաքին աշխարհի ազդեցութիւնից, քանի {որ} կորուցել էր այդ ուժերին դէմ դնող անձնապ

դնող անձնապահական զօրութիւնը, կեանքը, {որ} անդադար շարժելով՝ առ ու տուրի մէջ էր ա

" Է՛հ, հոգիդ դուրս գայ, այնպէս գրէ, {որ} ամենքը հասկանան "։ Եկ դու գրէ այդպէս,

թաթոդնում "։ Ո՛հ, եթէ դու, եւ ով դու {որ} գուցէ մի պարոն ոք մին ես, այլ եւ քո ծա

ած։ Ո՛վ է մեղաւորը։ Անտարակոյս, ես, {որ} ասում եմ այս, իսկ նա, որ գո՛հ է ազգի

ակոյս, ես, որ ասում եմ այս, իսկ նա, {որ} գո՛հ է ազգի վիճակից, որ կարծում է, թէ

այս, իսկ նա, որ գո՛հ է ազգի վիճակից, {որ} կարծում է, թէ նա առաջ է գնում, որ մտա

ց, որ կարծում է, թէ նա առաջ է գնում, {որ} մտածում է ( եթէ կարող էր կատարել այս պա

ց ու համարձակ երկու տող չէ կարող գրել, {որ} հասարակաց լինէր հասկանալի՝ բովանդակելո

որի անժխտելի իրաւունքները բռնաբարելով, {որ} բնաւ չէ արդարանում եւ որ չենք կարող գով

բռնաբարելով, որ բնաւ չէ արդարանում եւ {որ} չենք կարող գովել, այլ մի տանելի ձեւ,

չենք կարող գովել, այլ մի տանելի ձեւ, {որ} կարելի եղածին չափ մօտ մնալով եւ օրէ օր

ւում պնդել, բայց այսքանը անհերքելի է, {որ} շատ եւ շատ կարող էին մօտենալ, այսքանը

արող էին մօտենալ, այսքանը անժխտելի է, {որ}, առանց ընդհանուր միութեան լեզուի, ուն

խնդիր է, որովհետեւ հեղինակը հերիք չէ, {որ} պիտի օրէ օր իջնէր մինչեւ իր բարբառի տակ

Շատերը կը ծիծաղեն պարզամտութեանս վրայ, {որ} դեռ այդ երկու բարբառքն էլ բնաւ իրենց մթ

մաստ փիլիսոփային էլ խորոհուրդ կը տանք, {որ} լաւ ուշադրութիւն անէ երկու իսպառ անմերձ

որասական է։ Չկայ աշխարհիս երեսին բան, {որ} բնութեան օրէնքներով չկատարուէր. ինչ որ

որ բնութեան օրէնքներով չկատարուէր. ինչ {որ} այդպէս չէ, սուտ է։ Բայց որովհետեւ լեզ

ն, իսկ բնութեան մէջ մենք տեսնում ենք, {որ} մի փոքրիկ խմորոցը որոշեալ պայմանների ազ

բգար 57 Հ. Գ. Աբգար 58 Ս. Թագ[ու]{որ[եանին]} 59 Տ. Փէշտմալճեանին 12 [60] Տիգրան

ռեր առնելով՝ իր վերջը կատարելապէս բայի {որականութիւն} է ստանում, ուրեմն ժողովուրդը դատապարտե

նքը կարելի է անցկացնել եւ նա, նայած իր {որակին}, որեւէ տեղ, ավելի կամ պակաս հետեւողնե

ձեռքերից, նոյնը՝ աւելի արժան եւ նոյն {որակութեամբ}, կարող է պատրաստուիլ Ասիոյ մէջ: Աշխար

այն կարող են փտիլ, այլեւ իրենց վարակիչ {որակութեամբ} շատ կորստաբեր լինել: Սոքա ընդհանուր մա

ութեան չափողը նորա արժանաւորութեամբը եւ {որակութեամբը}, քանի՛ մարդիկ կային ճանաչող ինչպէս վայ

Ռուսսիայում, կորուսանում է իւր պտղատու {որակութիւնը}, թէեւ բացում էր հոտաւէտ ծաղիկներ։ Դոյ

յի մէջ, կորուսանում է եւ ծաղիկ բանալու {որակութիւնը}: Այս ի՞նչ բան է. ո՞չ ապաքէն այդ ծառը

ի սիրտը կարող են իւրեանց յատկութիւնը եւ {որակութիւնը} մաքուր պահել՝ միմիայն կերպարանագործուե

իւնը բաղկանում է ընտանիքներից, եւ սոցա {որակութիւնը} ոչ թէ միայն ցոլանում է կառավարութեան վե

այդ այլ խնդիր է, եւ կախւում է խմորոցի {որակութիւնից}, հասարակաց լեզուի վրայ։

այդ բոյսը պահո՞ւմ էր արդեօք իւր բնական {որակութիւնքը}, որ ունէր կամ դեռեւս պիտոյ է ստանար՝

տեղի շրջակայքը եւ նոցա յատկութիւնքը եւ {որակութիւնքը}, որ անմիջապէս ազդեցութիւն ունէին օդի վ

ծնածը պահում է իւր ծնողի տիպը եւ բնական {որակութիւնքը}, այնպէս եւ աշակերտը կրում է իւր վերայ

մանակով, ուստի գլխաւոր ներգործող անձին {որակութիւնքը} կարող են ազդել այդ կատարման ժամանակի վր

որ համեմատաբար դրականք են, քննիր նոցայ {որակութիւնքը} եւ եթէ օգտակար եւ յարմար են քո ազգի կեա

ածքը կորուսանէին իւրեանց առաջին տիպը եւ {որակութիւնքը} եւ կազմէին մի նոր մարմին: Ֆիզիկապէս մի

, դու չես ասում այդ արժանաւորութիւնների {որակութիւնքը}: - Որովհետեւ դու հարցրեցիր ինձանից

ալով ներկելի բանի եւ իւր ներկի քիմիական {որակութիւնքը} եւ նոցա փոխադարձ հակադրութիւնքը՝ խելք է

եան բրդի կամ Մովսիսեան մորենու սքանչելի {որակութիւնքը} չէր կարող ունենալ, որ ցօղը նորան չթրջէ

փորձը, ուրեմն մարդը, իւր կամեցածի պէս {որակրութիւն} տալու համար մի բոյսի, կարող էր նորան պ

ափառ կաթողիկոսին, եւ ես մնացի ամենեւին {որբ} ՝ ի բարեկամաց: Բովանդակեսցուք արդ զդաշ

իայն, հեկեկանքը եւ հռնդիւնքը Հայաստանի {որբ} զաւակների, հարստահարողների եւ եկեղեցակ

ոզ էին " եթէ ոք ասիցէ ցհայր կամ ցմայր {{կ՚որբան}, զոր յինէն օգտիցիս, մարթ է չառնել ինչ

տ դպրոցի, աղքատանոցի, հիւանդանոցի եւ {որբանոցի} զհրիտակս ողորմութեանց: Պատճէն կտակ

տ դպրոցաց, աղքատանոցի, հիւանդանոցի եւ {որբանոցի}, երկուս բաժինս յատկացուցեալ իւրաքանչիւ

աւորում են Վատիկանի կամարների տակ, իսկ {որբացած} եկեղեցին, հարսնացած միեւնոյն ժամանակ ե

րեան, կարօտ են, որ, ինչպէս անչափահաս {որբեր}, գտանուին հոգաբարձութեան տակ, բայց Հա

րպէս մի պատնէշ կանգնեցնէին աղքատ Հայերի {որբերի} եւ հանգուցեալ Մուրադի շնորհի մէջ։ Նոքա

րդկային ընկերութիւնը իջնում է անչափահաս {որբերի} աստիճանը: Միւս կողմից քննադատելով

ւմ է առանց հոգաբարձուի մնացած անչափահաս {որբերի} վերջը․․․ Այս խորախորհուրդ, բայց տխ

նացին երկու այրի կնիկներ իւրեանց մնացած {որբերով}: Կիրակոսի մահը կենդանութեան չբերեց Մար

Ո՛վ ողբաց, բողոքեց, երբ խլեցին հաց {որբից}: Քնած էր Ամիրան, աչք փակած եւ դի

ս աղքատաց, հարստահարելոց, վարատելոց, {որբոց} եւ այրեաց եւ զորս ՚ի թեւ ժամանակին միաց

, երկու մասն հիւանդանոցին եւ երկու մասն {որբոց} տանն, առ ի մնալ անդ ի նոսա ինձ յիշատակ

վության ապագայ պատահմանց յանձնվի Մադրու {որբոց} սնդուկին եւ մնասցէ վաշխի, մինչեւ ի նոց

ինչ որ բովանդակվի, յանձնեսցէ Մադրասայ {որբոց} սնդուկին, այսու դաշմամբ, զի վաշխի մնա

ելոյն, կտակակատարք իմ լինիցին Մադրասայ {որբոց} սնդուկին կառավարիչք պարոնայքն, հանդերձ

ող լուսաւորութեան եւ հանգուցիչ տառապեալ {որբոց} ընդ հարկաւ տաճարին գիտութեան: Մի՞թէ չի

նրանք խոստացան այդ անել հօգուտ իմ խեղճ {որբուկի}, իմ սիրելի Սաշայի: Դրա հետ մեկտեղ նրա

ութեամբ եւ անդր քան զչափն թանգութեամբ: {Որգոն}, հասարակ կառքն, արժէ յաւուրն 3 ռուփի

աքի յերկրորդ բաժնի քաղաքին յանդիման նոր {որգոստային}: Ի սմին խնդրոյ զոր շարադրեցի եւ պա

Պիտի փըթեն մի օրինակ, Պիտի ուտեն {որդ} ու ցեց։ Այս բանը մենք միշտ տեսնու

հասնում. աղպե՛ր, դուք, քաղքցիք էք, {որդ} առուտուրի էք, որդ փէշակի, մէջներիդ պ

դուք, քաղքցիք էք, որդ առուտուրի էք, {որդ} փէշակի, մէջներիդ պարապ մարդ չկա. ռան

ող բույսերի վրա, այնուամենայնիվ, նա ( {որդան} կարմիրը) գտնվում եւ աճում է Հայաստանու

ց, թե ինչպես պետք է աճեցնել եւ ժողովել {որդան} կարմիրը - իսկ դա կարեւոր բան է այնտեղի

ծաղկում անո՜ւշ, տենչագին Չքնաղ կոյսի {որդան} կարմիր շուրթերին, Բայց մնում է հաւատա

երի 1819 ամի: Երկրորդ՝ պ. Պօղոսն {Որդանան}, ի Կալկաթայէ, գրութեամբ իւրով յերեսնե

ի խորշս մատենադարանաց ի վայելս անբանից {որդանց} քան թէ բանականաց: Հեղինակ Հայ-Ռուս բառ

Տուին իւրեանց խրատը. " {Որդեա՛կ}, գործիդ եղիր արի, Տե՛ս, չըմատնե

Գայիսոնը, գահն ու սուրը ա՛ռ դու, {որդեակ}, Քո նախահարց եղիր արժան ընտիր ժա

ամը, արժանի՛ զաւակ արժանի հօր. գնա՛, {որդեակ}, գնա՛ հանգստացիր այն չարչարանքների փոխ

կամ դիրեկտորին ընդունել ի թիւս ձրիավարժ {որդեգրաց} ճեմարանին: Զայսմանէ սրբազան վեհն յա

րկել զհոգի եւ զմիտս նորա ի ստրկութենէ, {որդեգրել} զմարդիկ Հօր, ի ձեռն արեան իւրոյ պարգեւ

ան: Խորհուրդ մկրտութեան Հայի լայն, զի {որդեգրեսցէ} զերեխայն Հօր Աստուծոյ, եւ որդեգրութիւն

ի որդեգրեսցէ զերեխայն Հօր Աստուծոյ, եւ {որդեգրութիւնդ} այդ կատարի ընդ ձեռն լուացման ջրոյ եւ իջ

արի կուսութիւն պահելով եւ սորանից յետոյ {որդեծնութեան} համար սրբութեամբ ամուսնանալով, այս աշխ

ր Գեորգին, որ ձեզի միամիտ անի վասն ձեր {որդեկին} եւ կարելի է որ մինչեւ ցայսօր ասած էլ լի

սի մահը. " Մեռաւ մեր հայր, հայր {որդեսէր}, հայր հպատակաց սիրող, Արտասուքով

ն վրա, թեեւ, որքան մեզ հայտնի է, այդ {որդերը} գտնվում են " կակտուս " ընտանիքին պատկան

րում է մի դժոխային ամբոխումն եւ նախանձի {որդերը} եռ են գալիս այն ապականեալ սրտի վերայ:

ձնում " Coccinella " ընտանիքին պատկանող {որդերի} պատմության ուսումնասիրության վրա, թեեւ

չդեռ, եթե այս վերին աստիճանի թանկարժեք {որդերի} պատմությունն ու կյանքը լավ ուսումնասիրե

րքն սիրոյ շնչով ես լցրել. Կը յանդգնի՞ {որդը} բերանն իր բանալ Եւ աղարտել ստեղծեալիդ

րտ Լազարեան լսարանի Ռափայել Պատկանեան, {որդի} արժանապատիւ Գաբրիէլ քահանայի Պատկանեանի

ս, իբրեւ եղբայր նորա հարազատ, նոյն եւ {որդի} ծնողի նորա, իմոյս երախտաւորի, սովին դ

րեալ տէրութեանդ ամենախոնարհ ծառայ եւ {որդի} Միքայէլ Նալբանդեանց յ7 Սեպտեմբ.

սցին խնդրանք հրիտակին: Եւ այսպէս, {որդի} հանգուցելոյն՝ պ. Յովհանջանն, յետ մա

յլեւ զիւր զկտակ առնէ ի նա ապաստան: {Որդի} սորա, յիշատակեալ Յարութիւնն Կիրակոսեան

ակատար հովուապետիդ ամենախոնարհ ծառայ եւ {որդի}: Լոնդոն, 20 Յունվարի 1862 ամի

կատար տէրութեան ամենախոնարհ ծառայ եւ {որդի} Մ. Նալբանդեանց 20 Հունվարի 1

նամ հայր հասարակաց։ մնամ խ. ծ. եւ {որդի} ։ ի մայիսի 1856 ի Նախիջեւան

ատար քահանայապետ, ամենախոնարհ ծառայ եւ {որդի} ի 14 օգոստ. 1860 ամ ի ՚ի Նա

կ, կամ, սորա հակառակ, եթէ մի աւազակի {որդի}, որի բնաւորութիւնը դեռեւս կերպարանագոր

ած այդ տպարանից, որպիսիք են՝ " Յիսուս {Որդի}, Ժամագիրք, Սաղմոս, Աղօթամատոյց, Ողբ

) մի զաւակ, թող լինի նա ամենահարուստի {որդի}, աճում է եւ զարգանում է առանց ամենայն

ս մտնելով այն սենեակը, ուր էին մայր ու {որդի} բանտարկուածքը, հրամայում է դահճին գլխա

նքի հիման վերայ եւս տիկին Բէգզադէն, մի {որդի} ծնանելով, երկու օրից յետոյ խեղդում է ն

որմիլ Հայաստանին եւ թագաւոր դնել Արշակի {որդի} Պապը: Թէոդոսը թագ է կապում Պապին եւ իւ

լ, քամիներ է փչում: Դա ո՛չ մի ժամանակ {որդի} չէ մուսուլման ծնողների, դա հրէի տղայ է

Հայութիւնը շարժէ քո սիրտը եւ հոգին: Ես {որդի} եմ մի անբաղդ ազգի, որ երբեմն ունեցել է

որ չունիս: - Հըմ. դու հայրենիքի {որդի} ՞ ես: - Այո: - Ե՞ս: -

ՐՐՈՐԴՈՒԹԻԻՆ ԵՒ ՄԻ ԱՍՏՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՐ ԵՒ {ՈՐԴԻ} ԵՒ ՍՈՒՐԲ ՀՈԳԻ Կեցո զիս ներքոյ կամ

բաջանի եւ կամ հասարակ կոչմամբ Մարտիրոսի {որդի} Մասէհս, որ եմ հաւատով ուղղափառ Քրիստոն

ննիսի տան, առ յարեւելս սհաթսազ Մարգարի {որդի} Նիկողոսի տանն, իսկ հարաւ կողմանէ հասար

ես ներքոյ ստորագրող Համադանցի Բաբաջանի {որդի} Մասէհս ( որ հասարակ կոչմամբ Աբդալ մասէհ

րքոյ ձեռնադրող կեսարիացի Մահտեսի Յակոբի {որդի} Եղիէս, ծնեալ ի քաղաքն կոչեցեալ Հալաբ,

րակիցն իմ ՚ի Քրիստոս հանգուցեալ Գասպարի {որդի} զպարոն Վարդանն, զոր յուսով եւ անհոգս մ

ուր ինձ ժամանակս այս բարի եւ արարեր զիս {որդի} ծնանիլ վասն քեզ միայնուդ պաշտել, այլ ա

այն, թե Որդին չէ՛ Հայր, եւ ո՛չ Հոգին {Որդի} եւ ոչ Հոգին սուրբ Հայր կամ Որդի, որպէս

չ Հոգին Որդի եւ ոչ Հոգին սուրբ Հայր կամ {Որդի}, որպէս ուսուցանէ Այվազովսքին, այլ ըստ

, ծնող Որդւոյ եւ բղխող Հոգւոյն սրբոյ: {Որդի} ծնեալ ՚ի Հօրէ նախ քան զյաւիտեանս. իսկ

", կամ ի Լուսաւորիչն " Հայր յանձն է. {Որդի} ՚ի Հօրէ. իսկ Հոգին սուրբ ՚ի նոցունց "

Վեհափառութեան Ձեր ամենախոնարհ ծառայ եւ {որդի} Միքայէլ Նալբանդեանն ( իմ հասց

ց: Ե՛կ, Ալեքսանդր, իմ անդրանիկ {որդի} ժառանգ, Ասաց վերջին շնչով, սակայ

իւր աթոռով ու սրով: Ասաց նորան. {որդի} լինել արժանի, հօր ` արժանի, Ինք

այտնի բոլորուն։ " Մահու դու {որդի}... ա՛յ դու մարդասպան, Անխիղճ,

Դաստակեանց Փարիզ, վառօդապետ Պօղոս պէյի {որդի} Պետրոս պէյ Պոլիս, Միքայէլ աղա Արզումա

րող է այսուհետեւ մտածել, թե նա հարազատ {որդի} է տասն եւ իններորդ դարու, առանց մասնակ

ական իրաւունքը, որպէս ժամանակի հարազատ {որդի}, յառաջ է խաղում մեծ մեծ քայլերով եւ տա

նչ մեղաւոր էր: Առաջին հոգատար Սա {որդի} էր մի Հռոմէական վարդապետի, որ անճարացա

ը ամենների կղկղանք) երեւիմ, տղամարդի {որդի} լինելով), իբրեւ մի անզգամ, ինչպէս Պ

ոցա հետ "։ Ի՞նչ բանի համար, որդոց {որդի}, մինչեւ յաւիտեան այնպէս մե՛ծ համարուեց

արդար Աբէլի արիւնից սկսած մինչեւ Բարեքի {որդի} Զաքարիայի արիւնը, որ տաճարի եւ սեղանի

. 8)։ § 15. Բնագիրը. " Առն եղեալ {որդի} " ( եր. 40)։ Մենք թէեւ թարգմանեցինք

§ 23. Հնար չկայ իմանալու, թէ ովի՛ {որդի} էր Ղազար Փարպեցին։ Պ. Էմինը իր յառաջա

) վկայում է, թէ Աղանը Վասակ Արծրունու {որդի} է, եւ թէ Մերհուժանը՝ Աղանի եղբայրը (

խօսեցաւ Տէր ընդ Մովսիսի եւ ասէ. Փենէէս {որդի} Եղիազարու, որդւոյ Ահարոնի քահանայի ցած

լսուելով։ Քաղաքով Երեւանցի էր նա, {որդի} ազնուատոհմ Նազարի Գեղամեանց, որ իւր նա

ջից դուրս եկան երեք ուրուականք, հայր, {որդի} եւ թոռն, որ իւրեանց անունը յայտնելով Ք

լ ձեզ, տէր հնդկական ծայրագոյն Բրամին, {որդի} մի հասարակ Բրամինի, որ շառաւիղում էր պ

յի շնորհքով այսօր արժանի էք եղած դժոխքի {որդի} կոչուիլ, ինքներդ լսում էք ահա, թէ ի՛ն

անցը, - դու, եթէ ունեցած էիր չորս-հինգ {որդի}, միթէ՞ նոցանից իւրաքանչիւրը իրաւունք չ

ը մեծ բան է, եւ այդ հաշիւն է, սիրելի՛ {որդի}, որ մեզ կառում է եւ կապում է, որ դժու

մարում են նորան մի անհաւատարիմ, վատթար {որդի}, որ, բաժանուելով իւր մայրական եկեղեցո

ց մինի մէջ անուանւում է Ռուսաց թագաւորի {որդի} ։ Այս նամակով ծանօթութիւն էին տալիս Ռու

եւս չիցէ, ո՛չ երկնչիմ, զի ես նորա եմ {որդի}, նա իմ մայր եւ իմ պաշտպան. եթէ կամիցի

մ վկայէ, ազգ Հայոց, ազգ մեծ, հարազատ {որդի} սուրբ եկեղեցւոյ եւ այլն։ Այս հրովարտակ

քահանայապետիդ գտաւ հարազատ եւ հաւատարիմ {որդի} սուրբ եկեղեցւոյ, ուրեմն անմոլար էջ յայ

աւորս տեղեկութեան: Սեղեխածինն Պապ՝ {որդի} Արշակայ արքայի Հայոց տարփաւորին Փառանձե

ղծութեանց սրբոյս ականաւոր են. " Յիսուս {Որդի} ", " Ողբ Եդեսիոյ ", ի պատճառս աւերման

ծս իւրոց նախնեաց, չգիտէ զհարս՝ որոց է {որդի}: Անհոգութիւն առանց պատասխանի տալոյ: Ք

Ի՞նչ կ'ասէին իմ համար, թէ եւ ես երկնքի {որդի} եմ, եթէ մտածէի դատողութիւն առնել Եւրոպ

նում, բայց վարժապետը հրամայեց ասելով. {որդի}, դու ո՞յ քահանայ չես լինելու, էնդուր

բողոքում է: Հեթումը պատասխանում է. " {որդի} ՛, քո արեւը, ես խաբար չեմ, կ՚ըլնի որ

րբութեամբ պատասխան է տալիս: " ապրե՞ս, {որդի}, խելօք ես խօսում, օձի փուշը լակլակը (

խօսքիցդ դուս ա գալի, ասում ես, թէ ա՜յ {որդի}, քեզ շոր կարեցի, որ ինձ ականջ անես,

եթումը, - ճիճուները սոված կոտորուեցին, {որդի}. շաղ գնալու ( բօժօժ դառնալու) վախտն ա

կինը, - Աստուած ընդունելի առնէ. բայց, {որդի՛ս}, բանը այս է, որ մէք դեռեւս պատրաստութ

ւից չզրկուի: - Կուրանով Աւետարանի {որդի՞ք} քաղաքակրթել: - Այդ քաղաքակրթութիւ

եխայի վերայ, որ դոքա ունենային մի հայր {որդիական} առնչութիւն, թէեւ այդ մարդը ցոյց էր տալ

ը, մանաւանդ մենք տեսնում ենք, թէ ի՜նչ {որդիական} եւ արժանի յարգութեամբ է խօսում նա Մեծ Թ

րա դէպի Աստուած ունեցած առնչութեան հայր {որդիական} գաղափարը՝ ուսուցանելով այլապէս չկոչել

ոն Էմին, զի առիթ ետուն նմա գուն գործել {որդիական} սիրով հնոցն մերոց... ի մի ժողովել,

որպիսութեան եւ հայ կանանց ընտանեկան եւ {որդիական} պատուապահութեան), մենք չենք կարող թոյ

ա՞ս կ՚ըլնի, - էրծաթից լաւ թա՞ս կ՚ըլնի, {Որդիդ} մեռնի վարդապետ, - սիրածը չհա՞ս կ՚ըլնի:

սերդուկով, գլուխը քարը տվել է շուն շան {որդին}, երեսն պատովն, իշտե քեզի կարճ ժամկոցի

հարկե խելագարություն է ջնջել եւ չքացնել {որդին}, որ գուցե հոր նման կամ ավել քաջ կլիներ

ր էգուց մեռանելու է եւ նորա տեղը պիտո է {որդին} բռնե. եթե սերմերը ոչնչանային, հետեւաբ

տվելի Պողոս աղա Չոռնովին սիրո ողջույն, {որդին} ողջ է եւ առողջ, միայն չի հանգչում այստ

ութիւն տալ չէ, եթէ մի ծնող դնում է իւր {որդին} մի օտար ազգի դպրոցի մէջ. նա այն օտար շ

ւթիւնը այն է, որ ամենայն ծնող կրթէ իւր {որդին} ազգային սեպհական դպրոցի մէջ. ամենայն բ

ր կոմսի տուն եւ գողանամ է օրօրոցից նորա {որդին}, որ տանի, այրէ կրակում եւ դորանով հան

միջոցին Ազուչենայի գրկում լինում է իւր {որդին}, եւ այսպէս, երկու երեխայքը գրկի մէջ,

ակորոյս շտապում է այրել կրակի մէջ կոմսի {որդին}... Մանուկը մի րոպէում չքանում է բոցերի

ան խելագարութեան մէջ այրեց իւր սեպհական {որդին}: Ինչ պիտոյ է առնէր, թշուառ Ազուչենան

ր, թշուառ Ազուչենան սնուցանում է կոմսի {որդին} իւր զաւակի պէս՝ անուանելով նորան Մանրի

որի վերայ սիրահարուած էր եւ կոմսի միւս {որդին}: Երկու հակառակորդքը մի անգամ հանդիպում

միմեանց Լէոնորայի ներկայութեամբ։ Կոմսի {որդին} ահ է տալիս, թէ կը սպանէ Մանրիկօյին այն

յի՛ր, խնայի՛ր ": Այդ րոպէից կոմսի {որդին} եւ Մանրիկօն դառնում են միմեանց թշնամի:

րիկօն դառնում են միմեանց թշնամի: Կոմսի {որդին} հրատարակում է մի սուտ համբաւ, որպէս թէ

մ են Մանրիկօյի տան առաջեւից դէպի բանտ, {որդին} տեսանում է նորան եւ վազում է փրկել, բա

դրւում մօր հետ միասին: Կոմսը վճռում է {որդին} գլխատել, իսկ մայրը այրել կրակի մէջ:

արթնում է Ազուչենան եւ, չտեսանելով իւր {որդին}, աղաղակում է... Նորան ասում են, թէ տ

դպիսի քնքշութեամբ խնամարկել իւր թշնամու {որդին}, - ասում եմ ես: - Իսկ ես ասում եմ

դէն դարմանում է Թուրքի զաւակը որպէս իւր {որդին} ՝ անուն տալով նորան Բէգզադէ: Լսելո

արժան է համարում իմ հետ պատերազմել: Իմ {որդին}, Պետերբուրգում կրթուած լինելով, ունի

ւնը եւս ձգում եմ երկբայութեան տակ: Ձեր {որդին} գտել է իւր հետ խօսողք միայն, որ, քաղա

ւթենից եւ մի օրինաւոր մարդ չէ տալիս իւր {որդին} այդ դպրոցը: Աշակերտքը, որոնց ընծայւու

աց արիւն թափեց, խեղացաւ, ջարդուեցաւ, {որդին}, եղբայրը կամ հայրը զոհեց: Ազնուականը

ահա նորա տասն եւ ութն կամ քսան տարեկան {որդին}, որ աճել եւ զօրացել էր իբրեւ մի ծաղիկ

րեւում ասացինք: Նորա պատանի կամ մանուկ {որդին}, շատ անգամ տասներկու տասն եւ հինգ տարե

կութիւն աստուածային անձանց չէ՛ այն, թե {Որդին} չէ՛ Հայր, եւ ո՛չ Հոգին Որդի եւ ոչ Հոգի

զայս թե՝ Հոգին առնու ա՛նտի, ուստի եւ {Որդին}: Քրիստոս ասէր՝ " յիմմ է անտի առնուցու

ւ բան Շնորհալւոյն յԱրարչականին " զգեցաւ {որդին} գրած ՚ի վեց դարուն մարմին մեղաց ": Ուս

ել է ձեր տունից, Տեսնողն է Կիսթի {որդին}: Hy, տէրտէր, դուք գալիս էք,

ղ ննջարանում Բնակւում էր Աստղիկը. Նորա {որդին} փայփայում էր Նորան ամբողջ գիշերը... Ախ

ի տակ, Անմահ շիրմիդ անապատի {Որդին} կանգնած է պահնակ: Նորա վերարկուն

թը տարուց յետ ` Քեզ պատւում է Հայի {որդին}. Եւ նա՜, մա՛րդ է, վարդապե՛տ:

տ հաւասարութիւնը, եթէ Մարկոսը Կիրակոսի {որդին} սպանէ, Կիրակոսը ատեան քաշելով Մարկոսին

Եթէ Մարկոսն էլ իր կարգով ելնէ Կիրակոսի {որդին} սպանէ եւ Կիրակոսի այրին ատենի ձեռքով Մա

ղ ներէ Կիրակոսին, եթէ նա սպանել է նորա {որդին}, որպէսզի Կիրակոսն էլ նորան ներէ, եթէ

ակոսն էլ նորան ներէ, եթէ նա սպանէ սորա {որդին}: Բայց կարգ ու կանոն կը մնա՞յ մի ընկերո

ահանը Մեծ Վարդանի եղբօր երանելի Հմայեկի {որդին} է, իսկ Մեծ Վարդանը իր կրտսեր դուստրը,

առել էր նորա մօր հաւանութիւնը, որ նորա {որդին} ծառայէ քաղաքական Պօլիցիայի մէջ, որպէս

անում, որ վաղուց ահա պատրաստել էր նորա {որդին} նոցա համար, որ ճանաչել էին ճշմարտութիւ

նը, որ էր ինքը՝ այդ տանուտիրոջ միածին {որդին} Յիսուս Քրիստոս։ Նորա համար, որ ճան

է որպէս պաշտօնական: Նորա մէջ, խաւարի {որդին} իւր զուարճութեան համար տպել է տալիս ճառ

ին սիրում էր եւ հաւատում էր, այն կտրիճ {որդին} դժոխքի, վերջապէս մահադեղ տուեց իւր բար

ազատուել մի որեւիցէ դժուար գործից, իմ {որդին} կը հասուցանէ նորան իւր փրկարար խորհուրդ

ժոխքի պայծառ դրօշակի վերայից, այո, իմ {որդին} արժանի էր շատ մեծ պատիւների, բայց իմ հ

դառնալու համար: Բայց բնութեան հարազատ {որդին} պիտոյ է սառն աչքով նայի այս բանի վերայ

քը, ազգականքը, հայրը, մայրը, կինը, {որդին} եւ այլն, այդ չէ միայն քարոզում Քրիստոս

նելու ժամանակ նզովքով պարտաւորել էր իւր {որդին}, ոչ ոքի չբանալ մատանու գաղտնիքը, թէեւ

շակ դստեր հետ ամուսնացաւ, եւ ահա նոցայ {որդին} է մկրտելին: Պարոն Մկրտիչը գունաթափո

կութեան որեւիցէ անդամը, որպէս հայր իւր {որդին}, եթէ սա կը վերադառնար խոզարածութենից դ

ակաւոր Դիւպրա (Duprat) Կանցլերի ապօրինի {որդին} էր, որ կամենում էր գնել Պապական Աթոռը 1

Արշամի բերնով խօսում է նոր ժամանակների {որդին}: Պարէտը եւ Սօսը գուցէ իրենց սրտում ընդ

յս ողորմելիքը չգիտեն, թէ Ուռանոսի փոքր {որդին} տիտանիցը երդում է կերած ոչնչացնել այսպի

լոր գողացան ինձնից, Էլ ո՞վ ինձ կը տայ {որդիներ}, աւա՜ղ, Մինչեւ ամառը թուխս նստեմ նոր

ատվաստվել են այն հայրերի ձեռքով, որոնց {որդիները}, ուշադրություն չդարձնելով իրենց հայրեր

չելու, Տունն այս, որտեղ ապրում են Քո {որդիները} հլու: Սեղան շինուեց սրբութեան, Տէ՛ր

րդում է կերած ոչնչացնել այսպիսի անպիտան {որդիները}, բայց կարելի է այս որդիքը փրկելու ջանք

մեր ժամանակներում եւս, իւր հայրենասէր {որդիների} համար ո՛չ հաց ունէր եւ ո՛չ պատիւ. ամեն

, քույրերիս, փեսաներիս, եղբոր եւ քրոջ {որդիներին} եւ դուստրերին: Ավետիքի նամակից երեւ

արժան էր Լուսաւորչի լուսազգեստ լինելոց {որդիներին}, եթէ վերջապէս հասկացած էին, թէ անօգու

ության, ինչո՞վ ես անարժան եմ եղել նոցա {որդիությանը} - օտար տեղ գեշ անունս լսե՞լ են, թե նոց

ձ ասել, թե այս ինչպես ազգականություն, {որդիություն}, եղբայրություն է սոցա մեջ, որ միմյանց

" Գողացա՛ն զձուս, Ո՞ տայր ինձ {որդիս}, Մինչ ես գամ ի թուխս՝ Յիս,

տակացն մեր, չարն Վասակ՝ զկին եւ զերեսին {որդիս} Հմայեկայ 'ի Դուռն տանէր" (Վարդան, Պատմ.

մեղադրել։ Մեք եւս, ինչպէս դուք, ազգի {որդիք} ենք եւ կցորդ դորա փառքին եւ անարգանքին

ի՛նչ օգուտ, որ ունիմ բիւրաւոր գիտնական {որդիք} եւ այլն ": Հայաստանը գիտէ իւր ընթացքը

իրաւունք. դեռ Հայաստանը չունի գիտնական {որդիք}, որ իւր կաթով լինէր մեծացուցած։ Թո՛ղ

յառաջուց մի ծննդարան պատրաստէ գիտնական {որդիք} ծնուցանելու համար, թո՛ղ կաթ պատրաստէ ն

իրաւունք կը ստանայ ասել, թէ " գիտնական {որդիք} ունիմ ": Հայաստանի որդոց գիտութիւնը,

ր այնպէս զուր տեղը: Մեք ամենքս մի ազգի {որդիք} ենք, մեր հայրը Հայկն է, եւ մեք բոլորս

ի այսօր եթէ ոչ շատ, գոնէ մի քանի ընտիր {որդիք}, որ վաղուց, ահա, ազատուած լինելով աս

արձակ մատուռ: Աշակերտքը այդ դպրոցի {որդիք} են հռովմէական դաւանութեան Հայերի, եւ բ

աւունք ունինք, իբրեւ հայրենիքի հաւասար {որդիք}, այնպէս չէ՞: - Այո՛, ամենեւին ա

՛ն տուր ինձ քո հողից, մեք մի հայրենիքի {որդիք} ենք, եղբայր ենք: Ինչպէս քեզ հարկաւոր

Ի վերայ մեր այս տան՝ Յոր բնակին {որդիք} Քո: Սրբութեան կանգնեցաւ

կապեաց փունջ. ԶՀայաստան ես տեսի յորժամ {որդիք} թագակապ Վաղակաւոր սուր յազդիր գահ

ն, - Որ բնակիմ Արարատ. Նորա {որդիք} իմ քընարիս Թշնամի են միշտ անհաշտ։

։ Լսեցէ՛ք ինձ, Արարատի {Որդիք}, որոնց հիւր եկայ, Միայն ձեր մէջ

. Հայաստան երկրի Արժանի {որդիք}, Չեն մեռած հայեր, Կան արդու

աւոր: Եղբարք ունիմ, ունիմ {որդիք}, Դստերք ու այլ շատ ազգական,

ծեցի. Է՛հ, քարը ձեր գլխին {Որդիք} կորստեան: ՄԱՆԿՈՒԹԵԱՆ ՕՐԵՐ

կեցության համար: Եվ հայերը մարդկության {որդիք} լինելով ունին իրավունք եւ պարտական են ն

նքս առաջացել ենք - մենք ամէնքս աստուծոյ {որդիք} ենք ": Այս խօսքերի մէջ հնչում է քրիստո

64. " Ես ասացի թէ աստուածք իցէք, կամ {որդիք} բարձրելոյ ամենեքեան։ Դուք աւադիկ որպէս

ցելոյ հաւուն իւրեան ազգն յայն անուն սեւ {որդիք} անուանէին " ( եր. 103)։ Աստուծու սիր

նելով իրի կորուստը. ժամանակի անհարազատ {որդիք} են դոքա, կամ խաղ բնութեան, որ երբեմն

ր: Ունէր բաւական մեծ գերդաստան, կին, {որդիք}, դստերք, որոնց բացի նիւթական հարստութ

. եղբայր, եղբօր կին, դստերք, փեսայ, {որդիք} եւ վերջապէս ամուսինս: Ստո՛յգ է, որ աս

այլն, եւ այլն, բոլորն ի միասին մի հօր {որդիք} ենք. բոլորն ի միասին մարդկութեան անդամ

եւ զներկայն, ուստի եւ ապագայքն ո՛րպէս {որդիք} ի հօրէ բնաւորեալ են յառաջանալ: Աբեղ

կ ոսկեփունջ ոսկեղէնն դարու, պարտաւորին {որդիք} Հայաստանի ցորչափ կանն, եւ մինչ արեւ լո

ականդ՝ պարտաւոր նմին կացուցեալ: Են քո {որդիք}, որք զանուն քո ի վեր քան զարեւ ունին,

, եւ այժմեան հակառակորդք լուսաւորութեան {որդիք} են առաջնոցն, որք զայս արարին: Առ Հ

Պապականութեան, Յիսուսեան Կարգ. արժանի {որդիք}, արժանի հօր։ " Ծառ ի պտղոյ իւրմէ ճանա

, Եւ քո կրիւք մտաց վարկօք զգածեալ {որդիքդ} եւ թոռունք Զքարի հարցին միշտ անխնա

խալ կարծիք է այդ եւ թե մեր ազգի հարազատ {որդիքը} ունին կարողություն բարոյապես առնիլ այդ

է ահա սորանից, որ Նախիջեւանի այդ ընտիր {որդիքը} պիտի մի բարոյական պատերազմ կատարէին խաւ

րհով ընթանայ, որով գնում են նորա ընտիր {որդիքը}, ճշմարտութեան եւ ազգասիրութեան քաջ նահ

ընդունում են միմիայն հռովմէական Հայերի {որդիքը} ՝ չնայելով կտակողի վերջին, ուրեմն եւ ն

ի հետ, թէ կարո՞ղ էին արդեօք բուն Հայոց {որդիքը} մասնակից լինել Մուրադեան շնորհին, ինձ

ւթեններից, չընդունել այլեւս բուն Հայոց {որդիքը}: Մեր կարծիքով, եթէ մաքուր էր Մխիթարեա

այ: Հինգերորդ դարում, երբ Հայոց ընտիր {որդիքը} զոհ գնացին պարսկական վիշապին, նոցա մայ

ոցա այնուհետեւ կուլ տալ խե՜ղճ Հայաստանի {որդիքը}: Այս բաների գիտութենից հետեւում է մեր

երայ ապրում են եւ պիտի ապրին բոլոր նորա {որդիքը} անխտիր: - Բայց, եթէ ես իմ հողը կ

. կանանց մասին այլ խօսք չէ մնում: Մեր {որդիքը} նոքա փոխեցին շունի հետ: Չէ՛ անհնար է,

նի հարիւրին 5-6 տասանորդ: Իսկ թոռներիդ {որդիքը} դարձեալ պիտի մտանեն այն աղքատ ընդհանրու

վաստկեցայ միմիայն իմ աշխատութեամբ: Իմ {որդիքը} աւելի լաւ վիճակի մէջ պիտի սկսանեն իւրեա

ի իմ կարողութեան չափին. այնպէս եւ նոցա {որդիքը} եւ այլն եւ այլն: - Եթէ հանգամանքն

կ գուցէ ուղիղ լինէր քո ասածը, գուցէ քո {որդիքը} կամ նոցա սերունդը ապահով լինէին: Բացի

իր, որ առանց հաշուի է քո յոյսը, թէ քո {որդիքը} նոյնպէս պիտի տիրանան այն կարողութեան,

յոյսերը, ժամանակի եւ դարու այն հարազատ {որդիքը}, իւրեանց կամ ուսումնական եւ կամ փորձակ

պէս բողբոջեց: Սալեմի դժբաղդ {որդիքը} ` Երբ քո տերեւքը հիւսում էին,

Մեր թշնամուց ոտնակոխ, Իւր {որդիքը} արդ գանչում է, Հանել իւր վրէժ, ք

ւս աւելորդ էր ասել, եթէ մեր Ազգի բոլոր {որդիքը} ձեռնհաս լինէին քննել իմաստասիրաբար, թէ

երկու մարդ սպանեց, Մարկոսի եւ Կիրակոսի {որդիքը}, հաւասարութեան ոգին արդարադատութեան ձե

քուած։ " Տեսա՛ն, - ասում է, - Աստուծու {որդիքը} մարդոց աղջկերքին եւ խառնակուեցան նոցա հ

կսածը կատարելագործեցին նորա առաքելանման {որդիքը} եւ թոռները։ Վաղարշապատ քաղաքը ունի

ռնոտեց, որպէս Հմայեակ Մամիկոնեանի երեք {որդիքը}, ) նոյնպէս եւ միւս նախարարաց զաւակներ

ին եւ թէ՛ սուրբ ուխտին, այնպէս էլ նորա {որդիքը} մինչեւ վերջը հաւատարիմ մնացին Մեծ Վահան

հասած, բայց արդեօք պիտի տեսանէի՞ն մեր {որդիքը} կամ թոռները, դժուար է հաւատալ: Չսերմա

ում, ինչպէ՛ս ուրեմն կարող են հնձել մեր {որդիքը} եւ թոռները: Հայերի համար, երէկ եւ այս

կեանքի շատ մասը անցուցել ենք, թող մեր {որդիքը} ինչ կամին առնեն: Ահա քեզ, պարոն,

ը որոնել ամենայն տեսակ զեղխութեան մէջ: {Որդիքը}, միանգամայն մարմնից բաղկացած, բթացած

նորան, քան թէ միւսերը, դու եւ քո միւս {որդիքը} ասելու չէիք նորան, որ նա անձնասէր է:

տ, տեսանելով, որ միեւնոյն մարդկութեան {որդիքը}, այդպէս յետ մնալով, անգործ էին կացուց

որի մոլեկրօն աբեղայքը՝ այդ ստրկութեան {որդիքը} եւ բռնակալութեան խաւարատեսիլ եւ դժոխադէ

նուորքը շատ էին, քան թէ լուսաւորութեան {որդիքը} ։ Արիւնով լուացուեցաւ Եւրոպան այս ընդհա

նեցաւ այս ընդունելութիւնը, թէ Լօյոլլայի {որդիքը} արժանի կացուցի՞ն իւրենաց անձը այսպիսի Կ

սի անպիտան որդիները, բայց կարելի է այս {որդիքը} փրկելու ջանք դնելով նախ եւ յառաջ այդպիս

լ, որ այսօր մեզ պէս ազգի կորած շուարած {որդիքը} կարողանում են նորա կենդանի խօսքով երկու

ունի հաստատուն մի ոտքի կայան, Ու {որդիքն} պանդո՜ւխտ, իրենց բո՛ւն երկրում:

ս ողորմելի դրութենից. չէ՞ որ մէք Հռոմի {որդիքն} ենք, նորա ստինքի կաթով սնուցած եւ նորա

ւարտում են գործը: Դորա փոխանակ Հեթումի {որդիքն} էլ գնում են միւս օր աշխատող երիտասարդնե

ձերը չէ պիտո դադարի, մեք ազգի ընտրյալ {որդիքս} պիտի ձեռք ձեռքի տանք միմյանց եւ շարունա

՞նգ ամ. դժոխայի՞ն անհոգութիւն: Եւ մեք {որդիքս} անհոգ հարց, զնոցա զանհոգութեան զյանցան

ոցա սրտերից օտարացած, կորած եւ շուարած {որդիքս} ։ Այս պատուական մարդը միտք է արել, որ

.. ա՛հ, մտածելը անգամ դառն... իսկ {որդիքս}, որդիքս. ի՛նչ առնեմ, ո՞ւմ ասեմ, իմ

, մտածելը անգամ դառն... իսկ որդիքս, {որդիքս}. ի՛նչ առնեմ, ո՞ւմ ասեմ, իմ երեսի կեղ

ժպրհեսցի՞ ստգիւտ դնել ի գործ քոյ {Որդնն} չնչին. բանիւ անդուռն բերանոյ ": Յորդա

թէ " գիտնական որդիք ունիմ ": Հայաստանի {որդոց} գիտութիւնը, եթէ կան այդպիսի մարդիկ ուր

եմութիւնը եւ պարծանքը ուրացող մուրացկան {որդոց} համար "։ Ես յաւելացնում եմ դորա վերայ

արծեցող, աղքատ հպարտ, տգէտ եւ կամակոր {որդոց} համար, որ միտ չդնելով իւրեանց հոգեկան

Այսքան տարի կապկապած, Իւր քաջ {որդոց} սուրբ արիւնով Պիտի լինի ազատուած

ւիտեան այրին Հայաստան, Նա, որ իր {որդոց} դեռ սրտի խորքում Չունի հաստատուն

ան վրայ. բնական աշխարհի մէջ, բնութեան {որդոց} մէջ դու տեղ չունի՜ս, կարցա՞նք հասկացնե

եցան նոցա հետ "։ Ի՞նչ բանի համար, {որդոց} որդի, մինչեւ յաւիտեան այնպէս մե՛ծ համա

ասում է, թէ չիք Վասակը ուրիշ նախարարաց {որդոց} հետ (որդոց, բնաւ եւ ոչ մի կնոջ անուն չկ

է չիք Վասակը ուրիշ նախարարաց որդոց հետ ({որդոց}, բնաւ եւ ոչ մի կնոջ անուն չկայ) բռնեց ե

անութիւնը: Հեթումը, այնքան հասած {որդոց} տէր, այնքան այգիների տէր, ծերացած եւ

կնոջ անուն չկայ) բռնեց եւ Հմայեկի երեք {որդոցը} եւ Դուռը տարաւ, երբ աշուշան, Պարսկաստան

քան թէ ես. քանզի ես ոչինչ ունէի, իսկ {որդոցս} իւրաքանչիւրը պիտի ստանայ իմ կայքի կէսը

էին հետագայի եզվիտ-առաքյալները " երկնքի {որդու} " մայրաքաղաքում: Ափսոս, որ այստեղ չի

մայրական գթով եւ խնամքով սնուցանել իւր {որդու} պէս, բայց ի՞նչ... Պատահում են այդպիսի

ուք պարծենում էք կամ մեծ յոյս ունիք ձեր {որդու} մեծատուն բարեկամների վերայ, բայց ես այ

ը միշտ վիրաւորուել են դէպի սիրտը Աստղկի {որդու} նետերից... Այն ամայացած տները, որ

է ծոցից մի նամակ տղայի մօր բերանից իւր {որդու} վերայ, որով որպէս թէ ուղարկում էր վերո

Աւա՜ղ, էլ չեմ տեսնելու Ես իմ {որդու} երեսը: " Շուտ է առնել դատաստան "

ախացի՛ր, դու Հայաստան, Լսելով քո {որդու} խօսքը. Փառք ու պատիւ քեզ կը բերե

կսիմատ, այլեւ տեղեկութիւն տուեց Սերոբի {որդու} մահուան մասին: 23-ին տեսութիւն եղբօրս

երութեան ժամանակ, մանաւանդ ընկճուած իր {որդու} մահի կսկծի տակ, չկարողացաւ կլլել Ֆրանս

էմ: Նա հիւանդ էր այն ժամանակ հոգեպէս, {որդու} կորուստը դղրդել էր նորա ուղեղը, ուստի

ւթեան տակ, ինչպէս Բոռքը ընկճուել էր իր {որդու} մահի ծանրութեան տակ: Շատ գեղեցիկ ն

յն միջոցին գտնւում էր նորա սիրելի եղբօր {որդու} ձեռքում։ Վաղարշապատի մէջ հաւաքուած

, ՃԵ, համ. 28-29)։ § 44. Դաւթի {որդու} Ամոնի անզգամութեան վրայ է ակնարկում իր

յս նախապաշարմունքի ընդդէմ, իր պատուական {որդու} անունը դրել է Մեհրուժան։ Թող նմանի նա Ա

րը, չունէր այնքան արծաթ, որ հոգար իւր {որդու} բնակութեան, կերակրի, զգեստի եւ այլ հա

, որ կապւում էր աշխարհի հետ միմիայն իւր {որդու} կենդանութեամբը։ Բայց դո՛ւ, բարեկամ

նուպօլսում, գտանուելով Ռուսաց թագաւորի {որդու} ( ?), որ դեսպան էր այդ մայրաքաղաքում

, երեւի թէ Վասիլիոս չորրորդին, որ իւր {որդու} հետ ուղարկել էր նորան Կոստանդնուպօլիս:

ա իւրեանց զաւակների վերայ. եւ միթէ՞ քո {որդու} մինը եթէ պահանջելու լինէր քեզանից, որ

թենով անցաւ Ֆլօրենտացի զօրավարի ապօրինի {որդու} ՝ Յուլիոս Մեդիչիսի ձեռքը։ Այս ամենանեն

Խորամանգ Շօյլը շուտով տիրապետեց երկնքի {որդու} կամքին, ուղղակի եւ առանց յօժարութիւնը

ճամփան թող չի նայի տեյի: Քո գրած գիրդ {որդուդ} Գաբրիելին գիրին մեջը, առի եւ ձեր ողջու

սիրով լի Եւ սուրբ խաչը կրելու - Նշան ` {որդուդ} սիրելի: Դ. ՏԽՐՈԻԹԻՒՆԸ ՏԵՂԻ Է ՏԱԼԻՍ Զ

եմ, մայր իմ հարազատ, Գիրկդ բաց {որդուդ} քո չուառական.. Համբուրում եմ քո

հոր երեսը. թող հայրը մնա պատված, իսկ {որդուն} պիտո է խնամ տանել, զարգացնել, ըստ որո

բերում Աստղկին եւ բուրվառ էր ձգում նորա {որդուն}... Չդիմացայ այս անարգութեանը եւ խլելով

Այս միջոցին տղայի մայրը ուղարկում է իւր {որդուն} Բէգզադէի անունի վերայ 30 մանէթ արծաթ՝

ն ` Հաց ու գինի են ձօնում Ի յիշատակ քո {որդուն}: Դու չե՞ս գալիս հարաւէն, Փառան սարի

րանց վրայ, Իսկ ինձ չարից դու փրկի՜ր, {Որդուն} քո հեզ աղախնու, Ում սիրտ տուիր սիրով լ

հը կենդանութեան չբերեց Մարկոսի սպանուած {որդուն}, նոյնպէս Մարկոսի մահը Կիրակոսի սպանուա

նոյնպէս Մարկոսի մահը Կիրակոսի սպանուած {որդուն}: Եթէ մարդու ձեռքում հնար չկայ մեռածը ա

ը նախ ապարքայ Յակոբ II-ին եւ վերջը նորա {որդուն}, որ 70 տարի թագ խնդրելով թափառեցաւ մու

է անուանում Արշաւիր Կամսարականի երկրորդ {որդուն} եւ ո՛չ մէկ անգամ՝ Հրատ։ Երկրորդ՝

րծում է, ո՛չ եթէ միայն իւր ամուսնուն, {որդուն}, մերձաւորին, այլեւ աշխարհին կարող է հ

ակամայ դաւաճանակից են լինում, մէկը իր {որդուն}, միւսը իր փեսային: Ասենք, կեանքի պար

աց, սուգ աղաղակ, ծուխ, ծծումբ, խղճի {որդունքը} եւ այլն եւ այլն։ Բացի սորանցից, այս հ

ը. պատճառ, Յիսուսեանք չարաչար հանեցին {որդուց} հօրը դէպի Յիսուսեանները ատելութեան վրէժ

1824 վախճանեալ՝ թողեալ է զայն ամենայն {որդւոյ} իւրում Յարութիւնի Կիրակոսեան Յարութիւնե

եր անդր ասացեալ օրէնսգէտն, յանձն արար {որդւոյ} իւրում, յիւր անուն պատուէր տալ օրէնսգի

երպիւք, ի ժամ մահու իւրոյ, թողու զայն {որդւոյ} իւրում Յովհանջանի, պատուէր տուեալ նմա

գումար դրամոց Աղաւելեանի ՚ի տեսչութիւն {որդւոյ} իւրոյ Յարութիւնի Կիրակոսեան Յարութիւնեա

ւ զկտակ պ. Աղաւելեանի ՚ի կառավարութիւն {որդւոյ} իւրոյ պ. Յարութիւնի Կիրակոս Յարութիւնե

եցի եւ կնքեցի ի փառս ամենօրհնեալ Հօր եւ {Որդւոյ} եւ Հոգւոյն Սրբոյ միոյն Աստուծոյ, որում

ադ էլիազեան ՀԱՄԱՐ 3 Յանուն հօր եվ {որդւոյ} եւ հոգւոյն սրբոյ ամէն. Կտակ յետ մ

իր Եւ զսուրբ խաչ ի կիր Զնշան {Որդւոյ} մարդոյ: Դ. ՏԵՂԻ ՏԱՆ ՏԽՐՈՒԹԻՒՆՔ

էս սահմանին. Հայր անեղ եւ անծին, ծնող {Որդւոյ} եւ բղխող Հոգւոյն սրբոյ: Որդի ծնեալ ՚ի

Շարժի՛ր Մուսա՛, Արարատի {Որդւոյ} ձեռի քընարը, Քեզ կ՚օրհնէ միշտ անմ

, Մեսրո՛բ, ների՛ր դու ինձ՝ Իբրեւ {որդւոյ} քո ազգի, Ապերախտ եմ առաջիդ Ո

ատ... իսկ երանելւոյն Աղանայ Արծրունւոյ {որդւոյ} Վասակայ դարձեալ 'ի Յունաց աշխարհէն եկն

խորանին վկայութեան։ Եւ տեսեալ Փենէէսի {որդւոյ} Եղիազարու, որդւոյ Ահարոնի քահանայի, յ

։ Եւ տեսեալ Փենէէսի որդւոյ Եղիազարու, {որդւոյ} Ահարոնի քահանայի, յարեաւ 'ի միջոյ ժողո

ովսիսի եւ ասէ. Փենէէս որդի Եղիազարու, {որդւոյ} Ահարոնի քահանայի ցածոյց զսրտմտութիւն իմ

ի վերայ Սաւուղայ եւ 'ի վերայ Յովնաթանու {որդւոյ} նորա... Մի՛ պատմէք 'ի Գէթ, եւ մի՛ տայ

յ, Զգօն կոչեցեալ, ի խնդրոյ Վրթանիսի՝ {որդւոյ} սրբոյն Գրիգորի, գրէ տասն եւ ութն ճառս

ցաւ Սեղան Տեառնդ ընդ հարաւ, {Որդւոյդ} առ յիշատակի Հաց եւ գինի Քեզ մատչի

ոյն, անկելոյն ի ձեռս աւազակաց, անառակ {որդւոյն}, գնալոյ ազնուականին առնուլ իւր թագաւոր

արագին հայի, ի յիշել Հօր Աստուծոյ զմահ {Որդւոյն} միածնի, եւ ընդ ձեռն յիշմանս եւ նուիրմա

նք մենք նորց։ Յանկարծ Աստղիկը իւր {որդւով} Աչքիս առաջ կանգնեցաւ. Սրտէս

եալ զնա դաստիարակ ի վերայ լուսաւորչածին {որդւոց} իւրեանց, մոռացան ամենեւին զերախտիս սու

ի Ձեզ հային, իբրեւ ի պաշտպան տառապեալ {որդւոց} Հայկայ, ընդ բաղդին հազարաւոր հարուածով

անք զթշուառ եւ զողորմ դրութիւն հայկական {որդւոց}, որք ի խնդիր աւուրն պարենի անբանացեալ

լ. Ժ. համ. 15)։ § 41. " Տեսեալ {որդւոցն} Աստուծոյ զդստերսն մարդկան զի գեղեցիկ էի

ովսիսի, եւ յանդիման ամենայն ժողովրդեան {որդւոցն} Իսրայէլի, եւ նոքա լային առ դրան խորանի

դիր եղեւ Աստուծոյ իւրում եւ քաւեաց վասն {որդւոցն} Իսրայէլի։ Եւ անուն առն Իսրայէլացւոյ հա

անձնական ենթադրությունն է), կապված է {որեւէ} քիմիական փոփոխության հետ հենց ապագա օրգ

լուն պես, թող նա այն ուղարկի Նախիջեւան {որեւէ} գնացողի հետ: Պետք է միջոցներ ձեռք առնե

հետո հողը հավասարեցնում են տափանով կամ {որեւէ} այլ այգեգործական գործիքով ( որովհետեւ ա

է իբրեւ փորձ, փոքր չափով), որից հետո {որեւէ} գործիքով [անց են կացնում] իրար հատող զո

ում են արմատների մոտ: Դա անհրաժեշտ է, {որեւէ} այլ խնամք չի պահանջում այս շատ օգտակար

մի դեպքում չի կարող հանձնել այդ գումարը {որեւէ} կողմնակի մարդկանց. հակառակ դեպքում հաս

բանի մասին, որ ես չէի կարող բավարարել {որեւէ} պ. Ալաջալյանի եւ Ընկ. դատարկ հետաքրքր

է քաղաքը առանց վերահսկողության, առանց {որեւէ} հաշվետվության. հասարակության վրա յուրա

մ է գտնվել հասարակական կառավարության մի {որեւէ} մասը: Բայց այն, չափից ավելի ջերմ սրտա

Փարոսը երեւում է, կենդանի թե մեռած - {որեւէ} կերպ ափ կհասնենք: Ինձ ուղարկած հանր

ցրու նրանց իմ նկատմամբ։ Հենց որ դու {որեւէ} լուր ստանաս ռնգեղջյուրի վերաբերյալ, ան

ւթյունից հետո նրան անհրաժեշտ է աղաղային {որեւէ} բաղադրությամբ խառն քլորակրի հագեցած լու

Ինչ վերաբերում է այն բանին, որ ես նրան {որեւէ} աշխատանք տամ, ապա իմ կարծիքն է՝ հետաձ

: Իհարկե, այդ գրքի վերլուծությունը {որեւէ} փոստային թղթի վրա կատարելու բան չէ. դա

ը քիչ են եւ գներն էլ չտեսնված թանկ են: {Որեւէ} խեղճ գրականագետ, որպեսզի անհրաժեշտ գրք

տացել նրանց մեջ, որ նրանք հիվանդի մահը {որեւէ} կարծրացումից կամ բորբոքումից գերադասում

խոսն անգամ կարողանա նախատեսել նրա համար {որեւէ} ապագա: Այդ ժողովուրդն, սկզբից ի վեր ս

դեմ է, ու չի մնացել այլեւս փորձության {որեւէ} բաժակ, որ չթափեին այդ ժողովրդի գլխին:

ներին, որոնք նախապատմական ժամանակներից {որեւէ} մի փոքրիկ իր գտնելով, հաստատապես վերակ

ղջությունս վատ չէ. հույս կա, որ առանց {որեւէ} դեղորայքի կանցկացնեմ. կրկին շնորհակալո

լու համար, բայց նրանք, երեւի, դեռ մի {որեւէ} տեղ ընկած են: Այժմ վերադարձնում եմ Ֆոշ

լիովին գնահատել: Ցանկանալով ամեն գնով {որեւէ} պարբերական հրատարակության խմբագիր լինել

ուղարկած թղթի վրա: Ավելացնեմ, որ եթե {որեւէ} կերպ թույլ տան տեսնվելու, ապա վաղօրոք

ն անկեղծ ողջույն եւ հարգանք: Եթե տանից {որեւէ} տեղեկություն ստանաս, ապա, հավատացած ե

ման կխաբվի, բայց ինձ չեն մոլորեցնի ո՛չ {որեւէ} Բարտոլդ, ո՛չ ինքը միսիան, որն աշխատու

, այլ կաթոլիկության եւ եթե հնարավոր է՝ {որեւէ} այլ կրոն խրախուսելու մեջ է՝ հայ մասսան

համաճարակից: Ես հավատացած եմ, որ այժմ {որեւէ} լավ պարբերաթերթ, իսկ ամենից ավելի՝ քա

ո ուղարկած ոտանավորները գրված են ո՛չ թե {որեւէ} գավառական բարբառով, այս բառի իսկական ի

րբառով, այս բառի իսկական իմաստով, այլ {որեւէ} բնույթից զուրկ աղավաղված լեզվով: Մինչդ

աշխատանք՝ արդեն իր ձեռքն ունենալով մի {որեւէ} ֆոն՝ իմ աշխատանքը: Իսկ քանի դեռ մեզան

կհարկադրի նրան չենթարկվել բացարձակորեն {որեւէ} բարբառի ձեւերին եւ այնքան ավելի խուսափե

նոր ձեւեր, ապա խնդրեմ տվեք: Լեզուն {որեւէ} ուսմունք, այսինքն՝ դոկտրինա, չէ. ամ

ի է անցկացնել եւ նա, նայած իր որակին, {որեւէ} տեղ, ավելի կամ պակաս հետեւողներ կգտնի

: Լեզուն օրենք չէ՝ չի հրամանագրվում: {Որեւէ} մտքի արտահայտության լավագույն ձեւը եթե

րտահայտության լավագույն ձեւը եթե գտնենք {որեւէ} գավառում, մենք այդ պետք է մտցնենք լեզվ

սզի ընդդիմադրություն առաջ չբերենք: {Որեւէ} բարբառի հին ձեւերը նոր լեզվի համար նույ

ֆոն ծառայել, իսկ ամբողջությամբ վերցրած {որեւէ} գավառաբարբառ, ինչքան էլ լավ լինի, օտա

ովհետեւ նա արդյունք եւ սեփականություն է {որեւէ} տվյալ գավառի: Որեւէ բարբառի յուրաքա

եփականություն է որեւէ տվյալ գավառի: {Որեւէ} բարբառի յուրաքանչյուր փորձը՝ բոլոր մյո

պահպանել կամ չի մշակել տվյալ մտքի համար {որեւէ} ձեւ, ապա այստեղ ո՛չ մի արխիվ չի օգնի,

ել յուրաքանչյուր ոք, ինչպես կսեփականեր {որեւէ} թանկարժեք իր: Դա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ

ակից " ես " լինելուց: Եթե Գրիշան լիներ {որեւէ} բթամիտ երիտասարդ, ես այդքան չէի ափսոսա

շատ է պարտական: Եվ ամեն անգամ, երբ ես {որեւէ} բան եմ լսում վերոհիշյալ օդընտելացման մա

ելացման առաջին հիմքը դրեց, գրեթե առանց {որեւէ} օգնության, աղքատիկ միջոցներով հրատարակ

ւթյունը - ինչպես իր արհեստով զբաղվող մի {որեւէ} արհեստավոր. այսպես վարվելը ե՛ւ ամոթ է

բանվորների թիվը. հավանորեն, այդ մասին {որեւէ} բան կա ամսագրերում, կամ թե ֆինանսների

երող պատմական տեսակետից, եթե այնտեղ մի {որեւէ} բան կա։ Պ. Մորոզովը թող տպագրե իր պատ

երը կարծում են, որ նա իբրեւ ժուռնալիստ {որեւէ} կշիռ ունի եւ այդ պատճառով տալիս են նրան

կ կարող է հույս դնել ինձ վրա, եթե ունի {որեւէ} կարիք եւ եթե այդ կարիքը բավարարելու համ

ները, եթե ես կամենամ խնդրել նրանցից մի {որեւէ} բան: Ես այլեւս չեմ երկարացնում, թո

րհված հրովարտակը չի վերաբերում հատկապես {որեւէ} դասակարգի կամ այլ կարգի մարդկանց, այլ

հետքն անգամ չկա՛։ Տա աստված, որ գոնե {որեւէ} բան վերադարձվի, իսկ դրա համար հարկավոր

եռի բոլոր բարեկամներիս։ Հավանորեն, {որեւէ} պատճառով մոռացել եք այսօր բերել ֆիզիկան

ցիր բողոք գրել նրան. իսկ ես չէի կամենա {որեւէ} հարաբերության մեջ մտնել նրա հետ: Քո

մն, կառավարութիւն ասելով, պիտի իմանալ {որեւէ} աշխարհի պաշտօնեա՞յքը կամ նոցա գահերէ՞ցը

աները եւս, որ կարող էին կամ առիթ լինել {որեւէ} անկարգութեան, կամ վայրապար վաստակեցնել

Եւ քայլո՜ւմ է վեհընթաց: Մեղկութի՞ւն է {որեւէ} Կամ թէ ստոր կի՞րք է այն, Երբ ձգտում է

էջ, որոնցից կախուած են հոգեւոր մարդերի {որեւէ} պաշտօն ստանալը: Ռեֆօրմ պահանջում են

թագաւորութեան կործանման օրից, ստրկանար {որեւէ} քրիստոնեայ կառավարութեան, այն ժամանակ

Ինձ, որպէս Հայի, ցաւելի է տեսանել {որեւէ} արատ կամ ապականութիւն մեր ազգի անդամներ

յի պէս, զայրանում են տեսանելով ազգային {որեւէ} ՛ ամօթի հրապարակութիւնը, մի համարձակ գր

բայց շատ անգամ անհասկանալի կը մնայ մեզ {որեւէ} ազգի պատմութեան մի երեւոյթ, եթէ ուսած

ւնների վրայ արուող ծախսերը ենթակայ չէին {որեւէ} վերահսկման: Դպրոցները, հիւանդանոցները

ւթիւնից եւ չէին կարող ձեռնարկել կարեւոր {որեւէ} բան ` առանց սրա թոյլտուութեան: Ազգը,

ալով իրենց սահմանափակ թիւը, չէին կարող {որեւէ} միջոցի դիմել հակառակելով ընդհանուր ձգտմ

աբերմամբ: Բայց Կանոնադրութեան մէջ չկար {որեւէ} բան, որ կարող լինէր փոխել հայերի առ Դո

կանոնադրութիւն չէ. այն սկիզբ չէ առնում {որեւէ} ժողովից, այլ Երուսաղէմի վանականների մի

կապուած լինէր վիպասանութեան ընթացքի հետ {որեւէ} կապով: Փափակի յայտարարութիւնն է բոլորը

ինակը ( եր. 116): Հայի պատիւը, {որեւէ} կերպով, եթէ ոչ բոլորովին փրկելու, գէթ

եւ ասւում է բոլորովին պիտակաբար, առանց {որեւէ} արարողութեան կամ խորհրդի: Չորս տող միա

կոս Երկրորդի անվանագիրը, որ դրված էր՝ {որեւիցե} հրապարակական կամ տերութենական շինվածքնե

արդարացի: Չի կարելի դատավճիռ կարդալ մի {որեւիցե} ժողովրդի գլխին, ի նկատի ունենալով նրա

անաչում էր իւր արժանաւորութիւնը: Առանց {որեւիցէ} փոքրոգի կասկածաւորութեան, պիտոյ է հանդ

որ նա կայծակից զարկուէր, ստանում էր նա {որեւիցէ} ճանապարհով այդ մարդու հասակի ( բարձրութ

ւթիւն անուանել այդ, եթէ նա, կատարելով {որեւիցէ} գործողութիւն, վճարել էր իւր պարտքը, ե

անի անդամ։ Ամօ՞թ չէ այդպիսի գերդաստանի {որեւիցէ} անդամին, պաշտելով իւր սեպհական անձնասի

աւան հասարակութեանը Ղրիմի Քրիստոնեաների {որեւիցէ} կոչմամբ, ամենեցուն միասին եւ ամեն մինի

հասարակութեան օգտի եւ շահի համար առանց {որեւիցէ} հարկատուութեան դէպի ՄԵՐ գանձատունը:

թէ բնութիւնը երբէք չէ կարող ենթարկուիլ {որեւիցէ} ստիպանքի: Նախիջեւանի ժողովուրդը,

յդ քաղաքի մէջ. պատճառ, եթէ կար եւս մի {որեւիցէ} արհեստ, եւ այն ասիական եւ անընդունելի

պառակտուած, չկամի ամենեւին ունենալ մի {որեւիցէ} ընկերութիւն, ինչո՛ւ այդպէս հալածուած է

են, թէ այդ քնքուշ մարմինքը, ձգուելով {որեւիցէ} ջրի մէջ, սաստիկ սառուցանում են նորան,

արան ես գրում եւ կը ցանկանայիր իմանալ, {որեւիցէ} անսովոր բան: Այս երկու ամսումը, պատահ

իներ։ Տեսանելով, թէ իմ կողմից ամենայն {որեւիցէ} ընդդիմութիւն կարո՛ղ է ինձ մահ պատրաստել

րտը միշտ պատրաստ է կարեկից լինել իւր մի {որեւիցէ} անբաղդացած հպատակին, վասն որոյ բարի խո

րելուց յետոյ սկսանում է ծանօթութիւն տալ {որեւիցէ} տեղի կամ քաղաքի պատմական, տեղագրական ե

վերայ չէ... Եւ այդ յանցանքի կարգում չէ {որեւիցէ} վիճակից մարդու համար: Սովորութեան չխափ

ջ ստացած կրթութեամբ չէ կարողացել մտանել {որեւիցէ} ֆրանսիական բարձրագոյն ուսումնարան: Եւ

յութիւնը անգամ: Նա ասաց ինձ, թէ գուցէ {որեւիցէ} աղօթք եղած լինի դպրոցում Հ. Ռափայէլ Թր

Որովհետեւ ընդդէմ է առողջ բանականութեան {որեւիցէ} գործ սկսանել՝ առանց մի հաստատ հիմք ուն

րպէս արդիւնք մի պատահական կայծի, առանց {որեւիցէ} ապահովութեան, այս րոպէումս գտանւում է

լ հոգեւոր վիճակից մարդերի իրաւասութիւնը {որեւիցէ} ազգային աշխարհական դպրոցի վերայից. է)

ը բարձրացած է մինչեւ ի կոկիւտոս Հայոց: {Որեւիցէ} անդաստիարակ ժողովուրդ միշտ անձնատուր է

գամ երեւելի մարդիկ, անյաջող գտանուելով {որեւիցէ} նշանաւոր գործերում, փոխում են իւրեանց

ուզեր, որ Մխիթարեանց համախոհներն ելնեն {որեւիցէ} կերպիւ մեր ազգայնոց ներքին սէրն ատելութ

մութիւն, եւ ամենայն մարդ, որ կարող էր {որեւիցէ} կերպով ընթացք տալ ազատութեան, արժանի՛

արդիկը, որոնց ծանր է տեսանել բաց աչքով {որեւիցէ} պակասութիւն մեր ազգի անդամների վերայ.

վաճառանոցը կամ դէպի իւր աշխարհը: Եթէ, {որեւիցէ} կարեկցութիւն ցոյց տալով, գործակատարը խ

այնպիսի բան, որի օրինակը տեսուած լինէր {որեւիցէ} քաղաքակրթեալ ազգի դպրութեան մէջ, անշու

իքը ապրեցնելու համար: Անգլիոյ մէջ {որեւիցէ} մի ձեռագործի ընկնելու կամ ընթացքից զրկո

լիոններ բաղկացնող անհատների մօտ տեսնենք {որեւիցէ} նիւթական կարողութեան նշմարանք: Ի՛նչ աղ

մշակութեան, կա՛մ վաճառականութեան. եւ {որեւիցէ} մի դժբախտ դիպուածում, այդ փոքրագոյն մա

ը, որ դրամագլուխ ունին, վարձում են մի {որեւիցէ} ազնուականի հողը, վարձում են հազարաւոր

ր ընտանիքը: Մի գործունեայ մարդ, անդամ {որեւիցէ} ստրկացած ազգի, թող այսօր առաջարկէ Անգլ

չէ, ասում ենք, եւ այն՝ դրականապէս: {Որեւիցէ} աղքատ համարուած ազգ, եթէ ունի մի կտոր

որ երբ մի արտաքին ոյժ դադարում է ճնշել {որեւիցէ} մի հասարակութիւն, ինքը այդ հասարակութի

Նա հալածում է նորան, ոչ թէ օրէնքով կամ {որեւիցէ} կառավարչական ոյժով կամ արգելքով, ո՛չ,

պիտի ներս բերէին դուրսից իւրեանց մէջ, {որեւիցէ} քանակութիւն ոսկու եւ արծաթի: Այժմ այդ

չէ՛, եւ ազգի ընդհանուրի շահի հետ չունի {որեւիցէ} վերաբերութիւն: Այն ժամանակ միայն կարող

վաճառականք մշակ դարձան եւրոպացոց: {Որեւիցէ} ձեռագործ ապրանքով վաճառականութիւն առնող

ճառով։ Մինչդեռ հում նիւթերի համար չկայ {որեւիցէ} սահման: Եւրոպան, իւր ներկայ վիճակի մէ

ր գործ, իւր անձը զգում էր ազատ, գոնէ՛ {որեւիցէ} պարոնի անմիջական հրամաններից, թէեւ կատ

ամակարգութիւն, ոչինչ ընդդիմադրութիւն, {որեւիցէ} կողմից, չէ պիտոյ կարողանայ փակել նորա

յ: Կառավարութեան դրամ է հարկաւոր, իւր {որեւիցէ} խորհուրդը յառաջ քշելու համար, ներքին պ

յս օրէնքով, մի մարդ, որ կամէր պարապիլ {որեւիցէ} արուեստի, չ'պիտի ուղղակի գործէ այն, ո

ն: Այն մարդը, որ իւր հարստութեամբ կամ {որեւիցէ} առիթով դուրս կը բարձրանայ հասարակաց ազգ

Ոչ ամենայն թատրերգ, որ կարող է երեւիլ {որեւիցէ} եւրոպական քաղաքներում, յարմար է հայկակ

կութեամբ, որ եկեղեցականք չհամարձակուին {որեւիցէ} դիպուածում, մարմնաւոր պատիժ գործ դնել

թեանը մի այսպիսի հեղինակի տգիտութիւնը, {որեւիցէ} բանի մէջ։ Այս կարծիքով մոլորուած են մի

եւ ուղիղ պահելով արդարութեան կշիռը դէպի {որեւիցէ} հեղինակ՝ թէ՛ բարեկամ եւ թէ՛ թշնամի. ա

իսի կշիռ, որով իսկ եւ իսկ հասկացւում է {որեւիցէ} ազգի լուսաւորութեան աստիճանը։ Ուրեմն ի

ւ կցկտուր լեզուի ձեւերովը։ Ամենայն {որեւիցէ} լուսաւորեալ ազգերի մէջ, չնայելով, որ

в мыслы) եւ յիմարութիւն է կարծել, թէ {որեւիցէ} փիլիսոփայութիւն անցնում է իր ժամանակակի

է ոչ հասկացողութեան եւ կարծիքի գումար, {որեւիցէ} առնուած հասարակութեան. առնուած միջոցու

այ մտածութիւնքը: Օգոստ. 12 1863: {Որեւիցէ} փիլիսոփայի փիլիսոփայական համակարգութիւն

նունով գրքերի մէջ տեսնող մարդոց համար, {որեւիցէ} մի հասարակ ազգի մէջ ի՛նչ բան ունի փիլիս

քը: Ապա եթէ փիլիսոփայութիւնը, այսինքն {որեւիցէ} պատրաստ վարդապետութեան համակարգութիւնը

րծանելով նրանց բացում է իր ճամփան: Եթէ {որեւիցէ} ստրուկ ազատւում է ստրկութիւնից, այդ չէ

նորա սկզբին: Երկրորդ առած. Եթէ մի {որեւիցէ} ազգ հասել է իր զարգացման վերին աստիճանի

դը նորա դէմ վեր կը կենաս, եթէ նա առանց {որեւիցէ} օրինաւոր պատճառի արձակ է վերակացուն. ա

ք, - ասում է, - եթէ յանկարծ ձեզանց մէկը {որեւիցէ} յանցանքի մէջ բռնուի, դուք, որ հոգեւոր

մէջ բերինք Թղթի բնագրի խօսքերն էլ, եթէ {որեւիցէ} պատճառով հարկաւոր թուեցաւ։ Սուրբ գի

արականների մօտ էր այդ միջոցին, եւ բնաւ {որեւիցէ} եկեղեցական պաշտօնի մէջ չէր։ գ) 484

Փարպեցին, ե՛ւ Եղիշէն՝ առանց Ձուիկի կամ {որեւիցէ} կնոջ անուն յիշելու։ Չենք կարող թոյլ տալ

ւոր եւ խելացի բաները համարում է անարժան {որեւիցէ} ուշադրութեան, եւ իրաւունք եւս ունի..

ութեան մէջ եւ անխնայ պատժում էր ամենայն {որեւիցէ} անկարգութիւն, բայց երբեմն, մանաւանդ ե

անելով որպիսի եւ իցէ կերպով ազատուել մի {որեւիցէ} դժուար գործից, իմ որդին կը հասուցանէ ն

Ամենայն ջանք գործ էի դնում հեռի փախչել {որեւիցէ} ընկերակցութենից. այն մարդիկը, որ յառա

անախորժ դիպուած յառաջանալ, պատճառուած {որեւիցէ} յիմարութենից. երկրորդ, զանազան խօսակց

պատճառ, ինքը խելք չունենալով հասկանալ {որեւիցէ} ճշմարտութիւն, այլեւ հաւատ եւ գիտակցութ

րութեան կանոնքը արգելում են մեզ, առանց {որեւիցէ} մարդու կամք ստանալու, տպագրութեամբ հրա

յառաջուց շինուածները եւս քանդւում են: {Որեւիցէ} գործ, որ պիտի պատկանէր ամբողջ ազգին,

աչքով նայեն այսպիսի բանի վերայ, առանց {որեւիցէ} գաղափար ունենալու ազատական արուեստների

օրէնք, եթէ վնասւում է կամ խանգարւում է {որեւիցէ} զգայարանը մարդու, կամ այլ կենդանու կազ

կամ շնչական արարած: Ես անգութ չեմ դէպի {որեւիցէ} արարած, բայց դորա փոխանակ յարգում եմ ն

մուաձքի մէջ, այլ, գլխաւորապէս հոգին: {Որեւիցէ} անախորժութիւն խանգարելով հոգու եւ սրտի

.. բայց ո՛չ. ես չկամիմ բնաւին ունենալ {որեւիցէ} յարակցութիւն մի այնպիսի մարդու հետ, որ

քարշ մարդերի, որոնք աչքերը տնկել էին, {որեւիցէ} կերպով օգուտ քաղել ձեր հարստութենից, բ

արո՛ղ է դնել իւր գլուխը, ուր կարո՛ղ էր {որեւիցէ} ճանապարհով վաստակել իւր օրական ապրուստը

գտանուելով՝ մեր կարծիքը այսպէս է, թէ {որեւիցէ} մարդու, ազգի, ընկերութեան արժանաւորու

պատրաստ ընդունել իւր գիրկը մարդկութեան {որեւիցէ} անդամը, որպէս հայր իւր որդին, եթէ սա

քի։ Ապա եթէ չկար ոչինչ արգելք ու խափան {որեւիցէ} թէ՛ նիւթական եւ թէ՛ բարոյական կողմից,

թեամբ, կամ այս եւ այն ժողովքը կազմելու {որեւիցէ} անբաղդ մարդ դատապարտելու համար, մինչ ա

նց ձեռքով բոլորովին անխորհուրդ եւ առանց {որեւիցէ} ազնիւ նպատակի։ Թողունք, որ Մխիթարեանք

ւելի հեղինակութիւն չէ յառաջացել նոցանից {որեւիցէ} ուսումնական հանդիսում։ Առհասարակ ա

ները, առանց կրիտիկոսի աչքով գնահատելու {որեւիցէ} իրողութիւն ազգային կեանքի մէջ. այն հատ

գակից, գիտեմ, որ կը ցանկանայիր իմանալ {որեւիցէ} մէկ նորութիւն, եթէ վաղուց լսած լինէիր

ի ամբողջութեան հետ, եթէ մեք չստրկանանք {որեւիցէ} գաւառական բարբառի։ Գրել ժողովրդակա

շնորհակալութեան արժանի։ Մենք կարող ենք {որեւիցէ} գաւառական բարբառ քննել, սորվել, տեսնե

ղջունել մի ամբողջ գործ, որ կատարված էր {որեւիցէ} գաւառական բարբառով, որ տակաւին, տպագր

պէս, " ուտում, խմում, պառկում "։ {Որեւիցէ} հեղինակ, մի բան գրելու ժամանակ, պէտք

րով, այնուամենայնիւ այդ գիտութիւնքը մի {որեւիցէ} ազգի սեփականութիւնը չեն, այլ բովանդակ

մի նշան գրէր նա ձուի վրայ, կամ շատ-շատ {որեւիցէ} անցքի միայն մի մոմենտը նկարէր. բայց,

հասարակ դէպ դնել մի կոպիտ ուժի, եթէ սա {որեւիցէ} կերպով կամենար վրդովիլ նորա ընտանեկան խ

շնորհակալութեան արժանի: Մենք կարող ենք {որեւիցէ} գաւառական բարբառ քննել, սորուիլ, տեսն

ջունել մի ամբողջ գործ, որ կատարուած էր {որեւիցէ} գաւառական բարբառով. պատճառ, նոր լեզու

ղ են օգնել լեզուի մշակութեան, որքան մի {որեւիցէ} մարդ առնուած մի որեւիցէ անկիրթ հասարակո

թեան, որքան մի որեւիցէ մարդ առնուած մի {որեւիցէ} անկիրթ հասարակութիւնից: Այս խօսքերը թո

է բանը, որ դոցայ վերանալը կամ մնալը, {որեւիցէ} կապով կապուած չէ նոցայ էական խորհրդի հե

սքեր ոչ միայն նոր լեզուի մէջ, միայն մի {որեւիցէ} գաւառական բարբառում, այլ նոյնիսկ հին լ

որ առանց պատճառի, առանց հարկի, առանց {որեւիցէ} ազդեցութեան ոչ մի խօսք աւելցնում է, եւ

ր արծաթով պիտի հասուցանեին քաղաքին, եւ {որը}, ինչպես ասացինք, կարող էր շատ փոքր բա

յսպես կոչված, Sorghum Saccharatium-ը, {որը} ստացված է Չինաստանից: Չգիտեմ, կա արդյ

ն եւ ավելի կամ պակաս շեղվում նորմայից, {որը} թերեւս ( իմ անձնական ենթադրությունն է)

12-ին հավատարմագրի նախագծի հետ միասին, {որը} հավանորեն դուք կստանաք ավելի շուտ, քան

իցիայի տեղագրի կամ երկրաբաշխի գործն է, {որը} հավանորեն եւ կազմել է: Այսպես թե այնպե

հիվանդության ցանցում, հիվանդություն, {որը}, անշուշտ, անհայտ չէր Անանիային: Իհար

նը կլինի: Ես այնպիսի կյանք եմ վարում, {որը} ոչ ոքի օգտակար չէ: " Ни богу свечка,

մ եմ թույլտվության տեսակցության համար, {որը} գեթ մի քանի րոպե մոռացնել է տալիս տաղտկ

աղվի, կարելի է օգնության կանչել HgCL, {որը} շատ լավ է ներգործում համարյա բոլոր բորբ

ղ համեմատել է Հնդկաստանը ծննդկանի հետ, {որը} աշխարհ բերելով մի այլ անհատ, ինքն արդե

գենի հավաքած հունական թարգմանությունը, {որը} համարվում է 72 մեկնիչների իսկական թարգմ

ի լավ վիճակի մեջ էր, քան Ռեշոտնիկովը, {որը} թատրոնի ախոռի հսկիչն էր: Սակայն Ռոդիսլ

եցինք մեզ բոլորովին անծանոթ մի մարդու, {որը} հենց մի գլուխ քիմիական ֆորմուլներով էր

աստծո, որ մերոնք բոլորը ողջ-առողջ են, {որը} եւ քեզ եմ ցանկանում: Փառք աստծո, ե

մ է ոմն Մադաթյանի անպետք ոտանավորները, {որը} գրում է " Սեյադ " կեղծանունով: Այս հան

լ գրել, բայց նա խորթ կլինի ժողովրդին, {որը} նրան երբեք եւ ոչ մի գնով չի մարսի, հետ

նրա հիմքում դրված է գործնական նպատակ, {որը} զարմանալիորեն գիտությունը մոտեցնում է հ

Դրա համար հենց նամակս սկսեցի ծխափողից, {որը} սույն նամակի գրության ամենաէական դրդապա

րոշման եւ դրանով փրկում են նրա պատիվը, {որը} հակառակ դեպքում ավելի կամ պակաս չափով պ

ւնենք բարձրագույնս շնորհված հրովարտակ, {որը} հնարավորություն է տալիս մեզ կառավարելու

ց, դրա փոխարեն, կրկնում եմ, D անձը, {որը} բացակա էր B ժողովից, ներկա է գտնվում C

մ մտածում, քան իմ թշվառ գործի մասին եւ {որը}, վերաբերելով հասարակական շահին եւ հասա

կան - Ligamenta vertebrorum communis, {որը} շատ գովում էր Լ. Ի. -ն եւ խոստացել էր

եօթը յօդուած, վերջաբան մըն ալ ետեւէն, {որը} 1812-ին տպուած, որը՝ 1840-ին, որ մէկ

ան մըն ալ ետեւէն, որը 1812-ին տպուած, {որը} ՝ 1840-ին, որ մէկն ալ՝ օրագրաց ու ժող

ւնով, նոր հայկական լեզվով ամսագիրն է, {որը} Լազարյան ճեմարանի պարսկա-արաբական գրակա

ն խմբագիրը՝ առաջին հայը Ռուսաստանում, {որը} նոր Եվրոպայի ժողովրդական գրականության կ

ներից մեկը: Հարգարժան պրոֆեսորը, {որը} նոր հայերեն լեզվով գրած իր բազմաթիվ աշխ

մ է այնպիսի ժողովրդական լեզու ստեղծել, {որը}, պահպանելով նախնական արմատն ու հիմքը,

նրա ազգային լեզվից, եւ որ այդ լեզուն, {որը} կոչված է ծառայելու որպես մտածողության գ

ասուածը արդեօք անշա՞րժ նպատակ է, դէպի {որը} մօտեցնէր ամէն մի յաջող քայլափոխ, ամէն

Ճշմարիտն ասա՛, ո՞ր կողմն է արդար, եւ {որը} ՞ դատապարտելի: Ես նորան պատասխանեցի. թ

` Արուսեակի առաջին կարգի ասպետութիւնը, {որը} նշանը պիտի գտանէք այս ծրարի մէջ:

աւորել հանգուցեալը այն լուսի հետ, դէպի {որը} նայում էինք մեք ամենեքին։ Աղաչենք եւ Հ

ր ընկերքը արբեցած ընկած դաշտերի վերայ, {որը} քնած եւ որը... իսկ ինքը տղամարդի պէս

բեցած ընկած դաշտերի վերայ, որը քնած եւ {որը}... իսկ ինքը տղամարդի պէս գինու թասը

ր, բոլորը խառնիխուռն ծալուած ճնշուած, {որը} առանց երեսի, որի թերթերը ցիրուցան, որ

րը առանց երեսի, որի թերթերը ցիրուցան, {որը} ցեցակեր. մի խօսքով, բաբելոնեան խառնակ

ասաւ իմ կատաղութիւնը: Հողեղէն ամանները {որը} ՛ ճաքուել էին եւ որը՛ բոլորովին փշրուել

: Հողեղէն ամանները որը՛ ճաքուել էին եւ {որը} ՛ բոլորովին փշրուել, այնպէս, որ ոչինչ

շտ թագաւորող լռութիւնը: Գերեզմանները, {որը} կարգով, եւ որը անկարգ, շարուած էին կա

ւթիւնը: Գերեզմանները, որը կարգով, եւ {որը} անկարգ, շարուած էին կանաչ, թավիշապատ

այեկը իսկոյն ճանաչում է այս բաները, թէ {որը} ՞ նոցանից տեսել է որ ծննդկանի մօտ...

անի կը թաղուի. այնպիսի գերեզման, դէպի {որը} հարիւր մղոնից պիտոյ է թռչին, հասանեն ա

ը բացայայտէ, թէ Քենելի գրքի կանոններից {որը} հերետիկոսական է, որը աստուածուրացական

ի գրքի կանոններից որը հերետիկոսական է, {որը} աստուածուրացական, որը բարեպաշտ ականջի

երետիկոսական է, որը աստուածուրացական, {որը} բարեպաշտ ականջի համար լսելու անպատեհ։

ն Գէորգը ( Կ. Պոլսի նախկին պատրիարքը, {որը} Բրուսսայումն է հիմա) եւ Արիստակէսը ( Ա

ան: Հայ-կաթոլիկ հովուապետ Հասունեանը, {որը} յայտնի է բուլղարական գործերում ունեցած

աւանդութեան եւ դորայ պարագաների հետ եւ {որը} անհամաձայն կը լինէր առողջ դատողութեան `

գրեց ազգային լուսավորության նախարարին, {որի} հետ միասին ուղարկեց եւ տպելի օրագրի պայ

սին ուղարկեց եւ տպելի օրագրի պայմանքը, {որի} համառոտ պարունակությունը այս է. առաջին

" Թափառական Հրեան " տպվում է անդադար, {որի} մասին կարող ես իմանալ Բերբերյանից թե ին

Մեծապատիվ բարեկամ, Ձեր նամակը, {որի} զորությունով պիտի ստացվեր Կամենշիքյանից

Մինին խոսք, մյուսին հարսն " անունով, {որի} խորհուրդն է, ինչպես եվրոպական այդպիսի

ւս աշխատությունը հանդես հանելու համար, {որի} մասին վաղուց խնդրած էի Ձեր օգնությունը

859 թվականին " Հյուսիսափայլ " ծրագիրը, {որի} գինը ճանապարհի ծախքով հանդերձ է ինն ման

անաս իմ ողորմելի վիճակը եւ դրությունը, {որի} մեջ գտնվեցա մինչեւ այս րոպես: Սիրտս

ր հարկավոր են պայմանք, որ ես չունիմ եւ {որի} մասին չկամիմ ոչ ոքի բերան բանալ եւ բան

ը, թողում եմ Սադայի 250 մանեթ պարտքը, {որի} մասին հայտնած եմ երբեմն եւ ամեն օր մաշո

ղ ես միայն պ. Հայրապետյանցին հայտնել, {որի} հոկտեմբերի 9-ին գրած նամակին այսօր պատա

նչեւ 6 աստիճան հյուսիսային լայնության, {որի} մոտ ընկնում է Ասիայի ամենահեռավոր Ցեյլո

ց սեպհական պատիվը, կամ քաղաքի պատիվը, {որի} երեսփոխանքն էին, ոտքի տակ դնելու:

ե ազատ մնանք մեք այդ հանձնարարութենից, {որի} վերա գուցե թե պատահի զոհել եւ մեր կյանք

գուտ չէր նա ազգին: Իսկ եթե քաղաքը, {որի} մեջ ծնած եմ, միաբան ցանկությամբ խնդրե

ը: Ես եւ պ. Հարություն Աջեմյանցը, {որի} հետ Ձեր նամակի հիման վերա խոսեցա, հոժա

Մեսսինայի քաղաքական կառավարությունը, {որի} ծերակույտի վերա ծածանում է Վիկտոր Էմման

եմ հունվարի 20-ին մի առանձին նամակով, {որի} պատճենը այս մեկով ուղարկել եմ առ պ. Ս

նը առ Թադթեոս եպիսկոպոսը ինձ հայտնի է, {որի} մասին կարծեմ թե մասնավորապես ձեզ եւս աս

Ձեր ստորագրությամբ կգրեք տետրակի մեջ, {որի} աջակողմյան բաժինը կտրելով կտաք ստորագրե

էի, թե քո աչքերը առավել բորբոքվել են, {որի} համար եւ շատ էի անհանգստանում: Այժմ,

նից, բայց դժբախտաբար, այն ճամպրուկը, {որի} մեջ էին սերմերը, կորավ Սաուտհամպտոնում

Հնդկական այն գործին վերաբերող թղթերը, {որի} համար հասարակությունն ընտրել է ինձ երես

տվություն ներկայացնելն այն բանի մասին, {որի} համար ես պարտավորվել եմ անգլիական դատար

ր Մակոլեյի երկերի լիակատար ժողովածուն, {որի} համար ես անձնապես նեղություն տվի նորին

եկոյան, այսինքն 16-ին, ստացա նամակդ, {որի} վրա նշանակված էր ամսի 17-ը, մինչդեռ,

ց շատ ինձ ուրախացրեց՝ Ֆոշեի գիրքն էր, {որի} ներածությունը ես արդեն կարդացի, եւ մի

զ, հավանաբար, այժմ հասել է քո ձեռքը, {որի} մեջ ես արդեն արտահայտել եմ իմ կարծիքը հ

ն ներածությանը, որ ես կարդացել եմ, եւ {որի} մեջ, ինչպես ինձ թվում է, հեղինակը լիո

), եթե չենթարկվեց այն սատուրնալիային, {որի} հեղեղները մայր ցամաքի վրա ներկայացուցչա

էջերում չկարդար այն արյունալի դրաման, {որի} մասին Ֆոշեն խոսում է իբրեւ կորիֆեի [նշա

ճնշված լինելով քրիստոնեության կողմից, {որի} հիմնադրի նպատակն է եղել զրկվածների ազատ

ւթյան եւ լուսավորության ցածր աստիճանի, {որի} վրա գտնվում են այդ կրոնները դավանողները

, թե տանից ստացե՞լ ես արդյոք այն փողը, {որի} մասին գրել էիր, թե՞ ոչ: Պարզ է, որ դ

: Մոտալուտ տեսակցության ձեր հույսը, {որի} մասին այնքան շատ գրվեց, ձեր վերջին նամ

ա 13-ի թվակիր նամակդ 12 շիշ գինու հետ, {որի} մասին նամակումդ ոչինչ չի ասվում։ Դու ի

համար դյուրանցանելի ուղի բանալ, առանց {որի} ամեն մի լուսավորություն եւ ամեն մի ազատ

ովի տեխնիկական քիմիայի երկրորդ հատորը, {որի} համար դու տոմս ունես: Եթե գիրքն ստանաք

, եթե դուրս գա բարոյական այդ կապանքից, {որի} մեջ մի անգամ ընկել է, եւ ընկնելով, հո

5 տարի առաջ ծաղկարար եպիսկոպոս Սահակը, {որի} համար եւ ռուս կառավարության կողմից արժա

. Պատկանյանին վաղուց խոստացած լրագիրը, {որի} մասին դու գրում ես: Շատ ուրախ եմ Րեստե

ւրախ լուր կբերես այս գործի վերաբերյալ, {որի} համար ես ավելի եմ մտածում, քան իմ թշվա

եան գլխաւոր սիւնը, գլխաւոր հաստարանը, {որի} վերայ շարժւում են իմ բոլոր խանութները ա

ւնի գիտութեան եւ յառաջադիմութեան տուն, {որի} մասին ասում էք, թէ չէ շինել նա այր աւա

րծի, մի վերացական առաքինութեան համար, {որի} վարձը իսկոյն երեւելու չէր նորա վերայ,

ժամանակ չէ պիտոյ մոռանալ այն շրջապատը, {որի} մէջ կատարւում էին այն իրողութիւնքը, որ

արթում կայծակը սեւացնում էր այն մարդը, {որի} չափով շինած էր մոմը ": Վաճ. - " Դ

ղ էր նորան պահել այնպիսի շրջապատի մէջ, {որի} արդիւնքը ( результатъ) համաձայն էին նո

հը եւ առնունք մի առաքինի մարդու զաւակ, {որի} բնաւորութիւնը կերպարանագործուած չէր դեռ

, սորա հակառակ, եթէ մի աւազակի որդի, {որի} բնաւորութիւնը դեռեւս կերպարանագործուած

, իւր ազգը եւ մարդկութիւնը: Երեխայն, {որի} բնաւորութիւնը կերպարանագործուած չէր դեռ

րանագործուած չէր դեռեւս, մի հայելի է, {որի} մէջ կը ցոլանայ այն, ինչ որ ցոյց կը տաս

ղափոխուած իւրեանց սեպհական շրջակայքից, {որի} մասին մի քանի տող յառաջ գրեցի Յիշատակար

58. Րեդուտկալէ: Վերջին նամակովս, {որի} հետ ուղարկել էի իմ քանի մի նկատողութիւն

մակիս հետ ուղարկում եմ մի փոքր տետրակ, {որի} մէջ գրել եմ իմ դատողութիւնը Պ. Յովհանն

ջն է ցաւում, ի՞նչ առնէ ապա այն մարդը, {որի} փորի մէջ մտել է... - Խելքդ գլխի՞դ

անց ստորագրութեան ստացել էր Թիֆլիզից եւ {որի} բնագիրը Մայիսի 15-ից ուղարկել էին մի լր

ների զօրութիւնը եւ անձեռնամերձ լինելը, {որի} հաւատարմութեան համար ՄԵՐ՝ այս վերստին

րութիւն ոտք է հաստատել Նախիջեւանի մօտ, {որի} խորհուրդը է զանազան մսեղէն պաշարներ պատ

եւ ջրի ափը շինած է մի քարեայ սանդուղք, {որի} վերայ Վարդավառի տօնին երեւում են այր եւ

պում են մի մեքենական վաճառականութեամբ, {որի} հիմքը էր փոխառութիւն եւ փոխատուութիւն:

ամ եւրոպական բազմակողմանի ուսումնարան, {որի} խորհուրդը եղած լինէր պատրաստել կրթեալ ե

ւ նետաձիգ էին լինում դէպի միւս բաժինը, {որի} դրօշակի վերայ լուսեղէն տառերով գրած էր

վրդի բեռը ազգի եւ հասարակութեան համար, {որի} ծանրութեան տակ հարստահարուած լինելով,

ւ նկարչութիւն: Ահա՛ այն ուսումնարանը, {որի} լինելը ցանկալի եւ հոգով չափ փափագելի էր

այն բարբառոյ յանապատի, որպէս մի քամի, {որի} ուստի գալը եւ ուր գնալը չկամի նա հասկան

եւ ստոյգ մատենագրութիւնը մի հայելի է, {որի} մէջ ցոլանում է ազգի կեանքը: Եւ որպէս յ

ատկերը, նոյն չափով մի մատենագրութիւն, {որի} մէջ ստուգապէս երեւում էր ազգի կեանքը եւ

գրութիւնը: Այդպիսի մի մատենագրութիւն, {որի} մէջ այբը քէ է երեւում, իսկ քէն՝ այբ,

լ այդ նուիրական աւերակների մէջ դրօշակ, {որի} վերայ ոսկեղէն տառերով գրած է Ճշմարտութի

թեան միայնակ եւ անփոխանակելի միջնորդը, {որի} բարեխօսութիւնը անպակաս լինի ճշմարտասէրն

րօտ է մխիթարութեան, քան թէ այն մարդը, {որի} բնակութեան աշխարհում մշտականաչ գարունը

մ համարում յայտնել, թէ ճշմարտութիւնը, {որի} դրօշակի տակ զինուորուած է եւ իմ նուաստո

եւ Պ. Իսահակեանցը: Դա է այն ապառաժը, {որի} վերայ ընկնողը կը փշրուի եւ, թէ ինքը մի

րի մէջ, տեսայ մի թափառական գազանանոց, {որի} մուտքը արժէր կէս մանէթ: Շուտով հատուցի

ծ թռչունի վերայ, որ ես որոշ չնկատեցի, {որի} մասին ոմանք արագիլ եւ ոմանք մօրահաւ ասա

մ ուրախ է ցոյց տալիս իւրեան մեծատունը, {որի} լեղին պատառւում էր ներսումը բարկութենից

հացի գին անգամ: Բայց մի ուրախութիւն, {որի} որպիսութեան եւ պատճառի մասին չէինք կարո

էլ, Շնորհաւորեմ քո անբաղդութիւնը, {որի} վերայ ուրախացել եմ խիստ շատ. Աստուած կ

թէ ի՞նչ բան է Տրովատոր ողբերգութիւնը, {որի} մասին կարդացել էր մի լրագրում, թէ անդա

ւմ է մի Լէոնորա անունով օրիորդի վերայ, {որի} վերայ սիրահարուած էր եւ կոմսի միւս որդի

կուել էր սիրահարուիլ մի օրիորդի վերայ, {որի} հետ ինքը՝ երիտասարդ կոմսը, միտք ունէր

ինէր պահանջել այստեղ Հայերից այն բանը, {որի} համար Ասիայի մէջ բուսանելու հողը եւս չէ

ր խլում է աղքատ շինականների տան ծածքը, {որի} զօրութեանը չեն կարող դիմանալ շատ անգամ

ունդը, ենթարկւում է յեղափոխութենների, {որի} հետ, անտարակոյս, կապակից էին նորա շրջ

այնութիւն, եւ ահա կը տեսանես ամենայն, {որի} մէջ կամ որպէս ապրում եմ ես: Ահա,

չունէի նորանից, երէկ ստացայ մի նամակ, {որի} բովանդակութիւնը, արժանի լինելով հարցաս

ի՛նչ կարիք ունիմ ընդունելու ձեր կրօնը, {որի} կտակը գրուած է մեր չիք նզովեալ Սարգիս Բ

է եւ լոյս է տալիս իւրեան պաշտողներին, {որի} հիմքը դրուած է ազատութեան ապառաժի վերայ

արդէն մեղանչում ես ընդդէմ այն հզօրին, {որի} իշխանութեան տակ կայիր դու, եւ մեղանչել

ք կարողանալու չէր տիրապետել այդ գահին, {որի} վերայ նստել էին երբեմն մեծ մարգարէի հաւ

այնպէս, որպէս մի որսորդ իւր որսի հետ, {որի} մասին հաւատացած էր, թէ ո՛չ մի կերպով չ

լ եւ անհետացնել մի ամբարտակի մնացորդք, {որի} կազմուելու ժամանակ դուրս էին թռել մեր ա

իհարկէ՝ զզուելով նորա անպիտանութենից, {որի} գործելու ժամանակը համարել էինք մեր կեան

ս դէպի մի բռնակալ եւ թշնամի Ռուսսիայի, {որի} խաղաղ քաղաքացիներից մինը լինել վաղուց վ

խօսակցութիւնը, չմօտեցանք բուն խնդրին, {որի} մասին ինձ բերեցին ձեր առաջեւ։ Ես այսքա

ր։ Ո՞չ ապաքէն ձեր ոյժը եւ զօրութիւնը, {որի} մասին մեծ կարծիք ունին տգէտ մարդիկ, կ՚

մեկնում են շնչական մագնիսականութեամբ, {որի} լինելութիւնը եւ ազդեցութիւնը դեռեւս չէ

Նա, որ քննում է մեր բոլորի գաղտնիքը, {որի} աչքը համարում է մեր աղիքի խորհուրդները

ռագործը տուեցին ինձ այն կտակի փոխանակ, {որի} գրողը եւ հեղինակը էր եւ այդ պառաւների ա

ր. չկար մի մարդ, որ մօտ լինէր սրտիս, {որի} հետ ունենայի մի հասարակաց գաղափար: Շատ

մ է՝ յիշելով շինուածքի ամբողջութիւնը, {որի} կազմութեանը պատկանում էր գտած քարը, այ

դ սովորութիւնը մտել է ազգի մէջ օտարից, {որի} հետ կենակից էր մեր ազգը, կամ որի կապան

րից, որի հետ կենակից էր մեր ազգը, կամ {որի} կապանքի տակ գտանւում էր ճնշուած ե՛ւ բար

մեծ անբաղդութիւնը է այդ ուսումնարանը, {որի} մասին գովութեամբ խօսում է հեղինակը:

ով ասել, թէ ահա՛ այն գոգաւոր հայելին, {որի} կենդրոնում հաւաքուած են ֆրանսիական փառք

ան, որ դիմանում էր ժամանակի հոսանքին, {որի} վերայ չէր կարող ժամանակը նոյն ազդեցութի

ւական գեղեցիկ շինուածք՝ երկու յարկով, {որի} վերայ կարելի է ժամանակով յաւելացնել եւ

իտենք, թէ ինչ է Մխիթարեանց իրաւունքը, {որի} վերայ հիմնուելով՝ ընդունում են միմիայն

ին վարակուիլ ֆանատիկոսական կոյր ախտով, {որի} հետեւանքը, ցաւելի է ասել, եղած է եւ է

կորզելով այն վհատական դրութեան միջից, {որի} հորիզոնում արդէն իսկ երեւում են յուսահա

ջին հարկաւոր բաները չեն մի ազգի համար, {որի} մատենագրական չքաւորութիւնը բարձրացած է

ժողովրդական լեզուով Ֆենելոնի Տելեմաքը, {որի} կէսը արդէն տպած պատկերազարդ եւ հոյակապ

Ընդունելութիւն Ընծայի " անունով գիրքը, {որի} իւրաքանչիւր տողերից դուրս է նայում մի ճ

ք, ի՛նչպէս հասկնանք, հասկնանք ալ նէ, {որի} ՛ պոչէն ըմբռնենք։ Այսպիսի գրքի մը կատակ

յց չենք կարող չասել, թէ այն շրջանակը, {որի} մէջ երեւեցնում է նա ընթերցողներին իւր տ

տիկային ընդդէմ է ամենայն ճշմարտութիւն, {որի} հետեւանքը լինելու չէր մի օգուտ ճիզուիթն

էր, տալիս է իւր սիրական գործակատարին, {որի} մասին վերեւում յիշեցինք՝ անուանելով նո

է խեղճ մարդուց 33. 000 մանէթի մուրհակ, {որի} զօրութեամբ պարտական է մնում հատուցանել

ւր ծուխից եւ ուղարկում է մի այլ քաղաք, {որի} ժողովրդի թէ՛ սակաւութիւնը եւ թէ՛ աղքատո

եղճ եւ կարեկցութեան արժանի ժողովուրդը, {որի} վերայ ծանրացել է ազգային ապաբաղդութեան

խաւարից. սա մի զարհուրելի վարագոյր է, {որի} տակ իրաւունք ունին մարդիկ եւ մահ ենթադր

ն աստիճանն է լուսաւորութեան սանդուղքի, {որի} վերայ չկոխած, չէ կարելի հետեւեալները կ

ում են մի այնպիսի չար ճանապարհի վերայ, {որի} վերջը կորուստ է: Մարդկութիւնը մի խ

վարժապետք: Այս եւս մի ահաւոր խնդիր է, {որի} լուծումը որքան դժուարին եւ անհնարին է ե

բերում մեր բարեկամներիցս մինի նամակը, {որի} բովանդակութիւնը յարգելի է մեզ, թէ խնդր

ունին եւ ճանաչում են մի հոգեւոր գլուխ, {որի} օրինաւոր հրամանները միշտ ընդունելի եղած

եւ ես կամիմ մի երկու քար դնել այնտեղ, {որի} վերայ գուցէ թէ բարձրանայ մի օր Հայ ազգո

երեւելի անցքի, որ անցել էր ազգի մէջ եւ {որի} թուականը գուցէ թէ կորած էր կամ ճիշդ չէր

որրորդ դարուց, այսինքն՝ Լուսաւորչից, {որի} Յաճախապատում գիրքը սկիզբն դնում է քրիստ

մէջ, բայց սոցա անուսումնասիրութիւնը, {որի} մասին ինքը՝ Խորենացին, բողոքում է, յ

օտութեան, որ զգում է մեր պատմութիւնը, {որի} շատ երեսները դատարկ են, եթէ եւրոպականի

արեկամից, տալիս է մեզ հետեւեալ լուրը, {որի} մասին չենք կարող զանց առնել: " Պար

: Եթէ նորա գրածը լինէր մի այնպիսի բան, {որի} օրինակը տեսուած լինէր որեւիցէ քաղաքակրթ

: Մեք դառնում ենք դէպի հասարակութիւնը, {որի} համար, գո՛նէ արտաքին ձեւով, տպուել էր

ց այն կախարդական լուսակամարի երեւոյթը, {որի} մէջ մի քանի մարդերի աչքում պատկերանում

ը ընդունում է որպէս պատգամ սրբութեան եւ {որի} վերայ հիմնուելով՝ Հայերի եւ օտարների ա

սքերը որպէս սեպհական խօսքեր Շնորհալու, {որի} հոգին եւ ուղղութիւնը քաջ յայտնի են մեզ

ղութեան աստիճանը, այլեւ այն շրջապատը, {որի} մէջ կանք մեք, վաղուց արդէն հարկադրել ե

մի մարդ: - Անգլիան՝ այն ազատ երկիրը, {որի} եւ պսակեալ գլուխը չէ կարող ժխտել վերջին

եւ անտէր: Բողոք բողոքի քամակից, {որի} ՞ ընդդէմ, ո՛վ ինչ կարող է առնել: Ժողով

ի հարկաւոր եղածի չափ հողի քանակութիւն, {որի} վերայ կը շինես քո բնակութիւնը, վերասաց

ում եւ թէ՛ քաղաքում, քեզ տրուած հողը, {որի} վերայ շինութիւն թէ արել ես եւ թէ ոչ, ա

ինել: Հողը պատկանում է հասարակութեան, {որի} ամեն մի անդամ հաւասար իրաւունք ունի հաւ

խնդրի ճակատագիրը: Նա դարձել է մի քար, {որի} վերայ մարդը քանի՛ եւ քանի՛ անգամ գայթակ

ան, թո՛ղ ապրին օդի մէջ, - ասաց մինը, {որի} աչքերը աւելի հեռատես էին: - Ինչպէ

ճանապարհով է պատրաստել, եւ ի վերջոյ, {որի} արժէքը պայմանական է, մի խօսքով՝ դրամը

, այսինքն՝ քո աւելորդը կը չափաւորուի, {որի} հաշուով իմ պակասորդը կը լցուի, սակայն

ւր ամենայն բան տպւում է առանց արգելքի, {որի} ՞ կողմից արդեօք, մինչ կառավարութիւնը եւ

Վա՛յ այն ծառին, վա՛յ այն բուսականին, {որի} արմատը անընդունակ է իւր յատակից ընդունե

ւթիւնը: Վա՛յ այն ծառին եւ բուսականին, {որի} յոյսը դրուած է միմիայն, գիշերային եւ ա

ի՛նչ գործէ, ինչպէ՛ս ապրի: Նոյն հողը, {որի} վերայ բնակւում էր եւ որ գործում էր, այ

բարձրացնել այս ճակատագրական վարագոյրը, {որի} քամակում կանգնած է Ռուսիոյ սոսկավիթխար

, փետրուար 19-ի հրովարտակը դուրս եկաւ, {որի} մէջ կայսրը ասում էր, թէ ստրուկները ազա

տընթաց մասին հետ: Ռուսական ազգը, {որի} աչքի առջեւ հանդիսանում է այս դրամատիկակ

մեր ուշադրութիւնը, ինչ որ մօտ է մեզ, {որի} հետ անքակտելի կապերով կապուած ենք, մեր

ադրութիւնը հրաւիրում ենք դէպի Թիւրքիա, {որի} կազմութեան մէջ մտանում է Հայաստանի եւ Հ

արսափ են բերում մեր վերայ: Այն մարդը, {որի} մէջ կայ մի թարմ սիրտ, մի մարդկային կեն

ոցանից հետեւեցաւ նորա կեանքի աւերանքը, {որի} տակ այսօր ճնշւում է միջաբեկ: Հիմն

աթուածահար ժողովրդի, որպիսի է Թիւրքը, {որի} մէջ չկայ եւ յաւիտեան չպիտի լինի ոչինչ գ

համար: Ո՞չ ապաքէն ունի մի քանի փարայ, {որի} շրջանառութեամբ ապրում է նա եւ նորա ընտա

ղութիւնը, այնտեղ չէ երեւում այն վիհը, {որի} մասին խօսեցանք: Իսկ երբ ամենայն սառնու

րշում հետզհետէ գրեթէ բոլոր Հայոց ազգը, {որի} համար դարձել են նոքա կատարելութիւն՝ i

գործել սարերից կատաղաբար վազած ջրերով, {որի} համար հարկաւոր չէ վատնել այն դրամը, ին

ուխի կամ փայտի համար: Եւ այն ապրանքը, {որի} հում նիւթը, շատ անգամ Ասիայից երթալով

յատկութիւնը եւ երեւում են որպէս ջուր, {որի} յատկութիւնը տարբեր է ե՛ւ թթուածնի, ե՛ւ

Անգլիան կը հասնի իւր դարաւոր նպատակին, {որի} մէջ է նորա էական շահը "։ Այսպէս է

ելի կամ պակաս չէ մասնաւոր անձնապաշտից, {որի} փոյթը չէ, եթէ նորա ընկերը, նորա աչքի

իւնը մի ամբողջութիւն, որ երբեմն կար եւ {որի} դարաւոր փոշով ծածկուած յիշատակարանների

կութեան: Մեք ցոյց ենք տալիս մի երկիր, {որի} հանքերը մեծապէս կարօտ են մշակութեան եւ

անաստեղծական ( poetique) գոյնը, առանց {որի} անապատ է մարդու կեանքը: Մի՞թէ մեք

, քանզի ապագան ծածկուած է վարագուրով, {որի} վերայ մարդը խոշոր տառերով գրել է յոյս:

ուր քո յիշողութեան առջեւ այն շրջապատը, {որի} մէջ ապրեցար, ի՞նչպէս են, կա՞ն այն հար

հնազանդութիւն: Հնազանդութի՛ւն... {որի} մէջ խորամանկութեամբ դրուած է բովանդակ ս

անկեղծ եւ հաշուատու բարոյականութեան եւ {որի} առջեւ միայն խոնարհեցնում ենք մեր ծունրը

ական կարողութեններին: Չկայ մարդ, {որի} վերայ ազդեցութիւն չգործէ թատրոնը, չկայ

էնից փոքր լինել, այն վարդապետութիւնը, {որի} հեղինակը իւր աշակերտների ոտքը լուանալով

ահամուռ յայտնում ենք բովանդակ խումբին, {որի} մէջ տեսանում ենք քանքար խոստացող բոյսեր

ն, մի փառաւոր թատրոն կանգնելու համար, {որի} շքեղութիւնը, յարմարութիւնը եւ այլ յաջո

ար կը լինէր մի հոյակապ յիշատակի արձան, {որի} վերայ պարծանքով պիտի նայէին հայերը եւ ո

նի՛ հասանում է բոլորի գումարը, ո՛ւր եւ {որի} ՛ ձեռքում գտնւում են ներկայումս: Թէպէտե

նաւոր ազգային աշխարհական ուսումնարանի, {որի} տէրը լինելու էր ինքը ` անմիջապէս ազգը,

Այնտեղ տեսանք Ափրոդիտեայ {Որի} գալը մեզ զուր չէր. Կիթերայից եւ Կ

ղը չգիտէ, ո՞վ է պառկած այն տեղը, {Որի} ՞ ոսկերքն են փթում հարստացնել սեւ հողը։

Աչքը քեզանից չէ հեռացնում նա, {Որի} կորուստքը անչափ են կեանքում, Որ

Բայց ազգին որ նա սիրեց {Որի} համար շատ քրտնեցաւ Այդ ազգին ես չե

եւաց՝ Մի շինուածք կիսակործան {Որի} գլխին կորացած Երկաթեայ խաչ Քրիստո

ղեցիկ մի դաշտ, դրութեամբ փոքրիկ, {Որի} սահմանը փակել են բլուրք. Տեսարան

ն արիւն Հայոց համարձակ։ Ա՜խ {որի} գործը, որ մարդու արարք Պատմեմ մի

ւն եղբօրս, Լ[ազար] Ի[լյիչի], տէր Գրիգ[{որի]}, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Սարգսի հետ

քառորդ ժամից յետոյ կը լինի քամակումս, {որի} մասին, շնորհ ունիմ տեղեկութիւն տալ ձեզ

րիւնով: Ահաւասիկ մեր դաւանութիւնը, {որի} մէջ տեսանում ենք ազգի փրկութիւնը: Ք

տեսանում: Որտե՛ղ մի գայթակղութիւն, {որի} պատճառը չէր եկեղեցական, որտե՛ղ հարստահ

ր եկեղեցական, որտե՛ղ հարստահարութիւն, {որի} հերոսը չէր եկեղեցական, որտե՛ղ խռովութի

սը չէր եկեղեցական, որտե՛ղ խռովութիւն, {որի} խմորը չէր եկեղեցական: Այո՛, ժամանա

, աղօթեց առ Տէր եւ վճարեց իւր կեանքը, {որի} եւ ոսկերքը օտարք եւ ոչ մեք արժանի եղանք

տրի հրամանը: Այս Վարդապետարանն էր, {որի} վերայ մեր գրած բազմիջեան քննութիւնը ընդ

, շնորհեց մեզ իւր օրհնութեան կոնդակը, {որի} մէջ " խարդախամիտ գրուած, մոլորական բան

ըստ մասին: Եւ մի՞թէ այս անարատ մարդը ( {որի} բարոյականութեան եւ մինչէ այժմ ունեցած ը

ում այն տեսակ սքանչելի հայկաբանութեան, {որի} մի քանի օրինակը ցոյց տուինք, որովհետեւ

քը իրենց վայր ի վերոյ հայկաբանութիւնը, {որի} մէջ ոչ համակարգութիւն կայ եւ ոչ ոճ, գո

կ լեզուն, որովհետեւ այն բոլոր բաները, {որի} վրայ խօսել էին եւ խօսում էին դոքա, ծան

ստ շարունակ օրագրութիւններ, այն Ազգը, {որի} համար ուսումը եւ գիտութիւնը մի երկրորդա

ւնեցել էինք մի ամուր քարից պատուանդան, {որի} վերայ աներկիւղ կարելի էր սանդուղքը ամրա

լի գիրքը, որ մեր ժողովուրդը սիրում է, {որի} մէջ գրուած են ամենայն տարի աշխարհի երես

ը, ներգործել է եւ բերել է այն պտուղը, {որի} մասին ինքը՝ Քրիստոս, աղաչում էր. " Ս

նցեալ 1857 թ. Մոսկվայի մէջ տպուեցաւ եւ {որի} երկրորդ հատորը շատ շուտով հրատարակուելո

ծ գործը։ Պատահեցաւ ինձ եւս ընթեռնուլ, {որի} բովանդակութիւնը այս էր, թէ այս ինչ պար

ապահ դատաստան է, մի այնպիսի դատաստան, {որի} առաջեւ միեւնոյն են բարեկամ եւ թշնամի,

ազգի հոգու հետ, այն մատենագրութիւնը, {որի} մէջ իբրեւ հայելու մէջ չէ երեւում ազգի կ

, թէ ժողովուրդը չունի մատենագրութիւն, {որի} մէջ երեւէր նորա կեանքը, նորա երեսի եւ

րի հետ, այլ այժմեան կենդանի ազգի հետ, {որի} կեանքի պայմանները, լինելով ամենեւին այ

արեանցի նոր հայախօսութեան հանդէսի հետ, {որի} առաջին հատորը, ինչպէս վերեւումը ասացին

ճոխացնելու համար։ Առաջին հատորը, {որի} վերայ է այժմ մեր խօսքը, ազգի փոքր ի շա

րգործում է եւ իր փիլիսոփայոլթեան վրայ, {որի} ժամանակը անցած լինելով կարող է նայուել

թիւնը հիմնուելով փոխադարձ հաւատի վրայ, {որի} գրաւականը եւ աղբիւրը էր սէրը, միթէ ընկ

թեան կեանքի այս անչափելի հեղեղի մէջ դու {որի} ՞ տունն ես հարցնում քո ծանր ու բարակ սահ

յց ինչ յանցանք էք գործել դուք ինքներդ, {որի} համար դատապարտուել էք ականատես լինել մա

եռքով զոհում էր ամերիկեան անկախութեան, {որի} մէջ ազատութեան նախագաղափարը ունէր մի հզ

աւաքոյթ ստորասական սահմանադրութեանը ", {որի} հակառակ նոր տէրութենական կառավարչութեան

մենք շուտով կը հասնենք այն թթուուտին, {որի} տեսութիւնը միայն պրծացնում է գերմանացու

ոյթ չէ, այլ ցաւագարական եւ պատահական, {որի} օրէնքը երբեք չէ կարող դրուել մարդկային

ինքնակայապէս: իսկ այն ընկերութիւնքը, {որի} հասակը չափւում է հոգաբարձութեան ազատ կա

անում անգլիական սահմանադրութեանց վրայ, {որի} լոկ Habeas corpus ակտը, թողում եմ մնաց

Ֆրանսիս XVIII դարու փիլիսոփայութեամբ, {որի} վերջին խօսքը էր 1789 եւ 93 թուականները

տեղ դրին մի այնպիսի սոսկալի բռնութիւն, {որի} դեւը այնպիսի մեծ եւ զարհուրելի ցնցիւննե

թեան հետ, յղացան այն մեծ կրակի կայծը, {որի} բոցը պիտի այրէր եւ լափէր ինչ բանի որ պա

ատարեա՞լ կը լինի նոր կարգը: Ֆրանսիան, {որի} հողը կտրտուած է մինչեւ մանրացուցական բա

մ անուղղակի մասնակից է կառավարութեան եւ {որի} պոլիտիկական իրաւունքը խոստովանում է անգ

նաեւ յաջողութիւն գտնէ խնդիրը ( bill), {որի} մասին է այժմ վէճը, եւ ճանապարհ բանայ դ

որդ չհամարեցի ուղարկել Ձեզ մի յօդուած, {որի} բովանդակութիւնը, հարցասիրութեան արժանի

ը: Ես մարդկութեան անկեղծ բարեկամն եմ, {որի} հետ միացել եմ մի անխզելի կապով: Նորա հ

ինած էր սուրբ Լաւրենտիոսի գետի վերայ եւ {որի} մէջ բանակում էին շատ հռոմայեցի գաղթական

ւութեամբ բաց արեց մի մետաքսի գործարան, {որի} արդիւնքը պէտք է գործ դրուէին Յիսուսեան

է դնում այն բազմաշխատ մարդու կեանքին, {որի} սիրել ոչի՛նչ մարդկային իշխանութիւն չէր

պետին եւ չարաբանելով իւր մեծ բարերարը, {որի} հետ պապը եկեղեցական գործերի պատճառով ու

հոգեւոր գործերի պաշտօնից: Այն պապին, {որի} խոհեմութեան վերայ զարմացել էին ֆրանսիաց

, որ անբախտ Հռոմի եղած չեղած յոյսն էր, {որի} կեանքը գիշեր ցերեկ նուիրած էր արթուն հս

ան իւր ժողովրդի երջանկութեան վերայ, եւ {որի} մահը տակաւին մի անբուժելի խոց է Հռոմէակ

պարտականութիւնը իւր քահանաներից մէկին, {որի} վրայ մեր խօսակցութիւնն է: Այս քահանան

պաշտպան էր հանդիսացել այն գործավարին, {որի} մասին վերեւում ասացի, թէ իւր պաշտօնը ա

այս անցքից յետոյ գործարանը ի՞նչ եղաւ եւ {որի} ՛ ձեռքը ընկաւ, բայց նա յառաջ չտարաւ իւր

հնարները յարգ ստանան մի պարոնի աչքում, {որի} հիւանդութիւնն էր սիլլաների, քաջերի, դ

ուեց նա մեզ մի պաշտօնական թղթի պատճէն, {որի} բնագիրը ուղղուել է պ. Չամուռճեանի վերա

եց Նոր քաղաքի երեւելի եւ հոյակապ տեղը, {որի} անունը Սուրբ Կաթուղիկէ եկեղեցի էր, վան

ւորութեան մէջ հռչակուած մի մարդու մօտ, {որի} անունը Մովսէ՛ս էր եւ տեղի անունը՝ Անձո

լի մայրը, երբ բդեշխի մօտ բերեց ձեզ, {որի} տանը եւ մե՛զ ուսում էին տալիս. թէպէտեւ

էլ, ա՛նարդարին էլ, եւ արծա՛թը միայն, {որի} համար հարստահարում են, ձեռք բերածի պէս

անգամ կրկնէ այն մարդոց ուղարկած խօսքը. {որի} ընդդէմ դու, Տէր, ուրիշ էլ շատ բաներ ա

այդպիսի բաներ։ Թո՛ղ ասեն ուրեմն, {որի} ՞ համար շնորհուելով պարգեււում է վարդապե

ինելով Տիրոջդ քաղցր եւ ախորժելի սիրով, {որի} անուշութեան համը հերիք է եթէ մարդ միանգ

Աստուծուն եւ շուտով իր խնդրածը ստացաւ, {որի} փափաքելի ոսկերքը մենք ո՛չ, այլ ուրիշնե

եկեղեցու մէջ հաւաքեց այն սուրբ ժողովը, {որի} վերջին խօսքը էր անա՛թեմա Լեւոնի տումարի

եկեղեցի կարող էր լինել Վաղարշապատում, {որի} համար Յովհաննէս կաթողիկոսը ասէր " Հայոց

ով եկեղեցի, եւ այն մեր Մայր եկեղեցին, {որի} համար Փարպեցու Թղթի յառաջաբանն էլ ասում

ւն եկեղեցու մէջ, այլ այն շինուածքում, {որի} անհաստատութիւնից " միանգամ եւ երկիցս ջա

յս երեքի մէջ առաջինն է Ղազար Փարպեցին, {որի} պատմութիւնը՝ ստո՛յգ, անցքերի դասակարգ

§ 16. Կորնթացոց հետ էր Պաւղոսի բանը, {որի} վրայ ակնարկում է Փարպեցին։ " Լա՛ւ էր ե

է, իսկ Մեծ Վարդանը իր կրտսեր դուստրը, {որի} անունը Վարդ-Անոյշ էր, ամուսնացուցած էր

1 թուականի Վաղարշապատի Սուրբ Ժողովում, {որի} մասին խօսել ենք ( § 6), մենք տեսնում

ատմում է այս բանը իր գրքի 57-դ գլխում, {որի} լուսանցում կարդում ենք հետեւեալ հեղինակ

՝ " ծառայք նորա "։ Ո՛վ է այս նան, կամ {որի} ՛ ծառայքն են, որ ունին։ Վերը շատ սրբեր

ւ եպիսկոպոս ձեռնադրել իր արբանեակները, {որի} օրինակները եւ սոցա ողբալի հետեւանքը միշ

քը չշփոթուին։ Արարատեան բարբառում, {որի} կատարեալ եւ գեղեցիկ գաղափարը, մօտաւորա

յ դրախտն էլ մի վանքի անուն եղած լինել, {որի} միաբաններից ոմանք " կարասի խոստովանելով

Ս. Ղեւոնդի գլխաւորապէս պաշտօն վարելը, {որի} անունով եւ բոլոր նահատակքը Ղեւոնդեանք ա

ի, թաց եղայ, փոխանակ թրչվեցի, թրչվեցայ, {որի} կազմուածքը աւելի պարզ է եւ կարճ։

րաւորականապէս գործ դնել, ինչպէս հալածը, {որի} մասին խօսեցանք։ Առ հասարակ մենք խօսո

ցերին, եւ այդպէս վերքարշել մի վարագոյր, {որի} տակ ամենայն զգուշութեամբ աշխատում էին տ

նեայ երիտասարդի վաղահաս վախճանի մասին, {որի} վերայ, անտարակոյս, սուգ առնելու է ամե

մար բանալի մի այնպիսի լուսաւոր տաճարի, {որի} լոյսը բաւական էր ցրուել Հայաստանի ասիակ

, նորա մտածութիւնը էր միայն իւր մայրը, {որի} մասին խնդրում էր իւր եւ մեր բարեկամ, պ

, յառաջ շարժուեցաւ դէպի մեր եկեղեցին. {որի} քամակից լուռ եւ տխուր հանդիսաւորութեամբ

էին քո մոռացուած ու փոշոտուած անունը, {որի} յիշատակը անգամ ջնջուած է քո շատ զաւակնե

ս, այլ միայն մի հողեղէն թանձր պատեան, {որի} մէջ երեք օր յառաջ բնակւում էր մի աննիւթ

ագնդի կենտրոնումը կայ մի մեծ բնակարան, {որի} բարձրութիւնը 99 ասպարէզ կը լինի, թէեւ

իւր վերարկուն, որ կարած է հաստ թղթից, {որի} վերայ նկարագրած են բոցավառ կրակներ. այ

ած ունենալով ձեռքում մի ահագին սկուտղ, {որի} վերայ շատ յարմար էր շինել մի գինետուն ե

քարամանի փոխանակ, իսկ այն մեծ տակառը, {որի} մէջ անցուց իւր կեանքը Դիոգինէսը, լցուա

մարդ սպանեց իւր բժշկական պատուէրներով, {որի} համար եւս մարդիկ անուանեցին նորան հայր

քրքրութեամբ հանեց բերանից խածած կտորը, {որի} վերայ դեռ երեւում էին գրի անունի հետեւե

ւելի քաղաքի մէջ շինեց մի աւագ եկեղեցի, {որի} երեք պատը գողացաւ. հաւատացնելով հաշուա

թեան, ապստամբութեան եւ յեղափոխութեան, {որի} անունը Աստարօտ: Յառաջ եկաւ Աստարօտը.

հինգերորդ դարումը պայման էինք կապել, {որի} զօրութեամբ դեւերը պարտական էին չմօտենալ

ո՛ղ ես առնել, - ասաց դեւերի թագաւորը, {որի} բարկութիւնը հատել էր մի փոքր, - աշխատի

րս կողմը եւ ոչինչ տեղ չտեսանելով աթոռ, {որի} վերայ կարելի էր նստել, հանեց իւր գլխից

կանում ով է թշնամին եւ ո՞վ է բարեկամը, {որի} ՞ վերայ յարձակուին եւ ովի՞ն պաշտպանեն.

սի երեսին մի ապտակ, մի այնպիսի ապտակ, {որի} զօրութենից գեղեցկախօս ճարտասանը, որ նս

ի օր քո այդ զզուելի դատարկաբանութիւնը, {որի} մէջ, բացի մի քանի մեռեալ բառերից եւ ժա

ոչինչ բարբառ, բացի մի մեռած բարբառից, {որի} գերեզմանի վերայով հազարաւոր անգամ ահա կ

կւում ես մարգարէի լեզուն բերան առնուլ, {որի} անունը արտաբերելու ժամանակ իմ գահը դղրդ

երայ բարձած մի ասորու սրածայր աշտարակ, {որի} մէջ նստած տէր սատանան գնում էր ծայրագոյ

ից ասորու սրածայր եւ սեւացած աշտարակը, {որի} մէջ նստած էր տէր սատանան։ Իսկոյն վէզիր

նի իմ զաւակը, որ շնորհ բերեց մեր մօտ, {որի} մասին այս րոպէիս խօսեցաւ նորին մռայլութ

արգից դուրս արժանաւորութիւնների վերայ, {որի} հետ բացի հոգեկան առնչութենից ոչինչ ունի

Բրամինը, տարեցին դէպի այն բնակարանը, {որի} շինութեան համար հաւաքել էր այնքան արծաթ

կատարելդ. խօսքս մեր խնջոյքի վերայ է, {որի} մասին զրուցելով անցեալները խոստացար հոգ

դժուարութեամբ կանգնում էր ոտքի վերայ եւ {որի} լեզուն, համարեա թէ փայտանալով, հազիւ

արիչը, յարգի կացուցանելով այն շնորհը, {որի} ընդունակ միմիայն մեզ էր ընտրել իւր բոլո

մն է եւ այն, որ մի շատ գեղեցիկ աղջիկ, {որի} վերայ սիրահարուած է եղած երկար ժամանակ

պ. Մարկոսին տոմսակ գրողը, եւ սա էր, {որի} մօտ գնաց պ. Մարկոսը, ուր կը տանենք մե

. արդարացի կասկած ունիմ դրացուս վերայ, {որի} հետ անցեալները կռուել էի մի մսրահաւի հա

երեւելը ապացուցանում էր, թէ օրիորդը, {որի} վերայ սիրահարուած էի, արդարեւ ադամորդի

մը դնելով անպատճառ գտանել այդ օրիորդը, {որի} համար խելքը թռուցել էր պ. Շաքարեանցը,

քերը պարզ երկնագոյն, շրթունքը կարմիր, {որի} երեսը նմանեցնում էր թաւիշի. իրանը շատ

, այդպէս: Ես շինել եմ ահա մի ցուցակ, {որի} մէջ գրել եմ մեր հրաւիրելի բարեկամների ե

, ուրեմն ես ցոյց կը տամ քեզ մի թուղթ, {որի} վերայ գրած է Մանթուխեանցը մի քանի ծանօթ

խանակ կը տամ քեզ մի գրչագիր աղօթագիրք, {որի} զօրութեանը չեն դիմանում ոչ թէ հասարակ դ

ւռն ծալուած ճնշուած, որը առանց երեսի, {որի} թերթերը ցիրուցան, որը ցեցակեր. մի խօս

Եւրոպայումը էր այն սարսափելի կախարդը, {որի} անունի հետ կապակից է այն հրաշալի " պղնձ

որա դարու անկրթութիւնը եւ տգիտութիւնը, {որի} մէջ երեւել է Բեքոնը: Նորա Opus majus

րող են ոսկի շինել եւ գտել են այն դեղը, {որի} օգնութեամբ կարելի է քանի հարիւր տարիներ

այդ պատճառով կրակը է մի մեծ ներգործող, {որի} կարողութիւնը անսահման է: Ոչինչ չէ յառա

ւնի գանգատելու քթի փոքրութեան վերայ), {որի} ծայրը բուի կտուցի նման կեռացած դէպի վեր

ւնը, որին մի մազի չափ վնաս չեմ տուել, {որի} հետ ոչինչ ունիմ հասարակաց, դառնում է ի

անց հետ կազմում էին մի փոքրիկ լճակ, եւ {որի} երեսի վերայ սերի պէս կանգնել էր կապտագո

ց բաժանող եւ հեռացնող եսական սկզբունք, {որի} հիմքի վերայ ոչ թէ միայն բան չէ շինւում

աքի ծայրը, դէպի մի պարսպաւոր եկեղեցի, {որի} բակը էր միեւնոյն ժամանակ եւ գերեզմանատո

րայի գտանուած հանդերձեղէնը կամ մահիճը, {որի} մէջ հանգուցեալը փչել էր իւր հոգին, նոյ

ր, որ բոլորովին նման են անպիտան ձիու, {որի} տէրը միմիայն օգուտ, որ կարո՛ղ էր քաղել

ժում եւ նորա կաշուն: - Այն մարդը, {որի} համար փորում ես այդ գերեզմանը, նոյնպէս

մեանց մօտ եկած մի ազգային գործի համար, {որի} օգուտը անմիջական յարակցութիւն չունէր նո

, կա՞յ Հայերի համար մի սուրբ առարկայ, {որի} անունով ամենայն երկրորդական պղտորութիւն

: Բայց վա՜յ այն ազգին, այն ժողովրդին, {որի} արտասուքի համար օտար փոշուց աւելի չկայ

համարհել եւ գայթակղեցնել մի խեղճ մարդ, {որի} պատահական դրութիւնը նախանձելի մի բան չէ

առանց յիշատակի այն, որ միւս առաւօտը, {որի} օրամտի մասին խօսեցի, պաշտօնական լուր է

ս պատճառով գնացի գնեցի Հայոց երգարանը, {որի} մէջ Մարիամս որոնեց, որոնեց, այդ տաղից

նութիւն է, այն տիղմը եւ հոտած ճահիճը, {որի} մէջ պարանոցաթաղ խեղդւում ենք, նուիրակա

բերան բանալ: - Ձեր խօսակցութիւնը, {որի} մէջ յիշեցիք գերբնական ու ֆանտաստիկական

ը մատով ցոյց տուեց պատուհանից մի տուն, {որի} բնակիչը ծանօթ է արդէն իմ ընթերցողներին

ն ուսանել մի այնպիսի բան, որ չկայ, եւ {որի} գոյութեանը երաշխաւոր է միայն անհիմն, չ

, որ ցոյց էին տուել ինձ որպէս գաղափար, {որի} նմանը ես պարտական էի հատուցանել կառավար

յն վերջին, ամենափոքրիկ հացի փշրանքին, {որի} տասը կտորը միասին կարող էր տանել մի մրջ

ն ձանձրանալ, բայց մի այդպիսի տան մէջ, {որի} պատուհանքը նայում էին դէպի զանազան փողո

սենեակ եւս յաւելացուց իւր տան կողքին, {որի} ծաղկազարդ վայելչութիւնը կարող էր տրամադ

Սակայն խնդրում եմ լսել ձեր խորհուրդը, {որի} պատճառով այսքան խօսք յառաջացաւ: -

ռացաք, որ պակասելու էր նորան մի մարդ, {որի} պաշտօնը օրինաւոր կերպով ոչ ոք չէր կարող

ր կերպով ոչ ոք չէր կարող լցուցանել, եւ {որի} հետ զուգուած էր ձեր դուստրը այնպիսի անք

ձեր վերջին խօսքն է հրաւիրել իմ փեսան, {որի} երեսը ցանկալի չէր ինձ տեսանել: - Ա

եց գործակատարը եւ սկսեց կարդալ նամակը, {որի} բովանդակութիւնը այսպէս էր. " Ողորմ

նստորագիր նամակ, որպէս թէ Աստրախանից, {որի} մէջ ափեղ ցփեղ բաներ խօսուելուց յետոյ,

, եւ այդպէս հաւատացնելով այն պարոնին, {որի} հետ վաղ ուրեմն վերջացուցած եմ ամենայն յ

ամատոյց գործակից լինելու ամէն մի բանի, {որի} խորհուրդը եւ նպատակը էր մեր ազգի բուն ե

ընդունել այս անկեղծ հոգու զգացմունքը, {որի} մշտնջենաւոր յարատեւութեանը երաշխաւոր է

ա տան եւ Շահումեանցի մասին: Տունը, {որի} մէջ նստած էին այս երկու մարդիկը, ինչպէ

ատ էր եղել իւր անձրեւներովը: Սենեակը, {որի} մէջ նստած էին, զարդարած էր շատ հասարակ

իտոյ է անպատճառ յօժարէին ամենայն բանի, {որի} միայն կարող էր ժամանակը կորուսանել, առ

բանի վերայ եւ պիտի օրհնէ նորա Արարիչը, {որի} ձեռագործքը անմահ են, որ ամենայն բան ստ

ս կօճակած էր եւ Թիւթիւնճի-օղլուի կինը, {որի} կօճակի վերայ մէջտեղումը երեւում էր մի մ

եան հետ զուգահեռաբար: Այս միջոցին, {որի} մասին խօսում ենք այստեղ, տիկին Թիւթիւն

ուխը ծածկած էր գեղեցիկ թաւիշեայ ֆէսով, {որի} շրջանակը կարած էր չերքեզի ոսկեթել ժապաւ

կարած էր չերքեզի ոսկեթել ժապաւէնով, եւ {որի} վերայ ձախ կողմումը տատանում էր գեղեցիկ

կապած էր մի նեղ թաւիշեայ սեւ ժապաւէն, {որի} տակից առանձին ոսկի շղթայով կախած փոքրիկ

երջանալու կապով մի այնպիսի մարդու հետ, {որի} երեսը չկամէինք տեսանել: Մանուշակը մ

ս չեմ կարող կին դառնալ այդպիսի մարդու, {որի} մտածութիւնքը, ապրելու կերպը, պարապմու

ուր սրտի եւ առողջ բանականութեան վերայ, {որի} առաջնորդը էր խղճմտանքը, բայց ի՞նչ առնե

խորացած լինելով իւրեանց առարկայի մէջ, {որի} մասին խօսում էին: Այս միջոցին աղախի

ծային հոգի է, որ քարը եւս կը հալեցնէ, {որի} ընդդէմ սուրերը բթանում են, կրակները շի

րի, կամ թէ շատ շատ մի բաժակ ղահուէով, {որի} արժողութիւնը գիտես: Ես ինքս, շատ ժամա

զարթուն մնացողը էր միմիայն Մանուշակը, {որի} սիրտը քանի գնում էր սաստկացնում էր եւ շ

եմ, - ընդհատուած պատասխանեց Մանուշակը, {որի} սիրտը զարկում էր դեռեւս, եւ որի ձեռներ

շակը, որի սիրտը զարկում էր դեռեւս, եւ {որի} ձեռների սառնութիւնը չէր անցանում, չնայ

իւնը: VI Միւս առաւօտը այն գիշերին, {որի} մասին խօսեցանք, Մանուշակը առողջ վեր չկ

ոլոր բաները կարգով շարում են մաղի մէջ, {որի} տակումը փռած էր հիւանդի հանդերձից մի պա

ցանողքը եւ քարշած իւրեանց մէջ, ծռել են {որի} աչքը, որի ծնօտը, որի ոտք ու ձեռքը: Ա

քարշած իւրեանց մէջ, ծռել են որի աչքը, {որի} ծնօտը, որի ոտք ու ձեռքը: Այս մարդիկը

նց մէջ, ծռել են որի աչքը, որի ծնօտը, {որի} ոտք ու ձեռքը: Այս մարդիկը ինքեանք պատմ

այն երկուքը երբեմն նայում էին պտուկին, {որի} մէջի հեղանիւթը եփւում էր ահա, եւ երբեմ

ից, որ համարեայ թէ կրակ էր դարձած, եւ {որի} միջի հեղանիւթի եռալու ժամանակ երեւում է

ր մի առանձին, սքանչելի գեղեցկութենով, {որի} նմանը դեռեւս չէ ստեղծել մարդկային ճարտա

մ նկարագրել նորա փոքրիկ փայտեայ տունը, {որի} մէջ բնակում էր նա իւր հօր եւ մօր մահից

ասել, թէ բաղկանում էր երկու սենեակից, {որի} մինը առանձնապէս պատկանում էր նորա քրոջը

մարդ պիտի տանի միւս աշխարհ այն ցեղից, {որի} ձէռքումն էր մատանին, այս պատճառով աղաչ

են, դնում են այն նեղ վանդակապատ տեղը, {որի} դուռը յայտնի էր միայն պալատականներին եւ

սաց. - Այս մատանին քո նշանածինն է, {որի} հետ այսօր նշանուեցար. նա տալիս է քեզ ա

քը։ Տխո՛ւր տեսարան, ողբալի դրութիւն, {որի} մէջ մեր սիրական Հայոց ազգի կեանքը օր ըս

այց ցաւելի է ասել, որ Հայաստանի հողը, {որի} վերայ մի ժամանակ այնքան հոյակապ մարդիկ

գտակար տեղեկութիւնքը, մի ընկերութիւն, {որի} խորհուրդը լինէր հոգալ ազգի բոլոր թէ՛ հո

ի անճոռնի քարոզգիրքը տպուեցաւ Հայերէն, {որի} մէջ իւր բոլոր մեծ վայելչութեամբ երեւում

փեստական եւ սխօլաստիկական կրթութիւնը եւ {որի} իւրաքանչիւր թերթերից կաթում է Պապականու

ցինեան աբեղաների Յակինթոս վանահօր հետ, {որի} հովանաւորութեան տակ դիմել էր Մխիթարը Յի

եան անքրիստոնեայ կառավարութեան երեսից, {որի} գործակատարքը կաշառուելով, շատ հեշտ կոր

ներորդ դարու սկզբումը, վճիռ էր կապել, {որի} զօրութեամբ արգելւում էր նոր ի նորոյ հող

նախանձաւորութիւնը Պապականութեան օգտին, {որի} մասին քանի անգամ բամբասուած էր որպէս ան

խնայեց մինչեւ անգամ իւր հայրենի կրօնը, {որի} մէջ ծնել ու մեծացել էր։ Այս բոլոր զոհա

ն հանգամանքները, այն օդեղէն շրջապատը, {որի} մէջ, այն հողը, որի վերայ պիտոյ է աճէր

օդեղէն շրջապատը, որի մէջ, այն հողը, {որի} վերայ պիտոյ է աճէր եւ ծաղկէր նորատունկ

ն վերայ։ Այո՛, նա մի այնպիսի անօթ է, {որի} մէջ կերպարանագործւում են հոգին եւ հոգու

ւթեան պարանոցի ծանր եւ անտանելի լուծը, {որի} տակ հազարաւոր տարիներով ահա չարչարուել

նթանալ այն տիեզերական լապտերի լույսով, {որի} իւղը էր Փրկողի արիւնը։ Ոչինչ զարմանալո

մարտութեան Վարդապետին, որպէս զինուոր, {որի} թիկունքը տեսանելու չէին թշնամիք։ Խ

էր լոկ խօսքերով միայն, բայց Գրիգորը, {որի} խելքով եւ կառավարութեամբ հինգ պապ նստել

Սարդինիա կոնդակ ուղարկուեցաւ նոյնպէս, {որի} մէջ աւանդւում էր պապի ծայրագոյն իշխանու

ակներից մի քանիքը չքացնելու աղագաւ, եւ {որի} յիշատակի համար մեդալիոններ կտրուեցան ու

թարեան ընկերութիւնը, ահա այն դայեակը, {որի} հիւթախտութեամբ վարակուած կաթը ծծելով՝

նժխտելի օրէնք է մարդկեղէն աշխարհի մէջ, {որի} միլիոնաւոր ապացոյցը ամենայն մարդ տեսանո

ւսաւորութիւնը տեղ գտանել մի աշխարհում, {որի} հիմքերը եւ տարերքը էին բռնակալութիւն եւ

րերքը էին բռնակալութիւն եւ ստրկութիւն, {որի} գլխաւորը, Աստուծոյ ամենակալի երեսփոխան

պարտական էր միայն Աստուծոյ հատուցանել, {որի} մոլեկրօն աբեղայքը՝ այդ ստրկութեան որդի

մի իրաւունքից զրկուած հզօր պառաւի հետ, {որի} գիշերատեսիլ զինուորքը շատ էին, քան թէ

ր պապական լուսաւորութեան որպիսութիւնը, {որի} մէջ որոնում էինք Մխիթարեանց բարոյականու

ը բաւական մեծ բան էր, խորհրդաւոր բան, {որի} համար պիտոյ էր ներողութիւն տալ մեղքերին

բայց մեք յիշենք այստեղ մի իրողութիւն, {որի} մասին միանգամ խօսած ենք այլ տեղում։

խիթարեանց բարոյականութիւնը, այն հողը, {որի} վերայ պիտոյ է բուսանէր, եւ այն ատմօսֆե

այ պիտոյ է բուսանէր, եւ այն ատմօսֆերան {որի} մէջ պիտոյ է ծաղկէր նա։ Բայց այս բոլորը

Մխիթարեանք, ուսանելով մի դպրոցի մէջ, {որի} աշակերտքը պատրաստւում էին դէպի կրօնաւոր

առաջացած էր արդէն այն բարոյական ճեղքը, {որի} մասին խօսեցինք։ Այդ պատճառով եւս մատեն

ասներորդական կամ քսաներորդական առարկայ, {որի} վերայ կարելի էր հազար տարիներից յետոյ ե

ապրուստի վերայ հոգալ։ Մեք այն ազգն ենք, {որի} մէջ առաջին անգամ հայոց նշանագիրքը եւ նո

համարում էինք մեզ թշնամի, այն ազգն ենք, {որի} Կաթողիկոսքը եւ աբեղայքը Մովսէս Խորենացո

ի համար, այլեւ ոչ եկեղեցականների համար, {որի} վերին աստիճանի կարօտութիւնը զգալի է ամե

միայն կեղծաւորութիւն եւ խաբեբայութիւն, {որի} տակ թագուցանում էին իւրեանց պատուասիրակ

կը նկարագրեմ նորա ներքին կազմութիւնը, {որի} մէջ երեւում է նորա հոգին եւ որից բղխում

մի Աստուածաշնչի մեծութենով գիրք գրել, {որի} վերայ տարիներ պիտոյ էր գործ դնել։ Այդ

Ճանապարհի վերայ պատահեց նորան մի Մաւր, {որի} հետ սա կրօնական վէճ բաց արեց։ Մաւրը,

ը ամենայն օր գնում է իւր սիրականի մօտ, {որի} բնակութիւնը Փարիզից շատ հեռի չէր։ Որպէ

մերկ, մինչեւ պարանոցը մտաւ գետի մէջ, {որի} մօտից պիտոյ է անցանէր երիտասարդ ընկերը

րոս Օրտիցը, այն երեւելի Աստուածաբանը, {որի} հետ Իգնատիոսը լաւ չէր մինչ դեռ Փարիզում

նից յառաջ եւս մի շարադրութիւն էր գրել, {որի} մէջ շատ հասուն բանականութենով ապացուցան

նոր ի նորոյ կազմել մի ընդհանուր ժողով, {որի} համար տեղ նշանակուեցաւ դարձեալ Տրիդենտը

ւշադրութիւնը, հեռացնեն այն առարկայից, {որի} մասին գումարուել էր ժողովքը եւ որ ամենա

աձայն չէր Յիսուսեան Կարգի ուղղութեանը, {որի} անդամ լինել ցանկացողքը շատ տարիներով պի

տիրապետել Աստուածաբանական Ֆակուլտէտին, {որի} կարծիքը շատ յարգելի էր Պապական աշխարհի

սպէս եղաւ այս հռչակաւոր մարդի վախճանը, {որի} մասին զանազան մարդիկ զանազան բաներ ասաց

s Ignatium. Որ նշանակում է. " {Որի} հոգու համար բաւական չէր ամբողջ աշխարհի

այդ բանը Գեներալի կամքիցն էր կախւում, {որի} կամքը էր եւ հասարակաց կամքը, հասարակու

զուարճանաք այս արտաքին փայլողութենով, {որի} տակ թագնուած կայ դատարկութիւն։ Ինքը՝

ւ դիմանալ Եւրոպական ապստամբութեններին, {որի} պատճառը ակներեւ է։ " Հոգեւոր Վարժութեա

էս հասաւ նա մինչեւ Կամօրին հրուանդանը, {որի} բնակիչքը, շատ մոլեալ լինելով իւրեանց հ

ադրել նորանց թողուլ իւրեանց հին կրօնը, {որի} վերայով անցել գնացել էին շատ դարեր։ Սո

համարւում էր նոցա մէջ այնպիսի կենդանի, {որի} մէջ մտանում էին բարեպաշտ եւ սուրբ մարդե

նորա հաստատ եւ հզօր քաղաքականութիւնը, {որի} հիմքը ստրկութիւն էր)։ Բայց Յիսուսեան

իայն յարմարուելով տեղի հանգամանքներին, {որի} մէջ գտանւում էին։ Այս գործերից մի քանի

աջեւը, դեսպանութիւն ուղարկեցին Հռովմ, {որի} մէջ կային երեք հատ նորադարձ իշխաններ։

, սարսափելի հալածանք հանեց նոցա վերայ, {որի} պատճառները չ'բացայայտելու համար Յիսուսե

առաջնակարգ Մանդարինի արժանաւորութիւն, {որի} պաշտօնը էր, նայելով աստղերի ընթացքին,

ատ ջերմեռանդութենով մտաւ այս վէճի մէջ, {որի} առաջարկութենով դուրս եկան անթիւ պապական

տիճան առ աստիճան չորացնում է այն հողը, {որի} վերայ սերմանել էին Աւետարանի սերմը։ Ար

Տէրութիւն՝ ամենեւին անկախ Սպանիայից, {որի} մէջ Կարգը կարող էր ներգործել արձակ համա

խանութիւն, քան թէ կարգի իշխանութիւնը, {որի} անհրաժեշտ հետեւանքը այն էր, որ այն վայ

ձ էր բերում Կարգին այս հարուստ երկիրը, {որի} բնակիչքը բաւականանում էին միմիայն անհրա

նաւանդ փայլեցաւ այս պաշտպանութենով, եւ {որի} մասին դեռեւս ժողովքի առաջին նիստումը գո

, որ այս բաներից շինեն նորան գերեզման, {որի} մէջ կենդանի կենդանի կը թաղուի. այնպիսի

իթերը բռնելու գարշահոտութեան պատճառով. {որի} վերայ պիտոյ է բուսանին մամուռ եւ եղինճ

ում են նորա գլուխը, այնպիսի ծաղրածու, {որի} գլխին պիտոյ է դնել դեղին գլխարկ՝ աքաղա

ուիլ միանգամայն Սիկստոս Պապի կոնդակին, {որի} մէջ Հենրիկոս IV-ը անուանուած էր " հերետ

ն մէջ։ Նորան յաջորդեց Կլեմենտ VIII-ը, {որի} մօտ ուղարկուեցան շուտով դեսպաններ Հենրի

ցաւ մի երիտասարդ մարդ Բարրիեր անունով, {որի} խօսքերից, որ ասել էր հրապարակական տեղո

ից, որ քանի տարով մեծ էր իւրեանից, եւ {որի} հետ պսակուել էր՝ յարմարուելով քաղաքակա

ինը, շատ ընդդէմ էր նորան Մարգարիտայն, {որի} հետ պսակուած օրը Փարէզը արիւնով էր լուա

ից առաջինն էր, խելացի եւ խորագէտ կին, {որի} ճակատը գրած էր մեծ նշանակութիւն ունենալ

պարհը յստակելու, իսկ վերան բաց կառքը, {որի} մէջ նստած էր թագաւորը, մնաց կանգնած։

ապը ոչնչացուցել է Սիկստոս V-ի կոնդակը, {որի} զօրութեամբ միեւնոյն ժամանակում երկու եղ

adversus Pelagianos et Morsilienses ", {որի} մէջ նա յարձակւում է Մօլինականների վարդա

ութիւնը եղաւ Արքայական դուռնը քանդելը, {որի} քարը չ'թողուեցաւ քարի վերայ, մինչեւ ան

ւնը դէպի նա, որ Բուրժի Արքեպիսկոպոսը, {որի} վիճակի մէջ կամենում էր բնակուիլ Լետիլիէ

ւնի խոստովանահօր կեանքի ապահովութեանը, {որի} ընդդէմ պատրաստ էր ժողովուրդը գործ դնել

1761 թուականին հաստատուեցաւ այն վճիռը, {որի} զօրութենով Յիսուսեան կարգը պարտաւորւում

երի" մէջ նշանակում է մի ընդհանուր տեղի, {որի} մէջ պիտոյ է երեւակայել իւր անձը եւ այն

ութիւն (Golloquium) աղօթք է առ Աստուած, {որի} մէջ նկարւում են այն բոլոր զգացողութիւնք

ւորութեան ժառանգի ընթերցանութեան համար, {որի} մէջ սահմանում էր, թէ ի՞նչ դիպուածներում

in - մի հին եւ աղճատեալ արձանի անուն է, {որի} վերայ Հռովմի մէջ դնում են ամենայն տեսակ

րբ կապակցութիւն անունով դաշնակցութիւնը, {որի} արտաքին ձեւը էր միմիայն կրօնական, այս է

գուրողը, բայց ոչ երբեք մի ամբողջ ազգ, {որի} անդամներից մինը գործել էր այդ յանցանքը

րկելու, որ չէր արել յիշեալ ժողովը, եւ {որի} թողածը կատարեց Մեղուն, դոքա բարոյականք

հանդերձը կամ ապականուի իւրեանց տունը, {որի} մէջ բնակւում են. ի՞նչ խղճմըտանքով ուրե

վբէներ սպասաւորում են ահաւոր աստուծոյ, {որի} առաջ եւ սոսկալի յանցանքներով դրոշմուած

ել եւ այլն ": Ահա այն պայմանքը, {որի} վերայ նուիրեալը ստանում է քահանայութեան

ջ: Կար մի այնպիսի բարի յաջող ժամանակ, {որի} մէջ եւրոպական զաւակներին գիտութեան եւ լ

գը իւրեան ամրացնելով այն դրօշակի տակ, {որի} վերայ գրած է ոսկեայ տառերով, թէ յաղթող

սած էի, բայց այդ ամենից զարմանալի էր, {որի} մուտը արժէր վեց կոպեկ. շուտով հատուցի

արուեց այն Կանոնադրութեան իրագործումը, {որի} մասին վաղուց էր երազել հասարակութիւնը:

հաստատումը ծայրագոյն պատրիարքի կողմից, {որի} մօտ այդ նպատակով յատուկ սուրհանդակ էր ո

ուղղութիւն է ստացել հասարակաց կեանքը, {որի} արդիւնքը բնականաբար եղել է այս կամ այն

նին, ինձնից ո՛չ, այլ պ. Պռօշեանցից, {որի} գործը պատճառ է եղել մեզ այս տողերը գրել

թէ հին լեզուի ոգուն եւ տրամաբանութեան, {որի} տակ հինգ տարի ընկճված էինք մենք էլ։ Ո՛

եմ-ը շինւում է տալի ընդունելութիւնից, {որի} ծայրն թարմատարաբար կպել է ս տառը, ուրե

չկայ ասել, որ այս մի աններելի սխալ է, {որի} մասին աւելորդ չէ մի քանի բառ խօսել։ Բա

բայեր են եւ ամբողջ բայական զօրութեամբ, {որի} դէմքը, թիւը եւ ժամանակը երեւում միայն

եւ այլ այնպիսի բարակ եւ քնքուշ բաներ, {որի} համար պատմութիւնը տկար է եւ կարօտ բանաս

որութիւն կայ " Սոս եւ Վարդիթերի " մէջ, {որի} այս ու այն տեղ, այս ու այն կողմից երեւ

է պատմում նոցայ մասին, նա լսեցնում է, {որի} տպաւորութիւնը աւելի թոյլ է, քան թէ տես

վարում է մի էրուած սիրուհու պաշտօն, եւ {որի} սէրը արդէն երկու տարի է, որ մաշում է ն

եւ Այծեղջիւրի մէջ: Արարատեան գաւառը, {որի} ցուրտը առակ է եղած հին աշխարհում, չուն

կենդանի է եւ այն պատմական աւանդութիւն, {որի} լոկ յիշելը բերում է մարդու երեւակայութե

եւակայութեան առջեւ ամբողջ հայ աշխարհը, {որի} վրայից արդէ՛ն գլորուել են շատ դարեր:

յս է պատճառը, որ Երեւանի Դալմի ջուրը, {որի} ճանապարհը բաւական տարածութեամբ երբեմն փ

ազատէր այն անմաքուր ջրից Սառը-Քանքանի, {որի} մէջ օձ ասես, գորտ ասես կամ ուրիշ մանր

ւթիւն ( թէեւ այլապէս) կամ մի գաղափար, {որի} այլաբանութիւնը վերջի սերունդը ընդունում

որ կամ առաջ է ապրել Թորոսից կամ վերջը, {որի} վրայ ազգը մեծ համարում ունի քաղաքականապ

ի այնպիսի զօրութիւն, այնպիսի տեսարան, {որի} առջեւ տկարանում է ոչ լոկ մի մարդու, այ

ինէր առողջ դատողութեան ` մերժէինք, իսկ {որի} կողմում որ լինէր աւելի հաւանականութիւն

ւմ է մի դիպուածում Կաստոր եւ Պոլլուկս, {որի} մասին կ՚ասենք մի երկու խօսք: Իսկ թէ ի՛

նգամ ագռաւները թռչելով այն ամպի մօտից, {որի} էլեկտրականութիւնը մեղմաբար միանում էր ե

ես դորանով քարոզել ինձ այլեւ աստուածը, {որի} գրած օրէնքները, մի ակնթարթում, ինչպէս

ւթեան աւելորդութիւնքը լինին: Ասիացին, {որի} երեւակայութեանը միշտ բորբոքուած է ( Ասի

ուղղութիւն է ստացել հասարակաց կեանքը, {որի} արդիւնքը, բնականաբար, եղել է այս կամ

ովհետեւ այդ կեանքն է բանաստեղծի հիմքը, {որի} վրայ կառուցանում է նա իր շինուածքը: Յա

որ երեւում է չինական պատշաճների մէջ եւ {որի} տակ տնքում է այսօր նոյնիսկ լուսաւորեալ

ինք այսպիսի գրքեր, բայց կենդանի ազդը, {որի} հետ փոքր ի շատէ ծանօթ ենք, առնում ենք

ացքը։ Հայեացքը մի կախարդական դիտակ է, {որի} մէջ ճաշակի, սովորութեան, հասկացողութե

ւթեան չի նայիլ, միայն թէ մի բան գտնէ, {որի} մէջ պատսպարէ իր անձը ու չպաղի սատկած ձո

ական աշխարհում, այս անողոքելի դարում, {որի} թագաւորը չէ մի որպիսի եւ իցէ քնաբեր նան

տի լինի։ Լեզուն է այն սարսափելի ուժը, {որի} ընդդէմ տկար են նաեւ միլիոնաւոր բարբարոս

նմանների մտքի մէջ. սա է այն կամուրջը, {որի} վրայով կարող են ազատօրէն ընթացք ստանալ

յական աշխարհում լեզուն է այդ միջնորդը, {որի} սպասաւորութեամբ կատարվում են իմացականու

ռաջ երանի տուեց, յետոյ կորուստ չունի, {որի՞ն} հաւատանք: Խեղճ մարդ. ինձ աբեղայ է կար

րկիւղ կրէ նորանից. ի՛նչ պիտոյ է առնէ, {որի՞ն} է վախեցնում: Ես այսուհետեւ աւելի զայրա

արդ 25 մանեթ տվեց ինձ, անունը չգիտեմ, {որին} դու ճանաչում ես: Իմ գնալուս համբավը

ատարակեցի Հայաստանի քարտի տպագրության, {որին} ձեռք զարկի, հուսալով մի միայն Ձեր գործ

ուց: Մեծ ցավ է սիրելի Ֆեոդորիշի մահը, {որին} արդեն վերադարձ չկա: Խե՜ղճ Ռուդնեւ, խա

եմ այդ շատ օգտակար ընկերության համար, {որին} համակրում եմ եւ ի սրտե ցանկանում ամենայ

խտեալ խորհուրդ, առաջեւումը մի նպատակ, {որին} հասանէր. դա մի առօրեայ բան է, եւ ճակա

ձեռքում, ինչպէս կաւը բրուտի ձեռքում, {որին} սա կարող էր ամենայն ձեւ տալ: Երեխա

ացած եմ, որ մեր ազգը Նախիջեւանու մէջ, {որին} այս րոպէիս յիշեցնում եմ այն ամենայն մայ

յ: Այն մարդուն կամ այն ժողովրդին, {որին} անհասկանալի են բնութեան օրէնքները, սոց

է Մարկոսի, Կիրակոսի, այլ՝ Աստուծոյ, {որին} մասնակից կարող ենք լինել Յիսուսի Քրիստո

եանքը, բացի ձանձրոյթից եւ տխրութենից, {որին} չեմ ցանկանում հաղորդել իմ ընթերցողքը կա

. Իսահակեանցին, թէ ո՞ւր էր այդ տունը, {որին} պատասխանում է նա, թէ " այժմ ժամանակ չէ

հաճոյ չէ աշխարհին, այն ճշմարտութիւնը, {որին} ատում են սուտ ազգասէրքը եւ օբսկուրանտնե

գայթակղութիւնը մօտակայ Հայ ժողովրդին, {որին} մի չար բաղդով անձամբ անձին վկայ եմ գտան

բարձիթողի: Առաջին մարդու անունը, {որին} պիտի պատահէք Յիշատակարանիս մէջ, Բէգզադ

ռաջ, գալիս է իմ մօտ ծանօթներիցս մինը, {որին} դուք չէք ճանաչում, վասնորոյ ձեր համար

կը յանձնեմ այն աշխարհի կառավարութեանը, {որին} հպատակ ես դու: - Միայն թէ արձակեցէ

լ իմ մասին ում կամիք, բայց այն մարդը, {որին} գրելու էիք, ձեր օրէնքի ընդդէմ պահանջող

արգէ ձեր կոչումը եւ անձը: Մեր կայսրը, {որին} հատուցել ենք մեր հպատակական երդումը, ա

ենի Բռաուն անունով բժշկի շնորհի վերայ, {որին} ուղարկում եմ այս նամակը քեզ հասուցանելո

դդիմութիւն է ցոյց տուել, կամ թէ գոնեայ {որին} ձեռնտու չէ եղել յարգի հեղինակի ջանադրու

դ, Նախիջեւանցոց օգտակար էր այս տունը, {որին} գործակից էր մի ազգասէր Հայ: Եթէ շատ ցո

ես թէ դարձել է մի ամենօրեայ հաց, առանց {որին} չէր կարելի ապրել, մի ելեքտրականութեան

թիւնը պատերազմ պիտի յայտնէ գիտութեանը, {որին} լինելով մի լոկ սպասաւոր՝ օրհնեցինք եւ

րոյ քրքրել հին կրօնական վէճերի քուրան, {որին} այնքան զոհ տուեց Հայաստանը մինչեւ այսօր

ի համար: Ազա՞տ եմ ես, եթէ տէր ունիմ, {որին} եթէ իմ ազատութիւնը յայտնեմ բացարձակապէս

զատուելու համար այն սոսկալի պատահարից, {որին} անտարակոյս, եթէ ոչ այսօր, վաղը կամ մի

նոյնպէս պիտի տիրանան այն կարողութեան, {որին} յաջողել է քեզ հասնել: Դարձուր աչքդ դէպ

ապե՜ս թող ` կամայ Անձըդ հրին մատնելով, {Որին} մարդը, հաւատա՛, Տոկալ բնա՛ւ չի կարող

յժմ խաղաղ նայել մեր թշուառ կրքին, {Որին} շատ անգամ պաշտեցինք, իբր ստրուկ նորա կ

ունն լսել Այն երջանիկ էակին, {Որին} յանձնած է ընդունել Առհասարակ մեր հ

Պատահեց մի վարձով բռնած աւազակ, {Որին} գիտէր անգլիացին շատ վաղուց:

եւ Բերբերեանից 23 թուականից օգոստոսի, {որին} պատրաստեցի պատասխան սեպտեմբերի 1-ին, ո

ին: 14-ին նամակ ստացայ 13-ից գրուած, {որին} նոյն օրը պատասխանեցի, որ կ՚երթայ 15-ին

հրեշտակ ծերունին չարաչար հալածուեցաւ, {որին} ի վերջոյ Բագրեւանդի եպիսկոպոսութիւնը,

մասնաւորապէս այն նիւթով կամ առարկայով, {որին} նուիրել էր օրագիրը իւր գործունէութիւնը

եւ քանքարաթաքույց մարդերի մոնոպոլեոն, {որին} մոտենալու համարձակություն չկար մյուսներ

թող հաճի ընդունել գերապատիւ հեղինակը, {որին} հոգով չափ ցանկանում ենք կարողութիւն եւ

անգլիական մարդը կարողացաւ իրագործել եւ {որին} յաջորդեց ուրիշ կերպարանքով նորա գաղթակա

բնական, խաղաղ եւ հանդարտ աճելութեամբ, {որին} հազիւ թէ տրամադրութիւն ունի ուրիշ ամէն

ոյն խիստ կարգին եւ նոյն հնազանդութեան, {որին} հպատակուած էր մարդոց կամքը ": Հայմ

սի մարդ կարգեց վերակացու գործարանումը, {որին} հոգով չափ ատում էր Հռոմայ ժողովուրդը նո

: " Նորա մայրը հռոմայեցի էր, ասաց նա, {որին} իբրեւ մանուկ, միտ դնելով պատմութեանը,

մի քանի խօսք եւ նորա ծառայապետի համար, {որին} կարդինալը սիրում է չափազանց սիրով:

եւ պղտորել էին միտքը ռամիկ ժողովրդին, {որին} խաբել մի շատ դիւրին բան է. մնում էին մ

րծարանը նմանում էր մի մեծամարմին նաւի, {որին} պակասում էր մի ամուր ղեկ, եւ մի ներհո

ների երեսից: Վերակացուի նոր օգնականը, {որին} կարդինալը նշանակեց սորանից յետոյ Ա

ն եռանդուն եւ կրակոտ երիտասարդի վերայ, {որին} բնութիւնը առատ ձեռով բաշխել էր իւր ձիրք

ում առաւել ջերմեռանդ մեծարանք դէպի նա: {Որին} արի կը նկատէր այսօրինակ ուշադրութեան մէ

կը գրէր իւր սրտի մէջ, որպէս մի մարդ, {որին} պէտք էր ցոյց տար իւր կշռի ծանրութիւնը:

խերիմ թշնամի էր նախկին վերակացուին, եւ {որին} հարստացրել էր նա գործարանի արծաթով: Բո

յ բռնելով Ձեզ նոյնիսկ Գործք Առաքելոցը, {որին} մօտենալու մէք չունէինք իշխանութիւն:

ն արժանի էի։ Եւ ես եմ ա՛յն Ղազարը, {որին}, քո եւ շա՛տ ուրիշների ասածին պէս, փոխ

, եւ մանաւանդ է՛լ աւելի տէր Համազասպը, {որին} ողորմութիւն անէ Տէրը ինչպէս Ոնիսիփորի տ

ը, որ Պերոզի ընդդէմ մղում էր Վահանը եւ {որին} մեծապէս գործակից էին Կամսարականքը։

մ Չամչեանի աղբիւրը այդ խօսքն է լինում, {որին} ո՛չ տասնաւոր, այլ հարիւրաւոր ապացոյցնե

Մոսկուայի ցուրտ եղանակի ազդեցութենից, {որին} անսովոր են առհասարակ Հարաւի բնակիչքը,

րակշիռ է իւր կոչումը՝, բժիշկ լինելը, {որին} մարդիկ պիտոյ է մի օր հաւատային իւրեանց

բարեկամի թաղումը, մի այնպիսի թաղում, {որին} պատճառ ուէին նախանձել շատ մարդիկ։

դագաղի մէջ դրած է այս րոպէիս, չէ՛ նա, {որին} կորուսինք մեք՝ նորա բարեկամքս, այլ մի

յում է մեր խօսքին։ Օրհնեալ է Աստուած, {որին} ճանաչելը պարգեւում է մեզ անմահութիւն։

րդացողները հիացած, չգիտեն ինչ մտածեն, {որին} հաւատան եւ ինչ առնեն. նոքա ամենայն րոպ

որհաւորել դժոխքի այս նոր եկաւոր հիւրը, {որին} այսպիսի փառաւոր հանդէսով սպասում էին:

ընկերակցութեամբ մեր սիրական Ասմոդեյի, {որին} Աղմոդեւս էր կոչում ինքը՝ այդ Բրամինը:

չմնաց դորան. այն ամենասիրելի Բրամինը, {որին} սիրում էր եւ հաւատում էր, այն կտրիճ որ

իշտ իմ վերայ պահում եմ կտորը այն ծառի, {որին} կապել էին Քրիստոսին Գէթսեմանի պարտիզում

ագար է: Հաւատացէք ինձ, մի մարդ չկայ, {որին} հաւանէր այդ պարոնը, նորա աչքումը ամենե

, իմ սիրտը, իմ հոգին եւ ուղղութիւնը, {որին} մի մազի չափ վնաս չեմ տուել, որի հետ ոչ

ապետութիւնը զոհաբերութեան մասին ( առանց {որին} ոչինչ առաքինութիւն չկայ) այսպէս է, թէ

ցէ յարակցութիւն մի այնպիսի մարդու հետ, {որին} արհամարհում եմ հոգով եւ հոգու բոլոր զօր

մ զօրութիւն իմ ստորագրութեամբ կնքելու, {որին}, եթէ վերստին մի նոր ապացուցի տեղ չկարո

բաւը, որ Նախիջեւանի մէջ հռչակուած էր, {որին} այժմ անարգում էր Շահումեանցը: - Շատ

ր պաստառներից: Թիւթիւնճի-օղլուի կինը, {որին} դեռ չենք ծանօթացրել մեր ընթերցողքը, շա

եւ տեսանել չկամէր անգամ պարոն Մկրտիչը, {որին} պիտոյ է տային նորա ծնողքը: Պարոն Մկ

ղ հասուցաներ. ծառայ չունէր հաւատարիմ, {որին} կարողանար այսպիսի գաղտնիք հաւատալ, աղա

պէ՛ս էր լինում, որ այս արարողութենով, {որին} ամենեւին մասնակից չէր նիւթապէս հիւանդի

ճ դայեկը, որ շատ բարեհոգի կին է եղած, {որին} մինչեւ այսօր օրհնում են Նախիջեւանի ծեր

մարմնի, նախախնամողը եւ բոլորի Հայրը, {որին} մօտ եւ հպատակ մնալով՝ մարդը պիտոյ է յա

մ է նոցա մէջ այն բարոյական մեծութիւնք, {որին} կարող է հասնել քրիստոնեայ մարդը՝ ընդու

բան են համեմատութեամբ առաջին նպատակին, {որին} կամի հասանել։ Նորա մտացածին եւ կարծիքա

ա՜ղ, դոքա բոլորը նման են այն թզենուն, {որին} հանդիպեցաւ միանգամ Քրիստոսը Երիքովից Եր

վ։ Այն Եւրոպական լուսաւորութիւնը, {որին} ձրիաբար կարող է այժմ մասնակից լինել մար

ր աշխարհի գործերի մէջ։ Պիոս VIIը, {որին} որսացել էին Յիսուսեանք իւրեանց սատանայա

ոյ եւ ինքը ոչինչ ուսումն չունէր, առանց {որին} չէր կարող անգամ եւ մտածել իւր գաղափարը

մ յիշել ենք։ Այս ի՞նչ հրաշալի գիրք է, {որին} չեն կարող ընդդիմանալ ո՛չ մանկութիւնը,

ո՞ղ էր արդեօք իւր նպատակից հրաժարուիլ, {որին} հասանելու համար արդէն այնքան գործ էր կա

ոլութիւն էր նորա խորհուրդը եւ նպատակը, {որին} հասանելու համար ոչինչ բան չէր խնայում։

րը՝ նորա մարմնի հոտը առած, գերեզման, {որին} չէ պիտոյ կարողանան մարդիկ մօտենալ՝ առա

քը կամ գո՛նէ ասէ միայն վանահօր անունը, {որին} խոստացաւ տալ զինուորական պահնորդներ անվ

թատրոնական խաղարկութիւնքը պալատի մէջ, {որին} մասնակից էին Փարիզի հռչակաւոր տիկինները

ացարձակապէս վնասակար աւանդութեան վրայ, {որին} բռնադատօրէն ինչ-որ նշանակութիւն էին տալ

Երուսաղէմի նոյն այն Իսահակ վարդապետը, {որին} վանականները կամենում էին պատրիարք ընտրե

աեւ Վարդիթերը, երբ դեռ Սօսը մեռած չէ, {որին} արգոյ հեղինակը մի վայրկեան Փանուէլի աղջ

, ինչպէս խօսում է ամբողջ ընկերութիւնը, {որին} անդամ է եւ ինքն խօսողը։ Իսկ այդ ընկերո

ա՜նց շնորհակալութիւնը հայկական Գոգըլը, {որին} մաղթում ենք մի փայլուն գալոցք: Մ

խային կրօնամոլութեան եւ դաւաճանութեան, {որին} կարող էր նախանձել եւ ինքը Լոյոլան, ուր

կեանքի այնպիսի երեւոյթների եւ անցքերի, {որին} մասնակից է բազմութիւնը, որպիսի են Մողն

ի Հռիփսիմէի վրայ երազում սիրահարուիլը, {որին} ոչ տեսել է, ոչ ճանաչում է եւ ոչ գիտէ:

ը. մանաւանդ, որ դեռ շատ բան մնում է, {որին} բնաւ չէ դիպել հեղինակի գրիչը: Ապա

թողած գնանք մի սուրբ Հելմոսի քամակից, {որին} բնաւ մեր եկեղեցին չէ ճանաչում: Սուրբ Հ

, ինչպէս խօսում է ամբողջ ընկերութիւնը, {որին} անդամ է եւ ինքը խօսողը: Իսկ այդ ընկերո

ոցա համար մի սիւն, թէեւ՝ շատ խախուտ, {որին} թիկն տալով՝ կամենում են իւրեանց կանգնե

ը մի այնպիսի պատկերացոյց էր այն ազգին, {որին} եւ պատկանում էր, որ ազգի հոգին, լուսա

ւ համար։ Անշուշտ, այն գեղեցկութիւնը, {որին} մասին մենք խօսեցանք, այսինքն՝ յարաբեր

նք է, որ նետենք մեր մի կտոր չոր հացը, {որին} սովորել է մեր ստամոքսը եւ որ հազար նեղո

րի առաջ, եւ մեզ այս սերունդը թողեցին, {որին} այժմ դու չես հաւանում։ Եթէ մենք էլ քո

րտասուելի վիճակը է ամենամեծ պատուհասը, {որին} կարող էր ենթարկուել մի մարդ։ Կոյրը մխի

, բայց սորանից աւելի թշուառութիւն կայ, {որին} թէեւ ենթակայ է նա, բայց չգիտէ։ Իմացակ

մի մարդ, որ խօսում է այն ազգի մասին, {որին} ինքը եւս անդամ է, ինչպէս նորա ընթերցող

ւմ է Ասիայի ամենահեռավոր Ցեյլոն կղզին, {որից} անցանելով պիտի գնանք դեպի վեր՝ հյուսիս

հետ, անցանել այն փրկության կամուրջը, {որից} անցանում են ուրիշ ազգեր: Էտնան եւ Վ

ՎՀԱՆՆԷՍ ՀԱՅՐ, Ձեր սրտառուչ նամակը, {որից} հայտնի երեւում էր թե ինչ տագնապի մեջ եք

րմերը ցանել երկու շաբաթ առաջ այն օրից, {որից} հետո, հավանականության տեսությամբ, սառ

կատարվում է իբրեւ փորձ, փոքր չափով), {որից} հետո որեւէ գործիքով [անց են կացնում] իր

2 մեկնիչների իսկական թարգմանությունը եւ {որից} 5-րդ դարում կատարված է մեր թարգմանությո

: Մինչդեռ դա իմ միակ զբաղմունքն է, {որից} ոչ մի կերպ չի կարելի հրաժարվել: Բայց ի

ներին Թուրքիայում դեսպան եղած Կապինգը, {որից} զարմանալի խմբագիրը՝ մի ինչ որ լրտեսի մ

գլխարկը աթոռի վերայ, հանեց վերարկուն, {որից} ամենայն առատութեամբ թափւում էր ջուրը,

՞թէ մարդը պիտոյ է այն բանը առնէ միայն, {որից} օգուտ էր յառաջանում իւր ընտանիքի եւ իւր

առը ճանաչւում է նոցա նստողական կեանքը, {որից} պատճառւում է եւ արիւնի անկարգ շրջանառու

ին, երրորդ ձեռքից ստանալով մի ապրանք, {որից} արդէն քանի մարդիկ շահուել էին, ուրեմն

էս թէ յաղթահարուելով այն ազդու հոգուց, {որից} դողում է եւ սարսափում է, եւ ինքը, չնա

ն թէ ջուրը, հաւաքւում է ջրերի երեսին, {որից} յառաջանում են նաւթի հորերը եւ լճերը: Բ

տալիս մեզ իւր անսահման իրաւունքներին, {որից} օգուտ էր քաղում: Խօսելով Նոր-Նախիջեւան

եամբ եւ երկրորդ՝ հրատարակելու կերպով, {որից} առուած է եւ գրքի մակագիրը՝ " Ընծայ ":

այն ազատութիւնը գերագոյն իշխանութենից, {որից} օգուտ են քաղում ուրիշները՝ թերեւս չարա

ն յարաբերութեան պատճառով յառաջացուցած, {որից} հասարակ ժողովրդի ` ազգի համար չկայ ոչ ջ

հետեւանք է երկրագործութեան ընկնելուն, {որից} դուրս ես բերում զուգակշռի ընկնելը եւ դր

տուինք եւ չ'երթանք այն ծուռ ճանապարհը, {որից} եւ գնացողը կամի յետ դառնալ, բայց ոտքը

տի մտանեն այն աղքատ ընդհանրութեան մէջ, {որից} դուրս եկար դու, եւ ազատ կարծեցիր այնու

դառնայ դարձեալ դէպի այն ընկերութիւնը, {որից} կեանք էր ստացել սերունդի նահապետը: Ծով

ելու միայն մի անցքի, մի գործողութեան, {որից} մի վնաս գալու չէր նորա անձնական շահին:

Մենք չենք ելած քննելու այն պատճառները, {որից} առաջանում են մեր օրագիրների տարածութեան

ր դէպի ազնուութեան աղբիւրը, դէպի այն, {որից} մենք ամէնքս առաջացել ենք - մենք ամէնքս

երին այնպիսի մեծակշիռ գործ կը յանձնէր, {որից} կախ էր պապականութեան օգուտը եւ հռոմէակա

, պաշտպանելու մի այնպիսի անարժան մարդ, {որից} բոլորեքեան փախչում էին, նորա չարագործո

մարդու։ Եւ քո իսկ ամենասքանչ անձինդ, {որից} ամեն մեծ կամ փոքր մարդու, որ կան Հայոց

տճառ պիտի կաթողիկոս իմանանք այն մարդը, {որից} բողոքում էր Փարպեցին։ Չպիտի դնէր դարձե

թողիկոս, եւ առաւե՛լ եւս ոչ այն մարդը, {որից} բողոքում էր Փարպեցին. պատճառ, այն ժամ

. Չամչեանի եւ կա՛մ այն մարդու ձեռքով, {որից} փոխ է առել վերապատուելին այդ անունը, ա

էպի վեր առաստաղի վերայ, տեսաւ մի ծակ, {որից} անցանում էին արեգակի ճառագայթքը, երբ ն

ցէ հնդկացիք եւս անցանին այն կամուրջից, {որից} անցան Հիւսիսային ամերիկացիք: Միայն Անգ

սափելի թագաւորը այնպիսի ահագին ձայնով, {որից} սասանեցան դժոխքի պատերը: Այս ձայնի վեր

նը, որովհետեւ երրորդ մարդ կար այնտեղ, {որից} թաքուն էր, գոնէ համարում էր թաքուն, ա

օդը կ'ապականէ անպիտան արտաշնչութեամբ, {որից} յառաջանում են զանազան վատ հիւանդութիւնք

կացած էր լսել մի այնպիսի երաժշտութիւն, {որից} կարող էր մի գաղափար ծնուցանել իւր մէջ Հ

ւթիւնն է: Երբ եկայ ես այս քաղաքը, {որից} երկար ժամանակ հեռացել էի, մի քանի բարե

ժեշտ հարկաւոր է մեր առանձնախօսութիւնը, {որից} յետոյ պիտոյ էր ինձ առարկայ բանալ իսկոյն

դէպի մեր ազգը, նորա ներկայ դրութիւնը, {որից} անշուշտ երեւում էր, թէ ո՛րքան ապահով է

թիւնը, որի մէջ երեւում է նորա հոգին եւ {որից} բղխում է նորա յարատեւութիւնը, այն ժամա

ոսի գերազանցութիւնը միւս առաքեալներից, {որից} դուրս է բերում եզրակացութիւն, թէ եւ Պա

ր մի քանի յայտնի խնդիրների շրջանի մէջ, {որից} չէր կարելի ուսանել եւ մի նոր բան։ Այն

այն հոգեւոր օգնութիւնը մատուցանելուց, {որից} չէին հրաժարւում մինչեւ անգամ եւ հեթանոս

իստոնէական Հասարակապետութեան գաղափարը, {որից} պիտոյ է ծնանէին նահապետական ժամանակների

ելի է վերադրել Համասփիւռի անկրթութեան, {որից} սովոր է ամէն բան առաջանալ, ուստի եւ այ

ռ Madama Christina Granduchessa madre, {որից} դնում ենք հետեւեալ քաղուածքը: " Մենք մ

տալիս ենթադրել մի ողբալի աղքատութիւն, {որից} չէ փրկել գաղթականութիւնը: Մենք այդ մար

ան մասին խօսեցանք, բայց միայն այդ չէ, {որից} կարող են օգուտ քաղել հայերը: Կան այնտե

տուրնոսը մերձենալ եւ իմ գրածներովը յուր {որկորը} խճողել, թեպետ այս գրվածքը մի երեւելի բ

ղքը, նախանձողքը, ծոյլերը, ագահները, {որկրամոլները}. մի խօսքով դժոխքի բոլոր փառքը: Երբ սո

թուխս եկած խեղճ հաւը, իր անխոհեմ տիրոջ {որկրամոլութեամբ}, զրկուած լինելով իր ածած բոլոր ձուերից

Լուկուլլոսը ( որ այսօր գրեթէ համանուն է {որկրամոլութեան} ), մեզ թւում է, թէ կը մոռնար իր համադ

իչ: Լուկուլլոսը, որ վախճանուեցաւ {որկրամոլութիւնից}, սատանայի պալատի մէջ կարգուած է տնտես

սեւ կատու, մի սեւ հաւ, մի հայելի, մի {որձ} չղջկի կուրծքի կարթաձեւ ոսկր, մի պտուկ

, Մինչ ես գամ ի թուխս՝ Յիս, {որձա՛կ} քա՛ջ, յի՛ս ". Ասէ եւ կուտ կուտ

լացդ այդոցիկ բերեն յինքեանս զնմանութիւն {որձաքարի}, յոր ոչ երբէք ծաղկեցաւ ծաղիկ եւ ոչ իսկ

յ ցհարաւ ի ներքոյ շինուածոյն յարեւմտեան {որմի} անդ ծայրէ ի ծայր դուքաններ են, զոր յան

Բամբռան ի լար Կնտնտոցահար. {Որմիզդ} իսկ յերկինս Կացցէ ի յակճիռս...

մբռի լարերին - Այնպէ՜ս տենչարծարծ, Որ {Որմիզդը} վէս, Մնայ զարմացած, Միայն թէ զոհե՜ս

աւասար չափոյ տանս երկայնութեան ուղղագիծ {որմն} ձգի, յայնկոյս որմոյն ի հիւսիս եկեղեցւո

ն իմոյ անտի մինչեւ ցյիշեալ սուրբ տաճարի {որմն} որ եկեղեցւոյ գաւիթ է, զնորին իսկ ձեւն

կայնութեան ուղղագիծ որմն ձգի, յայնկոյս {որմոյն} ի հիւսիս եկեղեցւոյն գաւիթն է, յայսկոյս

ի հիւսիս եկեղեցւոյն գաւիթն է, յայսկոյս {որմոյն} ի հարաւ հանդերձ որմովն իմ տանս բաժինն է

Սրբոյ Կաթողիկէին. նորոգեաց եւ զխախուտ {որմոյն}. շինեաց զքարայարկսն " ( Սեբէոս, եր.

իթն է, յայսկոյս որմոյն ի հարաւ հանդերձ {որմովն} իմ տանս բաժինն է, որպէս տանս Բէլսէլն,

է հեղինակը: " Սենեակք լայնանիստք, {որմունք} բարձրաբերձ, այլ բարեկարգութիւն ի նմին

տուն։ Քո կրպակաց պատուարք, {որմունք} եւ խստապինդ մեծ գրունք Ի քոյդ գլու

ձն չեմ առնում Կարլոսի փաստաբանը լինել, {որն} այնպես անխղճաբար դավաճանեց Անգլիային:

մարդիկ պատկանում են բացարձակ դպրոցին, {որն} իր հերթին չի արդարանում ո՛չ թե միայն բժ

ակի կամ դիաստազզի մասին, լծակի մասին, {որն} առաջինն է ուժ հաղորդում ամբողջ մեխանիզմ

՝ կառքը, որ ես թողել էի Մոսկվայում եւ {որն} այժմ գտնվում է Կամենշչիկովի մոտ, նորոգ

ի ո՛չ որեւէ Բարտոլդ, ո՛չ ինքը միսիան, {որն} աշխատում է նույն սկզբունքներով, ինչ սկ

մ մտքումս մի ընդարձակ ծրագիր ունեմ, եւ {որն} արդեն, որքան հնարավոր է, մշակել եմ (

գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շահին, {որն} անցյալ անգամ չկարողացավ գալ: Միայն ահա

ր նա մտերմորեն հիշում է այն բարեկամին, {որն} իր հերթին, ոչ մի րոպե չի մոռացել նրան

այդ մասին գրել եմ այս թերթի կեսի վրա, {որն} ընդ սմին ուղարկում եմ: Ես շատ կկամե

մի թանկագին ու մարդասիրական իրավունք, {որն} անվիճելի է - դա այն է, որ մենք ցենզ չո

ություն են տալիս անմիտ այդ վավերագրին, {որն} ինքն ըստ ինքյան ոչինչ բան է: Սակայն

րանք շատ են հիշեցնում կռիլովյան արջին, {որն} իր սիրելի տիրոջը՝ նրան ձանձրույթ պատճա

ղելի Աստուածաբանութեան առանց մատչելու ( {որն} որ արհեստնիս չէ, մօտենալու միտք ալ չու

ցին է ճշմարիտ եկեղեցի Քրիստոսի ". թէ " {որն} որ այս չորս նշաններն ալ ունի, ինչպես ն

անձին: Հնասէր մատենագիրք դարում, {որն} ամենաջան խրթնութեամբ գոլն գործին գրել զ

որելով զկազմածն: Այս ամենայն պայմանը, {որն} անհրաժեշտ են ի պատմութեան՝ չիք ի Պատմո

անունը եւս օրըստօրե մոռանում եմ: Վասն {որո} ինչքան որ այժմ ձեռումս ունիմ այս տետրակ

, մանավանդ որ պատճառը պատրաստ է: Վասն {որո} ովի՞ն կարող էի դիմել այս խնդրովս, եթե

: Նոցա լույսը խավարից շատ վատ է, վասն {որո} թող յուրյանց պահեն: Հայոց ազգի մեջ կան

ութը առած է նախիջեւանցոց կյանքից, վասն {որո} եւ մանավանդ հասկանալի եւ օգտակար նախիջե

եւ այսօր հինգ կամ վեց ամիս անցավ, վասն {որո} նորոգում եմ իմ առաջարկությունս, հարակց

ում մեր պ. հակառակորդների մասին, վասն {որո} արժան է պ. Սախավյանի ուշադրությունը դա

ս եւ չորիցս ուսուցեալ մեզ ", եւ այլն։ {Որո՛նց} վրայ են այս ակնկալութիւնքը եւ վարդապետն

ակնկալութիւնքը եւ վարդապետներ ասելով՝ {որո՛նց} է ուզում մեզ հասկացնել. մենք յանձնառու

ան, յանտեսել մեր զբանն Աստուծոյ, վասն {որո՛ց} եւ իցէ աւանդութեանց մերոց աղբիւրացելոց

տաւ՝ այնուհետեւ պաշտել եւ զդաւանութիւն {որո՛ց} ՝ հիւրասիրութեամբ ընկալանն զնա, ցաւելի

ինքնին առաքիմ ՚ի Հնդիկս: Այլ թէ յանուն {որո՞յ} իցէ թուղթն այն եւ առ ո՛չ գտանի այժմ, զ

իրավունքներով ու սովորություններով "։ {Որո՞նք} են մեր իրավունքներն ու սովորությունները

քանի մի հատուկոտոր տղայական ճառեր, եւ {որո՞նք} էին այդ հանդէսը բոլորողը։ Նա, որ հանդ

ից նոցա: Ըղձանայաք, սապէս տեղեկանալ, {որո՞վ} արդեօք զանազանին դրութիւնքդ ի դրութեանց

ւ 'ի մեծաւորէ իմմէ եւ 'ի միաբանիցս, եւ {որո՞վ} իրաւամբք անկաւ բանն զհասարակութեամբ համ

ւթիւնս ուստի՞ եւ յումմէ՞ իցէ ստացեալ եւ {որո՞վք} ստուգեալ, թէ ես իցիմ նմա գրեալ զայնս,

միմ յիշել զանուն, թագուցեն ինձ եւ զայլ {որոգայթ} ընդ ձեռն Բարսեղ քահանային Պոպովեանց, ո

անին օգնելու մտքով չէր, այլ՝ իբրեւ մի {որոգայթ}, խորամանկ քաղաքական խորհրդով: Ո՛ր

կին եկան մեր մօտ: - Եթէ շատ հեշտ է {որոգայթ} լարել նոցա: - Ինչպէս եւ իցէ, բայց

ւթեամբ տեսնելով թշնամիների ծածուկ լարած {որոգայթը}, կարողանար զգուշացնել ինձ եւ յանձն առն

ապարակական քարոզիչներին, գայթակղութեան {որոգայթներ} լարեցին ազգին. ասացին գրով եւ բանիւ,

օբսկուրանտների եւ հալածասէրների լարուած {որոգայթների} վերայ -այսպիսի ժամանակում, ասում եմ,

յ, աւելի յարմար ձեւով փակել նորանց մեր {որոգայթների} մէջ, ինձ ենթադրեալ օրագիրները աշխարհի

ութիւնը նորան կորուսանելու համար։ Նոցա {որոգայթներով} կարդինալ Տուրնոնը դրուեցաւ Մակաօ քաղաքի

ամ այլ հունական թարգմանությունների, որ {Որոգինեսը} 3 դարում քարշքարշելով այս ու այն տեղից

արոզչին, նայելով նոցա դառն խորհուրդներ {որոճալուն}, իր մէջ քաշելով արգելում է շնորհը. ան

մէջ հինգ ցորենաբոյս չկայ, բայց փուշ եւ {որոմ} ՝ բիւրաւոր։ Աղաչում ենք ամենակալ Տէրը

ին, մինչեւ հնձի ժամանակը յանդգնութեամբ {որոմը} ցորենից քաղել, այլ խոստանում է հնձի ժա

թիւնը մի վատ հետեւանք ունենայ, իւրեանց {որոմնացանութենով} Պալատի մէջ կարողացան այնպէս առնել, որ

թիւն եւ ո՛չ իսկ զծանօթութիւն: Վասն {որոյ} ամենախոնարհաբար հայցեմ յԱտենէդ առնել վա

ւցութիւն պահանջին յայնմանէ յորոյ, վասն {որոյ} գտանի ոք խնդրագործ: Ես ամենախոնարհ

կի Բարսեղի քահանային Պոպովեան: Վասն {որոյ} ամենախոնարհաբար խնդրեմ յատէնէ այտի ո՛չ

ազնութեան զոմանս ի հանգամանաց գործոյն, {որոյ} վասն կոչեմս յաթոռն եւ զոմանս ի հանգաման

Ահաւասիկ այսոքիկ են հանգամանք գործոյն, {որոյ} վասն կոչիմ եւ յաթոռն, բայց որովհետեւ հ

ինձ չուել աստի ի Քիշինեւայ յԷջմիածին, {որոյ} հեռաւորութիւն գտանի մերձ 2300 վերստից,

հեռաւորութիւն գտանի մերձ 2300 վերստից, {որոյ} գնալն եւ վերադառնալն բաղկացուցանէ զ4600

, որովք մարթացայց անկանել ի չու, առանց {որոյ} չունիմ ես զմիջոց, մանաւանդ զի գործն,

չունիմ ես զմիջոց, մանաւանդ զի գործն, {որոյ} վասն կոչիմս, որպէս եւ կանխեցի ասացի չէ

Եղիային, բայց ես ժամանակ չունէի, վասն {որոյ} պատասխան տուի, ինչպէս հարկն էր, ուստի

ր զրկանս ողորմելի անձին իմոյ: Վասն {որոյ} ամենահպատակաբար հայցեմ, եւ որպէս զի

րանի տեղւոյս ըստ բժշկական մասին. առանց {որոյ} մնայի թերեւս զրկեալ ի հնարից առնելոյ եւ

յր, ես գիտեի քո մեծահոգությունը, վասն {որոյ} եւ այնպես արել էի. եւ շատ եւ անչափ շնո

Յուսամ թէ ոչ դուք եւ ոչ նաեւ ազգն, {որոյ} շնորհ ունիմ կալ յերեսփոխանութեան, ստգտ

պարտուպատշաճ գիտութիւն բովանդակ ազգին, {որոյ} իմս երեսփոխան, թէ Այվազովսքի Գաբրիէլ վ

յն, այն է հանգուցեալ Եղիայի Յակոբեան, {որոյ} բնագիրն վաւերացեալ է ստորագրութեամբ կտա

աւոր ռեգիստրատորին եւ ադմինիստրատորին, {որոյ} ազգանունն է Հագ ( Hagge): ՚Ի 1/13

թեան կտակին անկանի յօգուտ Նախիջեւանայ, {որոյ} կամս երեսփոխան եւ յորոյ մասին ունիմ զկա

էտին Հագի, որով ճգնի նա ի վնաս ազգին, {որոյ} եմս երեսփոխան, գրել զթուղթն անուանելով

.. " Կամ զողբս ի " Վկայսն Արեւելից ", {որոյ} հեղինակ ասորի անշուշտ " եւ այլն: Եվ ծա

ր մի որեւիցէ անբաղդացած հպատակին, վասն {որոյ} բարի խորհուրդ տալիս եմ ձեզ արձակել ինձ

տվել Յակոբ Փիրէֆրնի անմաւոր նօթարիսին, {որոյ} կտակակատար գնան պարօնիք Ֆրեդրիկ Վենքշմա

եւս ամ գրել տվել Տէր Մարտիրոս Դաւթին, {որոյ} կտակակատարն այ պարոն Աբրահամ Ավետմալն ե

ալ տարաբախտութիւնն եղբայր Յովհաննէսին, {որոյ} վասն բոլորովին ընծայ թողում միայնակ նմա

ուն եւ մին 14841 փարդաւ քաղաթ դրամ, եւ {որոյ} քաթի անուանակոչութիւնն այ բարեկամի կամ

ային գոգցես կայծակամբք ջահաւորեալ, ըստ {որոյ} ՝ եթէ այլոցն միայն քերթողաց հսկայից խել

տաճարս Ոչ բնակիս ձեռագործ, {Որոյ} են երկինք աթոռ Եւ երկիր կայ ընդ ա

յ զպատրանս Ի տակաւ հոսելոյ, {Որոյ} բնաւից տայ զկեանս: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն, Ո

, ասասցուք ի կարճոյ: Մարդն, յետ {որոյ} զգաց սէր, Գոչեաց եթէ մեռանիմ,

քաղաքականութիւն, կրօն եւ լեզու: Ազգ, {որոյ} խորտակեալ են անօթք, կորնչի անհետ, որպ

", ողբայր երանելի փիլիսոփոսն Մովսէս, {որոյ} եւ ընդ նուիրական ոսկերս մարտ եդեալ աբեղ

Եւ զի՞նչ ապագայ ազգի միոյ ընկճելոյ, {որոյ} այսպէս իցեն հոգեւորք, զի՞նչ յոյս ազգին

իւն եւ դառնալ, տասն մնասացն, այգոյն, {որոյ} մշակքն սպանին ՚ի վերջէ եւ զորդի տեառն ի

է ալ զուխտն կտակին։ Պապական եկեղեցին, {որոյ} խորհուրդ բազում ուրեք քաղաքական ուղղեցե

, Ներկայն՝ անցեալն՝ եւ գալոցն՝ {որոյ} անունս ապառնի։ Մահկանացուք մինչ յարեւ

տեղ է,. Որ մարդով լիք է, {Որոյ} մէջը ամենայն օր Ձայն, աղաղակ է:

շատ բազմութեան, Այն հարո՛ւստն է, {որոյ} համար Մահ է՝ գալուստ մահուան։

ժմ տեսնում ենք Շողակաթի եկեղեցին։ " {Որոյ} սեան խարիսխն ոսկի էր եւ նորին սիւնն հրե

րկսն " ( Սեբէոս, եր. 140)։ " Յետ {որոյ} ապա քակեալ սորա ( Կոմիտասայ) զփայտակեր

նչ պակասի. գուցէ անուն իցէ Յովհաննու, {որոյ} եւ առաջ բերեալ տեսանի բան "։ Լիակատա՛ր

ստեղ բնագրում այսպէս էր ասած. " Յաղագս {որոյ} եւ զայլսն ամենայն եւ զորս առ նոսա արանց

'ի մէջ մեր եւ 'ի Քաղկեդոնականացն, վասն {որոյ} աղօթահայց ապաշխարութեամբ եւ առաջի անկմա

սատանան իւր աչքի ցաւելու պատճառը, վասն {որոյ} եւ գոռաց. - Ու՞ր է ճարտարապետը. որտեղ

ղեցկախօսութիւն զոստիկանի գրականութեան, {որոյ} ամենախոնարհ յայտնութեանց ունչս առնէ այժ

տնիքը մի քաղաքական մեծակշիռ բան է․ վասն {որոյ} պ. Մարկոսը, պատրաստուելով լսել, աւել

անջին շատ քաղցր եկաւ ոսկու ձայնը, վասն {որոյ} վերջին անգամ համբուրելով Մանթուխեանցի ե

ում եմ ցած խազեր երգելու ժամանակ, վասն {որոյ} իրաւունք տալով ձեր դիտողութեանը, կ'աշխ

ց համար պակաս էին այս պայմանները, վասն {որոյ} եւ չդիմացաւ հին կամ միջին դարերի քաղաքա

ետեւ չեմ հաւատում այդպիսի բաների, վասն {որոյ} մտքումս դրեցի մի խաղ խաղալ դորա հետ: Խ

ւմ էին, կամ նոյնիսկ մարդերի հետ, վասն {որոյ}, սիրելի՛ ընթերցող, ներելով իմ այս անհ

այսչափ բաղադրական մասունք չունի, վասն {որոյ} եւ չէ ձգում իւր վերայ այդպիսի զգալի փոփ

աւերին բժշկութիւն եւ թեթեւութիւն, վասն {որոյ} մտածում ենք, թէ այս պատճառով եւս ստացա

անալը յայտնի նշան էր բացասութեան. վասն {որոյ} սիրտը դադար չունէր ո՛չ թէ այն մասին, ո

նորա մաղձատար խողովակի ճանապարհը, վասն {որոյ} մաղձը մտանելով ստամոքսի եւ արիւնի մէջ,

ափառաց, էր գրեթէ բովանդակ ազգն Հայոց, {որոյ} մի մասն, զոր եւ երկրորդ կոչեմք, որ առ

րիկ իրաց, Մխիթարեանք գտին հնարս, վասն {որոյ} եւ թեթեւացան ոչ սակաւ, որով եւ յայլ կե

լաբիւրինթոսի շրջիլ, ոչ գտանելով զելս, {որոյ} վասն եւ միշտ զկեղծաւորութիւն յանձին բեր

միայն շինել նոցա զուսումնարան ազգային, {որոյ} նման ո՛չ ուրէք երեւի յազգի մերում, եւ

ութեամբ օգտելոյ հոգւոց պատճառեցի, վասն {որոյ} եւ յետս կոչեմ եւ որոշեմ զանձն իմ յայս ա

եւս դնել 'ի վերայ միաբանութեանս մերոյ, {որոյ} վասն բազում անգամ ժողով արարեալ, եւ զե

ահանն։ Դնեմ 'ի գրիս թուղթ մի համառօտ, {որոյ} օրինակն այս է։ Առ սրբազան Հայրդ եր

տակս դըժոխոց։ Այո՛, ձեռն սրբութեանդ, {որոյ} հայրագութ տեսչութեանն կամ յամենայնի հնա

նայ ոսկեղէն մատամբ զմուտ նորոյ աշխարհին {որոյ} կենդանութեան՝ առաջի Հայկական մանկտւոյն

ւ ո՛չ պէտք ինչ ծանօթաբանութեան զառնէն՝ {որոյ} մտաց էին այդ արգասիք, քանզի գործն ինքն

ալ տեսանեմք զքարոզդ նոր հայախօսութեան, {որոյ} [մի միայն կէտ նպատակի է] ` մշակել զանշէ

ջաբեկ շինութիւն հայկական հնախօսութեան, {որոյ} զպատճառ անհաղորդ եւ քաղաքական սեւաբաղդո

, մինչ [քննելի էր ճշմարտութիւն կարծեաց {որոյ} եւ իցէ առն մտածողի: [Առ Հայս ի շրջա

ար բորբոքելոյ զհայրենասիրութիւն, առանց {որոյ} առաջի կայցէ կործանումն ազգի, մանաւանդ

ղութեանդ, եւ ո՞վ ի լուսաւորեալ հայոց՝ {որոյ} քննեալ եւ մաղեալ իցէ զհինն դպրութիւն,

Ազգ չէ այլ ինչ, եթէ ո՛չ լեզու, առանց {որոյ} չէ մարթ լինել ազգի. նա հոգի է ազգի, ե

րակուր հայազգի երեխաների համար ", զկնի {որոյ} ի շինութիւն Հայաստանեայց եկեղեցւոյ ընծա

նիցն Աբելի՝ աղաչի չլինել անփոյթ, վասն {որոյ} հրեշտակ վաղվաղակի առաքէ առ Աբել զայր հա

ւրեմն նախանձեալ էր զնախանձ Ազգին, վասն {որոյ} հրաման անդէն առնեն սրբոյն Մեսրոպայ բանա

՝ ընդդէմ Մարկիովնականաց եւ Մանիքեցւոց: {Որոյ} ժամանակակից Կորիւն վարդապետ, մականուան

ական բաղդասութեան: Ղազար Փարպեցի, {որոյ} կենաց եւ վարուց եթէ ոք վերահասու լինել

րորդն Ստեփաննոս Արք եպիսկոպոս Սիւնեաց, {որոյ} երկասիրութեանց շատք վասն մեր՝ համարին

յաւէտ երկնային քաղաքացի քան Նարեկացի, {որոյ} աստուածաքարոզ աղօթք առ մեզ Նարեկ անուան

աւատոյ: Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունի, {որոյ} ոճ կարի ծանր ստրկացեալ միանգամայն յունա

վարուց սրբոց յասորի եւ ի յոյն լեզուաց, {որոյ} վասն եւ Վկայասէր կոչեցաւ: Յերկոտասա

՝ նմանեցուցանել Ղազարայ Փարպեցւոյ, առ {որոյ} տեսանեմք զհատու իմաստից զեղմունս: Ի կա

պարհ յարդարել դէպ ի նոր հայախօսութիւն՝ {որոյ} հետք ահա նշմարեալ եղեն ի մետասաներորդ դ

րտել տալոյ զգաղափարս մաքուր գրոց, վասն {որոյ} զայր հաւատարիմ գտեալ զՄատթէոս Ծարեցի առ

այն Հայութիւն, սուտ եւ ազգասիրութիւն, {որոյ} անուն ընդ օդ գէթ հնչի հանապազօր: Առ

ցողաց ճառիս քննեալ եւ ստուգեալ է, վասն {որոյ} աւելորդ էր ինձ յերկարել ի բանս անդր քան

գրեանս վերաբերեալս ի կրօնականն հանդէս, {որոյ} գիտութիւն Հայ լեզուի գուցէ մեծ եւ անփան

զի չունի զմուտ ի նուիրականդ այդ տաճար, {որոյ} փականք ըստ գեղեցիկ ասելոյ գերապատիւ Ստե

լոյ, եթէ ո՛չ խօսիլ ընդ ազգին լեզուաւ՝ {որոյ} ուսանելոյ վասն չունէր ծախսել նա ժամանակ

ի, յորում չպակասէր ոչինչ. նա չգիտէ թէ {որոյ} ազգի է զաւակ, եւ գիտել չկամի. չեմք նա

եւ հանգամանքների պահանջողութեանը, վասն {որոյ} հրամայեց նա Գեներալին ընտրել Յիսուսեանն

անհաւատներին Քրիստոսի Աւետարանը, վասն {որոյ} առաւել պատշաճ է Սուրբ Յովհանն երուսալեմ

ում երկար ու ձիգ խօսել այս մասին, վասն {որոյ} որքան կարելի է շատանում եմ համառօտ գրել

շինել հայր Լետելիէ) Յիսուսեանը, վասն {որոյ} երկու տէրութիւնքը եւս կողմնակից դարձան

Յիսուսեան Կարգի ազդեցութեան տակ, վասն {որոյ} տուեց նորանց Պարագուայն իբրեւ Տէրութիւն

թիւնքը, որ դեռեւս չէին ոչնչացած, վասն {որոյ} Սարպի եւ այլ Հասարակապետական քարոզիչք,

էջ։ Այս շատ նշանաւոր պատասխան է, վասն {որոյ} դուրս եմ գրում այստեղ բառ առ բառ։ " Թո

ացան հասկանալ այս աբեղայի խօսածը, վասն {որոյ} փակած մնացին Համալսարանի դուռները Յիսու

միջոցին, որ վեր առնու թաշկինակը, վասն {որոյ} դանակը հասաւ նորա երեսին եւ թեթեւ վէրք

նալ մի այնպիսի զարհուրելի թշնամի, վասն {որոյ} որոշեցին հնազանդ լինել նորան եւ ծառայել

ակ Յիսուսեանների սովորութիւնն էր, վասն {որոյ} ձեռք առին նոքա իւրեանց խորամանկութիւնը

մ էր ստանալ Կարդինալական գլխարկը, վասն {որոյ} ամենայն կերպ ջանում էր օգնել Պապին եւ Յ

կոնդակը իբրեւ կրօնական հաւատալիք, վասն {որոյ} վերադարձան աքսորանքից։ Դիւբուա ստացաւ

գործերը ամենեւին օտար էին սորան, վասն {որոյ} երբէք չէր կարելի մտածել, որ իւր սեպհակ

քը՝ քաղաքի տասն եւ վեց թաղի թուով, վասն {որոյ} եւ պատմութեան մէջ Փարիզի հասարակութիւն

քրքրէին եւ քննէին։ Այդ կարող է, վասն {որոյ} եւ մեր լեզուի մէջ ասւում է գործ կամ խնդ

ովացումն փառասիրական դժոխային ծարաւոյ, {որոյց} ըղձակաթն լինին: Հոգեւորք, որոց պաշտօն

դիկ չկան, կարելի է նրանք ( միջատները) {որոնել} ու գտնել. չէ՞ որ՝ եթե նրանք ապրել են

ղութիւն հոգու: Եւ այդ պատճառը պիտոյ էր {որոնել} նոցա կազմուածքի՞ մէջ ֆիզիկաբար, թէ լոկ

, որոնց համար հարկաւոր լինէր ձեւ ու ոճ {որոնել}: Մի գիրք վեր առնուլ եւ մտածութեամբ կար

Խդրելեզը գայ, որպէսզի կարողանան հարսն {որոնել} իւրեանց համար: Այստեղից ջոկ մնում է մի

իսի օրինակներ եւ չէ պիտոյ հեռի տեղերում {որոնել}. մեր մէջ եւս կայ մի դորա նման բան:

դ բաների աղբիւրը ամենայն խնամով պիտոյ է {որոնել} ազգային կեանքի հետ յարակից հանգամանքներ

կից, բնական ազդեցութեամբ եւ ընկնում են {որոնել} իւրեանց ցաւի ճարը վերացականութեան մէջ:

լատակների տակ, պատշաճաւոր հոգողութեամբ {որոնել}: Անտարակոյս, եթէ տասնից հինգը դուրս գ

թեան պտղաւէտ սկզբունքը մեք պարտական ենք {որոնել} երկրորդի մէջ: Ճշմարի՛տ է եւ այն,

ստերլինգ Որտե՞ղ ուրեմն հարկաւոր է {որոնել} ոսկին եւ արծաթը: Նախ, մի քանի երեւելի

մասին քեզ վերեւում ասացի, եւ սկսում են {որոնել} ապստամբներին: Ես ականատես էի, երբ սոք

նալ իւր ասպարէզի մէջ՝ մտքումը հաստատեց {որոնել} իւր համար վերին դպրոցի բազմահայեաց կրթո

միւս սենեակը, բացեց պահարանը եւ սկսեց {որոնել}: Նորա պահարանի անկարգութիւնը անցել էր

ռնակութիւն: Ահա այս պահարանի մէջ սկսեց {որոնել} Մանթուխեանցի, Ալքիմիայի մասին տուած,

Ալքիմիայի սկիզբը յայտնի չէ. չէ պիտոյ {որոնել} նորան ո՛չ Յունաց, ո՛չ Եգիպտացոց, ոչ Հ

խայութենից սկսեցին մարդու երջանկութիւնը {որոնել} ամենայն տեսակ զեղխութեան մէջ: Որդիքը,

աղդ էք եղած, քան թէ ես: Հաւասարութիւն {որոնել} այս աշխարհում, արդէն թշուառութիւն է.

պատիւը, պարտական էք զղջալ եւ քաւութիւն {որոնել}, այլապէս ուրիշ տեսակ հաշիւ կ'ունենաք ի

ել։ Մեր ասածի վկայութիւնը պարտական ենք {որոնել} մարդկութեան պատմագրքի մէջ, որ, մարդկո

խտ արարեալ վզնոցին պիտոյիւք] փառս անձին {որոնել} տղայականս, [վասն զի] փառք առն՝ օգուտ

ն տեսութեամբ առաջնորդեալ՝ կամ էին փառս {որոնել} անձանց ի սրտի ժողովրդեան, առ անհասկանա

այս, թէպէտ եւ դժուար եւ կարի դժուար էր {որոնել} եւ գտանել զնոսա յաղագս անարդիւն եւ ժլատ

անելի երանութիւնը։ Այս կեանքի կենտրոնը {որոնելը} եւ նորա գոյութեան եւ լինելութեան վերայ

այոց, [գիրք Գ], գլուխ 68: Զի՞նչ պէտք {որոնելոյ} զյարգող ուսման Ծերունւոյս, եթէ ժամանակ

իշկ Կեպեն հավանորեն ավելի չի դողացրել, {որոնելով} Ֆրանկլինին բեւեռային սառույցների մեջ:

խեղճ եւ անզօր մարդ, միմիայն ազատութիւն {որոնելով}, արդէն մեղանչում ես ընդդէմ այն հզօրին

քամակից վազելով, հագուստ եւ զարդարանք {որոնելով}, իւր հոգու բոլոր կարողութիւնքը լարելով

ւորը սկսեց տակառը խառնել, լաւ պաքսիմատ {որոնելով}. նորա բաղդից հանդիպեցան նորա ձեռքին Իգ

ուգգերոսի մօտ: Պարացելսոսը պարապում էր {որոնելով} ընդհանուր դեղը եւ անորոշ ժամանակով կեան

ուր տեսել էր, եւ այնուհետեւ շատ եւ շատ {որոնելով} ու չգտանելով, այժմ վհկական արարողութեա

ինէր, ո՞վ գիտէ, կարելի է, որ մայրը, {որոնելով} աղախինը նորա բացակայութեան ժամանակ, հա

ցիր է լինում դէպի երկրի չորս կողմերը՝ {որոնելով} աշխարհի վերայ մի տեղ, ուր կարո՛ղ է դնե

րս ամեն մի վիրավորանքից, դատարան կգնաս {որոնելու} քո իրավունքը: Սա իմ վերջին խոսքն է, ո

նալով բանի զօրութիւնը, բժշկութեան հնար {որոնելու} ընկնէին. ես ոչ թէ մի սեւահոգի մարդու պ

ի դառն բաժակների, մոռացել է աւելի լաւը {որոնելու} գաղափարը: Ներկայումս աշխարհի լուսաւորո

երն էի փախչում ես, նոցայ մեջ պատսպարան {որոնելու} իմ թշուառութեան երեսից: Իմ միայնութիւն

երպ հնար գործ դնել նորա սիրական օրիորդը {որոնելու} համար, մեծ ախորժանքով լսեց թատրոնական

րեմն Մխիթարեանց բարոյականութեան տարերքը {որոնելու} համար դարձեալ պիտոյ է մեզ դիմել դէպի նո

մահահրաւէր թմրութենից: Արդէն ժամանակ է {որոնելու} քո նախնի նուիրական աւանդը, քեզ տուած ք

էր մի մեղեդի: Պ. Շաքարեանցը երկար {որոնելուց} յետոյ գտաւ Մանթուխեանցի գրչագիրը եւ ինք

որ լինելու համար անարգում են, թող նոքա {որոնեն} իւրեանց համար մի այլ անբիծ աշխարհ եւ այ

արգ ոսկուն կամ արծաթին: Թո՛ղ ուրիշները {որոնեն} նորան Ուրալեան սարերում, Բրազիլիայի եւ

ներկայ վիճակին՝ մեր մխիթարութիւնը պիտի {որոնենք} անդադար գործականութեան մէջ. շարժողութի

խեղճ ազգի վիճակը: Ի՛նչ տեղ, ուրեմն, {որոնենք} փրկութեան հնարը, ո՞րն է այս ցաւերից ազ

գնեցի Հայոց երգարանը, որի մէջ Մարիամս {որոնեց}, որոնեց, այդ տաղից աւելի ազնիւը, աւե

յոց երգարանը, որի մէջ Մարիամս որոնեց, {որոնեց}, այդ տաղից աւելի ազնիւը, աւելի հաւանե

անյայտանում դարձեալ: Շատ մտածեցի, շատ {որոնեցի} մեր քաղաքի մէջ, թէ կա՞ր արդեօք այդպիսի

ելով, անյայտացաւ ծառերի քամակում: Շատ {որոնեցի} նորան անտառի մէջ, այնուամենայնիւ չկարո

ին։ Ուրեմն ի՞նչ կերպով եւ ո՞ւր պիտոյ է {որոնէին} իւրեանց վշտի եւ ցաւի դարմանը, եթէ ոչ մ

ների հետ եւ այլն, եւ այլն: 2. Կը {որոնէր} ամենայն տեղ ազգի մէջ, թէ՛ իւր անդամներ

ամ գրքերի մէջ: - Դու զուր տեղը մի՛ {որոնիր} քո գրքերի մէջ, ոչինչ գտանելու չե՛ս. ի

նց. ես այդ գործում ինձ համար ոչինչ չեմ {որոնում} եւ ոչնչով չեմ ծանրաբեռնի ընկերությունը

քները: Ինչի՞ն վերագրել այն, որ դու {որոնում} ես տան կալվածագիրը, ինչի՞դ է հարկավոր

ջ, իսկ մեր Պ. Բէգզադէները Էֆիմերդէ են {որոնում}: Դու ասում ես, թէ մեք թերահաւատ էինք

ոտաբոբիկ եւ ըստ մեծի մասին մերկ տղայքը {որոնում} են նոցա մէջ կաղին, որ դեռեւս ընկած չէի

մոլորուած ես դու: Այն, որ լերդապատառ {որոնում} էք դուք ազատութեան անունով, ձեր դատակն

լորովին յուսահատուելով, մխիթարութիւն է {որոնում} անապատում՝ միայնութեան մէջ ": - Խ

ի առասպելեալ գանձարանքը չեն: Զուր տեղը {որոնում} է նա իւր արծաթը եւ ոսկին իւր գաւառներու

իդ թելը կտրած է. Թէ վախճան ես դու {որոնում}, ինչպէս շատերը քեզ պէս, Կեանք գտ

նյայտ են մնում հասարակութեանը, որ միշտ {որոնում} է զանազան նորութիւնք եւ առհասարակ այնպի

մ ենք, եթէ վշտանում էին նիւթականապէս, {որոնում} էին նիւթական հնարներ այդ վիշտը եւ ցաւը

ն լուսաւորութեան որպիսութիւնը, որի մէջ {որոնում} էինք Մխիթարեանց բարոյականութեան երկրորդ

իւրեան հետեւող ճարելու ժամանակ։ Նա չէ {որոնում} այլեւս աղքատ, ռամիկ եւ անուսումն մարդի

իրելի դարձաւ Իգնատիոսին. նա դիպուած էր {որոնում}, որ կարողանայ իւր առաջուայ ուխտիցը, ա

արսափած մնացին Տասն եւ վեցը եւ հնար էին {որոնում} այս վտանգից ազատուելու։ Այն միջոցին,

իւնից կենսահուր Ոտներըդ վեր բարձրացրած {Որոնումներդ} չանցնեն զուր, Ամուր գրկած կենսատուին

իմ ամենայն փոշտի գրած գիրերս կստանաք, {որոնց} մեջն կհայտնվի իմ որպիսությունս: Շատ

եջ ամենայն օր նորոգեմ իմ սրտիս խոցերը, {որոնց} համարը աստուծո միայն հայտնի է: Դուք ձե

. դուք իհարկե հարցրել եք այն մարդերին, {որոնց} մի անգամ միայն տեսել եմ, եւ նոքա իմ հա

արի արքայն Արտաշէս " եւ այլ մի քանիսը, {որոնց} շատիցը բախտի անգթանալովը այժմուս զրկված

ւնից մինչեւ ծերություն կան աստիճաններ, {որոնց} վերայից թռչել եւ անցնել դեպի ծերություն

ր, սորա ապացույց ունինք շատ լեզուներ, {որոնց} մի քանիսի միայն անունը գիտենք եւ մի քան

ողության պտուղը եւ կամ ուրիշից մշակած, {որոնց} անունը տակերումը նշանակած է, կամենում

ատերը այս կամ այն կողմ ցրված կորած են, {որոնց} անունը եւս օրըստօրե մոռանում եմ: Վասն

ենայնիվ դուք շատ բարեկամներ ունենալով, {որոնց} առաջեւ, հավաստի գիտեմ, որ հարգելի էր

ի՞նչ դրության մեջ է: Մեք ամենքյան, {որոնց} որ ճանաչում ես, ողջ են եւ առողջ եւ ողջ

խաբեությունքը, որոնցից գանգատ ունիք եւ {որոնց} մասին ասում եք, թե նոր չէին եւ այլն,

վախճանի: Պետերբուրգից մի քանի մարդիկ, {որոնց} մեջ եւ պ. Իզմիրյանցն, նամակ են գրել Ա

1 ամիս ժամանակով այդ դրամը եւ հասուցի, {որոնց} արժանն էր, սպասելով քո վեհանձն օգնական

ոխքի սպասավոր ճիզվիտ հոգեւորականներից, {որոնց} վերջին ջանքն է ազգը կուրացնելով վայելել

նդհակառակը, շատ եւ շատ օգուտներ ունի, {որոնց} մասին միմյանց տեսած ժամանակներս մանրամա

պես էին: § 1. Երկու մարդ ընտրել, {որոնց} եւ տալ ճանապարհի ծախք, առաջին անգամը 3

եւ մնացածը ( ստանա) անշարժ կայքերով, {որոնց} տարեկան եկամուտը պիտի սեփականվեին քաղաք

: Այժմ խնդիր է, գնացող պարոնները, {որոնց} առաջարկվում է հարյուրին տասն պրոցենտ,

գին բազմություն աշխույժ երիտասարդների, {որոնց} կարմիր շապիկը վկայում էր, թե պատկանում

Մնաս բարյավ, ողջունիր իմ կողմից, {որոնց} կուրծքի մեջ զարկում է ստուգապես հայկակա

եթե իմ օրինակին հետեւին եւ այն անձինք, {որոնց} ձեռքում է գտնվել հասարակական կառավարութ

մասամբ ընդհանրացած կեղծ տրադիցիաներից, {որոնց} համար, այնուամենայնիվ, չի կարելի մեղա

, համենայն դեպս, ազատարար նավակներին, {որոնց} մասին այնքան շատ գոռում էին անգլիական ժ

որ զրահավոր նավերի նավարկությունը եւս, {որոնց} ծանրության վրա այնքան իրավացիորեն գանգա

կենդանաբանությամբ եւ բուսաբանությամբ, {որոնց} կարիքը մեր հայրենի գրականության մեջ այն

անի է այդ աշխատանքին ( իսկ շատ բան կա, {որոնց} մասին կարելի է լուրջ եւ ընդարձակորեն խո

նամակս գրում եմ տարբեր ընդմիջումներով, {որոնց} մեջ, անկասկած, մտնում է նաեւ ծխելս:

գլխին: Մեղադրել նրանց արատների համար, {որոնց} մեջ, այսպես ասած, ընկղմված են, կլինե

ւմ, պատվաստվել են այն հայրերի ձեռքով, {որոնց} որդիները, ուշադրություն չդարձնելով իրե

, A տառի հավելվածին եւ ուրիշ բառերին, {որոնց}, բարեբախտաբար, խմբագրությունը դեռ չի

ամեն տեսակ իդեալական սիստեմների համար, {որոնց} վրա նա այժմ ծիծաղում է, բայց մի քանիսը

կարելի է ցույց տալ մի շարք հոդվածներ, {որոնց} մեջ իրար հետեւից երեւացին շատ հարգալիր

վրա եղած հարձակումների պատասխաններից, {որոնց} ես դեռ չեմ պատասխանել: Ես պարտքի տակ ե

կիդ հետ միասին ինձ հասցրու այն գրքերը, {որոնց} մասին ես գրել եմ քեզ 15-ին: Առանց գրքե

երել տալ մանր կենդանիների կոլեկցիաներ, {որոնց} տեղ հասցնելը մեծ ծախսերի հետ չի կապված

բերում է եկեղեցական գումարների գործին, {որոնց} համար, ահա, կարելի է ասել, 15 տարի է

հեռացնում է իրենից իր այն անդամներին, {որոնց} ազնվությունը կասկածելի է եւ որոնց նա դա

րին, որոնց ազնվությունը կասկածելի է եւ {որոնց} նա դադարել է վստահել: Մենք հայեր են

7-ին ես գրել եմ եղբորս յոթ կետի մասին, {որոնց} վերաբերյալ հարկավոր է խնդրել նորին սրբո

ընտանեկան գործերի մասին իմանան մարդիկ, {որոնց} բոլորովին չի վերաբերում այն: Երեւի

համարում եւ նորա կարծիքները սխալական, {որոնց} գլխաւորը Հայոց լեզուի մասին. Նազարեանց

ով ուղարկել ինձ այն երաժշտական նօտերը, {որոնց} մասին դեռեւս գրել էի Մարտի մէջ, դուք չ

րի մէջ կատարւում էին այն իրողութիւնքը, {որոնց} վերայ են մեր խօսք ու զրոյցը: Ճշմար

ծ է Հայոց միակողմանի ուսումնականներին, {որոնց} թիւը բարձրացնում էք մինչեւ բիւր։ Գուցէ

ւ համար հարկաւոր է քննել այն պայմանքը, {որոնց} ազդեցութեան տակ պիտոյ է կերպարանագործու

աւորապէս: Այստեղ չկան նորութիւնք, {որոնց} մասին կարողանայի ծանօթութիւն տալ ձեզ.

տեմ՝ կը հասկանա՞ն արդեօք այն մարդիկը, {որոնց} ձեռքը ընկնելու էր մի օր իմ տխուր Յիշատա

ւթիւնը, այդ մարդու թրջուած հալաւները, {որոնց} վերայից ամենայն գոյն կորել էր, անհնարի

անգական բնակիչքը, յատկապէս շինականքը, {որոնց} մարդագլուխ սահմանւում է երեսուն դեսեատի

րիկայք, գործատներ եւ պտղաբեր այգիներ, {որոնց} յառաջանալուց յետոյ կարող էք ամենայն տես

ում են այդ քաղաքում բիւրաւոր ոչխարներ, {որոնց} ճարպը ( ճրագուն, сало) ուղարկւում է ս

՝ բուն հայկական ուղղափառ դաւանութեամբ, {որոնց} մէջ գտանւում է միայն մի հատ պապական Հայ

ը, որովհետեւ չկային այն մտածութիւնքը, {որոնց} համար հարկաւոր լինէր ձեւ ու ոճ որոնել:

պատուական աղբիւր եւ մի քանի ծառատունկ, {որոնց} ստուերների տակ օդ վայելելու համար նստու

էր Եւրոպա, այլեւ երկաթ, իւղ եւ կաշի, {որոնց} առուտուրքին ծանօթ են Նախիջեւանցիք:

, ո՛րքան պարապ եւ ամայի թողած դաշտեր, {որոնց} վերայ շատ փոքր արծաթով կարելի էր թութի

րոս ազդեցութեան տակ մնացած պարոններին, {որոնց} անձնասիրութիւնը, շահասիրութիւնը, փառա

ղ են յառաջանալ այն բարի, բարի բաները, {որոնց} չլինելու վերայ մորմոքուելով՝ յառաջ եմ

աջ եմ տանում իմ տխուր Յիշատակարանը, եւ {որոնց} միայնակ ծնողը ճանաչւում էր բարեկարգ եւ

՝ չեմ հասկանում այնպիսի ուսումնարանք, {որոնց} մասին հրատարակում էր " Մեղուն " ուրախաց

ս, տեսանելու է ազգը, թէ այն մարդիկը, {որոնց} վերայ նայելով՝ զարմանում էր երբեմն, ո

: Սուտ ազգասէրքը եւ միւս նոցա ընկերքը, {որոնց} անունները քանի անգամ կրկնեցի, լաւ գիտե

նահատակուիլ յանձնառու կտրիճ զինուորքը, {որոնց} թիւը աճում է ու զօրանում է օրէ օր:

խօսում է Մասեաց քնքուշ Մուզաների հետ, {որոնց} համար պատմում են, թէ շատ անգամ գլորուե

մ են սուտ ազգասէրքը եւ օբսկուրանտները, {որոնց} մէջ մի չար բաղդով տեսանում եմ այս րոպէի

: Մինչեւ գործած չէինք այնպիսի գործեր, {որոնց} վերայ արժան էր ուրախանալ, մի սուտ եւ ե

կ գտանուած աշխարհները: Բոլոր արարածք, {որոնց} վիճակուել էր երեւել աշխարհի երեսին, այ

Դորա հակառակ, նա հայր է այն ազգերին, {որոնց} կառավարութեան ղեկը Նախախնամութիւնը հաւա

իրաւունքը իւրեանց ազգի այն բաժնի մէջ, {որոնց} առաւել սիրելի էր խաւարը: Հաշտուելով մե

ստացած նամակներս ընկած են ցիր ու ցան, {որոնց} շատերը մինչեւ այսօր անպատասխանի, որովհ

բայց եւ ո՛չ մի խօսք այն բաների համար, {որոնց} մասին խօսելու ծարաւը խեղդում էր ինձ. խ

ալիս իւր որդին այդ դպրոցը: Աշակերտքը, {որոնց} ընծայւում է գիտութիւն Հայերէնի եւ Ռուսե

արրանայ ազգի անմեղ զաւակների սրտի մէջ, {որոնց} առաւօտ եւ երեկոյ աղօթք են կարդացնում,

ակ իւր մէջ պատահած զարհուրելի գործերի, {որոնց} ամեն մինը եօթն հոգի է ստացել Շեկսպիրի ա

ու նետերից... Այն ամայացած տները, {որոնց} մէջ մնացել են այժմ նոցա նախկին բնակիչնե

րակեց քանի մի տետրակներ եւ յօդուածներ, {որոնց} թէպէտ եւ պատասխանուեցաւ, բայց " Ընծայի

այն տեղից յառաջանում են թղթակցութիւնք, {որոնց} մէջ երեւում է եւ ճիշտ նկարագրւում է " Ը

ի սրտէ հրապարակական շնորհակալութիւնը, {որոնց} ցանկանում ենք նոյնպէս ամենայն յաջողութի

րիս, նաեւ՝ հայկական ճիզուիթների հետ, {որոնց} պօլիտիկային ընդդէմ է ամենայն ճշմարտութի

Թող չսրտնեղին տղայաբար այն մարդիկը, {որոնց} ծանր է տեսանել բաց աչքով որեւիցէ պակասո

ր մտածեն՝ լա՞ւ են արդեօք այն գործերը, {որոնց} մասին դատապարտւում է Բէգզադէն, արդեօք

ան են օբսկուրանտներին եւ ճիզուիթներին, {որոնց} հետ չունինք մասն եւ բաժին: Եւ ոչ միայն

, խնդրէինք վերացնել այն տգեղութիւնքը, {որոնց} համար ամօթապարտւում էինք օտարների առաջե

էգզադէի գործերը, որ պիտի նկարագրենք եւ {որոնց} համար ուրիշ յարմարաւոր անուն չգտանելով

առասուն հրաշքների պատմութեամբ հանդերձ, {որոնց} իւրաքանչիւրքը իւր ժամանակին ընկած են օր

իայն մեզ, այլեւ բոլոր ժողովուրդներին, {որոնց} առաջնորդած է, ուստի եւ ստիպուած ենք դպ

պահպանուած էին բուն ազգային դպրոցներ, {որոնց} մէջ պիտի լսուէր հայկական խօսքը, ուր Հա

մեծահոգի եւ խնկելի քաջ արմենուհիների, {որոնց} մասին մի փոքր վերեւում խօսեցինք. մեծ ե

եւ քաղաքներում հաստատել պարզ դպրոցներ, {որոնց} պաշտօնը էր լեզու եւ գիր ուսուցանել ազգի

աց ժառանգութիւն: 2. Այն գործերը, {որոնց} անունները միայն հասել են մեզ, իսկ ինքե

ռաքեալների ձեռքով, այն բոլոր գործերը, {որոնց} անունը միայն մեզ հասած լինելով գիտենք:

կացուցանել նորան մեր ազգի անդամներին, {որոնց} չեմ կարող ամեն մինին առանձին առանձին նա

ս Խորենացին եւ Սուրբ Ներսէս Շնորհալին, {որոնց} անունը խնկւում է հայկական եկեղեցու մէջ

նը խնկւում է հայկական եկեղեցու մէջ, եւ {որոնց} գերեզմանի հողը համբուրելի են մեզ:

եծ Պարթեւները՝ բուն Լուսաւորչի ցեղից, {որոնց} յիշատակը հանդիսավեհութեամբ տօնում է մեր

Հայերին, որպէս քարոզք եւ աւետարանիչք, {որոնց} եւ նշխարուած ոսկերքը կան մեր մէջ, եւ ո

ց եւ նշխարուած ոսկերքը կան մեր մէջ, եւ {որոնց} աթոռը ստացաւ կենդանի մարտիրոս Գրիգորիոս

առաջարկեմ նոցա այն բոլոր վկայութիւնքը, {որոնց} վերայ մտածում են Հայերը հաստատել իւրեան

անդի աչքին այն ամենայն բանը կատարուած, {որոնց} փափագով ցանկանում էր նա: Մեք գիտէի

: Երեւակայեցէ՛ք բիւրաւոր ընտանիք, {որոնց} մի անդամը գործելով մի գործարանի մէջ եւ

ովտիոյ մէջ է 29, 307, 199 հոգի բնակիչ, {որոնց} մէջ հարիւր յիսունի չէ հասնում հին ազնու

, եօթն ազնուական տան սեպհականութիւն է, {որոնց} առաջինն է թագաւորական տունը: Հասարակ ժ

արգով, կախուած են այն ազնուականներից, {որոնց} հողը ունին իւրեանց ձեռքում, թէեւ՝ վար

գնա՛, տխրադէմ ցնցել դատարկ քսակները, {որոնց} մէջ լցուած էին երբեմն ոսկին եւ արծաթը:

մանր հնարներով եւ աղտոտ ճանապարհներով, {որոնց} մէջ վերջին տեղը չունին, անձնական վնաս

՝ վարձկան այն վերասաց մօնօպօլիստների, {որոնց} մօտ կենդրոնացած է դրամական ոյժը: Ուր ո

այն նիւթերի շատութեան կամ սակաւութեան, {որոնց} հետ կ'ենթադրուէր փոխանակել դրամը: Թանգ

ակասութիւն եւ կարօտութիւն այն նիւթերի, {որոնց} հետ պիտի փոխուի դրամը. այստեղ կամքը կա

րի եւ թէ՛ գործելի կամ մշակելի նիւթերի, {որոնց} վերայ հիմնւում են նորա ձեռագործութիւնքը

մտածել այդ մասին, որովհետեւ գիտէր, թէ {որոնց} որ պարտք ունի, կախւում է նոցանից, թէ

կան մարդը, ընտանիքի եւ զաւակների տէր, {որոնց} դարմանելու համար ոչ մի պարոն չէ կարող տ

լայնութեամբ: Դնենք, թէ այն մարդիկը, {որոնց} ազգութիւնը խոստովանուած չէ, պաշտօնական

կ են ուրիշներին։ Բայց եւ այն մարդիկը, {որոնց} ազգութիւնը դողացնում է երկրագունդը բեւե

երի եւ սարսափելի պարտքերի ծանրութեամբ, {որոնց} էականապէս ժողովուրդն է ենթակայ: Կառավա

ուածքը պիտի բաժնուին քո զաւակների մէջ, {որոնց} իւրաքանչիւրին բաժին պիտի հասնի քո ունեց

: Այս բաւական է, որ մի տեսակ մարդիկ, {որոնց} բոլոր հասկացողութիւնը հիմնւում է երկուո

ծի սկզբնաւորութեան: Հին խելքերը, {որոնց} զլացել էր դարը իւր ազդեցութիւնը, որոնք

նց շնչական բարեկեցութեամբ եւ ի վերջոյ, {որոնց} ականջին ազգի անունը, ազգի բարոյական դա

: Բայց այն վառ երիտասարդութիւնը, {որոնց} վերայ են մտածող մարդերի յոյսերը, ժաման

վանդակ թատրոնի վերայ, նախատել մարդիկ, {որոնց} կօշիկների խրացը արժանի չէր լուծանել, հ

Շեքսպիրի կամ Շիլլէրի հովեր են առնում, {որոնց} անարժէք համբակներին անգամ յարմար չէ մեղ

շուքի ներքոյ վարդենեաց, Կանաչներում, {որոնց} երկինքն է ցօղում. Ու ձեռներըս տաք սրտ

ով կատարեալ ` Աստծուն եւ այն ամեն բան, {Որոնց} ինքն է հեղինակ Եւ սկիզբը գոյութեան. Ու

, Ինչպէս շատերն ուրացել են, {Որոնց} անունն չուզեմ տալ. Բայց որ գո՛նէ

Լսեցէ՛ք ինձ, Արարատի Որդիք, {որոնց} հիւր եկայ, Միայն ձեր մէջ դուք հնչ

տ սկզբունքներ, սոփեստական գաղափարներ, {որոնց} չենք հաւատում, որ չենք ընդունում եւ որ

ահարուէին ոչ միայն Պօղոսը եւ Նիկողոսը, {որոնց} մասին Հիւսիսափայլը բողոքած է ժամանակ առ

թացքը, միւս հոգեւորների վասակութիւնը, {որոնց} մէջ մեհրուժանեան պսակով փայլում է Նիկոլ

ազգութեան անունը, այլեւ վէրքերի սպիք, {որոնց} արժանացել էին մարտիրոսաբար, ազգի ազատո

այլ լեզուներից թարգմանած աշխատութիւնք, {որոնց} մի լավ բաժինը հասնում էր ընտիր վէպերի։

ր միշտ նոր են տպւում զանազան տեղերում, {որոնց} մի քանիքը եղանակներն են գուշակում, միւ

, ինչպէս նաեւ պատուելի Մխիթարեանց մէջ, {որոնց} շատերին ես ինքս պատահել եմ, որոնք, բա

կան մեր Ազգի մէջ նաեւ լուսաւոր մարդիկ, {որոնց} դատաստանի առաջեւը պատճառ ունէին կարմրիլ

. մանաւանդ որ այժմ դեռ շատ բաներ կան, {որոնց} մասին Հայերը, ամենեւին գաղափար եւս չու

ուածները, այո՛, շատ անգամ եւ բառերը, {որոնց} մէջ կարելի էր պարունակել նոր մտքերը, ո

ուղարկուած նամակների ցուցակը կորած է, {որոնց} թիւը էր 21: [Պետերբուրգից] ամիս հ

ուած, ուրեմն եւ դորա յայտարար ձեւերը, {որոնց} մինը եւ առաւել գլխաւորը լեզուն է, որ պ

կը վերջաւորւում է երկու գեղեցիկ ճառով, {որոնց} մինը է Սոկրատէսի վարքը եւ միւսը Քրիստափ

որ տպաւորում են իրենց հպատակների վրայ, {որոնց} թող կրօնական, այլեւ ընկերական կեանքի թ

ոլոր հաստարմատը եւ փրկարար դրութիւնքը, {որոնց} հիմքերի վրայ աճում է անգլիական մարդու ի

ւթեան ընդհանուր ձեւերը յայտնագործելով, {որոնց} միջնորդութեամբ առաջ է դնում զարգացման գ

բարեկամ, որ այս բոլոր նեղութիւնները, {որոնց} մեք տանում ենք Կալկաթայի պէս վաճառաշահա

որոնցից կարելի էր յուսալ մի բան եւ կամ {որոնց} օգնութեամբ կարելի էր յառաջ տանել մի կամ

կատարելով իւրեանց պարտականութիւնները, {որոնց}, ինչպէս կարելի է գուշակել, շատ յարմար

ին գործարանի ներքին իրողութենների մէջ, {որոնց} ամէնեւին անտեղեակ էին, ապա այսքան չարի

ռաջնորդելով նոցայ այն վարձկան մարդիկը, {որոնց} մասին քեզ վերեւում ասացի, եւ սկսում են

քո արդարամտութեամբ դոցայ հետ վարուել, {որոնց} գործակիցները սատահակք էին: Ո՜հ տարաբախ

ն իրենց անձը չապաշխարուելու մեղքի տակ, {որոնց} մասին եւ Յովհաննէս առաքեալը յիշում է՝

ամեն յիմար մարդոց օգտի մասին հոգալով։ {Որոնց} գրուածքը եթէ մի մարդ երկա՛ր եւ ջե՛րմ սի

կորստի ճանապարհը գնացողների գրուածքը, {որոնց} Սուրբ, Կաթուղիկէ եւ առաքելական Եկեղեցի

հնձի ժամանակ ուղարկել իր հրեշտակները, {որոնց} կամ հրեշտակ է ասում եւ կամ ճշմարիտ վարդ

ցան, ինչպէս մի տօն կատարելու ժամանակ։ {Որոնց} պարտքն էր, սենեկում չորս կողմս նստած,

անից, որ իրենց փրկութեան խօսքը չլսեն. {որոնց} վրայ կատարւում է Հոգու խօսքը, որ ասում

տեսակ գործողութեանց մէջ էլ կան բաներ, {որոնց} բնա՛ւ չենք կարող համաձայնիլ. այս պատճա

ալիս է մեզ մի քանի տեղեկութիւնք, առանց {որոնց} աւելի պիտի մթնէր մեր համար Թղթի բովանդա

այն պիտի գուշակել այն դառը հանգամանքը, {որոնց} մէջ փակուած էր Փարպեցին։ Նորա Թուղթը ե

ը, որովհետեւ մենք չգիտենք այն բաները, {որոնց} վրայ ակնարկում է Թղթի հեղինակը։ Խաղաղո

որ կար սկզբից, նո՛յն անապակ ջրերում, {որոնց} աղբիւրը էր ինքը մեր Փրկիչը, եւ որոնք ս

են այս րոպէիս մեր ձեռքում եղած գրքերը, {որոնց} մէջ խօսք կար Փարպեցու աշակերտութեան մաս

իրների սխալանքը եւ դարերի ծանրութիւնը, {որոնց} տակ ճնշուել է այդ Թուղթը. պա՛տճառ, իբ

ւմ ենք հետեւեալ հեղինակների անունները, {որոնց} գործերից որպէս թէ քաղել է ամբողջ այդ գլ

նք խօսում ենք ընդհանուր կանոնների վրայ, {որոնց} մանրամասն եւ բացառայական կանոնների աւան

աքի լեզուն մեծ փոփոխութեան է ենթարկվել, {որոնց} մի քանիսը՝ մեր աչքի առջեւ կատարված։ Սոր

են, որպէս մի քանի ուրիշ աշխատութիւնքը, {որոնց} մասին յիշել ենք մեր յառաջաբանութեան մէջ

իւր յառաջադէմ աշակերտների հետ միասին, {որոնց} մէջ կար եւ հանգուցեալը, Երեւանից մի իջ

ին ու քանդեցին Աբովեանի յոյսերի հիմքը, {որոնց} աւերակքը լուացուեցան յետոյ առաքինի հոգո

", - հանդէպ են դուրս գալիս աշակերտքը, {որոնց} մէջ գտանւում էր մեր հանգուցեալը։ Այս ա

քինի ունակութիւնքը, ո՛չ այն րոպէները, {որոնց} միջոցին բաժանորդ էինք գտանուած միմեանց

ւած ու ապացուցուած չէ. պատմութիւններ, {որոնց} մէջ ոչինչ չէ պարունակւում, ճարտասանութ

համար, որպէս դատարկ եւ իստակ թղթերը, {որոնց} վերայ ոչինչ գրած կամ տպած չէին: Այս տե

հաճոյանալու համար չխնայեց իւր եղբարքը, {որոնց} երախտապարտ էր, բայց այստեղ ծառայելով ի

այսօր տարեգլուխ է մի քանի նզովեալների, {որոնց} հաւատարիմ եւ գովանի ծառայութիւնքը դժոխք

օրագիրների շնորհքով, որ հնարեցի ես եւ {որոնց} վերայ գլխաւոր ոստիկան եմ Ձեր մռայլութեա

բերել էին մի քանի նորատիպ պաքսիմատներ, {որոնց} մէջ Ձեր մռայլութիւնը շատ տտիպային նիւթ

ածաբաններ, իմաստուններ, կրօնամոլներ, {որոնց} եւ ոչ ոք իմ դեւերից չէր կարող հրապուրել

այրը թողել էր մի քանի անշարժ կալուածք, {որոնց} արդիւնքով կառավարւում էր նա առանց գլխաց

չորս տեսակ ըմպելին այնպիսի սիւներ են, {որոնց} վերայ կարելի է ուրախութեան պալատներ եւս

- Ուրիշ ի՛նչ այնպիսի բանէր կային, {որոնց} վերայ պիտոյ է խօսել: - Դու գրում է

ւ յաղթելու այն բոլոր դժուարութեններին, {որոնց} հանդիպում էր նա: Ալբերտոսը մի անգամ ճա

ը, տէր էր դարձել անհամար հարստութեան, {որոնց} մի մասը գործ է դրել տներ եւ մինչեւ անգա

, թէ չունի այլեւս այն փոշիները, առանց {որոնց} անհնար էր․ բացի սորանից մէջ բերեց մի քա

վը կրթել ազգի խեղճ ողորմելի զաւակները, {որոնց} մասին այսքան աղաղակում են օրագիրքը եւ հ

ամ ընդունեց այն բոլոր աոաջարկութիւնքը, {որոնց} խորհուրդը եւ նպատակն էր մօտ մնալ եկեղեց

էր մօտ մնալ եկեղեցուն եւ հոգեւորներին, {որոնց} միջնորդութեամբ կարող էր թողուլ Աստուած

ր տնկած կային պարսպի հետ զուգահեռաբար, {որոնց} ստուերքը ստանում էին առաւել եւ առաւել հ

լով տխուր եւ սխալներով լի տապանագիրքը, {որոնց} ե՛ւ գրել տուողը, ե՛ւ գրողը, ե՛ւ փորող

ս գերեզմանը: - Ուրեմն կան մարդիկ, {որոնց} մեռանելը այնքան ախորժ չէր քեզ, չնայելո

րդիկը, որոնցից ոչինչ արդիւնք չունինք, {որոնց} շեմքը երբեք չենք կոխած, որք հացը մի ան

տալիս, առանց կշռելու այն հանգամանքը, {որոնց} թոյլտուութենից կախ էր այդ գեղեցիկ գաղափ

ասուն եւ հինգ կամ յիսուն միջակ մարդիկ, {որոնց} ամօթ է հարուստի ներկայութեամբ խօսել, կ

դորա հակառակ, այն տեսակ մարդերից էր, {որոնց} ջրհեղեղ է հարկաւոր խոնաւութիւն զգացուցա

րաչափ - բարօմետր ազգային բաների համար, {որոնց} եւ վերջինը, ամենաթեթեւը մեծ ազդեցութիւ

ովմասի դստեր հետ: Մայր ու աղջիկ, {որոնց} մասին յիշեցի վերեւումը, պատուհանից տես

ամանակ անտես չառնէր այն հանգամանքները, {որոնց} մէջ գոյացել ու աճել էր դատաստանի տակ ըն

թարից, Պարսից, Յոյնից եւ ուրիշներից, {որոնց} ժամանակ առ ժամանակ հպատակեցան Հայք: Նո

տղային, իսկ սա կը հարցանէ փերիներից, {որոնց} պատասխանը նոյնպէս կը ստանաս տղայի միջնո

մեծ գերդաստան, կին, որդիք, դստերք, {որոնց} բացի նիւթական հարստութենից ոչինչ ունէր

ն զանազանութիւն չունիք այն ռամիկներից, {որոնց} վերայ գոռում է ձեր արծաթը. արծաթն եմ ա

ւսը, շատ յարմար է այս հանգամանքներին, {որոնց} մէջ ընկայ... Ստոյգ է, որ ես, ասել

իր ինձ եթէ ասեմ, թէ կան դեռեւս բաներ, {որոնց} մասին դու տեղեկութիւն չունէիր: Շահո

սկեթել ժապաւէնով եւ արծաթի բօժօժներով, {որոնց} միջի դատարկութեանը վկայում էին բօժօժներ

ւոր էր, եւ ոչ արծաթասէր մարդերի նման, {որոնց} հաւաքելուն մի չափ ու սահման չկայ, այնք

ոյ մի քանի լուսաւոր գաղափար ստացել էր, {որոնց} եզրակացութիւնը թոյլ չէր տալիս հաւատալ ա

Շատ տկարութիւնք, շատ անբժշկելի ցաւեր, {որոնց} վերայ բժշկութիւնը նայում է ինչպէս մի վա

ղաքի բաժիններն են, կան զանազան տեղեր, {որոնց} անունը մի արհաւիրք է բերում այնտեղի բնա

ին, որոնցով շատ առատ է Նախիջեւանը, եւ {որոնց} ճիշտ նկարագիրը պատկերացնելու համար, պի

ղաց, բաղանիք, աղբիւրներ, խոր ձորեր, {որոնց} մէջ վազում էին վտակներ, մեծ-մեծ ծառեր

ս ոսկր, մատննրը եւ եղունգները երկայն, {որոնց} տակի կեղտը մի զզուելի կապոյտ գոյն էր տա

ղբիւրի ջրից. թուով երեք հատ էին նոքա. {որոնց} մէջ ամփոփուած էին թալիսմանական հրաւիրան

ծ էր նոյն իսկ րոպէին անհամար քուրերով, {որոնց} հրաւիրում էին երեք պառաւները... Չ

երեք ոսկեզօծ եւ թաւիշով կարած աթոռներ, {որոնց} վերայ երեւում էին նստած երեք այնպիսի գե

ոհարարը կողոպտում են Խանի բոլոր գոյքը, {որոնց} մէջ լինում է եւ շատ անգին գոհարներ եւ ա

ճարել իւր համար աշակերտք ու բարեկամք, {որոնց} թիւը շուտով հասաւ իննի։ Նոքա բնակւում

րից մի քանիքը ձեռնադրել տուեց քահանայ, {որոնց} եւ ուղարկեց քարոզութեան համար։ Մխի

մի հոգեւոր կարգ իւր ինն աշակերտներով, {որոնց} վերայ իսկոյն յաւելացան այլ եւս եօթն, ո

երբեմն բաղկացած է մօտ իբր 60 անդամից, {որոնց} թիւը նուազած է այժմ, եթէ առնունք միմիա

քները, որ ծնուցել էին այդ սկզբունքը եւ {որոնց} մէջ միայն, որպէս իւրեանց ատմօսֆերայի մ

ընդունում է նորա կանոնքը եւ պայմանքը, {որոնց} խորհուրդը է առնել տալ մինը կամ թողուլ մ

Հեթանոսք, Հրէայք, Մօհամմեդականք, {որոնց} ականջին հասած չէր դեռեւս Քրիստոսի կենար

թեան ձայնը՝ Աւետարանի միջնորդութեամբ, {որոնց} համար գիշեր էր եւ դեռեւս չէր լուսացել բ

յ եւ այլ մարդկային սնոտի քարոզութիւնք, {որոնց} հետեւանքը էր ժողովրդի ստրկութիւնը, այլ

րա կոյր հաւատը դէպի կրօնի պաշտօնեայքը, {որոնց} ձեռքով միայն կարելի էր մօտենալ Աստուծոյ

ող էին գայթակղութիւն պատճառել ազգերին, {որոնց} ոտքի վերայ հաստատ պահելու համար նոցա ար

ղերից Հռովմ գանչուեցան շատ եպիսկոպոսք, {որոնց} մի քանիքը զրկուեցան կարգից, իսկ միւսնե

ական դեսպանքը ունէին պապի իշխանութիւն, {որոնց} թուլութեան կամ սաստկութեան վերայ բարձրա

անելով գօսացած դիակները սիւների վերայ, {որոնց} սիւնից վայր իջուցանելու համար ինքը՝ Յի

ազգերի երեսից։ Ահա այն սկզբունքը, {որոնց} մէջ աճել է Մխիթարեան ընկերութիւնը, ահա

էմ չենք, գուցէ լինին մարդիկ դոցա մէջ, {որոնց} հոգու բարոյական զօրութիւնը մեծ լինելով

տմարդի ընդունակութիւնք եւ մոլութիւնք, {որոնց} կարգումն են կեղծաւորութիւնը, սուտը, դ

կտրել են այն լեզուքը եւ այն գլուխները, {որոնց} անմիջական քարոզութեամբ խլրտուել էր մի ճ

թեան փրկարար խորհուրդը, շատ քաղաքներ, {որոնց} մէջ մի տեղ հաւաքուած էին ամբողջ ազգերի

է պատրաստել ուսումնարաններ, տպարաններ, {որոնց} միջնորդութեամբ կարելի էր ստանալ ոչ երազ

ն ընկերութեան անդամքը, որ եւ Աբբայեանք, {որոնց} չմերայինքը են Կոլլեգիացիք։  Ե

րի կարգումն են շատ դատապարտելի գործեր, {որոնց} մէջ մանաւանդ այն, որ ձեռք էին բարձրացն

ունի վերայ պատերազմիլ անհաւատների հետ, {որոնց} եւ քարոզել քրիստոնէութիւն։ Այս միջոցին

հետ, քշեց Փարեզից բոլոր Սպանացիները, {որոնց} կարգումը եւ Յիսուսեանները, բայց դորա փ

խութիւններ առնել աբեղայական Կարգերում, {որոնց} մէջ կայր եւ այս թէ, կարգի իշխանը տարեկ

երից, որոնք չափի ու սահմանի տակ էին եւ {որոնց} մէջ կային օրէնք ու կանոն. դուրս եկաւ մ

նծաների վերայ այնպիսի պարտականութիւնք, {որոնց} մանաւանդ յարմար էին։ Եթէ նոցանում չ'եր

րհնել) նորանց ուխտապահ չորս ուխտերին, {որոնց} յայտնի էին Կարգի բոլոր գաղտնիքը, կամ շ

ուսեան, բացի կողմնակի Յիսուսեաններից, {որոնց} թիւը անհամար էր Եւրոպայի, Ասիայի եւ Ամ

Յիսուսեանների ենթադրեալ վրիժառութենից, {որոնց} համար ամենասիրելի էր " ճշմարտանման " վա

մեր ընթերցողները Յիսուսեան դպրոցները, {որոնց} մէջ Յիսուսականութիւնը սպանում է նոյնպէս

բաները քարոզում էր Գօայի բնակիչներին, {որոնց} մեծ մասը քրիստոնեայք էին. մանաւանդ զին

հասան նորան նոյնպէս եւ այլ Յիսուսեանք, {որոնց} մէջ երեւելի դարձաւ Կրիմինալը։ Կսաւիէ ս

ն մեհեանները, խորտակում էին կուռքերը, {որոնց} փոխանակ կանգնեցնում էին Քրիստոսի խաչելո

ներին։ Յիսուսեանք զօրք դուրս բերեցին, {որոնց} ինքեանք էին գլուխ կացած, բայց յաղթուեց

նոցա հպարտութեանը եւ սովորութեններին, {որոնց} օգնութեամբ շատ աշակերտ ճարեց իւր վարդապ

ատերազմով ստանար։ Յիսուսեան աբեղայքը, {որոնց} խորհրդով կառավարւում էին Տասն եւ վեցը ե

նձնում է Ֆրանսիային Պէրերի դատաստանին, {որոնց} գլուխը ինքն է։ Ինչ որ վերաբերում է հեր

առաւելութեամբ ընդդէմ միւս անդամներին, {որոնց} մի կէսը դատապարտում էր Ժիրարը դէպի կրակ

սնակից էին Փարիզի հռչակաւոր տիկինները, {որոնց} մէջ գտանւում էր այն ժամանակուայ երեւելի

ին գալիս զանազան տարեգրական ցուցակներ, {որոնց} զօրութենովը պիտոյ է Կլեմենտ XIV-ը մեռան

կամ դատապարել խղճմտանքը ազատ հոգիների, {որոնց} ազատութիւնը գնուած է Քրիստոսի արիւնով.

վերջոյ մուծելու նրա մէջ այնպիսի բաներ, {որոնց} դէմ վերջին դէպքերի ընթացքում շարունակու

Կան նաեւ բազմաթիւ այդպիսի որոշումներ, {որոնց} հազիւ թէ ընդունի ազգը, այսպէս թէ այնպէ

ն կողմը) եւ միաժամանակ յարելու նրանց, {որոնց} հովանաւորում են Ֆրանսիան եւ Անգլիան: Հ

դնում ենք մեր գրուածքը 1857-ից սկսած, {որոնց} ժամանակագրական յաջորդութեանց մէջ պարզ ե

է եւ հասարակ ժողովրդին գայթակղեցուցիչ, {որոնց} շատը, ուում է տեսնելով, չէ կարդում վո

այական վերջաւորութեանը նախադասութիւնը, {որոնց} մանրամասն քննութիւնը քերականութիւնից պի

իւնը բառերով է, նոքա են այն ամանները, {որոնց} միջնորդութեամբ մեր միտքը հասնում է ուրի

խեղճ բաներ: Թողնելով այն պարոններին, {որոնց} սիրելի է այդպիսի բաների պարապմունքը, մ

անում է այն փարելի բնական աղբիւրներին, {որոնց} ջուրը առանց մարդկային ճարտարութեան, առ

, որ մի քանի թերութիւնք եղած չլինէին, {որոնց} կարգն ենք գնում. ա) Գարեգնի ձու նկարե

տանում, որ տասը պատկերի նիւթ կը լինի, {որոնց} խօսքերով միայն ստորագրութիւնը ամբողջ եր

, status qus? ամէն այդ ազդեցութիւնքը, {որոնց} հետեւանքը եւ նշմարքը երեւում է մինչեւ ա

, որպէս եւ մեր յիշած գրքի մէջ էլ կան, {որոնց} հեղինակքը, եթէ այսօր գրելու լինէին այդ

ւած լինելով էապէս այն պայմանների վրայ, {որոնց} մասին խօսեցանք. բայց մենք չենք ուզում

յսօր դարձել են այն բոլոր արարողութիւնքը {որոնց} մասին եղաւ մեր խօսքը, պատճառ կեանքի եւ

տեն: Պէտք չէ մոռնալ, որ այս մարդիկը, {որոնց} անունը տուինք, են ամենամեծ բանաստեղծքը

եւ հնարներ, որոնցից զուրկ ենք այսօր եւ {որոնց} թերութիւնը գուցէ թէ լցնէ լուսաւորութիւն

նք, այսինքն այն ընկերական պայմանները, {որոնց} մէջ էին նոքա իրենց գեղում. ուստի, եւ

ազգին դարձել են միօրինակ գործածական եւ {որոնց} գաղափարը մէկ բառով տուող խօսքեր ոչ միայ

ր, ընդհանուր ազգին գործածական դարձած, {որոնց} հայերէնը թէեւ կան հին լեզուի մէջ, բայց

ւրոպացւոց մէջ, մանաւանդ՝ գաղղիացւոց, {որոնց} բառերի շատը դեռ պահում է իւր մէջ բնական

ային աշխարհաբառ լեզուի մէջ այն բառերը, {որոնց} փոխանակ պատուելի Նազարեանցը գործ է դրել

միւս հոգեկան քաղցերը կամ ցանկութիւնքը, {որոնց} շատը դեռ անծանօթ եւս են շատ միլիոնների

ւթիւնը, ինչպէս էին ձեր նախնի մայրերը, {որոնց} պատկերքը եւ արձանները դուք ամեն օր տեսն

շատ հողեր գիտենք, որ ցիր ու ցան եղան, {որոնց} անունն անգամ մոռցուած է այսօր։ Լա՞ւ

ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ ժողով անհատների, {որոնց} մէջ կային հասարակաց բաներ, հասարակաց ը

է երգեր, ավանդություններ եւ առածներ, {որոնցից} մի քանիսը Խորենացի պատվական ծերունու մի

ցա: Այն ստությունքը եւ խաբեությունքը, {որոնցից} գանգատ ունիք եւ որոնց մասին ասում եք,

ազան տեղեկություններ հաղորդելու համար, {որոնցից} ամենից ավելի աչքի է ընկնում հայ պարբերա

են, հանդիսանում են հե՛նց այն խութերը, {որոնցից} խուսափում է ժողովուրդը եւ որոնք անանցան

Էջմիածնում տակավին կան մի քանի մարդիկ, {որոնցից} կարելի է իմանալ, թե ինչ տեսակ բույսերի

: Ազգը էապէս անարգողքը չեն նոքա, {որոնցից} գանգատ ունիք, որովհետեւ մերկացնում էին

՝ տեսանում եմ բարձր տների վերայ ձողեր, {որոնցից} վայր է գնում մինչեւ գետինը մի երկաթի լա

նեւին նոր ճարտարապետութեան կանոններով, {որոնցից} Աւագը՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորչի անունով

ներից ոչ մինը մի բան ուսած չեն այդտեղ, {որոնցից} ոմանք քահանայացած են, եւ Յիշատակարանիս

յկական լեզուի: Այս բոլոր գրեանքը, {որոնցից} շատերը դուրս եկած են, եւ միայն երկուքը

, թէ " ազգը էապէս անարգողքը չեն նոքա, {որոնցից} գանգատ ունի Պ. Իսահակեանցը, որովհետեւ

այր եւ կին, ներկայ էին այդ հանդէսին, {որոնցից} ոմանք եկած էին մեքենաբար, լոկ հետաքրքր

ւծանւում է դէպի զանազան բաղադրութիւնք, {որոնցից} մինը է նաւթը: Սա իւր բաժանուած տեղից բ

ճահիճները եւ, առհասարակ, այն բաները, {որոնցից} ենթադրւում էր, թէ լինում է շատ արտաշնչ

ցը ունի մօտ իբր քսան աշակերտ ընդամենը, {որոնցից} երկուքը՝ ֆրանսիական ազգից: Ձայներ կան

խ կողմից շինած են նոյնպէս բնակութիւնք, {որոնցից} մինի մէջ բովանդակւում են աշակերտների նն

վարդապետների անմիջական տեսչութեան տակ, {որոնցից} իւրաքանչիւրքը դասատու են նոյնպէս մի քան

թռչում է դէպի տապանը: Երկու հրեշտակ, {որոնցից} մինի գլխի վերայ աստղ եւ ձեռքում՝ քնար

ս թեքել բոլոր Հայոց ազգի կին մարդերից, {որոնցից} դեռեւս յոյս ունինք, եւ սոցա վերայ սաստ

թիւը բարձրանում է մինչեւ 3. 900. 000, {որոնցից}, ասում է հեղինակը, 400. 000 բնակւում

նդիսավեհութեամբ տօնում է մեր եկեղեցին, {որոնցից} սուրբ Սահակին ճանաչում է Հայոց ազգը մեծ

եռքով, բայց, ինչպէս իրաւագէտ մարդիկ, {որոնցից} խորհուրդ ենք հարցուցած, ասացին մեզ անկ

անութիւնը, այն աստուածային քուրաները, {որոնցից} առաջին անգամ դուրս թռան ազատութեան կայծ

ֆօրմ խնդրում ենք այն սկզբունքների մէջ, {որոնցից} կախուած են հոգեւոր մարդերի որեւէ պաշտօն

ամուժ ամբոխի ախտերը, ահա այն տարերքը, {որոնցից} բաղկացել է անգլիական սահմանադրութեանց կ

եւ բնաւ չհանդիպելով միջին մոմենտներին, {որոնցից} անցել էր առաջին ազգը:

իւ վերակացուք եւ շատ հոգատարք ունեցաւ, {որոնցից} երկուքը եղել են պապի քահանաներից:

, երկու մարդ եւս նորան օգնական տալով. {որոնցից} մէկը բաւական հմուտ էր մետաքսագործութեան

էր նա եւ Քուէպէքի այն առաջին մարդիկը, {որոնցից} կարելի էր յուսալ մի բան եւ կամ որոնց օգ

ութիւն եւ մեծահոգութիւն են պահանջւում, {որոնցից}, ինչպէս երեւում է, սոքա շատ դուր են ե

ւրկ են, գործի մէջ ծո՛յլ եւ անհամբե՛ր, {որոնցից}, նայելով այն տգիտութեանը եւ անկարգ վար

աներ եւ ամեն հարկաւոր բաներ նուիրելով, {որոնցից} ամեն մէկի տուածը յայտնի էր եւ գրով մնաց

, նորա կայծերը, կրակի բոցի կայծեր են, {որոնցից} ամեն մէկը դէպի բարին գործ դնողներին մտց

րունեաց տիրոջ Արշաւիր Կամսարականի հետ, {որոնցից} ծնեցան Ներսէհ, Հրահատ եւ Վահան Կամսարա

ց, տուր ու ծեծ սկսել էին միմեանց հետ, {որոնցից} մինը լաց էր լինում եւ գանգատում էր, թէ

, ափսոսում եմ. բայց այն միւս մարդիկը, {որոնցից} ոչինչ արդիւնք չունինք, որոնց շեմքը երբ

ս պարոնը ունէր նոյնպէս մի քանի եղբարք, {որոնցից} փոքրը աւելի մօտ յարակցութիւն ունէր մեր

յտնի է, ամենեւին միմեանցից անզանազան, {որոնցից} մինը կրում էր իւր վերայ դատապարտութիւն

ղաքականութեան։ Ահա այն աղբիւրքը, {որոնցից} անմիջապէս պիտոյ է բղխէր Մխիթարեանց բարո

րին։ Բայց Գերմանիայի նորանոր անցքերը, {որոնցից} ահ կար, թէ կործանելու էին Հռովմի Քահան

ուն վեց եկեղեցական գաւառներ ( վիճակ), {որոնցից} իւրաքանչիւրքը ունէին իւրեանց մէջ մինչեւ

ն փոխանակ քաղցր խօսքերի այնպիսի բառեր, {որոնցից} թափում էր լեղի եւ արհամարհութիւն։

թղթերը այրուեցան եւ ոչինչ բան չ'մնաց, {որոնցից} կարելի լինէր հասկանալ ջնջուած Կարգի գաղ

նդամքը, այսինքն անխտիր այն անհատները, {որոնցից} կազմւում է ազգը, ամենայն մարդկային իրա

ովը պէտք է բաղկանայ տասներկու անդամից, {որոնցից} եօթը որպէս մեծամասնութիւն կարող են բաց

ով օտարի խօսքեր կամ տեղական մասնիկներ, {որոնցից} կարելի է փախչել, առանց լեզուի ժողովրդա

ող, հարկաւոր են պայմաններ եւ հնարներ, {որոնցից} զուրկ ենք այսօր եւ որոնց թերութիւնը գու

ծարիրը ( սիւրմէ) եւ պարսկական խինան, {որոնցից} առաջնովը արտեւանունքն են ներկում, իսկ

ի բաղդասութեան եւ ձեւերի ազդեցութիւնը, {որոնցից} ժողովուրդը իսպառ ազատ է, բայց պ. գրագ

խատում էր Հնդկաստանում, Ճապոնիայում եւ {որոնցով} աշխատում էին հետագայի եզվիտ-առաքյալները

թեանց, արհամարհոտ եւ խէթ հայեացքների, {որոնցով} առատօրէն վարձատրւում է մի խեղճ ծառայ մի

է՞ր արդեօք իւր ձեռքում այն պայմանները, {որոնցով} միայն հնարաւոր է վաճառականութիւնը: Այն

րութեանը, ստեղծել ես նոյնպէս հնարներ, {որոնցով} կարելի էր դարման տանել ախտացածներին "։

այն լօգիկաբար կապակից պարբերութիւնքը, {որոնցով} հարազատօրէն կարելի էր ամենայն եւրոպական

անդ, երբ մէջ է բերում այն պատճառները, {որոնցով} ասում է, թէ ինքը արժանի էր Վահանին, չ

շնորհաւորութիւն իւր նշանաւոր դեւերից, {որոնցով} լցուած է լինում դահլիճը մինչեւ առաստաղը

ւմնական եւ փիլիսոփայական քննութիւններ, {որոնցով} ոչինչ քննուած ու ապացուցուած չէ. պատմո

տ անգամ խտրութիւն չունին հնարների մէջ, {որոնցով} կարելի էր արծաթ վաստակել, կեանքի անհրա

ունենան այսպիսի ոգիաբնակ տեղերի մասին, {որոնցով} շատ առատ է Նախիջեւանը, եւ որոնց ճիշտ ն

ց վերայ իսկոյն յաւելացան այլ եւս եօթն, {որոնցով} բոլորի թիւը դարձաւ տասն եւ վեց։ Աւետիք

երեւում էին նոր նոր յայտնագործութիւնք, {որոնցով} շատ եւ շատ պարապած էր մարդկութիւնը։ Մա

սանում ենք ստէպ արիւնահեղ պատերազմներ, {որոնցով} ամրանում է ազգի մատաղահաս զօրութիւնքը,

նք, երեւելի աստուածաբանք եւ քարոզիչք, {որոնցով} այն միջոցին լցուած էր Ֆրանսիայն։ Յանսէ

ստ մեծի մասին՝ նոյնանշան, խօսքեր), {որոնցով} դատապարտւում էին Քենելի գրքի հարիւր մի

ց եւ ազգականաց վերեւ, այլեւ օտարները, {որոնք} բարի սիրտ ունեին, ես շատ երանելի մարդ

փոշիներով ծածկված գրականություններին, {որոնք} եղած են աշխարհի երեսին կամ թե կան այժմո

ենայինք այսպիսի երգեր մեր քաջերի վերա, {որոնք} կացած էին նահապետական ժամանակներում. պ

եր, բանաստեղծություններ հատված բաներ, {որոնք} դարձյալ մի գալոց հսկայամարմին նոր հայախ

: Եղած են աշխարհի երեսին լեզուներ, {որոնք} հազիվ թե մանկության հասակին հասած՝ արդ

ական, Պատմական եւ Բնական հատվածներից, {որոնք}, համաձայն հոդվածների պարունակությանը,

լաստիկական կրոնական չնչին վեճերու վրա, {որոնք} ժողովրդի համար եղած թե չեղած միեւնույն

րա, բացառությամբ 18 եւ 29 հոդվածների, {որոնք} տեղադրված են տետրակի վերջում՝ 47-րդ էջ

ը այն հիմամբ, որ յոթ հոդվածներից այն, {որոնք} կարող էին հավանություն չգտնել, ես հանե

րը կամ ծովային մրրիկները եւ վտանգները, {որոնք} շատ նավեր եւ շոգեշարժ պտուտակավոր նավեր

են կացնում] իրար հատող զուգահեռ գծեր, {որոնք} գտնվում են միմյանցից 12 վերշոկ հեռավորո

առավարչության պաշտոնաթող փարիսեցիների, {որոնք} ի չարը գործադրելով մեր խեղճ հասարակությ

կարելույն խափանվեն այն արտաթորումները, {որոնք} տվյալ պարագայում հավանական են արյան զար

այդ թվում նաեւ հոգու հանգստություն, - {որոնք} առայժմ չկան իմ տրամադրության տակ: Ուրե

ղ չբացահայտել պատմական այն պատճառները, {որոնք} ստիպում են ինձ լրիվ չընդունել հեղինակի

ն մի շարք սահմանադրական պետություններ, {որոնք} միմյանց հետ կրքոտ մրցակցության մեջ էին

ցակի մասին: Նոր շատ գրքեր եմ տեսնում, {որոնք} չկային 60 թվականի սկզբին, երբ ես մեկնո

րջինս պետք է հանձնել մեր հարազատներին, {որոնք} հաճախ են լինում Մոսկվայում. Կարպովն ստ

բերել պատմության մեջ մի քանի անհատներ, {որոնք} իրենց խարակտերով, եռանդով եւ հանճարով

կը եւ խորամուխ չլինելով այն խթաններին, {որոնք} ֆիզիոլոգիորեն հասցրել են նրան այդ դրութ

այլ գործիքներով, բոլոր այդ արատները, {որոնք} այսօր այդքան կոպիտ կերպով աչքի են ընկնո

երին, Բեկերին եւ մյուս բնախույզներին, {որոնք} նախապատմական ժամանակներից որեւէ մի փոքր

Հաճախ է պատահում, որ այդպիսի մարդիկ, {որոնք} օժտված են հանճարեղ մտքով, Պոմպեյի կամ

դժվարությամբ եմ կարդում այնպիսի գրքեր, {որոնք} փիլիսոփայական երկասիրության դեր խաղալու

ան տակ են վերցնում այն քրիստոնյաներին, {որոնք} բողոքական կամ կաթոլիկ են դառնում: Ահա՛

ժամանակ Դռանը կրկնում էին, որ հայերը, {որոնք} դավանում են իրենց հին կրոնը, Դռան համա

երը, որոնցից խուսափում է ժողովուրդը եւ {որոնք} անանցանելի պատի նման գրականությունը բաժ

մանակներից գործածվում էին միայն նրանք, {որոնք} հին լեզվի համապատասխան եղանակների եւ ժա

ծ, կենդանի ձեւերը: Հին ձեւերի համար, {որոնք} ( եթե, ինչպես հավատացնում են) գործ են

ունը գործարանային բանվորների նկատմամբ, {որոնք} նույնպես մտնում են Ռուսաստանի բնակիչներ

մենուրեք ես ունեմ ծանոթ հայրենակիցներ, {որոնք} հաճույքով կկատարեն իմ հանձնարարությունն

չի նշանակում. երկրորդ, բոլոր մարդիկ, {որոնք} ապրում են ու հանդուրժելի են քաղաքային հ

սուտ ու արհամարհելի սկզբունքների վրա, {որոնք} հասարակության ներկա զարգացման հետեւանքո

յլ կարգի մարդկանց, այլ բոլոր հայերին, {որոնք} կամավոր ընդունել են ռուս հպատակություն

ապան: Այդ լավ դաս է այն մարդկանց, {որոնք} արահետները գերադասում են լայն պողոտայից

ն, Հապա մյուս եկեղեցական գումարնե՞րը, {որոնք} 1848-56 թթ. հանձնված էին շահով Օդեսայի

ատ հաճախ անիմաստ նամակներ ենք ստանում, {որոնք}, փոխանակ ուրախության, վիշտ ու թախիծ ե

խաւարի վարագուրով ծածկել մեր վէրքերը, {որոնք}, այսքան տարիներ թաքուն մնալով բժիշկներ

ց երեւում են ալիքների գագաթի վերայ, եւ {որոնք} ազատութեամբ շարժւում են յետ եւ յառաջ,

նակներից շինած, որ վարձու է տալիս, եւ {որոնք}, բոլորովին ծերացած լինելով, այսօր, վ

փոսերից, բացի կիր շինելու հնոցներից, {որոնք}, անհրաժեշտ բաներ լինելով շինուածքի համ

տածողը եւ ոչ թէ այդպիսի սուտ ազգասէրք, {որոնք}, ազգասիրութեան դիմակ ծածկելով երեսի վե

լիս, այդպէս եւս բարկացող բէգզադէները, {որոնք}, կամաց կամաց տեսանելով իւրեանց ընդդիմո

րձրից՝ ոտքի տակ տեսանելով այն բոլորը, {որոնք} իւրեանց նիւթական ծանրութեան պատճառով,

Այդ տարում խլրտուեցան մի քանի միտքեր, {որոնք} մեծ յոյսեր տալիս են Հայերի յառաջադիմութ

ս կը ցանկանայի, որ ամեն հոգեւորականք, {որոնք} որ աբեղայական բառին տակ կը պախարակուին

ձ իւր նամակով: Բարեկամ շատ ունիմ, {որոնք} միշտ պատրաստ են ինձ նամակ գրել, եթէ ես

իք ֆրանսիական էնցիկլօպեդիստների կարգը, {որոնք} իւրեանց լայն հոգով, լայն սրտով եւ բազմ

եղեցիկ եւ պատուական հոգու տէր մարդերի, {որոնք} դարձան ինձ շատ լաւ ծանօթք, բայց նոքա պ

" մակագրութեամբ եւ բաժանւում են նոցա, {որոնք} յառաջուց գրուած էին այս հրատարակութեան

եր աշխարհում բնակուող մեր եղբայրներին, {որոնք} այսպիսի լուսաւորեալ ժամանակում, բան ու

հազար հոգի շինական երկիր էին գործում, {որոնք}, երկրագործութենից յառաջացած արդիւնքը վ

անքերը մեծապէս կարօտ են մշակութեան եւ, {որոնք}, մինչեւ այսօր մնացած են մարդկութեան հա

որոնց զլացել էր դարը իւր ազդեցութիւնը, {որոնք} եւ գործարան չունէին իւրեանց խելապատակի

ւ ազգային կարօտութիւնների ծանրութիւնը, {որոնք}, ասիական դանդաղկոտութեամբ գրեթէ կաթուա

Փափազեանց արգոյ օրիորդների անունները, {որոնք} առաջինն են, որ քաջութեամբ ոտք կոխեցին

ք։ Մի՞թէ չկան շատերը ( եւ ոչ քչերը), {որոնք} մեծ թեթեւութեամբ այնքան են յանդգնում,

կան մեզ մօտ, թող թոյլ տրուի հարցնել, {որոնք} մի անգամ արուեստակեալ տաղաչափութեամբ քա

ութիւնը, իրաւունքների հաւասարութիւնը, {որոնք} ստրկացած են կամ բռնակալների կամ դարաւոր

սքանչելի ընդդիմախօսների գրութիւնքն են, {որոնք}, համարձակւում ենք կարծել, հազիւ թէ իր

աւելի ողորմիլ այդ տեսակ հեղինակներին, {որոնք} մինչեւ անգամ մեզ հայհոյելու համար կարօտ

րծածական բառերը եւ ոճերը անտես առնենք, {որոնք} հին ժամանակներումը տեղ տեղ երեւում են գ

էջ, որոնց շատերին ես ինքս պատահել եմ, {որոնք}, բացի Rosarium եւ Pater noster աղօթելո

նի հայերի մեջ տարածել տեղեկություններ, {որոնք} մեր ժամանակ կենսականորեն պետք են յուրաք

ործող մարդկանց, հայրերին ու մայրերին, {որոնք}, որպես երիտասարդ սերնդի դաստիարակներ,

ած օտար բառերն ու արտահայտությունները, {որոնք} աղավաղում են զուտ հայկական լեզուն, նրա

ինչպես երեւում է, այն եզակի հայերին, {որոնք} պաշտպանում են բնությունն ու իր դարն ապր

դասական լեզվի անվերապահ սիրահարներին, {որոնք} սարսափելի կուրության մեջ լինելով, մեռա

լաստիկ ( դպրոցական) ուսումնականներից, {որոնք}, մի երկու բառ ուսանելով ծուռ ու սխալ մ

մշտնջենաւոր սիւները: Կատաղի ալիքները, {որոնք} մինչեւ այն ժամանակ խաղաղ ափերի վերայ քն

ն մեր աղէտքին եւ տհաճ էին նոցայ վերայ, {որոնք} դիմում էին օգնելու մեզ, տառապեալներիս

անուեցան մասնաւորապէս բարեհոգի անձինք, {որոնք} ամէն բան յանձն առած, իւրեանց կեանքը մե

ով գործարանից հրաժարեցնել այն մարդիկը, {որոնք} ճշմարտասիրութեամբ համախոհ էին առաջին վե

յ վերայ: Մնացածները, կրկնեց նա, {որոնք} կարողացան ` փախան, եւ որոնք չկարողացան

րկնեց նա, որոնք կարողացան ` փախան, եւ {որոնք} չկարողացան ` պահուեցան գործարանումը, ո

կան Եկեղեցին նզովե՛լ եւ դո՛ւրս է ձգել, {որոնք} հեռացած Աստուծու ուղղափառ եկեղեցուց, մ

։ Այս էլ չկարողացան, որ իմանային, թէ {որոնք} որ լաւ գիտեն, Դաւթի սաղմոսը պէտք է միա

որիչ տէր Սահակի եւ ուրիշ շատերի մասին, {որոնք} վախճանեցան՝ ո՛չ օրհնելու համար բանալով

յդ խօսքը վերաբերում է այն ամեն մարդոց, {որոնք} նոյնտեսակ գործեր կը գործեն։ Համարձակւո

, որոնց աղբիւրը էր ինքը մեր Փրկիչը, եւ {որոնք} սկզբնաբար խառնելով Թադդէոս եւ Բարթողիմէ

ակառոյց գմբէթը։  Այն պարոնները, {որոնք} ամեն ստութեան երկրպագում են, միայն թէ ճ

ւ Պ. Սիմէօն Նիկոլայոսեան Կանդինեանցը, {որոնք} եւ օգնում էին նորան ամենայն կերպ։ Ա

փոքր, այնուամենայնիւ ունիս զաւակներ, {որոնք} իւրեանց ազգասիրութեամբը փառաւորում էին

էք դուք շատ հերետիկոսներ, մեղաւորներ, {որոնք} յարգելի էին սատանայի աչքումը, փառաւորո

, նոցա հետ միասին գտնւում են եւ նոքա, {որոնք} փառաւորեցին այս նեռների անունը իւրեանց

բժիշկների քննութեան եւ վերահասութեան, {որոնք} վճռեցին, թէ հերիք է մի շատ չափաւոր վար

նաց իւր նախանձորդների վրէժխնդրութեանը, {որոնք} մի խնջոյքի մէջ դեղել էին նորան: 17

պիսի էին խլոռից բաղկացած աղերի շոգիքը, {որոնք} մեծ ազդեցութիւն ունին ներկանիւթի ( pigm

կեր մարդ չէ, հեռի մնանք այդպիսիներից, {որոնք} մարդ խայտառակելը շինել են իւրեանց կեանք

ի տէր դարձած, նոր տեսած կեանքի արեւը, {որոնք} դուռը միշտ բաց է իմ պէս աղքատների համար

ասակարգից, այսինքն չունեւորք, կային, {որոնք} ոչ լեզու ունին եւ ոչ բերան, ձուկի նման

թեններով ձանձրացնել եւ այս պատուելիքը, {որոնք} առանց տարակոյսի ախորժակ չունին տխրելու

էր արծաթը, եւ նա այնպիսի մարդերից էր, {որոնք} դեռեւս զարմանում են, թէ ինչպէ՛ս Աստուա

ծքը բաղկանում է զանազան գործարաններից, {որոնք} մեծ յարակցութիւն ունին միմեանց հետ. նո

երեւելի Հայ է, մինը այն ազգասէրներից, {որոնք} իւրեանց ազգասիրութեամբ այնքան լցրել են

աւատացնում է ամբոխը ստորաքարշ մարդերի, {որոնք} աչքերը տնկել էին, որեւիցէ կերպով օգուտ

ուր էր այն փողոցի պառաւների բերանումը, {որոնք} աշխարհի երեսին երկու բան գիտեն, աղեկատ

ոչ թէ համեմատելով այլ կենդանիների հետ, {որոնք} ստոր էին, քան թէ մարդը, այլ ընդհանրապ

VII Նախիջեւան քաղաքի շրջակայքումը, {որոնք} նոյնիսկ քաղաքի բաժիններն են, կան զանազ

ամաքում բնակուողներին, իսկ երրորդում ` {որոնք} ծովերում էին բնակւում: Յանկարծ կատո

ի քանի մարդ կախել տալու պատճառ է եղել, {որոնք} անմեղ են եղած, բայց ի՞նչ առնես, այդպի

ապատիւ եւ գերապատիւ լինի միւս ազգերից, {որոնք}, մնալով դեռեւս ստրկական կրօնի խաւարի մ

ս մի քանի սխօլաստիկների անձնասիրութիւն, {որոնք}, կարդալով Բիլուարդի, Հաբերտի եւ Ալբերտի

ականջ դնողը, թէպէտեւ նոցա անդամները, {որոնք} Պապի երեսն էին տեսանում, լիզում էին նո

շատ սակաւ եւ այն թոյլ Յիսուսեաններից, {որոնք} յօժարեցան փոխել իւրեանց հանդերձը եւ կեա

եղաներից եւ Համալսարանի վարդապետներից, {որոնք} յայտնի յայտնի, ինչպէս ինքը Իգնատիոսը ա

ութիւնը։ Աշակերտքը բժիշկներ կանչեցին, {որոնք} խորհուրդ էին տալիս Իգնատիոսին ուղեւորիլ

նից, նա թոյլ տուեց նոցա միջից նորանց, {որոնք} չունէին դեռ քահանայական կարգը, ձեռնադր

Նա իւր բոլոր աշակերտները Հռովմ կանչեց, {որոնք}, ժողովով խորհուրդ առնելով, իւրեանց նա

թէ Պապը շատ փոքր է սիրում այլ Կարգերը, {որոնք} Պապական իշխանութեան այն վտանգաւոր ժաման

որ ջնջուին այսպիսի աբեղայական Կարգերը, {որոնք} անօգուտ էին ե՛ւ մարդկութեանը, ե՛ւ Քրիս

կասկած տարածեց ժողովականների սրտումը, {որոնք} համարում էին, թէ նա Պելագիական էր. պա

Պետրոսի գերազանց է այլ եպիսկոպոսներից, {որոնք} միւս առաքեալների յաջորդներն էին, ուրեմ

իս Պապի դեսպաններին եւ Յիսուսեաններին, {որոնք} իմանալով, վաղ ուրեմն ներգործում էին ժո

յս աստիճանը հաստատուեցաւ նորանց համար, {որոնք} ստիպուած իւրեանց հանգամանքներից չէին կա

որան զանազան կարգից դուրս գործերի մէջ, {որոնք} մինչեւ անգամ անհնարին բաների կարգումն է

հիմնարկողին, ժամանակի հանգամանքներին, {որոնք} փրկեցին նորան առաջուայ ուխտերից, այսին

խեց ու անցաւ առաջուայ իշխանութեններից, {որոնք} չափի ու սահմանի տակ էին եւ որոնց մէջ կա

հերից։ Ունկնդիրք անուանւում էին նոքա, {որոնք} արդէն երկու, երեք կամ աւելի եւս տարինե

ի զօրութենով, մի քանի մահացու մեղքեր, {որոնք}, թէ լինէին մի մարդի վերայ, զրկում էին

նում էին գովասանեալ աշակերտների Կարգը, {որոնք} կամ ուսուցանում էին դպրոցների մէջ, կամ

շինել նորանցից աշխարհական ժողովողներ, {որոնք} կատարում էին ամենաստոր պաշտօններ։ Երրո

ծ էր այնպիսի աշխարհական մարդերի համար, {որոնք} թէ եւ Յիսուսեան էին, բայց պիտոյ է ծածկ

ս աստիճանակարգի մէջ միայն այն մարդիկը, {որոնք} շատ տարիներով փորձուած էին։ Սոցա ուխտը

ային եւ այլ շատ ստորին աստիճանաւորներ, {որոնք} ենթադրւում էին Ուխտապահերի գլխաւորին,

դրւում էր Յիսուսեանների դատողութեամբ, {որոնք} փոքր թէ շատ գտանւում էին Գեներալի ազդեց

անել եւ մի նոր բան։ Այն ուսուցիչները, {որոնք} հակառակ այս կանոնին կը վարուէին, իսկոյ

որ է ասել եւ այս, թէ այն աշակերտները, {որոնք} կարո՛ղ էին օգտակար լինել Կարգին, անպատ

ելու խորամանկութիւն եւ կեղծաւորութիւն, {որոնք} Յիսուսեանների սովորական գործիքներն էին

է աշխարհիս փոփոխութիւնը. այն մարդիկը, {որոնք} նուիրուած էին միմիայն այն բանին, որ պա

նգնած թագաւորների եւ իմաստունների մէջ, {որոնք} երկրպագում էին նորան։ Յառաջ քան թէ

մեանց հետ Եափոնիայի զանազան իշխանները, {որոնք} մի Կայսրի հպատակ էին, եւ, խոստանալով

սպէս էին կոչւում) կամ հոգաբարձուների, {որոնք} կարգւում էին Յիսուսեանների ձեռքով, կախ

ի պտուղը պատկանում էին Յիսուսեաններին, {որոնք} բաժին էին տալիս աշխատողներին այնքան սահ

ն մի քանի զրահաւորուած անծանօթ մարդիկ, {որոնք} ասացին, թէ հարկաւոր է սպանել նորան, ե

ց նա, թէ տեսիլքներ երեւում էին նորան, {որոնք} հրամայում էին սպանել թագաւորը, թէ նա ա

րողացաւ հաճոյ գտանուիլ Յիսուսեաններին, {որոնք} միեւնոյն ժամանակում չունէին այս մարդավա

ազեօլը, երկիւղ կրելով Յիսուսեաններից, {որոնք} վերագրում էին նորան ամենայն տեսակ չարագ

անակեց մանաւանդ այնպիսի կարդինալներից, {որոնք} ճանաչում էին Յիսուսեաններին եւ ունէին դ

երը, ե՛ւ Շարտրէսի եպիսկոպոսի նամակները, {որոնք} տպած են ֆրանսիացոց զանազան օրագիրների մ

, ուր մնաց դէպի ինձ նման անծանօթները, {որոնք} անմիջապէս մեծարանք են նուիրած ձեր ճշմար

ին-կրօնական վարչութեան մի քանի անձինք, {որոնք} անուն են հանել միայն շնորհիւ իրենց հարս

գործադրուել: Կան բազմաթիւ օրինակներ, {որոնք} ցոյց են տալիս, թէ Երուսաղէմի պատրիարքն

ղղումներ մտցնելու այն յօդուածների մէջ, {որոնք} հակառակ կ'երեւային թուրք կառավարութեան

իս հազիւ թէ ուրիշ թեկնածուներ ունենայ, {որոնք} որ արժանի լինէին այդ կոչումին: Եւ

, ազատուի վերը յիշուած անձերի ձեռքից ( {որոնք} հակուած են կաթոլիկութեան կողմը) եւ միա

լի կը լինի մեր ազգի մտացի մանուկներին, {որոնք}, իւրեանց ազգութիւնը չուրացող ծնողների

ը եւ ոճերը, որ առաջ չէին հասկացել, եւ {որոնք} շատ տեղ, այո՛, աղ ու համ են տալիս գոր

գիտէ, բայց ի՞նչ ասենք այն պարոններին, {որոնք} ոչ միայն պարծենում են իրենց հին լեզուի

ջ՝ գործել, դառնալ, թողուլ, հաշտիլ, {որոնք} իրենց ծայրի տառերը, միմիայն դէմք ցոյց

հար թոքերի կիսակենդան ներգործութիւնից, {որոնք} զգում են առողջ օդի կարօտութիւն, որքան

մեղադրութեան լիամասն կերպով արժանաւոր, {որոնք}, այո՛, մենք մինչեւ այսօր պարտական ենք

մանաւանդ զարմանք եւ հոգեզմայլութիւն եւ {որոնք} մարդու կարծելովը չունէին մի թշնամական բ

անդութիւնքը, ծէսերը եւ արարողութիւնը, {որոնք}, այո՛, թէ թագաւորների ժամանակ եւ թէ ն

գտնւում են այսօր Արարատեան աշխարհում եւ {որոնք} ամէն օր լսելով այս սքանչելի բժշկութեան

եւ պայմաններով, - զարդ խաբեբայութեան, - {որոնք} թէեւ ըստ էութեան ոչինչ խորհուրդ կամ զօր

երը եւ ոճերը, որ առաջ չէին հասկացել եւ {որոնք}, այո՛, շատ տեղ աղ ու համ էին տալիս գո

րի " մէջ շատ կան սիրուն ձեւեր եւ ոճեր, {որոնք} գրեթէ ամէն տեղ գործ են ածւում ազգի մէջ

տագրին, նորա ցաւին եւ ուրախութեան, եւ {որոնք} բացի հայից ուրիշ անուն չունէին այսօր,

ւոյթ տեսնում ենք Տաճկաստանի հայոց մէջ, {որոնք} տաճիկ լեզուին ստրկանալու համը հոտը տարե

ս եւ քաջալերութիւն տային այն մարդերին, {որոնք} անդադար աշխատում են, ինչպէս յարմար էր

ոնէ լսում ենք բանագէտ մարդերի բերանից, {որոնք}, փորձ առած լինելով, կարող էին փորձանք

պատշաճ համարում եմ ասել այն մարդերին, {որոնք} այնուամենայնիւ իւրեանց ողբալի տգիտութեն

ա չէ նմանում այն նիւթական տարերքներին, {որոնք}, կապուած լինելով բնութեան օրէնքներով,

ռապանքների դեպքում, չեն տալիս այդ դեղը {որոշ} հիմունքով, եւ այդ կանխակալ կարծիքն այն

այնուամենայնիվ, մեղք կլիներ ժխտել նրա {որոշ} ընդունակությունները: Հրեաները քրիստոնյ

պի լավը, չնայած զանազան պետությունների {որոշ} պետական անձերի մարդասիրական ձգտումներին

Անանիային, որ ես հանրագիտական բառարանը {որոշ} տեսակետից համեմատում եմ Դոն Քիշոտի հետ

: Խնդրիր Անանիային, որ քո նամակում {որոշ} նորություններ գրի ( քանի որ դու ռուսերե

ամեն ինչ գնահատվում է հարաբերականորեն՝ {որոշ} տեսակետով: Իսկ ի՞նչ բան է տեսակետը: Հ

Միխայլովիչ ցարի ժամանակներից առեւտրական {որոշ} կապեր են ունեցել ռուս կառավարության հետ

ղջ մերձաւորների զգալիքի վերայ չունին մի {որոշ} ազդեցութիւն, զորօրինակ՝ հոտ, համ եւ

։ Ես պահանջում եմ իմ հարցմունքի ճիշտ եւ {որոշ} պատասխանը, իսկ նորա ասածներին կը պատաս

յ ընկնի, կը հոսէ: Կարծեմ, որ բաւական {որոշ} նկարագրեցի խնդրած ճշմարտութեան ինչութիւ

կազուար. մի մեծ թռչունի վերայ, որ ես {որոշ} չնկատեցի, որի մասին ոմանք արագիլ եւ ոմ

բնական մասների վերայ, կամեցել է աւելի {որոշ} ցոյց տալ իւր անկախութիւնը, եւ այն բանի

էս եւ մանաւանդ գրքի վերջաբանի մէջ, շատ {որոշ} եւ շօշափելի կերպով ցոյց է տալիս, թէ ազ

նակ, բայց իւր օրում՝ երբէք ոչ, եւ թէ {որոշ} տեղեկութիւն եւս չունի Թրեանցի օրով եղած

ցած կ՚ըլլային, այլեւ Եւրոպան ալ առաւել {որոշ} կերպիւ եւ ըստ ամենայնի զատ ու առանձին ա

Մազերի թելեր Իմ գլխի վերայ {Որոշ} փայլում են: Անցած իմ օրեր,

ազնիւ գործած, Ուր երեք գոյն կան {որոշ}: Եղբայրն առաւ եւ ողջունեց

ական շղթան, պ. Նազարյանցը ցանկանում է {որոշ} իմաստով վերականգնել հին հայկական լեզուն

ում ես, այն ժամանակ տարբերութիւնը աւելի {որոշ} է լինում, ինչպէս Վէրք Հայաստանի եւ Սօս

ինչպէս բացատրենք մեր գաղափարը, որ աւելի {որոշ} կերպով յայտնվի։ Պ. Պռօշեանցի գործի մէջ

ա լեզու Հայոց, եւ լուսաւորութիւն երկու {որոշ} որոշ իրք տեսանին, մեծ ինչ երեւին դոցա

ու Հայոց, եւ լուսաւորութիւն երկու որոշ {որոշ} իրք տեսանին, մեծ ինչ երեւին դոցա քանի

նը։ Բացի բոլոր այս կարգերից, կային եւ {որոշ} Յիսուսեանք՝ " Jésuites indifférants "

ռաջեւ, յեւտեւի երկու թաթերի վերայ. ես {որոշ} նկատեցի որ այդ կենդանին հաւատարիմ ծառայ

բանը մէջ բերինք, որ իրեն իսկ հեղինակին {որոշ} կերպով երեւի այդ անբնականութիւնը, որ թ

, բայց դոքա թոյլ են այս տեսակ կտրուկ եւ {որոշ} հետեւանքներ ունենալու համար. կամ պատճա

ե միայն երբեւիցե հաջողի ինձ գլուխ բերել {որոշած} ծրագիրը, այս ամբողջ աշխատությունը 30 -

: Չորրորդ՝ քննւում է օդը՝ քննելով մի {որոշած} տեղի շրջակայքը եւ նոցա յատկութիւնքը եւ

գոնէ երեւութին նայելով, յօժարի վճարել {որոշած} գինը: Բայց մեք այդ բաների վերայ խօ

նեց պ. Յովնաթանեանցը. - Նախ որ ես դեռ {որոշած} չէի գնալու օրը, երկրորդ, գործերս դեռ

կարելի մտածել, որ իւր սեպհական կամքովը {որոշած} գործել էր այս յանցանքը։ Խելագարութիւն

udo: Այդ վերնագիրը՝ " Օчерки Англии " {որոշակի} է, մինչդեռ գիրքը Անգլիայի ներկա վիճակի

օրը. գուցե երկուշաբթի: Բացի այդ, քեզ {որոշակի} ոչինչ չեմ կարող ասել, մանավանդ որ, իմ

նեանցի ձեռքով. այս պատճառով չենք կարող {որոշակի} դատել, թէ ո՛ւմ պատկանում են այդ անկատա

թեան մէջ ոչ մի ժամանակ այնպէս սաստիկ եւ {որոշակի} երեւեցած չեն ազգութիւնքը, ինչպէս ներկա

զոր, ո՛չ ընդունի Արեւելեան եկեղեցին, {որոշակի} խոստովանելով զերկուս կայարանս հոգւոց,

րդ պատարագին կամ՝ հաղորդութեան, քանզի {որոշակի} հրամայեցաք բերել ի նուէր զհաց եւ զգինի

: Թէպէտ ես շատ աշխատեցի իմանալ մի փոքր {որոշակի} բաներ նորանից, բայց նա չկամեցաւ յառաջ

սթեր, գլ. Զ., հմ. 12), որ չէ ցոյց տալիս {որոշակի} կամ գլուխը ծածկած կամ կախած։ Միտքը այն

ւ ընչանցքների սեւութիւնը մանաւանդ աւելի {որոշակի} յայտնի էր լինում նկատողին, որքան անասն

ածում այդ բառը իւր խօսելու ժամանակ, որ {որոշակի} չէ լսւում հ տառի ձայնը, դորա պատճառը է

ագուրելու եւ կեղծաւորուելու պարզապէս եւ {որոշակի} հրապարակ է հանում իր իմացական կարողութե

այդ դրամը կգործադրվի դատարանի վճռի մեջ {որոշակիորեն} սահմանված առարկաների վրա, որ ինքը հասա

այդպես չեղավ: Եվ միայն այսօր կարող եմ {որոշակիորեն} ասել, որ նրանից այլեւս չեմ վախենում:

վերաբերութեամբ դէպի նոցա գործադրութիւնը {որոշեալ} ցաւերի մէջ։ Լինդմանը հանգստանում է այժ

հաւասար չափով իրաւունք պիտի ունենայ մի {որոշեալ} քանակութիւն հողի մշակելու եւ գործելու:

, ուրեմն, Անգլիան, Հնդկաստանի մէջ մի {որոշեալ} կշիռ ափիոնի գնում է ժողովրդից 25 լիբրէ

ութեան ՚ի ժողովին, լուծաւ այն, զոչինչ {որոշեալ}. իսկ ճիզվիթ պատգամաւորք պապին ցնծացին

, Որ տալիս է մեզ բնութիւն, չըկայ {որոշեալ} պայման. Կեանքի պատկերն ամենայն օ

աջող էր, մինչդեռ առանց չափի, առանց մի {որոշեալ} համակարգութեան տակ, այսպէս ասուած, կե

ա մասնաւոր երեւոյթքը չհաւաքուին դէպի մի {որոշեալ} աղբիւր, որտեղից դուրս էին եկել: Յայտն

ցնել կամ մեռնել: Բայց այնպէս նեղ, {որոշեալ} եւ սահմանափակ չէ մարդկային կեանքի առողջ

տեցնէր ամէն մի յաջող քայլափոխ, ամէն մի {որոշեալ} ժամանակամիջոց. չէ՞ որ մարդկային հասկաց

յին կարելի եւ հնարաւոր բարեկեցութիւնը, {որոշեալ} հասկացողութեանը շրջանի մէջ: Տարակո

որպէս տրամարանական մոմենտ: Հերիք է եթէ {որոշեալ} միջին մոմենտը հասել է էութեան ուրեւիցէ

ոկ գաղափար, բայց որպէս մի անհերքելի եւ {որոշեալ} դրոշմ ազգի բնաւորութեան վերայ: Բան

թելու վերայ, պիտի երեւակայել մի պարտէզ {որոշեալ} մեծութենով եւ դրութենով ( certa magnitu

թէ ոչ մէկ մարդ պատասխանատու չէ, թէ մի {որոշեալ} տեղում այնպէս է ազդել բնութիւնը եւ ոչ ա

ս անելու գործողութիւնը առաջին դէմքում, {որոշեալ} եղանակով, ժամանակով եւ թըվով։ Անելը կ

նպէս եւ օտար լեզուների մէջ մի բայ իր մի {որոշեալ} եղանակում, ժամանակում, դէմքում, թվու

ներկում ", եթէ անորոշ է ներկը, իսկ թէ {որոշեալ}, այն ժամանակ նորա ծայրին կպչում է ը տա

ի բաղաձայն բառով վերջացած հայցականը կամ {որոշեալ} ուղղականը իրենց վերջում ըթ ուեն, ինչպէ

ւրդը իր կարդացած գրքից մի ձեւ առնուլ մի {որոշեալ} բառի վերաբերութեամբ, երբ այդ բառը տարբ

ատ ընտրութեամբ։ Եթէ այժմեան գրագէտը մի {որոշեալ} գաղափարի համար բառի կամ ձեւի է կարօտ,

տաքացած մարմիններին, լայնանալով եւ մի {որոշեալ} տարածութեան մէջ աւելի տեղ բռնելով, քան

մէկ մարդ պատասխանատու չէ, թէ ի՞նչի մի {որոշեալ} տեղում այնպէս է ազդել բնութիւնը եւ ոչ ա

մենք տեսնում ենք, որ մի փոքրիկ խմորոցը {որոշեալ} պայմանների ազդեցութեան տակ խմորում է շա

րը, սահմանել երկուսի զանազանությունը, {որոշել} չարը եւ բարին: Խնդրեմ մյուս անգամ գ

առության գումարը: 3) Կարո՞ղ եք արդյոք {որոշել} Նախիջեւանի ձկնորսության տարեկան արժեքը

չէ՞, ասում եմ, միեւնոյն ընտանիքի մէջ {որոշել} իմ եւ քոն: Դու լսի՛ր ինձ, Պ. Բէգզադէ

, Աբովեանը դիմում է դէպի նա՝ խնդրելով {որոշել} ժամանակը, երբ կամք էր վեհափառ տիրոջը ա

իրել էր նորան քո փեսային, չկարողանալով {որոշել}, թէ երկու մատանիներից, որ բոլորովին ն

ինքը այդ մարդը ստորասաբար կամ բացասաբար {որոշել} էր արդէն։ Այսպէս անքակտելի կապած է

ոխել իւրեանց հանդերձը եւ կեանքի եղանակը {որոշել}, միւսքը, որ մանաւանդ հոգի ունէին, յո

նդերձը եւ երեք օրից յետոյ կեանքի եղանակ {որոշել}, այսինքն՝ կացութիւն ( status)։ Մինչ

իկ եւ զնոցին ամենայն եկամուտսն զամենայն {որոշելով} եւ յատկացուցանելով յիմ ստադից անպակաս ե

կողմը ման գալուց յետոյ, մտաւ անկողին, {որոշելով} իւր մտքում, առաւօտուն գնալ կոմսի մօտ ե

պէս թուրքի դիւանում, պատերազմի գործերը {որոշելու} մասին: Սատանան վազում էր Աստարօտի քամա

ող է հասկացնել [..... ] ինչպես պիտի {որոշեմ} իմ ապագան, որ հ[ուսալով] աստուծո նախախ

պատճառեցի, վասն որոյ եւ յետս կոչեմ եւ {որոշեմ} զանձն իմ յայս ամենայն սկզբանց եւ ներքոյ

արի ներելիս: Ո՞յք են այդոքիկ եւ զիա՛րդ {որոշեն} աստիճանքդ, մինչ Քրիստոս ասէ. " ամենայ

րկին խորհրդով. մի՝ զի տօնն քրիստոնէից {որոշեսցի} ի Հրէից, երկրորդ՝ զի յիշեսցի եւ պատու

, հակառակւում էին Աստուածային հոգուն, {որոշեց} Փարիզ գնալ, ուր գտանւում էր Եւրոպայի մ

րէ օր առաւելանում էին։ Կլեմենտ XIը {որոշեց} դեսպանութիւն ուղարկել Չինացոց Կայսրի մօ

ն Սուրբ Լիգայի պատկանողների դրօշի տակ։ {Որոշեց} նա վերջապէս ինքը իւրեան Սուրբ Լիգայի գլ

ենրիկոս IV-ին, իսկ Տուլուզի Պարլամենտը {որոշեց} հնազանդուիլ միանգամայն Սիկստոս Պապի կոն

աւ Պարլամենտի անարդար առաջարկութեանը եւ {որոշեց} հրատարակել, թէ՝ ա. " Թեպէտեւ Unigeni

ն յառաջ վարել: Երկար մտածութենից յետոյ {որոշեցի} նայիբի անունը տալ՝ յուսալով, թէ իմ՝

մ ման գալուց յետոյ երեկոյացաւ, բայց ես {որոշեցի} գիշերել այնտեղ եւ նայել Վերսայլի վերայ

անակ մտատանջութեամբ չարչարուելուց յետոյ {որոշեցի} գրել Ձեզ այս նամակը եւ, սրտիս ցաւը թափ

եանց միտքը եւ դրութիւնը լաւ հասկնալով, {որոշեցին} լուռ մնալ եւ քարշ ածել այս գործը, որչա

ոյ գրոյ Հ. Միքայէլի Չամչեանց եւ այլն, {որոշեցին} ստանալ տեղի 'ի Հռովմ առ 'ի ջատագովել եւ

երբէք հաւատ չունէր իւրեանց վերայ։ Նոքա {որոշեցին} ուղղել դէպի նորա սիրտը Րավալեակի սուրը

ի այնպիսի զարհուրելի թշնամի, վասն որոյ {որոշեցին} հնազանդ լինել նորան եւ ծառայել նորան,

ի մամուլի օգնութիւնը: Այս պատճառով եւս {որոշեցինք} Յիշատակարանիս միջնորդութեամբ խօսել, ու

, այնուամենայնիւ այն բնագէտը իսկոյն կը {որոշէ} միմեանցից այդ երկու թռչունքը եւ կ'ասէ՝

լ իր պարտքն առանց դատական կամ վերջնական {որոշման} եւ դրանով փրկում են նրա պատիվը, որը հա

27-ին, հայտնի արեց Ձեր խորհուրդները եւ {որոշմունքը} Հնդկաստանի ազգային ժառանգության մասին:

անութեանը, կամենում էին վեր առնուլ այն {որոշող} պատը, որ բաժանում էր միմեանցից այդ ազգ

Իսկ ինձ աշխարհի ծառայութիւնից պարեգօտով {որոշող} եւ ազատութեան պատճառ եղողը Տէր Աղանն էր

րա սահմանքը դէպի Դօնու զօրքի բնակատեղին {որոշուած} են՝ թողնելով դորանից ամրոցի համար, որ

ն միջոցին ճնշուած է նեղ շրջանակի մէջ եւ {որոշուած} նպատակով - մեռցնել կամ մեռնել: Բայ

մ. բայց չտալ չէ կարելի: Վերջիվերջոյ, {որոշուեցաւ} չափաւոր քանակութիւն հող տալ ստրուկներին

ն, եթէ եւ այն չէ անցել օտարի ձեռք: Նա {որոշում} է մնալ պանդխտութեան մէջ եւ այս որոշումո

ծ. եւ թէ, ինչպէս այն խեղճ մարդիկը չեն {որոշում} թոյնը, որ խառնում են Մխիթարեանք իւրեան

եանց ցանկութիւնը, թէ ինչ կացութիւն էին {որոշում} իւրեանց համար, չէին ազատւում արգելանքի

։ Քերականութիւնը միայն նշանակութեամբ չէ {որոշում} մասունք բանին, որով շատ խառնափնտորութի

անքարի փայլը, այս պատճառով մենք հաստատ {որոշում} ենք ամէն նորա արժանաւորութիւնը խոստովան

Եղիազար իրաւունս համարեալ զառաջին զայն {որոշումն} եւ զխնդիր իմ որպէս զխնդիր երեսփոխանի պա

երբեք: Կան նաեւ բազմաթիւ այդպիսի {որոշումներ}, որոնց հազիւ թէ ընդունի ազգը, այսպէս

որոշում է մնալ պանդխտութեան մէջ եւ այս {որոշումով} յօժարում է մինչեւ տակը խմել թշուառութեա

կէս միլիոն հայ, ապա ուրեմն Թուրքիան իր {որոշումով} խախտում է նրանց անհերքելի իրաւունքը:

թիւնքը հասնում են իւրեանց նպատակին, եւ {որոշւում} է նորա բարոյական օգնականի հրաժարուիլը գ

իների խումբը, կը սարսափէիր: Աքիլլեսից {որոշւում} էր նրանով միայն, որ նա շատ անգամ կառք

ով յառաջ տանելով՝ ասում ենք, թէ մարդը {որոշւում} է այլ կենդանածին անասուններից իւր բանակ

ս, Կ[արապետ] Մ[արգարեանի], Դ[անիէլ] Թ[{որոսիչի]} եւ Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] հետ: Առաջիկ

ծ: 5-ին տեսութիւն եղբօրս, Դ[անիէլ] Թ[{որոսիչի]} եւ Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] հետ: Առաջիկ

եակ՝ ամենայն անձանց եւ դատաստանատանց, {որով} եւ եթ իւրաքանչիւր զրկեալ յուսայ փրկութե

եղինակ այդօրինակ անպատեհ գրագրութեանց, {որով} եւ յայտնեցան այդօրինակ անկանոն գրութիւն

րգործութիւն առ այն նպատակ Պատկանեանին, {որով} ունիք պարտաւորել զիս յանչափս: Յանձն

ժամ է ինձ աւետարանել ձեզ զուրախութիւն, {որով} համարիմ հասեալ զձեզ ի գագաթնակէտ ձերոց

նկալաւ ի նոցին գերազանցութեանց զնամակ, {որով} ծանուցանեն անմահ բարերարքն ազգիս, երկո

թուղիկոսի ամենայն Հայոց տեառն Ներսիսի, {որով} բարեհաճեալ է նորին սրբութիւնն յառաջադրե

ճէն պատասխանւոյ նոյն Բարսեղ քահանային, {որով} նա ցուցանէ, թէ նա ինքն ո՛չ կարէ հաւաստ

ութենէ Սինոդին սրբոյ Էջմիածնի առ ինքն, {որով} ծանուցանէր նոյն իշխանութիւնն թէ զառաջար

ցի տալ գործոյն իմոյ զպատկանեալ ընթացս, {որով} հայտնեսցի ինձ ապագայ վիճակ իմ այս է կամ

ն բարձր սրբազնութենէ զապահովեալ նամակ, {որով} հրամայէր ինձ մատուցանել զայն Ձերոյին վե

ղ էիք օգնել մեզ այս ազգային գործի մեջ, {որով} ոչ թե միայն մեզ կպարտավորեիք, այլ եւ բ

րությանը: Եղբայր, ես խոսք չունիմ, {որով} կարողանայի կատարելապես հայտնել քեզ իմ ս

ազգասիրական օգնություն մատուցանելուց, {որով} իմ տարեվոր աշխատությունը պիտի կենդանանա

ջապես պատշաճ համարեցի գրել այս նամակը, {որով} եւ նորոգել մեր խզած նամակագրությունը:

ւմ եմ Ձեզ տեր Մովսեսի ինձ գրած նամակը, {որով} խոստանում է լսել հարսնացուից մի կատարյա

մեր ստացած 800 ֆունտ ստերլինգի կեսից, {որով} պիտի հետ գայինք, կսկսենք երկուքս ամենա

դիական գրութիւն վերասաց պատգամաւորացն, {որով} յայտնեն տէրութեանդ զկարգելոյ իմոյս նուա

թեան, արարելոյ ի 15 Յուլիսի այսր ամի, {որով} ազգն զանազան պայմանադրութեամբ, ընդ իս

պարտի յառաջանալ ըստ զօրութեան կտակին, {որով} բովանդակ կայք շարժականք եւ անշարժք բաժա

նել զպատճառաբանութիւն օրէնսգէտին Հագի, {որով} ճգնի նա ի վնաս ազգին, որոյ եմս երեսփոխ

զ ՚ի 15/27-էն Յունիսի պատասխանի գրեաց, {որով} եւ խնդրեաց յինէն գնալ առ ինքն յետ վեց ա

զրակացութեան ազգին Հայոց ՚ի Նախիջեւան, {որով} բողոքէ նա զանկանոն ներգործութենէ Այվազո

աղաչեմ, զհաւաստիս անկեղծ յարգութեանս, {որով} ցանկամ մնալ արգոյ պարոնիդ խ. ծ. Մ

ւն պ. Յ. Գ. Աբգար ՚ի 15/27 հունիսի, {որով} առաքէ զգրութիւն տիկնոջն Վառվառայ Յովհան

թիւն տիկնոջն Վառվառայ Յովհանջան Էլիազ, {որով} վերջինս նշանակէ ինձ զտեսութիւն յ3 առաջի

սգ[էտ]ին Բայլ ի 15/27 թուականէ ամսոյս, {որով} առաքէ զբնագիր պատասխանի գլխաւոր Ադմինիս

՚ի 14/26 է ամսոյն յունիսի համարաւ 977, {որով} ծանուցանէ, թէ զամենայն զթուղթսն ստացեա

քահանայի Խալիբեան ՚ի 17/29էն յունիսի, {որով} ծանուցանէ թե չունի զոչինչ տեղեկութիւնս

ին ՚ի 1էն Օգոստոսի ( ըստ նոր տումարի) {որով} կոչէ զիս ՚ի վաղիւ յատեան եւ պահանջէ զ70

9. Գրութիւն պ. Պայլի յ3էն Օգոստ., {որով} կոչէ զիս յատեան: 10. Գրութիւն պ.

0. Գրութիւն պ. Պայլի ի 16էն Օգոստ., {որով} առաքէ զսպեալ օրինակ գործոյն եւ բողոքանա

ն օրէնսգէտ Պալի ի 1628էն Օգոստ. 1861, {որով} պահանջէ զ350 ռուփիս վասն երկուց փաստաբա

դրեմ, իմ անկեղծ հարգության հավաստիքը, {որով} մնամ Մեծարու պարոնիդ պատրաստական

ընդունել զհաւաստիս պատկառ ակնածութեան, {որով} մնամ միշտ ծայրագոյն քահանայապետիդ սրբա

իսկ ձախակողմյանը կթողուք տետրակի մեջ, {որով} առանց շփոթության հայտնի կլինի ստորագրող

նդրեմ ընդունել իմ անկեղծ հարգությունը, {որով} մնամ միշտ Մեծարու պարոնիդ անձնանվ

ր, առ Ձեզ անկեղծ հարգանացս հավաստիքը, {որով} պատիվ ունեմ մնալ Ձեր խոնարհ ծառա Միք

ությանը՝ ապագա coup de baton-ի համար, {որով} հյուրասիրել է Դոն-Քիշոտը խեղճ եւ հավատա

մ, որ դու ամեն ինչ ճշտորեն կհաղորդես, {որով} ինձ շատ ու շատ պարտավորեցրած կլինես:

են դառնում: Ահա՛ այն միակ թալիսմանը, {որով} պայմանավորված են այդ դավանանքների հաջող

ռապես եւ իսկական իմաստով այն բարբառով, {որով} խոսում են Վրաստանի հայերը: Ինձ անհրաժե

ս գանգատվում էի տենդային կացությունից, {որով} բռնված ես զարթնեցի երկուշաբթի առավոտյան

րան իմ անունից օրինական հավատարմագրով, {որով} ես կզիջեմ նրան իմ բոլոր իրավունքները:

անացն եւ յանուն ազգի մերոյ 'ի Կալկաթա, {որով} մեծապէս սատար լինիք 'ի կատարել զցանկութ

'ի մեզ զնոր իմն աւազան լուսաւորութեան, {որով} եւ ապրեցուցանել զգալոցն ազգ 'ի սպառնացե

րակած " Մեղուն " ուսումնական լրագիր է, {որով} յոյս ունի նա լուսաւորել Հայոց ազգը:

մեծամեծ զրկողութենների գին։ Գաղտնիքը, {որով} վարւում են առհասարակ վաճառականք, անմօտ

րը նոյն վիճակով վճռելու է դորա ապագան, {որով} վճռուեցան Կովկասը եւ Արարատը: Ես չեմ կ

ների բերանից լսւում էր մի այլ առասպել, {որով} մխիթարւում էին նոքա, որ չկամէին անձրեւ

րութիւնք, մանաւանդ՝ հացեղէն ապրանքի, {որով} պարապողքը մեծ մասնով երեւելի արծաթագլխի

ւում են, իսկ գլխաւորը բանական կեանքը, {որով} միայն պիտի զանազանուէր նա բուսականներից

ն արատը, եթէ նոյն ճանապարհով ընթանայ, {որով} գնում են նորա ընտիր որդիքը, ճշմարտութե

, չզարթեցնել նորան այդ մահանման քնից, {որով} քնում է նա հազար տարիներով։ Դորա հակառ

ն. " Ճշմարտութեան քարոզիչների լեզուն, {որով} խօսում են կամ գրում են, անպիտան է եւ ա

լ, մի սուտ եւ երեխայական ուրախութիւն, {որով} պիտի ուրախանայինք, մեզ շատ վնասակար կա

իւնը, աղաչում է նորան մի հնար գտանել, {որով} կարողանայ ազատուիլ իւր տղամարդի յանդիմա

աջադիմութեան վարդապետութիւնը կընդունի, {որով} ազգը հոգեւորականներէն երկու դար յառաջ ա

ւնը զրկուած է այն բոլոր վայելչութենից, {որով} փայլում են բարեխառն գօտիների տակ գտանու

իմ սառնարիւն դատողութիւնը, այն չափը, {որով} միայն ճշտապէս կարելի է չափել որպէս մի մ

Բեռլինից, Ապրիլի 12-ից գրած նամակդ, {որով} Քրիստոսի յարութիւնը շնորհաւորելուց յետո

տճառը դրած էր նորա նոյն իսկ կտակի մէջ, {որով} նա լինելոց դպրոցի կառավարութիւնը յանձնո

ի վերջին, ուրեմն եւ նուիրական կամքին, {որով} աւանդում էր կտակը համօրէն ազգի օգտի համ

է այն պատահած անախորժութեններից յետոյ, {որով} կասկածելի էին երեւել Մխիթարեանք, որպէս

Այս մի հոգու բարոյական հիւանդութիւն է, {որով} վարակուելով՝ կորուսանում են այնուհետեւ

վ Լամարթինի գանգատանքի թարգմանութիւնը, {որով} բողոքում է նա... Այսպիսի հեղինակի

պետին, թէ նամակ են ստացած Հնդկաստանից, {որով} գրում էին, թէ ամօթ է վերապատուելի թարգ

իձայի մը զաւակ ելաւ, տետրակ մը հանեց, {որով} անուն եւ ածականազարդ չարիք չթողուց, ազ

ենց պարծանք մըն ալ կ՚ըլլար այն անունը, {որով} ոչ միայն զՄխիթարեան համախոհս թաւալգլոր

ւթիւնը դարաւոր է. այն ապականութիւնքը, {որով} նա պղծել է իւր հայութեան անունը, մեծ հ

մակ տղայի մօր բերանից իւր որդու վերայ, {որով} որպէս թէ ուղարկում էր վերոյիշեալ 30 ման

ջուր ածող կամ այն պարզ կերակուրը եփող, {որով} ապրում էին: Իւրեանց ձեռքի արուեստով կե

նը կազմուի, նա պիտի ունենայ մի կանոն, {որով} պիտի առաջնորդուի իւր բոլոր գործողութեան

ածայրեալ լուսաւորութեան մասին: Հնարը, {որով} Պ. Չերքեզեանցը կարողացել էր ներկել անդ

րը եւ մասնակից կը լինիք այն տխրութեան, {որով} շրջապատուած է հոգիս ներկայ րոպէում:

, այն քսանը պիտի գնայ նոյն ճանապարհը, {որով} գնում էր պատժուած մինը: Մասնաւոր ուշադ

ծ նիւթերի զօրութեամբ, կը ցրուէ նորան, {որով} ոչ միայն դրամի շրջանառութիւնը կը մտանէ

բերելով Պօլիս: Այս է նորա միակ հնարը, {որով} կամենում է դէմ դնել Պօլսի դրամական հոգե

նքից զրկուիլը, դժոխային աշխատութիւնը, {որով} պիտի շահի նա այն մի քանի յաւելեալ ղուրո

ովորութիւն է եղել նորան այն ճանապարհը, {որով} գնում է եւ այժմ ծանր է շարժում դէպի մի

րակշիռ է պահում արտաքին ոյժերի ընդդէմ, {որով} եւ ազգութիւնը ապրում է: Դու հազար տարի

ւունք կը տան մի կտոր հող ձեռք բերելու, {որով} կ՚ազատուիս ստրկութենից եւ աղքատութենից

ուստ, որ կազմել է իւրեան մի ճանապարհ, {որով} ապրել է եւ կ'ապրի դեռեւս, այդպիսի մարդ

արապայման դանդաղկոտութեամբ կատարելուց, {որով} արարուածը չվերջացած գրեթէ բազմութեան մի

որդ կացուցանում ենք ձեզ մեր հնարներին, {որով} օրհնել է ամենակալ տէրը մեր ձեռքի վաստակ

, անտես առնել այդպիսի ժառանգութեններ, {որով} կարելի էր կանգնեցնել ազգի համար մի հոյա

կարողանան գոնէ հարիւրին 8 տոկոս բերել, {որով} պիտի պահպանուէին լինելոց ուսումնարանը,

ելով նոցա զկերպն եւ զաջողակ ճանապարհն, {որով} նոքա կարեւոր լինիցին ամենայն հեշտութեամ

ողնենք քերթողականի վսեմ ճարտարութիւնը, {որով} շատ քչերն են օժտուած բնութիւնից ` կարծե

խայտուն խումբք Ո՛չ սոխակի երգն անուշ, {Որով} ամենքն են հրճւում - Բնութիւնք բիրտ եւ ք

Թո՛ղ զքերթողականին վսեմ ճարտարութիւն, {որով} սակաւք յոյժ, քան եթէ բազումք, խիլային

սահեցաւ ՚ի ստրկութիւն օտար պետութեանց, {որով} զրկեալ ՚ի քաղաքականն անօթոյ, կորուսեալ

ու յՈրդւոյ, եւ ո՛չ յառաջ գայ յՈրդւոյ, {որով} Այվազովսքին ըստ իմիք մերձեցուցանէ զխոստ

ւթեան է սէրն, պատուիրան եւ միակ նշան՝ {որով} ճանաչիլ ունէին հետեւողք նորա: Ուսումն

չուժեն փրկել զմեզ, եւ ո՛չ իսկ նշանն, {որով} կնքեմք զդէմս ի դատապարտութիւն անձանց.

ոգին եւ յայս հային աղօթք ի մկրտութեան, {որով} աղաչի Հոգին գալ իջանել ի ջուրն: Ի մկրտ

կացոյց Քրիստոս, որպէս զգործարան ինչ, {որով} լոկ հացն ու գինին փոթարկելոց էին ՚ի մար

, եթէ մարմինն ունի յինքեան եւ զարիւն, {որով} եւ ունայնացուցանէ զխորհուրդ կրկնակի նու

մուրճ բռնած էր պինդ իւր ձեռքում, {Որով} գետինը փորում էր անդադար. Ո՛հ, թ

նի չէ: 7-ին նամակ ստացայ 7-ից գրուած, {որով} ուղարկում են պակսիմաթ եւ ասում են, թէ

-ին: 22-ին նամակ ստացայ 21-ից գրուած, {որով} ուղարկեցին ռնգեղջիւրի մասին դուրս եկած

ին: 29-ին նամակ ստացայ 28-ից գրուած, {որով} ուղարկեցին 2 մունդշտուկ եւ նարինջ 10 հա

-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 1-ից գրուած, {որով} յայտնում են ռնգեղջիւրի վէրք ստանալը եւ

ն թուականից, երկրորդը առանց թուականի, {որով} ուղարկեցին թաբակ, նարինջ եւ խաւիար:

նամակ ստացայ եղբօրիցս նոյն օրից գրած, {որով} ուղարկեց ձուկ, բակսիմատ եւ փոշտի թուղթ

, անթուական, կլուբնիկա եւ մալինայով, {որով} յայտնում է Կ[արապետ] Մ[արգարեանի] գալու

մակ ստացայ եղբօրիցս այսօրից թուականով, {որով} ուղարկում են մրգեր, թամա՜մ: 12-ին առ

ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 13-ից գրուած, {որով} ուղարկեց մի ֆունտ թաբակ: 15-ին պատասխա

կ ստացայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով, {որով} ուղարկեց պակսիմատ եւ " հասարակաց շահի "

ակ ստացայ եղբօրիցս երէկուայ թուականով, {որով} ուղարկեց " հասարակաց շահի " հաշիւը, պա

ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 24-ից գրուած, {որով} յայտնում է իր տկարութիւնը: 26-ին պատաս

27-ին երեկոյեան նամակ ստացայ եղբօրիցս, {որով} ուղարկեց պակսիմատ եւ խաղող, եւ որով յա

, որով ուղարկեց պակսիմատ եւ խաղող, եւ {որով} յայտնեց Վարդերեսի հիւանդութիւնը: 30-ի

2-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 1-ից գրուած {որով} ուղարկեց պակսիմատ: 5-ին զուր տեղը նամա

-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 8-ից գրուած, {որով} յայտնում է, թէ տանից ոչ լուր կայ եւ ոչ

կ ստացայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով, {որով} ուղարկեց 1 ֆունտ թաբակ եւ օրգանական քիմ

կ ստացայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով, {որով} յայտնում է. ա) թէ 17-ից գրած նամակս դ

կ ստացայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով, {որով} ուղարկեց Վադուժի նամակը: 24-ին պատասխ

նամակ ստացայ եղբօրիցս նոյեմբերի 30-ից, {որով} յայտնում է Չերքեզեանցի մահը: 2-ին տես

-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 7-ից գրուած, {որով} յայտնում է, թէ վերոգրեալ թղթերը ստացել

յ 20-ին: 21-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, {որով} յայտնում է Ղազարոսի հարսանիքը, Բերբերի

-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 7-ից գրուած, {որով} յայտնում է զանազան Նախիջեւանի լուրեր:

յ վաղը: 28-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, {որով} յայտնում է, թէ չեն թոյլ տալիս ինձ բան

սխանեցի: 4-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, {որով} յայտնում է Սերոբից նամակ ստանալը եւ այլ

եւ բալ: 9-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, {որով} ուղարկում է Աւտուշի նամակը: 9-ին նամակ

2-ին: 8-ին նամակ ստացայ 7-ից գրուած, {որով} յայտնում է եղբայրս հօրս վախճանելը: Տէր

ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 24-ից գրուած, {որով} յայտնում է Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] առողջ

եկտեմբերի] 3-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, {որով} յայտնում է մօրս տկարութիւնը եւ Բերբերի

-ին նամակ ստացայ եղբ[օրիցս] նոյն օրից, {որով} գրում է ` ա) նամակս մինչեւ այժմ չստանա

նամակ ստացայ եղբ[օրիցս] 25-ից գրուած, {որով} յայտնում է Վարդերեսի գալը եւ հ[այր] Ղ[ե

: Այսօր ուղարկեցի բերդակալին մի թուղթ, {որով} խնդրեցի օրէնքի Թ հատորը: 14-ին նամակ ս

եան] 9-ից մինչեւ 4 ոտքի վրայ ման եկայ, {որով} մի փոքր հանգիստ էի, 4-ին քնեցի հանգիստ

էր եկեղեցական կառավարչութեան, ռեֆօրմ, {որով} պիտի սանձահարուէին ոչ միայն Պօղոսը եւ Ն

նեցած իմ անկեղծ հարգանքի հավաստիքները, {որով} պատիվ ունեմ լինել Ձեր խոնարհ ծառա

լու եւ կատարելութիւն տալու իւր գործին, {որով} անտարակոյս օգտակար է լինում ե՛ւ հասարակ

է, մի նշանացոյց է, մի այնպիսի կշիռ, {որով} իսկ եւ իսկ հասկացւում է որեւիցէ ազգի լո

ացքը, ա՛յլ ուղղութիւն է տալիս գործին, {որով}, որպէս մի կախարդական ուժով, մերկացնու

րող են մասնաւորել միմեանց այն լեզուով, {որով} յառաջ է գնացել մինչեւ այժմ մեր աբեղայակ

անի ժողովրդի կենդանի բարբառը մշակելու, {որով} անտարակոյս յառաջ կ'երթար մեր ազգի լուսա

ս րոպէիս մի յաւիտենական գեղեցիկ արձան, {որով} պիտոյ է անմահանայ նորա միշտ գեղեցիկ անո

նորա միշտ գեղեցիկ անունը։ Լեզուն, {որով} գրուած է այդ գիրքը, առաւել ճոխ է, առա

զդեցութեամբ եղած յանցանքն էլ ներում է, {որով} զարմանալի կերպով փոքրացնում է յանցանքնե

ացել էի ինձանից ջոկ տասն եւ մին ընկեր, {որով} բոլորեցունցս թիւն էր տասներկու: Ինչ ապ

ն Կատոնից աւելի ահաւոր խորամանկութիւն, {որով} վճռում էր նա անբախտ Քարկեդոնի թշուառ վի

ւանեցրեց քահանայապետին թոյլ տալ սորան. {որով} ճանապարհ ստացաւ սա այնքան յառաջադէմ լին

յս պատճառով նոքա բողոքեցին կարդինալին, {որով} չափաւորեց սա իւր անձը մի քանի ժամանակ:

դէպի գերբնական ուժերի ազդեցութիւնքը, " {որով} հարայ նովին եւ բժշկեցայց " ասելով:

Բէհեղզեբուղի քաղաքական սկզբունքներին, {որով} նորա թագաւորութիւնը ամենափառաւոր եւ անս

րեմ, իմ անկեղծ յարգութեանս հաւաստիքը, {որով} ցանկամ մնալ ամենահպատակ Տէառնդ

ի պատկերը այս թղթի ձեռքով յայտնէ նոցա, {որով} եւ լուսափայլէ վաստակը իր քարոզութեան,

ոնացի Սերովբէ Պաւղոսից՝ ա՛յն մարդուց, {որով} Քրիստոսը խօսում էր աշխարհի հետ, որ Փր

այել էին տալիս։ Աղանդի անո՛ւնն անգամ, {որով} այդ յանդուգն մարդիկը բամբասում էին ինձ

ով՝ թող ջրէ՛ մեր հոգիների անդաստանքը, {որով} ծաղկելով՝ քո կամքիդ հաճելու արժանի պտո

չէր, այլ բո՛ւն գրչագրիցը արտագրուած, {որով} չէին պարզւում աղճատուած կամ մութ տեղերը

ր հանդիսարան լինել այն փառաւորութեանց, {որով} փառաւորուած քաջարանց նախարարքը իրենց գլ

մայր եկեղեցի թագաւորանիստ Վաղարշապատի, {որով} եւ ամենայն Հայաստանեայց։ Ագաթանգեղոսը

, ոչ թէ պ. Էմինի առհասարակ ձեւի վրայ, {որով} խօսում է եւ պատմում է մեզ, որ Աղանը,

նում է " քահանայապետ աշխարհին " խօսքը, {որով}, յատկացնելով նորան Սիւնեաց երկրին, պա

է բարբառ խօսքը եւ մնացել է միայն բառը, {որով} եւ դարձել է մէկ բառ (ածական) գրաբառ, աշ

86 թ-ին, Եզիտ ոստիկանի ժամանակ ուրացաւ, {որով} բոլոր Վասպուրականի իշխանութիւնը ստացաւ

ի մէջ լուսաւորութեան եւ ուսման եռանդը, {որով}, ինչպէս ամենայն ազնուամիտ բանագէտ մարդ

րմացնել այն սառնութիւնը եւ պաղութիւնը, {որով} պաղած էին Հայերը առհասարակ։ Հանգուցեալ

ցուց իւր թոքախտութիւնը ( բարակացաւը), {որով} եւ շտապեցուց իւր ցաւելի եւ կսկծալի վախճ

րանց նոյն յուսահատեցուցիչ սառնութեամբ, {որով} խմում են սառուցով գարեջուրը եւ պար են գ

ք գրաւում ենք մեր կողմը այն իրաւունքը, {որով} այդ տետրակներից մի քանիսը պիտոյ է նուիր

ժամանակս երկիր առնուն զհին ձեւ խօսից, {որով} երբեմն, մանաւանդ թէ, յունաբանեցին նախ

ան մէջ շրջեց թանաքամանը տետրակի վերայ, {որով} ապականեց գրածի մեծ մասը: Որքան տեղ մնա

բազմասցին երկրպագուք Տէրութեան Ձերոյ, {որով} եւ մերս փառաւորեսցի անուն, այսմ ամենայ

ւմ էր պ. Մարկոսի քաջասրտութեան վերայ, {որով} նա համարձակուել էր ներս մտանել մի բնակո

ո՛չ այն լուսաւորութիւն ասուած խաւարին, {որով} պատած էր Եւրոպան միջին դարերում: Չէ իմ

փուքսի գործադրութեամբ զօրացնել կրակը, {որով} եւ բարձրացնել ջերմութեան աստիճանը, որ

, որ ծովի վերայ ոտքով վազեց դէպի նաւը, {որով} Աստուած, ողորմի՛ր ինձ աղօթքը ուսուցանո

տեսանելով այն ռամիկ մարդու սրբութիւնը, {որով}, անտարակոյս, որպէս ցամաքի վերայ ման է

դիրները դարձեալ լռութիւն: Փողոցը, {որով} գնում էին այս երկուքը, դատարկ էր բոլոր

անի մարդիկ Մահտեսի Թովմասի հետ միասին, {որով} խօսակցութիւնը դարձաւ հասարակաց: -

նչպէս այսօր: Թողած ուսանել բնութիւնը, {որով} պիտի մեկնուէր նոցա մի ամբողջ կարգ հրաշք

յիշեցնե՛ք, մի՛, այն զգացմունքը, {Որով} լցուած էր սիրտս եւ հոգիս․ Որով շնչե

Որով լցուած էր սիրտս եւ հոգիս․ {Որով} շնչեցի, որով ապրեցայ, Ինչպէս մի ծ

ած էր սիրտս եւ հոգիս․ Որով շնչեցի, {որով} ապրեցայ, Ինչպէս մի ծաղիկ գգուած զե

ն ի՛նչ շնորհք էր, որ կաթեց մատից, {Որով} ցոյց տուեց երկինք ժանտին այն:

վ Թունալի բաժակը տեղափոխեց նա, {Որով} դաւաճանը թունաւորուելով, Թմրեցաւ մ

ուրդ հոգացողութիւնը պ. Յովնաթանեանցի, {որով} մի ապակեկազմ սենեակ եւս յաւելացուց իւր

մինը խանգարուելով, խանգարում է միւսը, {որով} շատ անգամ վտանգւում է եւ ամբողջ կազմուա

- Ճշմարտութիւնը մի վերացական բան է, {որով} ամենայն մարդ արդարացնում է իւր գործերը

ա չունէր իւր մէջ այն ընդդիմադրող ոյժը, {որով} մինչեւ այժմ պահել էր իւր կազմուածքի կեր

առաւից, որ նամակը չէր տուել իւր հօրը, {որով} անտարակոյս պիտի իմացուէր բանը: - Շո

որա փոխանակ յաւելացրել էր ջուր եւ թէյ, {որով} հազիւ թէ գտել էր իւր կարգը, նշանակում

փոխւում էր դէպի նոյն չափով ջերմութիւն, {որով} նորա տկարութիւնը համարեա՛ թէ կրում էր ի

մահին, ինքը եւս հիւանդացաւ եւ մեռաւ, {որով} երկու եղան մատանու զոհերը մեր ցեղից, բ

ւեց իւր բերանի վերայ մի խորամանկ ժպիտ, {որով} նորա առհասարակ տգեղ կերպարանքը, առաւել

ի լինի մեր ցեղի մի միայն արու ժառանգը, {որով} պիտի ջնջուի մեր ցեղի յիշատակը աշխարհի ե

ր Մանուշակը ստացել էր առաւօտը նորանից. {որով} խոստանում էր սիրականը այսօր իսկ վերջացն

րը, հնարաւորում էր տպագրութեան գիւտը, {որով} պիտոյ է ազատուէր մարդկային միտք ու բանա

Եւրոպեան Տէրութեանց կառուցանել զկրօն, {որով} մտօք եւ միանգամայն փոխուցեալ եւս 'ի ձեռ

լլեճեանց, ժողովեաց 'ի նոցանէ արդիւնս, {որով} կարող եղեւ յառաջ վարել զսկսեալ գործն եւ

ն բարձեալ բերէր, էր երեւելի փօլիթիքա, {որով} ամենեւին զգոյշ կայր յարտաքինս, մինչեւ

թեան, զի իբրեւ ձորձ ինչ պատառոտուն ընդ {որով} մերկութիւն մարմնոյն երեւի, 'ի ծածկել զ

զոր կարասցեն եւ 'ի տիպ արձանացուցանել, {որով} ազատեսցի վահան հաւատոյ եւ այլն։ Եւ Հ.

րասցի 'ի վախճանի Հ. Միքայէլ Չամչեանց, {որով} եւ բոլոր միաբանութիւնն։ Եւ 'ի ժողովի մ

արս, վասն որոյ եւ թեթեւացան ոչ սակաւ, {որով} եւ յայլ կերպարան շրջեցան իրք։ Սակայն գ

էին զմանկունս իւրեանց նովին տոգորմամբ, {որով} եւ կրթեալքն 'ի նոցանէ զնոյն շաւիղ կալան

՝ շատանալով միայն նիւթական հնարներով, {որով} պահպանւում էր նոցա մարմնի շինուածքը։ Ի

ն իւրեանց մէջ այն բարոյական սկզբունքը, {որով} լցուած էր, կատարեալ էր ինքը՝ Քրիստոնէ

է այն ազատութեան ազնիւ ծիլը, բողբոջը, {որով} մարդկային բանականութիւնը կերպարանւում է

զրակացութիւնը մեր ընթերցողների առաջեւ, {որով} եւ ապացուցանել, թէ ինչ կերպով կամ ինչ

ամ, ազատութեան վերամբարձ ցանկութիւնը, {որով} միայն մարդը, որպէս բանական էակ, գիտակ

ւաճանութիւնը եւ այլ սոցա նման արատներ, {որով} զրահաւորուիլ հարկադրւում է ամեն մի ստրո

մեր խօսքը այն կանոնադրութեան վերայ է, {որով} վարւում էին Մխիթարեանք։ Ինչ կանոնադրու

ւն, դառնում է արտաքին, մի լոկ դիմակ, {որով} երեւում են միմիայն Հայոց ազգի առաջեւ։

նովին առաջնորդեալ էր լեզուախօսութեամբ, {որով} եւ այս աւանդէր նոցա զնշխարս հնութեանց ա

բար, եւ ո՛չ հասկանալի ամենայն ում եք, {որով} հանդիսացուցանէին զնուիրական պաշտամունս

ղովրդեան, առ անհասկանալի նմա գրելոյն, {որով} եւ զլեզուին անգործ թողուին պաշտօն: Եթէ

՛ր այլ ինչ՝ եթէ ո՛չ գործարան եւ հնար՝ {որով} բաւական էր մտածողն զխորհուրդս իւր զգալի

գիտութեանցն հանդէս, գիտութեանցն ասեմ, {որով} լուսափայլին միտք, կենդանանայ եւ սնանի

բանականութեան նորա կենդանի բարբառովն, {որով} վարին հայք առհասարակ յընկերական կենցաղս

քեցելոյ զախտ անխորհուրդ հնասիրութեան, {որով} ի մի հոգի եւ ի մի կամս բոլորեալ լուսաւո

ն անվերջ կամակորութեամբ, որպէս թէ ոք, {որով} թարթափեալ էր ի յոյզ եւ ի խնդիր միոյ միա

ժելի] թողեալ հնախոյզ բանասիրացն սրտի, [{որով]} ընդ մէջ անցելոց դարուց ցչորրոդն զկնի Ք

, փոքր ինչ ըստ սահման ելեալ ճառիս, առ {որով} պաշտի համառօտութիւն բանից՝ հանդարտաքայ

մանուկն Հայոց կարօտի հասկանալի լեզուի, {որով} կարիցէ ուսանիլ եւ զհին լեզուն իսկ՝ որ

ռ՝ համարի վասն հասարակութեան չունել եւ {որով} վարի նա ի հասարակ կենցաղս անտեսեալ է այ

արի մահ քաղաքական կենդանութեան: Հոգի, {որով} կեայ ազգն, շնչաւորէ զպատմութիւն եւ սա

մնեց Պարագուայումը մի անկախ Տէրութիւն, {որով} իրագործեց իւր գաղափարը քաղաքական շինութ

ին յուլիսի 21ին դուրս տուեց մի կոնդակ, {որով} եւ ջնջեց այս Կարգը՝ դատապարտելով նորան

նովս, Sollicitudo omnium Ecclesiarum, {որով} եւ վերականգնեց Յիսուսեան ապիրատ Կարգը հ

գիշերը քնում էր, խմում էր այն ջուրը, {որով} հիւանդը լուացել էր իւր վէրքը, մինչեւ ա

այի եւ Վենետկի մէջ պատերազմ բացուեցաւ, {որով} ծովային ճանապարհորդութիւնը շատ վտանգաւո

մենտին արձանագրել թագաւորական հրամանը, {որով} օրինաւոր էին ճանաչւում Ֆրանսիայի մէջ բո

ոնդակները Կարգի արտօնութենների մասին եւ {որով} թոյլատրւում էր միմիայն Փարիզ քաղաքի մէջ

ի սովորութիւններ եւ կանոնադրութիւններ, {որով} բաժանուէր Կարգը աշխարհականներից, թէ տո

տճառ պիտոյ է եւ հեռի լինէին միմեանցից, {որով} Գեներալի իշխանութիւնը լինում էր առաւել

րութիւնը, այլ մնաց այն ոգեւորութեամբ, {որով} դուրս էր եկել Լօյոլայի " Հոգեւոր Վարժու

ցից լաւ չ'գիտէ թնդանօթի գործածութիւնը, {որով} միմիայն կարելի էր ազատել Չինաստանը զարհ

տալիս աշխատողներին այնքան սահմանափակ, {որով} հազիւ թէ կարելի էր լցուցանել կեանքի անհ

եծ հորթ, եզն, էշ, անարժան այն ջրին, {որով} լուանում են նորա գլուխը, այնպիսի ծաղրա

ալսարանի Սենտիկ էր, մի գիրք շարադրեց, {որով} ապացուցանում էր Յիսուսեանների քաղաքական

Նոքա հրաման հանել տուեցին Հռովմի մէջ, {որով} արգելք դրուեցաւ այս գրքի վերայ։ Րիշիլի

ի 21 օրումը Պապը ստորագրեց այն կոդակը, {որով} ջնջում էր Յիսուսեան Կարգը։ Այս կոնդակը

էջ։ Նա իւր մահու մահճումը բողոք գրեց, {որով} ապացուցանում էր Կարգի որպէս թէ անմեղութ

թիւնքը. նա միայն ճանապարհ է ցոյց տալիս, {որով} պիտոյ էր գնալ (Constitutions des Jésuit

Այսպէս անուանւում է այն նզովքի կոնդակը, {որով} Պապը դուրս է ձգում եկեղեցուց Յիսուսեան

ասելու փոխանակ ասւում է "տասն եւ վեց", {որով} իմացւում է Փարիզի հասարակութիւնը։

նում են նորա պակասութիւնքը քօղարկելով, {որով} անուղղակի կերպով մեղանչում են ազգութեան

դունել իմ անկեղծ յարգութեան հաւաստիքը, {որով} ցանկամ մնալ Արգոյ պարոնիդ խ. ծ.

էր մեզ այդ բարբարոսական երջանկութեանը, {որով} պիտի դիմէինք դէպի լուսաւորութեան եւ գիտ

ը, պատգամաւոր չընտրեց յիշեալ անձերին, {որով} ոչ միայն քաղաքական ժողովի անդամ լինելու

արծաթ։ Ժողովրդական լեզուի մասին, {որով} գրած է այդ աշխատութիւնը, կարող ենք տալ

այբբենարանը " գրած է այնպիսի լեզուով, {որով} չէր խօսում ժողովուրդը։ Ի՞նչ էր ինքնահա

ի գաղափարներ. ահա այն մի հատիկ գործը, {որով} պիտոյ է պարապէին հոգիազգեաց հեղինակները

ով՝ չենք իմանում Աշտարակի բարբառը), {որով} գրված է գործի բնագիրը, ուր կամ խիստ քի

բնականութիւն ունի, քան թէ այն լեզուն, {որով} գրել է իւր ծանօթութիւնը եւ շատ անաջող յ

ն ժամանակ նորա ծայրին կպչում է ը տառը, {որով} փարատվում է ամեն մթութիւն։ Ուզելով ասե

յնպէս, որ մէկ ամբողջ վանկ պակասում է, {որով} խօսքը թեթեւանում է։ Եթէ գրենք " ներկու

ի նուն, ինչպէս ձեռ-քեր-ն են-ներ-կում, {որով} ձեռքերը խօսքը առանց իր նշանակութիւնը փո

շանակութեամբ չէ որոշում մասունք բանին, {որով} շատ խառնափնտորութիւնք կը լինէին, այլ ե

երեւում էր այդ կանթեղը եւ լոյս տալիս, {որով} նա կարողանում էր գրերը ջոկել եւ կարդալ

ւ ասելով չենք իմանամ Աշտարակի բարբառը, {որով} գրուած է գործի բնագիրը, ուր կամ խիստ ք

յս բանում: Նկարագրելով Աշտարակի, {որով} գրեթէ եւ բիւրաւոր ուրիշ հայերի բարոյակա

նը չնստի ծառերի վրայ, եթէ սոքա լինին, {որով} ճեմելիքի վրայ ման եկողների համար աւելի

ոններ, որ յայտնի են թալմուտի անունով, {որով} տրամագծական հակադրութեամբ մանաւանդ հեռա

միւսին։ Լեզուն ըստ ինքեան մի աման է, {որով} մարդը թափում է իր միտքը իր նմանների մտք

վախենում, բուն այն անխորտակելի շղթան, {որով} բնականապէս կապուած է նա իր ազգի հետ, ս

զո՞ւ է "։ Դու ես ասում։ " Լեզու չէ՞, {որով} գրում ես այս տողերը "։ Ո՛հ, եթէ սա լի

կ՚առնու: 7-ին ի լոյս 8 սաստիկ տկարացայ {որովայնալուծութեամբ}, մինչեւ առաւօտ 16 անգամ լուծողութիւն ա

գլուխ, Յանգայտ իւր ծոց զորդիս գգուեալ {որովայնի} իւր ծնունդք։ Նոր տեսարան՝ նոր ոլիմպոս

բերանը, նոյն յատկութեններով դուրս գար {որովայնից} առանց մարսուելու եւ արիւն դառնալու. պա

խնդիրները ձեր առողջամիտ դատողութեանը, {որովետեւ} վաղուց յայտնի է, որ դուք մինչեւ անգամ

այտնի թշնամութիւն է մեռածին եւ ոչ սէր, {որովհեհետեւ} քո լաց ու սգով նորան չկենդանացնելուց յե

Ատենէ յիմմէ կողմանէ զպատգամաւոր ոք, եւ {որովհետեւ} կայի ի հեռաւոր բացակայութեան՝ առ այն մ

միածին վասն տալոյ զպատասխանի: Բայց {որովհետեւ} ըստ ամենայնի անծանոթ էին յինէն այդ գրու

ծոյն, որոյ վասն կոչիմ եւ յաթոռն, բայց {որովհետեւ} հանգամանք անձին իմոյ ամենեւին յայտնի են

ի պատճառս անյարիր գործոյն մերժելոց: Եւ {որովհետեւ} յուսով մտանելոյ ի հոգեւոր կոչումն, չու

1848 ամի: 2 Ըստ զօրութեան օրինացն, {որովհետեւ} ցայն վայր չունէի ես զարձակուրդ ի հասարա

այինք եւ մեհենական կամ նվիրական երգեր, {որովհետեւ} դիցապաշտք, արեւապաշտք եւ կրակապաշտք էի

են. այս բանը տեսանում ենք աչքով, բայց {որովհետեւ} մանկությունից մինչեւ ծերություն կան աստ

ար Նախիջեւան, նորան մեր տունը տանեիք, {որովհետեւ} օտար երկիր է նորա համար եւ իմ բարեկամս

ք քո կողմից գրել էիր, այժմ չեմ ասում, {որովհետեւ} սպասելու բան կա. միայն այսքան իմացեք,

վ, վենետիկեցոց աղբաթը խառնվի. այլեւ, {որովհետեւ} օրագրի տարեվերջումը պետք է հրատարակենք

ական լուսավորություն եւ կրթություն, եւ {որովհետեւ} այդ բանի գլխավոր նյութը առած է նախիջեւա

, որ բավական կմնաք իմ աշխատությունից, {որովհետեւ} ամենայն մաքուր խղճմտանքով գործակատար եմ

նե ապրիլի 20-ից սկսանել տպագրությունը, {որովհետեւ} այդ միջոցում գործ չկա տպարանում: Այս մ

ցի դորանից մարդ գնայ այստեղից Պետեր., {որովհետեւ} գործը մտավ Государст[венный] сов[ет],

ը 4 թերթ, նշանակած գինն է 4-50 կոպեկ, {որովհետեւ} Իզմիրյանը կամ, մի քանի այլ մարդիկ տարե

ի պահպանեք մեր ծրագիրը, նա եւ Ձերն է, {որովհետեւ} ազգինն է, պիտի ամեն ջանք եւ աշխատությո

նյութականից, ունի եւ բարոյական օգուտ, {որովհետեւ} կարող ենք ցույց տալ պարծանքով, թե ահա

, մեք շատ ուրախ ենք, եթե այդպես լինի, {որովհետեւ} գործի ներկը կբացվի, թող ցնծան հետո:

ի վնասել կամ կարճել " Հյուսիսափայլը ", {որովհետեւ} ասում են, մեծ անբավականություն կարող է

տացած ստրախավոյ նամակս չկարողացա գրել, {որովհետեւ} մարտի 24-ին դուրս եկա Մոսկվայից եւ այսօ

լ էի քեզ իմ սիրտը: Չկամիմ երկար գրել, {որովհետեւ} սիրտս լցվում է արյունով, եւ կյանքս մաշ

ին էլեկտրական հեռագրով, գործի հաշվով, {որովհետեւ} Կալկաթայից Նախիջեւան նամակ հասուցանելը

րովարտակին, զկնի բառիս հրամայեցին: {Որովհետեւ} օրէնքն տէրութեան ոչ բնաւ ներգործեն ՚ի Ս

ի ձեռին գտանի եւ երասանակ Սինօդին, եւ {որովհետեւ} պ. պաշտօնակատարն պրօկուրօրի լռէ յամենա

պարականոն ներգործութեանց Սինօդին, այլ {որովհետեւ} չկարիմ առաւել մնալ աստանօր ՚ի պատճառս ա

կ դժոխադեմ մարդիկ, եւ իրավունք ունին, {որովհետեւ} ինքյանք օր ու գիշեր պարապած են յուրյանց

ովանդակութենէ լռէ նամակագիրն իսպառ: {Որովհետեւ} առաւել քան զայսոսիկ չգիտեմք ինչ, ՚ի մ

սիկ չգիտեմք ինչ, ՚ի մասին հրատակացս, {որովհետեւ} տեղեկութիւնքդ մթին, ծածկեալ ընդ փոշւով

իսպառ անհետացելոց, ՚ի վնաս ազգին, եւ {որովհետեւ} յանձնարարութիւն ազգին, յանձնարարութիւն

ց ի Նախիջեւան, ընդ այնոսիկ ժամանակս, {որովհետեւ} այս ամենայն հրիտակք աւանդին ըստ թելադրո

ւն երից վկայից, իսկ երկրորդն անվաւեր, {որովհետեւ} ստորագրեալ է յերկուց եւ եթ վկայից, այն

ենէս, Տիկինն պատասխանի արար ինձ, թէ " {որովհետեւ} զգումարդ զայդ պահանջէր Այվազովսքի վարդա

ջէր Այվազովսքի վարդապետն որպէս տէր, եւ {որովհետեւ} այժմիկ դուք խնդրէք զայն եւ ցուցնէք զձե

ց ՚ի հանգուցեալ Մասեհէ Բաբաջանեան, այլ {որովհետեւ} ընդհանուր հաշուարարութեամբ հրիտակին տւ

ս ի կատարելոյ ըստ առաջնոյ եղանակին: {Որովհետեւ} հանգամանք պաշտամանս ոչ կախին զինէն եւ ո

զիս զժամանակս քանիս արտաքոյ Ռուսսիոյ եւ {որովհետեւ} բռնակալական ընթացք Թադթէոս եպիսկոպոսի Բ

ա: Նա ինձ ուրախացրեց եւ ահա թե ինչու: {Որովհետեւ} իշխանության կողմից տեսակցության համար ս

մեզ մոտ են ասում՝ " փայտե ձիու վրա ". {որովհետեւ} երկու շաբաթից ավելի է, իսկ նա դեռ ճանա

ոչ, ես տվյալներ չունեմ, չեմ փորձել, {որովհետեւ} Բենգալիայում չմնացի մինչեւ հաջորդ հունձ

հյութ արձակելու չափով, այդ ստույգ է, {որովհետեւ} այնտեղ հասունանում են խաղողը եւ եգիպտաց

վ կամ որեւէ այլ այգեգործական գործիքով ( {որովհետեւ} այդ մեզ մոտ կատարվում է իբրեւ փորձ, փո

ան Ձեզ մոտ մինչեւ իմ գործիս վերջանալը, {որովհետեւ} թղթերն էլ դրամ են, չեն կարող հանձնվել

կողմից ես բոլորովին հանգիստ եմ, - այլ {որովհետեւ} նրանց սրտում եռացող կրքերը տակավին չեն

ւնը: Ասում եմ դատարկ հետաքրքրություն, {որովհետեւ} լրիվ համոզված եմ նրանց անտարբերության մ

ումները դրոշմված են ճակատագրի անեծքով, {որովհետեւ} մինչեւ այսօր եղած բոլոր փորձերն անհաջող

, ավելին կասեմ՝ բարեխիղճ աշխատանք է, {որովհետեւ} վրիպումներն առաջ են եկել ոչ թե հոգու խա

երաբերմունքի համար. ավելին չեմ ասում, {որովհետեւ} ինքն էլ գիտե, որ ես գնահատում եմ նրա ա

իտե, մյուսներին նա հազիվ թե մատնանշի, {որովհետեւ} Վերսալը Լյուդվիկ XIV-ի ժամանակ ոչ միայն

հանգեցնում անգլիացիներին մեղադրելուն, {որովհետեւ} նրանք ամուր պահպանեցին եւ չդավաճանեցին

այց դա կլիներ մեղադրանք ex post facto, {որովհետեւ} գիրքը կազմելու ժամանակ այդ դեռ տեղի չէր

րկ էր քննարկել մինչեւ ոսկորների ծուծը, {որովհետեւ} նյութն արժանի է այդ աշխատանքին ( իսկ շա

սնվենք, որպեսզի ներկայի մասին խոսենք, {որովհետեւ} անցյալի հուշերը թեեւ հաճելի են, միայն

ռության: Անանիային ողջույն չեմ գրում, {որովհետեւ} նա " քաղցրախոսություն " չի սիրում. միա

ւնը վատ չէ. այսօր չնայած արեւ է, բայց {որովհետեւ} սառնամանիք էլ է, դուրս չեմ գալիս, տես

ւ ես եկա: Թերեւս կգա եւ այդ ժամանակը, {որովհետեւ} Դոն-Չեզար դե Բազանի հետ կրկնում եմ՝ "

pibalis-ի կամ pneumonia-ի կփոխակերպվի, {որովհետեւ} կարգին տենդում էի, եւ, կարող եմ ասել

, որ մենք տեսակցությունից զրկված ենք, {որովհետեւ} ոչ մի դեպքում կյանքը վտանգի չէի ենթարկի

էիր, դրա համար էլ ետ եմ վերադարձնում, {որովհետեւ} ծխել բոլորովին չեմ կարողանում: Նախավեր

շի է, եւ ես պետք է փոշին առանձնացնեի, {որովհետեւ} խառնած հավասար չի ծխվում։ Չնայած այդ ծ

զ շուտով տեսնելու հույսս չեմ կորցնում, {որովհետեւ} տեսակցության համար նշանակված ժամանակը շ

ց հին կրոնը, Դռան համար վտանգավոր են, {որովհետեւ} նրանց եկեղեցին քիչ բանով է տարբերվում հ

քն էլ հենց, երեւի, քեզ մոլորեցրել է, {որովհետեւ} ես խնդրել էի Սայաթ-Նովան, որ բոլորովին

եր, բայց այդ մասին ես այժմ չեմ գրում, {որովհետեւ}, թերեւս քեզ հաջողվի երաշխավորությամբ դ

ղովրդի բարոյական կազմի մեջ չի էլ մտնի, {որովհետեւ} այդ սահունագրության տարրերը կենդանի լեզ

ությամբ, թե դրանք չկան հին լեզվի մեջ, {որովհետեւ} եղանակներից եւ ժամանակներից գործածվում

թե նրանք ինչպես կխոսեին իրենց ժամանակ, {որովհետեւ} նա լիովին գիտակցում է իր իրավունքը՝ նե

ք ընդունում ենք միայն հարաբերականորեն, {որովհետեւ} նրա առաջ բացարձակորեն ստրկանալը մեզ ուղ

կուն հին լեզուն թողել է անհրաժեշտաբար, {որովհետեւ} հին ձեւով այլեւս չի հասկանում - ապա ի՞ն

, ես վերջինիս դիմելու հարկ չեմ զգում, {որովհետեւ} ես դրանց կարող եմ գտնել 5-րդ կամ հաջորդ

ար հողի մեջ չի կարող արմատներ արձակել, {որովհետեւ} նա արդյունք եւ սեփականություն է որեւէ տ

ե Աստրախանի հայկական խոսակցական լեզվի, {որովհետեւ} հայերը Ալեքսեյ Միխայլովիչ ցարի ժամանակն

արտահայտությանը՝ դա ժամանակի գործն է, {որովհետեւ} ՝ " լեզուն տրակտատ չէ՝ չի գրվում, որո

տեւ՝ " լեզուն տրակտատ չէ՝ չի գրվում, {որովհետեւ} լեզուն օրենք չէ, չի հրամանագրվում ",

յութերն ինձ մոտ դեռեւս բաժան-բաժան են, {որովհետեւ} գրում եմ յուրաքանչյուր թեզի մասին առանձ

ռանձնացնել, եւ ոչ թե գրքի հետ կազմել, {որովհետեւ} ձեր մեղքով առաջին հատորի աղյուսակները հ

ուզում իմանալ - նա պետք է տեղափոխվի, {որովհետեւ} այդ մասին ես խնդրել եմ դեռեւս անցյալ տա

րհում նա ստոր գիտություն էր համարվում, {որովհետեւ} փիլիսոփաները գիտնականի համար մատերիայով

հիշյալ օդընտելացման մասին, տխրում եմ, {որովհետեւ} նա, որ անհապաղ ընթանալով Ս. Ի. Ժոֆրո

- խոսքով գրեթե անկարելի է արտահայտել, {որովհետեւ} բարեպաշտ իդեալիստների մազերը կդիզանան,

իսկ թե ե՞րբ՝ այդ եւս չի կարելի ասել, {որովհետեւ} դժվար խնդիր է: Բարեւներ երկու սեռի

լն, եւ այլն: Ծխախոտը դեռ չեմ փորձել, {որովհետեւ} ունեցածս մինչեւ վաղը տակավին բավական կլ

ուր անցավ գարշելի ռեւմատիզմի պատճառով, {որովհետեւ} ոչ մի դեպքում հնարավոր չէր մարդու պես ն

մ այն կետին, ուր եւ խարիսխ պիտի ձգեմ, {որովհետեւ} այս դեպքում ինձ հարկավոր կլինեն համարյա

Ծանոթագրություններ դեռ բնավ չեմ գրել, {որովհետեւ} ձեռքիս տակ գրքեր չունեմ, իսկ այդ բոլոր

գրական թերթից՝ in 8°, պակաս չի լինի, {որովհետեւ} 15 թերթից ավելի անպայման հարկավոր կլինի

, ինչպես ենթադրում եմ, 10 - 15 թերթ, {որովհետեւ} ես կամենում եմ, քերականությունն ազատել

սխանը, ես չեմ կարող շուտով վերջացնել, {որովհետեւ} իմ անիծյալ հիվանդության հետեւանքով, ին

մինչեւ իսկ ընդունելով այդ վավերագրերը, {որովհետեւ} նա ըստ ինքյան չի արտահայտում հասարակութ

կողմից առավել ձեւականությամբ: Ինչո՞ւ: {Որովհետեւ} ոչ մի մասնավոր անձ չի կարող կատարել հաս

ց հարուցած կլիներ ստորագրողներին. բայց {որովհետեւ} այն զուրկ է օրինականության ամենափոքր նշ

ես ընդարձակորեն զարգացրի այս գաղափարը, {որովհետեւ} ձախակողմյանները կարեւորություն են տալիս

ռոմը, կարելի է մինչեւ անգամ չորոշել, {որովհետեւ} ոչ-բյուրեղային շաքարի հարաբերությունը բ

այս անգամ չենք խլել այն հոմեապատներից, {որովհետեւ} մեզ այլեւս ուրիշ ոչինչ հարկավոր չէ:

նդակությունը առաջուց համարյա ես գիտեի, {որովհետեւ} ինձ հայտնի է, թե ինչ էր կատարվում մեր

Շահը գրել է քեզ հարկավոր բաների մասին, {որովհետեւ} ես նրան խնդրել եմ. այլեւս միայն այսքան

իշի մոտ, բայց վերջապես ոչ անհայտ Ձեզ, {որովհետեւ} քաղաքի անունը այնտեղից է հիշում ծանոթու

հրատարակել մեր " Հյուսիսափայլի " մեջ, {որովհետեւ} նա արդեն լռած է: Անկեղծ հարգությամբ,

թուղթերու պատասխանելը իմ գործս չէ: {Որովհետեւ} իմ աքսորը եւ տկարությունը մինչեւ այժմ տ

իք գտանին ի զանազան կարգս կրպակաց, այլ {որովհետեւ} չպատահեցաւ բարձր սրբազնութիւն Ձեր ի քաղ

ս հրամայեն օրէնքն կայսերականք: Այլ {որովհետեւ} 'ի նախնեաց ունիմք սովորութիւն ոչ այլ ազ

՛, չեմ կարդացել, - պատասխանեցի ես, - {որովհետեւ} չեմ ստանում: - Ափսոս, որ չես կար

անեցի ես, - կարող ես ինչ կամիս խօսել, {որովհետեւ} հիւանդին եւ խելագարին ամենայն ինչ ներել

գործուած ու ներս բերուած էր: Երկրորդ, {որովհետեւ} իմ խանութի գործակատար մարդիկը, միշտ ան

: Ես զարմացայ դորա անզգամութեան վերայ, {որովհետեւ} այդքան կծու խօսակցութենից յետոյ, արդէն

արդ է, բայց՝ շատ թոյլ դաստիարակուած, {որովհետեւ} նորա գրածի մէջ չէ երեւում մի հիմնաւոր դ

գողքը չեն նոքա, որոնցից գանգատ ունիք, {որովհետեւ} մերկացնում էին ծածուկ պահած ազգի վէրքեր

անունը ամենայն եւրոպացի մարդու առաջեւ, {որովհետեւ} այն մարդը, որ չէր խոստովանում իւր պակա

խոստովանենք մեր ունեցած պակասութիւնքը, {որովհետեւ} նա միայն ուղղակի եւ կտրական կերպով կարո

րոցում ստանայիք մի հիմնաւոր կրթութիւն, {որովհետեւ} Ներսիսեան դպրոցի շնորհքով շատ հեռի չէք

ք հարիւրի եւ հազար չորս հարիւրի մէջ է, {որովհետեւ} այդ մեծարգոյ յիշատակի արժանի մարդը կեցա

չէ կարող վնասագործութիւնք յառաջացնել, {որովհետեւ} այն, ձողի ծայրի մագնիսացուցած մետալ լի

ինելու մեղաւոր իւր վատթարութեան մասին, {որովհետեւ} Աստուած ստեղծել էր նորան վատթար լինելու

յղացած էր իւր սրտի մէջ եւ անծին թողած, {որովհետեւ} հնար չունէր այն ժամանակ՝ իւր գաղափարը

լ իւր զաւակների դաստիարակութեան մասին, {որովհետեւ} այդ դաստիարակութեան մէջ պարունակւում են

տոյ է լինել առաքինի եւ բարոյական մարդ, {որովհետեւ} Աստուած աղբիւր է եւ կենտրոն ամենայն առա

լինել իւր զաւակի դաստիարկութեան համար, {որովհետեւ} դորա մէջ պարունակւում էր նորա մարմնաւոր

մը ցոյց էր տալիս իւրեան պարտական, բայց {որովհետեւ} արգելք են դրել կայքի վերայ, վասնորոյ չ

ացորդը գործ դնել շամպայն գնելու համար, {որովհետեւ} շատ է սիրում նա այդ գինին: " Տե՛ս

ծաթ դուրս տալու) շատ լաւ բան էր, բայց {որովհետեւ} դա հիմնուած է ստութեան եւ խարդախութեան

թիւնը, թէ կղմինտր եւ աղիւս շինողները, {որովհետեւ} մեծ վնաս ունէին անձրեւից, կենդանի կենդ

ամենեւին չկարծեցի, թէ իմ մօտ է գալիս, {որովհետեւ} ոչ ոքի չէի սպասում, եւ իմ ծանօթքը այնք

նում էր տեսանել ինձ՝ յաւելացնելով, թէ {որովհետեւ} առաջին անգամ տեսանում էր այդ մարդը, վա

հիւրը մի քաղաքավարի մարդ պիտոյ է լինի, {որովհետեւ}, առանց իւր անունը եւ ո՛վ լինելը ծառայի

յդ էր պատճառը, որ ծառաս չէր ճանաչում, {որովհետեւ} նոր էի բռնել սորան: Ողջոյն եւս չտուած

մ ես, երեք օր է, որ փակուել եմ տանս, {որովհետեւ} ոչինչ հնար չկայ դուրս գնալու: - Ո՛

քսիր, գո՛նէ այդ օգտակար եւս կը լինի, {որովհետեւ} ի բնէ շատ սպիտակ չես, բայց երբ այս ամա

մար իսկապէս կարող էր Աստուած բարկանալ, {որովհետեւ} դուք ձեր յիմար աւանդութենների համար անտ

ներ հաւաքեց այստեղից եւ այնտեղից, բայց {որովհետեւ} ինքը ոչինչ չգիտէր, վասնորոյ եւ աշակերտ

ամենագթած ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՆԻԿՈԼԱԵՒԻՉ Կայսեր, {որովհետեւ} ՍՈՑԱ շնորհքով ապրում է այսօր Մեծ Մօր՝

ոյ է կարծել, որ անհիմն է այդ պատճառը, {որովհետեւ} քաղաքի կենտրոնը, ուր գտանւում է Աւագ ե

ժամանակ փչում էին արեւելեան քամիները, {որովհետեւ} խափան է լինում մինչեւ անգամ միջակ նաւեր

ապարհով շատ շուտով յառաջ կը գնար բանը, {որովհետեւ} ամառները եւ, մանաւանդ, աշունքին հաշիւ

նախկին առաջարկութիւնն է արիւն թողուլ, {որովհետեւ} այդ դիպուածում ստանալու էր քսան կամ քսա

չէր այդ գունափոխութիւնը: Իսկ երբեմն, {որովհետեւ} դեղերը շատ անգամ տրւում են մի, երկու կ

ուսերէն եւ Թաթարերէն, քան թէ Հայերէն, {որովհետեւ} հարիւր բառի մէջ հազիւ մնացել է երեսուն

տածութիւնք չէ կարելի դորանով բացատրել, {որովհետեւ} ժողովրդի կեանքը, ամենեւին նիւթական եւ

աբար եւ նորա բարբառը չունի այն ձեւերը, {որովհետեւ} չկային այն մտածութիւնքը, որոնց համար հ

լ, որ բաւական օրինաւոր բան եղած լինի, {որովհետեւ} մինչեւ այսօր եւս կան մի քանի գրեանք, ո

ում ամբարներ ու նաւահանգիստ շինուեցան, {որովհետեւ} մշակների ձեռքով լցւում էին ցորեան, ուն

հաշուատներից, այլ մի փոքր աւելի եւս, {որովհետեւ} եւրոպական ընկերութիւնքը երկրորդ եւ երրո

արստութի՞ւն չկայ այդ քաղաքի մէջ։ Ո՛չ, {որովհետեւ} Նախիջեւանի ժողովուրդը, համեմատելով Ռու

քան թէ կարող էր ճշմարտութիւնը գտանել, {որովհետեւ} ստութիւնը, խաբեբայութիւնը արծաթ ունի,

իւնը հալածւում է իմ թշնամիների ձեռքով, {որովհետեւ} իմ բերանով քարոզուել էր նա: Ահա այն մե

իշդ խօսենք, այդպէս եւս չէ կարող մնալ, {որովհետեւ} բնութիւնը դադար չունի, նա գտանւում է ա

այն օգտակար գործը յառաջացնելու համար, {որովհետեւ} եղածների մասին անհոգ մնալով՝ կորուսանո

ատութիւնը, ո՛չ արդիւնքը եւ ո՛չ ծախքը, {որովհետեւ} չկայ միաբան գործակցութիւն մի ազգային բա

նել եւ աշխատել, քան թէ իւր սեպհականի, {որովհետեւ} մի անհիմն բան է մասնաւորի երջանկութիւնը

եմ կարող արձանագրել Յիշատակարանիս մէջ, {որովհետեւ} չկան: Ասացի արժանի ուշադրութեան, ապա

համարում ներս բերել Յիշատակարանիս մէջ, {որովհետեւ} ափսոսում եմ ժամանակիս, որ պիտի կորուսա

ար մարդու ինձ պատուելը կամ անպատուելը, {որովհետեւ} նա յիմար է, եւ ամօթ էր ինձ՝ սպասել նո

խելագարի համար չկայ կանոն կամ պատշաճ, {որովհետեւ} խելք, բանականութիւն չկայ: Այս դրութեա

տաղեցնում է ճշմարտութեան հակառակորդքը, {որովհետեւ} ոչինչ արգել չէ ճշմարտութեանը խորտակելու

ից լինին այդ Հերոստրատոսեան պարծանքին, {որովհետեւ} մասնակից էին ձեր գործին, եւ դուք աշխատ

, եթէ մի նշանաւոր հիւր գալիս է իմ մօտ, {որովհետեւ} նորա գնալուց յետոյ իսկոյն հարստանում է

երբէք քննութեան տակ ձգել նորա թերթերը, {որովհետեւ} նա ցած է ամենայն կրիտիկայից, բայց Պ.

, որոնցից գանգատ ունի Պ. Իսահակեանցը, {որովհետեւ} մերկացնում էին ազգի ծածուկ պահած վէրքեր

անունը ամենայն Եւրոպացի մարդու առաջեւ, {որովհետեւ} այն մարդը, որ չէր խոստովանում իւր պակա

ենք օգնական գտանուիլ մարդկութեանը, եւ {որովհետեւ} ընդհանուր մարդկութեան մէջ մտանում ենք մ

մէջ մտանում ենք մեր Հայ մարդկութեամբ, {որովհետեւ} Հայ մարդկութիւնը առաւել մօտ է մեզ, այս

մակը՝ գրած Մամիկոնեանց տիրոջ Վահանին, {որովհետեւ} այդտեղից շատ բան է երեւում: Եթէ հի

րագրած կասկածաւոր մարդերի կարգը ընկնի, {որովհետեւ} երկբայութեամբ խօսում էր նախասացեալ փոսի

եւին չեմ հասկանում, թէ ինչ կամի ասել, {որովհետեւ}, նայելով քերականական կանոններին, ուրի

յիշատակները: Այսպէս չէ կարելի խօսել, {որովհետեւ} բուն անմտութիւն է: Բայց արի տես, որ ե

ավերջին թուլութեանը, աւելորդ է խօսել, {որովհետեւ} այդ պարոնը, մի ասիական անմխիթար դպրոցո

նք: Խեղճ մարդ. ինձ աբեղայ է կարծում, {որովհետեւ} անտեղի մէջ բերելով Առաքելու ասածը. " Ե

որան իմ զաւակի կնքահայր շինելու մտքից, {որովհետեւ} կնքահայր ասացեալը պիտի լաւ իմանայ եւ ող

ուց, ընդունելի չէ մկրտութեան ժամանակ, {որովհետեւ} եկեղեցական խորհուրդներից ոչ մինը չէ կատ

ի տեղ ծառայում են ծարաւի մարդու համար, {որովհետեւ} ասում են, թէ այդ քնքուշ մարմինքը, ձգո

Պ. Կոմս Էմմանուէլի Յիշատակարանի մէջ, {որովհետեւ} այն պարոնի խնդրած դպրոցները նոյնպէս ցան

նդհանրապէս մարմին դարձած ենք ճանաչում, {որովհետեւ} հոգու համար ոչինչ հոգաբարձութիւն չենք տ

սելուց յառաջ մի փոքր մտածել, ուսանել, {որովհետեւ}, ամենեւին անգէտ լինելով մտածութեան, կ

անք չէ, որ չէ ճանաչում ճշմարտութիւնը, {որովհետեւ} սկզբից մինչեւ այսօր սուտը հաղորդութիւն

րել այդ չարին, որ իսպառ չորանայ: Բայց {որովհետեւ} Պ. Իսահակեանցը իւր իդէաները առնում էր

ութեամբ արժա՛ն էր, որ Խորենացին գրէր, {որովհետեւ}, վերադառնալով Ալեքսանդրիայից, տեսել է

ւստ են եղած դոյն այդ աբեղաների ձեռքով, {որովհետեւ} նոցա մասին, բայց ոչ նոցա օգտի համար,

այլ ամենեւին կամք եւս չունի կարդալու, {որովհետեւ} պատասխանում է, պարոն Խ... -ին, թէ յիմ

անցը, բայց մինչեւ ցվերստին տեսութիւն, {որովհետեւ} ես չեմ կարող բաժանուիլ նորանից. միանգա

ն բանը գրում է եւ 1870 թուականի համար, {որովհետեւ} ընդ ամենն 12 գլուխ է այդ ծակ մարգարէութ

ինք, մեզ շատ վնասակար կարող էր լինել, {որովհետեւ} մեր ձգտողութիւնը թուլանում է ուրախութեա

հասկանալ սորանից, պատուելի՛ ընթերցող, {որովհետեւ} ես եւս չհասկացա. պատճառ, ո՛չ մի անբաղ

արդալով Յիշատակարանիս հետեւեալ տողերը, {որովհետեւ} ես եւս հասկացայ: Մի քանի օր սորանի

նալ, որ հօրեղբայրս ինձ ոչինչ չէ ասել, {որովհետեւ} երբէք չեմ ներգործել նորա կամքի ընդդէմ,

ռողջութեանը, որ անփորձ ծնանի մանուկը: {Որովհետեւ} աշխարհի երեսին ամենայն բան լինում է մեր

նից յետոյ դուրս գնացած լինէի դահլիճից, {որովհետեւ} վերջին բաները ոչ եթէ շարունակեցին այն ա

ի ինձ պիտոյ է արձակէք դէպի իմ աշխարհը, {որովհետեւ} ամենայն իշխանութիւն՝ չարաչար գործ դրու

որ դու յանցաւոր ես եւ մահու պարտական, {որովհետեւ} այս ծերունիների առաջեւ յանդուգն խօսքերո

մեր խօսակցութիւնը մեր կառավարութեանը, {որովհետեւ} դորա հետեւանքը միմիայն խայտառակութիւն է

եմ, որ դու պիտի բարկանաս, եթէ չգրեմ, {որովհետեւ} կատարեալ գաղափար ստանալու չէիր այն տպաւ

ազ փոխում էր քայլերը։ Նա չնկատեց ինձ, {որովհետեւ} ծառը խափանարկու էր նորան՝ ինձ տեսանելո

ր իմ ազգը այդ պակասութենների պատճառով, {որովհետեւ} նա է այն միակ առարկան, որ մօտ է իմ սրտ

առարկան, որ մօտ է իմ սրտին եւ հոգուն, {որովհետեւ} նորա արիւնը շրջանառութիւն է կատարում իմ

անառութիւն է կատարում իմ երակների մէջ, {որովհետեւ} գիշեր ցերեկ նորանով զբաղուած է հոգիս:

որոնց շատերը մինչեւ այսօր անպատասխանի, {որովհետեւ} չկար գրելու համար հարկաւոր ոյժ: Ձա

երել իմ առ ու տրական գործերիս ընթացքը, {որովհետեւ} նոքա ոչինչ յարակցութիւն չունին այն բանի

ուրեմն աւելի ցած աստիճանի ջերմութեան, {որովհետեւ} աւելի մօտ է երկրի մակերեւութին), բնակ

ապրում էր Ֆրանսիան, այո՛, Ֆրանսիան, {որովհետեւ} Վերսայլը էր այս գործական, բայց թեթեւամ

է Կոստանտնուպօլսի Հայերի ուսերի վերայ: {Որովհետեւ} ընդդէմ է առողջ բանականութեան որեւիցէ գո

Ժամանակ է, որ մի փոքր մտածել ուսանին, {որովհետեւ} մինչեւ այժմ գտանուել են նոյն դրութեան մ

թեան ձեւ ու ոճը Քրիստոնէութենից յառաջ, {որովհետեւ} Քրիստոնէական ժամանակների հայկաբանութիւն

ն հարկադրուեցաւ չափաւորութիւն քարոզել, {որովհետեւ} եկեղեցու անկախութիւնը պաշտպանելու եւ օտ

ուղղութեան ": Ահա նորա խօսքերը. " {Որովհետեւ} այն բաները, որ մեղադրանք էին համարուել

ս յայտնուի մարդկութեան մէջ, օրհնած է, {որովհետեւ} հոգի կայ նորանում, որովհետեւ կեանք ուն

րհնած է, որովհետեւ հոգի կայ նորանում, {որովհետեւ} կեանք ունի: Աւարտելով մեր խօսքը այ

ւմ է իւր անձը կենդանի, պիտի յարի ձեզ, {որովհետեւ} կեանքի հոսանքը միայն մի ընթացք ունի՝ դ

ան եւ ազնուականութեան, որ Անգլիա չեն, {որովհետեւ} մինը անգլիական կառավարութիւն է, իսկ մի

ընդհանրութիւնը հարուստ է եւ ապահովեալ, {որովհետեւ} նորա հիմքը դրուած է բնականապէս եւ բնութ

նից, որ հասարակ ժողովուրդը հող չունի: {Որովհետեւ} բնականը չկայ, հարկը ստիպում է արհեստակ

գնելու. նա՛ գող է, եւ դու՝ գողակից, {որովհետեւ} երկրագունդը անհատի սեպհականութիւն չէ,

.. Բայց չէ. ստանալը այնպէս դիւրին չէ, {որովհետեւ} մարդը դեռեւս տղայ է: Գայթակղեցաւ նա աս

ի ձեռք, այսինքն՝ քրէական ատենի ձեռք, {որովհետեւ} ստորագրութեամբ գրած են գաւառական ատենին

անզի դրամի պակասութիւնը երեւութական է, {որովհետեւ} այսօր ամեն մարդու մօտ աւելի դրամ կայ,

րամը պակասել չէ, այլ զօրութիւն չունի, {որովհետեւ} թանգութիւնը երթալով զօրանում է: Մի մար

ժամանակների հարիւրի զօրութիւնը չունի, {որովհետեւ} ապրուստը թանգ է: - Ի՛նչ է այդ թան

նում, երկրորդ ` դրամը կենդրոնանում է, {որովհետեւ} հասարակ ժողովուրդը չունի այն բանը, որ

, բայց ոչ աւելի, քան թէ զիարդ եւ իցէ, {որովհետեւ} այն պայմանների տակ անհնար է ուրիշ կերպ

ար ապահովել: Նա չէ կարող աւելի ցանել, {որովհետեւ} ոյժ չունի, եւ եթէ ունենար եւս, դարձեա

ծի ապրանքը կարող էր մնալ նորա ձեռքում, {որովհետեւ} չկայ այդ ապրանքի վաճառականութիւնը, չկա

ոյժ) չէ կարող ապրանք բերել Եւրոպայից, {որովհետեւ} սովորական չափով բերածը եւս ապաստան է հա

նորդի ձեռքում: Զօրութիւնը նոցա մօտ է, {որովհետեւ} նոցա մօտ է վաճառականի պարտքի մատեանը կա

առաջին անգամ, պիտի կրկնուի, անշուշտ, {որովհետեւ} նոյն հանգամանքների ազդեցութեան տակ է նա

խ չէր եւ նա երբեք չէ մտածել այդ մասին, {որովհետեւ} գիտէր, թէ որոնց որ պարտք ունի, կախւու

նների միայն տխուր եւ սեւ կողմերը: {Որովհետեւ}, պատասխանում ենք, այն մխիթարիչ եւ լու

ր մարդիկ ( հարկաւոր եւս չէ երեւակայել, {որովհետեւ} իրականապէս կան), օդին ապաստան արած իւ

եւերը, բայց ցարդ չհասաւ իւր նպատակին, {որովհետեւ} միշտ աշխատեցաւ ճանապարհը լայնացնել, ու

վ սահման է դնում նորա հողի վերայ, բայց {որովհետեւ} մեր տրտմութիւնը ոչինչ է՝ համեմատելով ա

արդու անունով, նոքա չպիտի վերջանային, {որովհետեւ} մարդը կայ: Բայց, որովհետեւ նոքա իբրեւ

րջանային, որովհետեւ մարդը կայ: Բայց, {որովհետեւ} նոքա իբրեւ Փիւնիկեցի երեւեցան, ուստի ե

մ, թէ ես կենդանի եմ: Նա ասում է ինձ, {որովհետեւ} քո ազգութիւնը մեռած է, ուստի եւ դու կե

պում է նորանց ստրկացնել զանազան ազգեր, {որովհետեւ} այդ ազգերը յետ են մնում եւ չեն քաղաքակր

այսր ամենայնի ժամանակը կը մաշէ նորան, {որովհետեւ} մի կիրք կարող է տեղի տալ միւս կիրքերի,

: Այն ժամանակ ես կը հետեւիմ քո ձայնին, {որովհետեւ} նա աւետարանում է ինձ փրկութիւն՝ ազգութ

խան տալ. ո՛չ թէ ասելիք չունինք, այլ, {որովհետեւ} շատ ականջներ մարմաջում են, եւ իրական ճ

բառարանի մէջ հնազանդութիւն խօսքը չկայ, {որովհետեւ} հրամայական եւ հնազանդական առնչութեան մէ

է չէ գործել, մեր համար անբարոյական է, {որովհետեւ} եթէ օրէնքը չարգելուր, պիտի գործէր: Եւ

տի զրկանք, վիշտ կամ մահ պատճառէր, այլ {որովհետեւ} մեղք է, որովհետեւ յանցանքի փոխարէն պատ

մ մահ պատճառէր, այլ որովհետեւ մեղք է, {որովհետեւ} յանցանքի փոխարէն պատիժ կայ: Ասել է, ա

վանդակի մէջ փակուած վագրը բարոյական է, {որովհետեւ} մարդ չէ փառատում: Եւ ի՞նչ տարբերութիւն

չենք ընդունում նորան որպէս բարոյական, {որովհետեւ} եթէ չհաւատար, թէ փոխարէն պիտի ստանայ,

ականութեան եւ հո՛տը անգամ չկայ այստեղ, {որովհետեւ} եթէ իւր ցանկացածին չհասնի, չպիտի գործէ

ւթիւնը: Դո՛ւ դադարեցար մարդ լինելուց, {որովհետեւ} ինչ որ ուղղակի քո մարդկային պարտքն էր,

մենասուրբ եւ նուիրական զգացողութիւնքը, {որովհետեւ} քո անձը տէր քարոզեցիր նորա կեանքին:

էզիս դուռը դէպի. Բայց նա տուժե՜ց... {որովհետեւ} ես իսկոյն Նրա ներքին ծնօտի տակ ցից դրի

ին Հրապոյրներով իր բիւր ու անբաւ, Եւ {որովհետեւ} գոհարն մեծագին Առանց տաշուելու չի՜ փայ

ոց տանեմք եւ համբերեմք ազգովին: Այո՛, {որովհետեւ} սկիզբն կալայ խօսիլ ընդ Վեհափառ Տեառնդ,

գի, խօսեցայց ուրեմն ՚ի մասնաւորի: Այլ {որովհետեւ} առ սակաւութեան ժամանակի չկարեմք զբազմաց

անունով, սորա թուականը դրուած է 17-ը, {որովհետեւ} փոշտի օր է: 17-ին առաւօտ կանուխ բերին

նը 14-ին: 10-ին նամակ գրեցի եղբօրս, {որովհետեւ} իրմէն նամակ չունէի: Այս գիրը տուի 11-ի

անաւանդ ցաւեցանք յարձակուողների վերայ, {որովհետեւ} բարոյական հիւանդութիւնը մինչեւ ի մահ տի

Մէք սարսափում ենք այս տողերը գրելով, {որովհետեւ} արեամբ չափ յարգում ենք մարդկային ազատու

որմն լինել յանցանքի եւ հատուցումի մէջ, {որովհետեւ} այս հատուցումը, վերստին կրկնում ենք,

ւունք չունի այդ բաների մէջ խառնուելու, {որովհետեւ} եկեղեցին կազմողը է ազգը, որովհետեւ եկե

ւ, որովհետեւ եկեղեցին կազմողը է ազգը, {որովհետեւ} եկեղեցին ազգինն է. հրաշալի լօգիկա:

ւթիւնն է անխնայ հանդիպել հոգեւորներին, {որովհետեւ} յետախաղացութեան եւ ռէակցիօյի անպարծանք

անունով մեզ վերստին մկրտելու: Բայց {որովհետեւ}, մէք երկիւղ չունինք անունից, ուստի եւ

րել էր օրագիրը իւր գործունէութիւնը։ Եւ {որովհետեւ} հասարակ օրագիրների տարածուելու վիճակը ե

անաւանդ ինձ էին ասւում այդ կարծիքները, {որովհետեւ} ես " Հիւսիսափայլի " հետ էի։ Այս պատճառ

անգամ լսում էի այդ ուղիղ ճանփի մասին, {որովհետեւ} մեր ընդդիմախօսքը ասում էին, թէ իրենք է

վ վէճ բանալ այդպիսիների հետ անհնար էր, {որովհետեւ} կանոնաւոր խօսակցութիւնը երկու կողմից էլ

եան, որի մի քանի օրինակը ցոյց տուինք, {որովհետեւ} ճշմարիտը խօսելով, մենք այդ հայկաբանութ

ը աւելի հասկացել է նոցա գռեհիկ լեզուն, {որովհետեւ} այն բոլոր բաները, որի վրայ խօսել էին ե

բուն լեզուն անհասկանալի չդառնայ ազգին, {որովհետեւ} այսպիսի դիպուածում բոլորովին ոչնչանում

շակութեան կարօտ չէ։ Ասացինք որպէս թէ, {որովհետեւ} իրողապէս այդ բոլորը նոցա վերջին աստիճան

ց այնքան բամբասանքների տակ էր ընկնում, {որովհետեւ} նորա մէջ կար համակարգութիւն, իսկ մեր ը

լափոխումս նոր քաջալերութիւն եմ զգացել, {որովհետեւ} պիտոյ է բարձրացնէի ճշմարտութեան դրօշակը

դնելով, խաբուել էր իւր տգիտութեամբը, {որովհետեւ} նորա հաւատը դէպի միւսը, չարաչար գործ է

ի շնորհքով մեղաւոր է Կրիտիկայի առաջեւ, {որովհետեւ} սխալ կարծիք ունի նորա վերայ, թէպէտ նա

, ասել է, թէ չունի եւ բանականութիւն, {որովհետեւ} մատենագրութիւնը այլ բան չէ, եթէ ո՛չ բա

ում այս ճշմարտութիւնքը ասելու ժամանակ, {որովհետեւ} մի չար բաղդով այս րոպէիս այնտեղ ենք հաս

իհարկէ պիտոյ է նորան օտար թուին դոքա, {որովհետեւ} Հայը ո՛չ գաղափարներին է տեղեակ եւ ո՛չ ե

ասանեցնում է կամքի դրական ազատութիւնը, {որովհետեւ} ենթարկւում է շրջապատող աշխարհի եւ ժաման

, բայց ոչ դրականապէս: Նա ասում է, թէ {որովհետեւ} պատմութեան, թէեւ անժխտելի, օրէնքի կատ

ւում է, թէ այս անպտղութիւնը բնական է, {որովհետեւ} ապագայ մարդը ենթարկուելով իր ժամանակի ա

մի մասնով պատկանում է վերացականութեան, {որովհետեւ} մի ոտքը գրած է լոկ գաղափարի վրայ, որ չ

եւ իրաւունք ունինք այսպէս հասկանալու, {որովհետեւ} այդ համակարգութեանց պաշտողքը, ընդունու

մար չէ կարող ամէն ժամանակ ուղիղ լինել, {որովհետեւ} ժամանակն առաջ է վազում, հասկացողութեան

ր ճշմարտութիւն է եւ գրեթէ յաւիտենական: {Որովհետեւ} եթէ թափածը դրական ճշմարտութիւն է, նա ի

՞ւմ ես փիլիսոփայ դառնալ քո ազգի համար ( {որովհետեւ} կաթողիկէ փիլիսոփայ չկայ եւ չէ կարող լին

այլ դարձեալ զարմանալու արժանի մարդ է, {որովհետեւ} նորանից առաջ ուղեղի համար քար էլ է ասող

ալիս, կամ աւելի վատ ` ոչնչութեան մէջ, {որովհետեւ} օդը շօշափելի է զգայարանների համար:

omo res sacra... " ամեն մարդ ազնիւ է, {որովհետեւ} առաջանում է աստուծուց. եթէ քու ազգաբան

ոյնիսկ վերանորոգութեան հակամիտութիւնը, {որովհետեւ} վտանգ է տեսնում այդ բանի մէջ: Անգլիակա

ատարելութիւնը անդադար ձգտողութեան մէջ, {որովհետեւ} այդ երեւոյթի մէջ երեւում է առողջ կեանք

ակ տակաւին չէ կարող հասած լինել նորան, {որովհետեւ} գաղափարի եւ նորա մարմնանալու մէջ կայ ժա

իլիսոփայութիւնը փոխառնուած է Անգլիուց, {որովհետեւ} երեք քառորդը այնտեղ մնացին տարիներով եւ

սկ երկրորդը երբեք չի տեսնիլ հողի երես, {որովհետեւ} հողը չմասնատուելով նաեւ ժառանգութեամբ,

թիւնը անգլիական ազգի հոգուց է բխում ", {որովհետեւ} անհնար է թոյլ տալ անգամ թէ ստորին դասակ

ոստովանում է անգլիական կոնստիտուցիօնը, {որովհետեւ} այդ կոնստիտացիօնը հասարակապետական եւ ոչ

միջին մոմենտը, այդ շղթան չէ կտրւում, {որովհետեւ} մի անգամ հասել է այն մոմենտը առարկայակա

տ, իմ երկրացիներին ծիծաղելի կը լինիմ, {որովհետեւ} նոքա մի անգոսնելի բնութեան տէր մարդիկ ե

ուք: Եթէ կարելի է, պատմի՛ր, աղաչեմ, {որովհետեւ} քո ծանր կերպարանքից եւ քո ազդու խօսքերի

լինի, եթէ մի ըստ միոջէ ձեզ ասեմ: Բայց {որովհետեւ} կամենում էք իմանալ, ձեր սիրտը շարժէլու

ջէ քեզ պատմեմ, մանաւանդ շատ ձանձրալի, {որովհետեւ} նորա հիմնադրութենից մինչեւ ցայսօր, նոր

առաւ այս անախորժութիւնը: Բայց իզուր, {որովհետեւ} կարդինալը դիտաւորուել էր անպատճառ հեռաց

կ: Անպատմելի էր պաշտօնակալների սուգը, {որովհետեւ} գիտէին, թէ կարդինալը ի՛նչ մարդ կամէր ն

իւր տիրոջն եւս հաւատարիմ չէ ծառայում. {որովհետեւ} նորա գողութիւնը եւ խարդախութիւնը շատ բա

ծերը վաղուց յայտնի էին ամենեցուն, բայց {որովհետեւ} կարդինալին շատ ձեռնտու մարդ էր, նա ուշ

սուսական լինելը իւր ձեռնարկութեան մէջ, {որովհետեւ} կարդինալը նոր վերակացուին պաշտպանում էր

այդ պաշտօնը շատ արժանաւորութեամբ. բայց {որովհետեւ} Քրիստոսի կտակից նա լաւ իմանում էր, մին

ամար, թող իմանան ուղեղաւոր գլուխները. {որովհետեւ} սորա բոլոր չարագործութիւնները լիովին եր

ւր կոչմանը համաձայն ընթացք ունենալ: Եւ {որովհետեւ} նորա պարտականութիւնը շատ մեծ է, մի բազ

չկարողացաւ իւր արիութեան պտուղը քաղել, {որովհետեւ} երկու շաբաթից յետոյ, նորան եւս դուրս ա

ն: Սա ինքն եղաւ իւր արձակման պատճառը: {Որովհետեւ}, ինչպէս ականատես էի, սա շատ խստութեամ

նհմուտ եւ սնապարծ մարդ պիտի եղած լինի, {որովհետեւ} սա չկարողանալով իւր գիտութիւնը կշռել,

ը: Բայց քահանայապետն եւս չէր մեղաւոր, {որովհետեւ} նոցայ յանձնողքը այս գործերս, գրեթէ գլխ

էջ մտաւ: Սա այնտեղ մեծ արծաթ ժողովեց: {Որովհետեւ} աւազակների ընկեր էր եղել եւ նոցայ գողու

ղը, անտարակոյս պիտի շուտով հարստանար, {որովհետեւ} կողոպտում էր, չէր վաստակում: Շատ վայր

ւմը այս եղաւ սորա յառաջանալու պատճառը, {որովհետեւ} նա իւր արծաթով եւ աստիճանի պատուով հեշտ

ն այդպիսի մեծ եւ ընդարձակ գործերի մէջ: {Որովհետեւ} այնպիսի փառաւոր հանդէսներում, ողջախոհո

ժառանգել - չարաչար սխալուէր են: {Որովհետեւ} գործարանը իւրեանց ձեռք առնլով, ո՛չ այլ

նում էր, այդպիսի անիրաւ գործ չգործել, {որովհետեւ} դա լաւ հետեւանք չէր ունենալու: Գիտե՞ս

սի փրկագործ տնօրէնութենից գերադասելիք. {որովհետեւ} Քրիստոսի տնօրէնութիւնքը չե՛ն կարող ընդո

կ առաքինութեան մասների հասնելու համար. {որովհետեւ}, զօրութեան եւ իմաստութեան որպէս պատճառ

ունելով՝ վերադարձաւ իր աշխարհը։ Եւ {որովհետեւ} մարդկութեան մէջ սովորական մի բան է, որ

րպէսզի չարախօս մարդոց լեզուն կարճանայ, {որովհետեւ} այս կերպով ( ասում էր) տգէ՛տ եւ չիք մա

ս քեզանից օտար, կամ մի ուրիշի ծառայ. {որովհետեւ} պարեգօտ հագնողները ազատուած են Քրիստոսո

ապա արդա՛րեւ քե՛զ միայն արժանի էի։ {Որովհետեւ} վերին Նախախնամութիւնը այս դարում, քո ք

. " Ես անպա՛րտ եմ այդ մարդու արիւնից, {որովհետեւ} մահի արժանի յանցանք բնաւ չգտայ դորանում

ր լսել, թո՛ղ թէ ինձ էլ բերել "։ Եւ {որովհետեւ} ես, երկրաւոր մտքով, տկարամիտ եւ անզգո

ի գործերի մասին ես ահա լուռ եմ կենում, {որովհետեւ} ինձ բնա՛ւ հարկ չկայ ասել. Քրիստոսի ահա

որ, Տիրոջդ կամքի կատարողքը դոքա եղան։ {Որովհետեւ} այն օրից, երբ դու, Տէ՛ր, քո անարգ մա

նաց, այդ մասին, ուրա՛խ եմ եւ ցնծում, {որովհետեւ} մի սո՛ւրբ եւ հոգեւոր տեղում մնաց։ Բ

մոռանում, մանաւանդ քո հոգասիրութեամբ. {որովհետեւ} շատ էր կառավարել նա այդ վանքը, թէ ուր

իրոջդ տանը որպէս մի աւելորդ անօթ էի ", {որովհետեւ} մտածում էին, " թէ իմ ո՞ր արուեստի համա

եցաւ, եւ ո՛չ թէ ասողից, քա՛ւ լիցի, " {որովհետեւ} շնորհը յետ չէ դառնում, եւ պարգեւքը չեն

եղ տեղ անհասկանալի է մնում մեզ Թուղթը, {որովհետեւ} մենք չգիտենք այն բաները, որոնց վրայ ակ

է ինչ եկեղեցի էր Փարպեցուն յանձնուածը, {որովհետեւ} թոյլ է տալիս երկու տեղ Վաղարշապատ եւ "

ապատի նոյնութիւնը ապացուցանելու համար, {որովհետեւ} ճշմարտութիւնը աչքի յայտնի է։ Թէ ինչ

ութիւնը, այդ ապացուցի կարօտ խնդիր չէ, {որովհետեւ} պատմութեան ձեռքով արդէ՛ն ապացուցեալ ճշմ

յց երեւի թէ տակաւին շատ առաջ էր գնում, {որովհետեւ} Ս. Գայիանեանց վանքը բաւակա՜ն հեռու է պ

կի խարիսխ չունէին եւ մենք մէջ չբերինք, {որովհետեւ} մեր նպատակին յարմար չէր, Վաղարշապատից

ր կառավարում էր Ս. Կաթողիկէ եկեղեցին, {որովհետեւ} Վարդանանց Աւարայրի պատերազմից եւ սուրբ

երտների կարգում յիշուած Ղազարի վրայից, {որովհետեւ} նա կարող էր մի ա՛յլ Ղազար եղած լինել,

ամանակակից եւ աշակերտակից է Կիրակոսին, {որովհետեւ} երկուքն էլ Վանական վարդապետի աշակերտքն

աշնչի թարգմանութեան մասին է խօսում, եւ {որովհետեւ} ասում է 'ի ստոյգ օրինակաց, ուրեմն՝ եր

ց, այլեւ՝ Յունաստանից էլ վերադարձած. {որովհետեւ} թարգմանութեան գործակից լինելու համար պէ

որ մեզ պարապ ժամերի արդիւնք է երեւում, {որովհետեւ} հիմք չկայ, այլ զարմանում ենք, որ Պարո

աշակերտուել է Աղանին այս բանից յետոյ, {որովհետեւ} ասում է, թէ Աղանը ընդունեց նորան որպէս

թեան ժամանակ բնակակից էր եղել Վահանին, {որովհետեւ} վկայ է բռնում սորան իր տղայութեան ժաման

Յունաստանից վերադարձել է 457-ից յետոյ, {որովհետեւ} Թովմա Արծրունին ( եր. 91), խօսելով ն

3) վիրաւորացը վիրաւորիս պիտի կարդանք, {որովհետեւ} միայն Փարպեցու գլխին էր եկել փոթորիկը,

եղ նոյն 484-ին, եւ յետ է եկել 486-ին, {որովհետեւ}, վերադառնալով Սիւնեաց երկրից, նա տակա

6-ի վերջերում, կա՛մ 487-ի սկզբում. եւ {որովհետեւ} 484-ին էլ, 486-ին էլ Ս. Յովհան Մանդակ

ին։ Չպիտի դնէր դարձեալ Մուշէի անունը, {որովհետեւ} անհաշտելի հակասութիւն է դուրս գալիս։ Փ

Թղթի օրինակը, որ տպել է, ապացոյց չէ, {որովհետեւ} այնտեղ կան եւ ուրիշ սխալներ եւ ուրիշ աղ

որ Խուժիկին ծանրանում է Խուժիկ կոչել, {որովհետեւ} այդ մարդը հոգաբարձու էր եղել Ս. Ղեւոնդ

է, որ Փարպեցին է կրճատել այդ անունը, {որովհետեւ} չէ հերիքացել այս ծանօթութեամբ, այլ իր

յտնի է, թէ ազգակից չէ կարող նշանակել, {որովհետեւ} այն ժամանակ Մամիկոնեանց տան ծառայքը կամ

մ աղքատի զաւակ էր. մեզ յայտնի չէ այդ, {որովհետեւ} պատմութիւնը լուռ է այդ մասին։ Միայն ա՛

ր հասկանանք, եւ պիտի այսպէս հասկանալ, {որովհետեւ} ուրիշ նշանակութիւն չունի այդ խօսքը, որ

նինք բանի տեղ չդնել այս եւ այլն խօսքը, {որովհետեւ} շատ անգամ Չամչեանի աղբիւրը այդ խօսքն է

մ անունը ստիպում է մեզ մի փոքր մտածել, {որովհետեւ} Աշուշայի կնոջ անունը Անոյշ-Վռամ է. եւ

րգմանութեան մէջ բնագրի խօսքը պահեցինք, {որովհետեւ} չգիտենք ստուգապէս, թէ ի՞նչ բան էր, որ

ւն ( Սողոմոնի) կարդալով թարգմանեցինք, {որովհետեւ} այն Փարպեցու խօսքը չէր։ Կաթուղիկեայց ա

լն. մենք Եղիսա կարդալով թարգմանեցինք, {որովհետեւ} Եղիսէն, Եղիայի սքանչելի ճանապարհորդութ

սաւ, մենք գրել ենք " առաջին թղթում ", {որովհետեւ} յերկրորդումն խօսքը Փարպեցու խօսքը չէր,

նի պ. Էմինը. գուցէն էլ հարկաւոր չէր, {որովհետեւ} բովանդակ Աստուածաշնչի մէջ, բացի Յովհան

Յովհաննէս Աւետարանչին է հասկացել։ Բայց {որովհետեւ} այդ խօսքերը Աւետարանի մէջ չէին, այլ Առ

մարտութիւնը, մեղանչում է նորա ընդդէմ, {որովհետեւ} ասում է. " Զի կամակար մտօք եթէ յանցանի

Հոգւոյն Սրբոյ հայհոյութիւն է ճանաչում, {որովհետեւ} մնացած միւս բոլոր մեղքերը անթողլի չեն։

մեղքերը անթողլի չեն։ Եւ այս յայտնի է. {որովհետեւ} ինքը՝ Քրիստոսն էլ ասում է։ § 57.

տեղ դրուած հասկանալով թարգմանեցինք. եւ {որովհետեւ} եթէ կամենային դերանունի տեղ դերանուն դն

թէ յունական լեզուի ազդեցութիւն է այս, {որովհետեւ} այդ լեզուն, ինչպէս մեր լեզուն, նա եւ

ասին. մենք ոչինչ ունինք նորան ասելու, {որովհետեւ} պատմութիւնը մեզ չէ ասում եւ չգիտենք, թ

անութիւն է, կարծում ենք, յունականին. {որովհետեւ} այդ թուրքերէնի թարգմանութիւն է " բաշ շէ

ը բացառոցաբար տրւում են կաթողիկոսների, {որովհետեւ} գլխաւոր քահայութեան ( որ նո՛յն է եւ գլխ

կաթողիկոսք չէին, այլ եւ ոչ եպիսկոպոս, {որովհետեւ} հասարակ քահանայք միշտ շատ կային այդ ժող

գելք չեն եւ "գլուխը ծածկած" հասկանալու, {որովհետեւ} ամենահին վկայութիւնը Աստուածաշնչից է. "

մանակ Պերոզի օրով։ Չենք կարող թոյլ տալ, {որովհետեւ}, եթէ Ձուիկը տարուած լինէր Պարսից Դուռը,

նոջ անուն յիշելու։ Չենք կարող թոյլ տալ, {որովհետեւ} Փարպեցու Պատմութեան եւ Թղթի մէջ փոքր այ

յդպէս կարկտել աններելի ուշաբարձութեամբ. {որովհետեւ} եթէ իսրայէլեան բանակում մի պոռնիկ մարդ

ունով յիշել հնոցը պոռնկանոց հասկացողքը, {որովհետեւ} այժմ առանց վկայութեան էլ հաւատ չկայ։

նորան հանքային ջրերով բժշկուելու մէջ, {որովհետեւ} իշխանութիւնը մտածում էր ուղարկել նորան

աջեանը հրաւիրեց մեզ ի միասին իւր տուն, {որովհետեւ} այն տխուր օրը ո՛չ ոք մեզանից չէր կամենո

ոյգ է այս նմանութիւնը նիւթական կողմից, {որովհետեւ} մարդու նիւթական շօշափելի եւ ըմբռնելի մա

հուրդը, արժան էր չափաւորել մեր սուգը, {որովհետեւ} հաւատում էինք, թէ հանգուցեալը, մերկան

եր բարեկամի մեզանից բաժանուելու վերայ, {որովհետեւ} գնացել էր նա մի աւելի երջանիկ եւ նախանձ

ցա ձայնը ոչ ոք ձեզանից չէր կարող լսել, {որովհետեւ} նոքա ուրուականք են եւ նոցա ձայնը ուրուա

րդը ` խաւար եւ գլխաւոր՝ խաւար լինելը, {որովհետեւ} դա մեր բոլորի ծնողն էր. դու ուրուագիծ

պստամբութեան մէջ չէ երեւում մեր հոգին, {որովհետեւ} այդ հարստահարուած մարդիկը աշխատում են մ

- Տեuանո՞ւմ էք այդ անպիտանը... ինքը {որովհետեւ} ոչինչ չի շինել եւ կամք չունի շինելու,

ւնեցաւ մի ստորակէտի փոխանակ բութ դնել, {որովհետեւ} այլք չէին գործածում այդ նշանը եւ երբ Լո

անակ. քո գրիչները այնքան չորացել էին, {որովհետեւ} երբեք թանաքի երես չեն տեսնում, որ անցե

իմ վերայ: - Ես ճշմարիտ եմ ասում, {որովհետեւ} քո գործերի ընթացքը շատ արագ է: - Ձ

ամիտ կացէք մատեանների ճշդութեան մասին, {որովհետեւ} այդ ծայրագոյն նզովեալը, որ գալիս է մեր

ս այժմ նկարագրւում է որպէս թէ վախեցող, {որովհետեւ} այս եւ այն բաների մասին հոգաբարձութիւն

: Այսօր նոր դարագլուխ է դժոխքի համար, {որովհետեւ} լրանում է, իմ զաւակի գալովը, դժոխքի զ

սակի կարճութեամբ չէր երեւում նոցա մէջ, {որովհետեւ} հանդիսապետը հրամայել էր նորան ծունկ չո

մենեքին լռուել էին դժոխային լռութեամբ, {որովհետեւ} խօսելու կարգը հասել էր տէր սատանային:

ատել, որ օրէ օր աւելի կարողանայ խմել, {որովհետեւ} մեր հայ երիտասարդներից շատերը խմելով չա

դեռեւս պ. Մարկոսը մի երանելի մարդ է: {Որովհետեւ} խօսք ընկաւ այստեղ պ. Մարկոսի վերայ, ա

մ է պատիւ ու յարգանք պահանջել մեզանից, {որովհետեւ} նա հարուստ էր, իսկ մենք՝ ոչ, նա կառք

աւելի հարուստ էր, քան թէ պ. Մարկոսը, {որովհետեւ} Շաքարեանցի հայրը թողել էր մի քանի անշար

ելում է մտանել ախոռը եւ մօտենալ նորան, {որովհետեւ} չար ոգիների ազդելուց կարելի էր խեղանալ

թիւն է եղել, երեւի թէ դրացուս կողմից, {որովհետեւ} նա նկարել գիտէ... այո՛, նորա բանն է

սկած կարող եմ հաւատալ քեզ իմ գաղտնիքը, {որովհետեւ} ճակատագիրը այսպէս է բերել, որ դու իման

րծ դնէի, այդ աղջիկը ինձ կին խնդրելու, {որովհետեւ} ինձ թւում էր, թէ ստեղծուած եմ միմիայն

կայ պատկերը ասես թէ բեւեռել էին աչքիս, {որովհետեւ} աչքերս այս կամ այն կողմը ձգելու ժամանակ

կ, շատ անգամ չհասկանալով նորա խօսածը, {որովհետեւ} միտքս թռչում էր այն աղջկայ քամակից, ամ

նոցա իմ մօտ ներս մտանելը ատելի էր ինձ, {որովհետեւ} ընդհատւում էր իմ մտածութիւնը. ես երջան

իծաղում է բարձրաձայն: Ես ամբոխուեցայ, {որովհետեւ} իմ բոլոր խօսակցութիւնքը անտարակոյս պիտի

գ տանել եւ մեր կատարելի խնջոյքի վերայ, {որովհետեւ} երջանկութիւն ասացեալը ոչինչ յարգ ու արժ

ետեւ, դու պիտոյ է ինձանից լաւ իմանաս, {որովհետեւ} ներկայ էիր: Պ. Շաքարեանցը այնպիսի

ղած լինէինք դոցա բոլորի բնաւորութեանը, {որովհետեւ} առանց այսպիսի խտրութեան, հանդիպողին հր

դա՛, բայց ձայնով, ես եւս կամիմ լսել, {որովհետեւ} մոռացել եմ դորա բովանդակութիւնը, - ասա

հերիք է մի շատ չափաւոր վարձատրութիւն, {որովհետեւ} հիւանդը խիստ կարճ միջոցում առողջացել էր

մ էր այս փորձերի վերայ, հարկ համարեց, {որովհետեւ} վարդապետ Պրայսը անդամ էր այդ հասարակութ

փոխեց իւր տեսութիւնը եւ դարձաւ այսպէս. {որովհետեւ} ոսկու բաղկացուցիչ մասները շատ կամ սակաւ

անւում են միւս բոլոր մետալների մէջ, եւ {որովհետեւ} սաստիկ խառնուած լինելով պահանջում են մի

ոքր է մնացել նպատակին հասանելու համար, {որովհետեւ} արդէն եօթանասուն հինգ փորձ կատարել է,

մարդը շատ կանգնած լինէր կրակի առաջեւ, {որովհետեւ} այդպիսիների երեսը մեծ մասնով յատկանում

ժամանակի սակաւութիւնը, հրաժարուեցայ, {որովհետեւ} անտարակոյս պիտի նեղութիւն պատճառէի քեզ

տնել իւր ուրախութիւնը եւ յաջողութիւնը, {որովհետեւ} երրորդ մարդ կար այնտեղ, որից թաքուն էր

եւ, վշտացնելով նորա անձնասիրութիւնը, {որովհետեւ} նորան եւս հաւանելու չէր կոմս էմմանուէլը

սեմ. մանաւանդ նորան պիտոյ է հրաւիրել, {որովհետեւ} այդպիսի բնաւորութեան տէր մարդ էր, - ջե

էր նա այդ բանը եւ գիտել եւս չէր կարող, {որովհետեւ} ոչ մի դպրոցի մէջ չեն ուսուցանում, բայց

ր նորանից: Սիրտս կոտրած էր բոլորովին, {որովհետեւ} համարում էի թէ զուր է գնացել աշխատութիւ

ստանալ․ թող մի լաւ զննեմ դորան: - {Որովհետեւ} իմ աշխատութեան վաստակն է դա, այդ պատճա

սօր նոյն եւ միշտ. չեմ ասում յաւիտեան, {որովհետեւ} այդ ազգի բռնած ճանապարհը այնպէս է, որ

ասում էր. " Այժմ սկսենք հաշուի բանը, {որովհետեւ} մի երկու ժամից երեկոյեան զանգակը կը զար

բաների մէջ իրաւունք չունի խառնուելու, {որովհետեւ} այդ բոլորը պահուած է հոգեւոր իշխանութեա

րկեշտ է, եւ գիտելով իւր աղքատութիւնը, {որովհետեւ} խօսելու կամ բանի մէջ խառնուելու իրաւուն

խջախած ծեր, որ միշտ կանչւում է ժողով, {որովհետեւ} հարուստ էր: Այս կերպով մնացին մէջ տեղո

ւոր էր համարում զգուշութիւն գործ դնել, {որովհետեւ} կոմսը համարուած էր այդ քաղաքում որպէս մ

ուրախութեամբ կը գայի, բայց կարող չեմ, {որովհետեւ} այդ ժամին հիւր պիտի ընդունեմ իմ մօտ, -

րաժշտութեան, չունինք բանաստեղծութիւն, {որովհետեւ} ապրում ենք միմիայն բուսականաբար եւ շնչա

արանոցաթաղ խեղդւում ենք, նուիրական է, {որովհետեւ} մեք նորա մէջ ենք... Ո՛վ բաբելոնեան խ

լ եւ պիտի խոսէր նորա հետ եւ այլն: Ես, {որովհետեւ} չեմ հաւատում այդպիսի բաների, վասն որոյ

ի պատկերը, ցած իջայ պատից նորա բակը եւ {որովհետեւ} միշտ համարեա բաց են նորա ախոռի դուռերը

գիտութեամբ, այդ մանաւանդ հարկաւոր է, {որովհետեւ} ժողովրդի կեանքը միշտ գործ ունի նիւթի հե

ն չէ ստանալ մեծարողական պատուանուններ, {որովհետեւ} նախ եւ յառաջ տուողքը չգիտեն իւրեանց արժ

ցներ, երբէք չէր կարելի ձանձրոյթ զգալ, {որովհետեւ} մանկահասակ դստերքը երբեմն այս եւ երբեմն

րծ դրեց իւր անձը սառնարիւն ցոյց տալու, {որովհետեւ} ձեռնտու չէր պատերազմ յայտնել բժշկապետին

նիծելով իւր ծնած օրը, իւր հայութիւնը, {որովհետեւ} ուրիշ ամէն տեղ անարգուելուց յետոյ, հայ

ւմ է մեզ միմեանց. ցաւում եմ մանաւանդ, {որովհետեւ} երբէք ցանկալի չէր ինձ գործ ուենալ ձեր հ

ր արծաթը. արծաթն եմ ասում եւ ոչ դուք, {որովհետեւ} արծաթն է տալիս ձեզ այդպիսի տմարդի իրաւո

, բոլորովին ամբոխուած, ծածկեց նամակը, {որովհետեւ} սովոր էր նա մեծ մարդ ցոյց տալ իւրեան,

ո՞ղ էր մարդը ոչնչից բան գոյացնել, բայց {որովհետեւ} դու այդ տեսակ մտածութիւններ ունիս, - յա

նով, որ նայում էին դէպի ցեխոտ փողոցը, {որովհետեւ} աշունը շատ առատ էր եղել իւր անձրեւներով

լուի տունը ժամանակ անցուցանելու համար, {որովհետեւ} Նախիջեւանի մէջ չկան այնպիսի տեղեր, ուր

նում, աղի համ է տալիս: Իսկ կղմինդրը, {որովհետեւ} այսչափ բաղադրական մասունք չունի, վասն

Շահումեանցի այս տեղեկութիւնների վերայ, {որովհետեւ} ինքը մինչեւ այս հասակը այսպիսի բան լսած

նճի-օղլուի տիկինը իջանելով գետնատունը, {որովհետեւ} դեռ ճրագ չէին վառած այնտեղ, չկարողացաւ

ւատալ, աղախնի հետ չէր կարող ուղարկել, {որովհետեւ} մօր հետ պարապած էր նա. եւ թէ այդպէս եւ

դատապարտում իւր անձը ստահակութեան մէջ, {որովհետեւ} նա մեղադրում էր քաղաքի սովորութիւնը:

արժանաւորութիւնների որակութիւնքը: - {Որովհետեւ} դու հարցրեցիր ինձանից, թէ ի՞նչ է մարդը

քեզ, մի վճռական խօսք լսելու համար: {Որովհետեւ} մի քանի բան ունէի քեզ ասելու յառաջ, քա

տկացնում էր եւ շատացնում էր իւր զարկը, {որովհետեւ} մօտենում էր մի ժամ, երբ առաջին անգամ ի

արակ չէր հաւատում բժշկի տուած դեղերին, {որովհետեւ} նա այն կնիկ մարդերից էր, որ աղօթելով կ

, բայց շուտով յօժարեցաւ մօր կարծիքին, {որովհետեւ} ոչինչ դեղ եւ ոչինչ բան մտանելու չէին նո

աժարւում մեր կարծիքը հրապարակելուց, թէ {որովհետեւ} տեղացի կարծիքով այդ արարողութիւնը պարգե

արստութիւնը նորա աչքում բան չէր թւում, {որովհետեւ} անմեղ էր նորա կուսական սիրտը աշխարհի չն

րդարեւ չէր կարող մտքից եւս անցուցանել, {որովհետեւ} աղջիկը խօսք արած էր Մկրտչի հետ, ուրեմն

կամ բօթ: - Ի հարկէ հրաժարուեցա՛ր, {որովհետեւ} խօսք ենք տուած Մկրտչին տալ մեր Մանուշակ

Մանուշակի ուրախութեանը սահման չկար, {որովհետեւ} հասած էր իւր նպատակին: XI 18... օգ

իւր գնալ Իտալիա եւ օտարի հացով սնանել, {որովհետեւ} ինքը՝ ազգը, ինչպէս մեր ժամանակներում

ից, պատճառ տուեցին նորան գնալ այնտեղ, {որովհետեւ} գրում էին նորան աշակերտքը, թէ այնտեղի

րութիւն տալ Հայերին, քան թէ Պապականը, {որովհետեւ} Պապականութեան ուսերի վերայ միայն կարող

Վենետիկեան Ս. Լազարու միաբանութիւնը, {որովհետեւ} Վիեննայումը եւս գտանւում են Մխիթարեանք

էր նորան։ Բայց նորա պարծանքը ուրանալ, {որովհետեւ} այլապէս կարողացած չէր, ոչ ով չունի իրա

ուրի վերայ է եւ ո՛չ մի քանի մասնաւորի, {որովհետեւ} մարդկեղէն աշխարհի մէջ չկայ օրէնք եւ կան

ենք իւր կարգով եւ պապականութեան վերայ, {որովհետեւ} դա երկրորդ մասն է այս յօդուածի մէջ լուծ

ւնը. մեր համար ծանր լուծանելու խնդիր, {որովհետեւ} մեր ազգը, մինչեւ այսօր առաջնորդուելով

էպի Աստուած, այլ պապի միջնորդութեամբ, {որովհետեւ} արքայութեան բանալին նորա ձեռքումն էր։

ան մտքով. ընդհանրապէս չէ կարելի ասել, {որովհետեւ} աշխարհի հանգամանքները երբեմն շատ բաներ

ատակ իւրեանց, ուրեմն եւ անմեղանչական, {որովհետեւ} մեղանչել կարելի է դժրելով մի արգելանքի

բուն Մխիթարեանց լուսաւորութեան վերայ, {որովհետեւ} ինչ որ մինչեւ այժմ ասուեցաւ, վերաբերւո

տպած Փարիզ, 1857) 75 երեսում. " Արդ {որովհետեւ} այժմում Մխիթարեանց սահմանադրութիւնն ալ

ղաբեր հեղինակ այս վերստին նորոգութեան, {որովհետեւ} նա չէր ստացել ո՛չ այն դաստիարակութիւնը

ւն ստանալու համար պարտական է Մխիթարին, {որովհետեւ} նա է հիմնադիրը այն միաբանութեան, որ մշ

կրթութիւն "։ Այո՛, պատասխանում ենք, {որովհետեւ} Մխիթարեանց պապական լինելը զրկում էր նոր

դն պապականութիւնը ապացուցանելու համար, {որովհետեւ} այլ կերպով չէր կարելի արդարանալ։ Այդ օ

մար, ստրկական կրօնից դէպի ազատականը։ Եւ {որովհետեւ} չկան բնութեան մէջ ոստիւնք, այլ ամենայն

նդդէմ դուրս գալ վախենում էին ժողովրդից, {որովհետեւ} սա որպէս մարգարէ ընդունում էր նորան։

լօգիկային սրբագրել, համարեցինք անտեղի, {որովհետեւ} կարող էր փոփոխութիւն յառաջանալ։ Առհասար

ական փաստիւք [որոց] այլապէսն խորհին). {որովհետեւ} հայախօսութիւն թարգմանչաց աղբերանայր ոչ

եղաւ՝ սուրբ տեղերին երկրպագելու. բայց {որովհետեւ} նորա վէրքը բոլորովին առողջացած չէր, վա

ուր տեղը պատիժներ էին սպառնում նորանց, {որովհետեւ} լսողը չ'կար։ Այս պատճառով կառավարիչը (

յետ դարձուցանէր նորանց իւրեանց տունը։ {Որովհետեւ} այս բանը համաձայն չէր Յիսուսեան Կարգի ո

լտէտի վճիռը՝ այս եւս յաւելացնելով, թէ {որովհետեւ} Կարգի գլխաւոր նպատակը այն է, որ քարոզէ

ար միայն Կարգը երախտապարտ է Լօյոլային, {որովհետեւ} նորանից ստացաւ նորա զինուորական հոգին։

նչեւ անգամ եթէ ծնողքը եւս չ'կամենային, {որովհետեւ} Պապից Յիսուսեան Կարգին տուած արտօնութեա

կարող է յարատեւել առանց այլայլութեան, {որովհետեւ} չ'կայ նորանում փոփոխութեան սկիզբն, այս

երազմել տալ նորանց Հենրիկոս III-ի հետ, {որովհետեւ} սա պաշտպան էր Հուգենօտներին։ Նորա հետ

տեսանելի էր թագաւորին եւ տիկինին, բայց {որովհետեւ} թագաւորը խոնարհել էր այս միջոցին, որ վ

նակիչներին, մտաւ Սուրբ Լիգայի մէջ։ Բայց {որովհետեւ} տասն եւ վեց հատ էին այս երեսփոխանքը՝ քա

որ լուսաւորեալ աշխարհը պատուէ իւրեան, {որովհետեւ} չէր կամեցել իւր մէջ պահպանել մի գայթակղ

է ուսած չէինք այդ ազգի օրէնսդրութիւնը, {որովհետեւ} օրէնսդրութեան առանցքի վերայ կատարում է

նելով, պիտի պաշտպանի իրաւադատութիւնը, {որովհետեւ} առանց նորան ինքը այդ մարդը չէ կարող երե

տութեան, շատ անգամ անպատիժ են մնացել, {որովհետեւ} իւրեանց դատը վարում էին իւրեանց նմաններ

տ ոճով նամակագրութեան իսկական պատճառը, {որովհետեւ} ես իմ մանկութեան գեղեցիկ ժամանակին աշակ

ղողի ջրից... Բայց այդ եւս ներելի է, {որովհետեւ} նորա նման ուսուցիչները կտակ ունին Նոյ ն

աւորութեան եւ գիտնականութեան նախագահը, {որովհետեւ} գաւազանի հարուածը անպակաս էր մեզանից:

դ կենդանին հաւատարիմ ծառայ պիտի լինէր, {որովհետեւ} կարմիր վզանոց էր ստացել իւրեան տիրոջից

րջ ասացին. մի փոքր դժուար նկատելի էր, {որովհետեւ} այդ անասնանոցի մէջ կախուած կանթեղները խ

րելով այդ գիրքը՝ զուարճացանք հոգեպէս, {որովհետեւ} դորա աշխարհ յայտնուիլը եւս բարի խորհուր

գործածուած անշունչ իրի համար, սխալ է, {որովհետեւ} հետաքրքիր կարող է լինել մի ներգործական

կանաբար եղել է այս կամ այն բարբառը։ Եւ {որովհետեւ} բնութեան եւ պատմութեան ազդեցութեանց մաս

ն է այդ եւ ոչ պատահականութեան արդիւնք. {որովհետեւ} շատ նորելուկ գրողներ, առանց սկզբունքի

ն ժամանակ կորցնում է իւր յարաբերականը, {որովհետեւ} սորա ուժը յարաբերում է յատկացուցեալին,

այ "։ Բայց ոչ միշտ գործ են ածում այս, {որովհետեւ} մենք տեսնում ենք, որ արգոյ Պռօշեանցը գ

, նոր լեզվում դարձուցել է ներգործական, {որովհետեւ} կրաւորականը ծնանվել, դատվել եւ այլն է

եւ մէկ վեվ աւելացնել՝ գործել-գործվիլ, {որովհետեւ} շատ անգամ հին կրաւորականը կամ, ինչպէս

շատ անգամ կորչել։ Ասացինք շատ անգամ, {որովհետեւ} կրաւորականը գործ են դնում որպէս կորցվիլ

Մենք չենք գնում տակաւին մինչեւ այսչափ. {որովհետեւ} շատ բառ ժողովրդին հասկանալի է լինում,

նք ընդդէմ ենք այս տեսակ պահպանութեանց, {որովհետեւ} ծանր են գալիս հասարակ ժողովրդին այդ ձեւ

ղանակի ներկայի եւ անցեալ անկատարի մէջ, {որովհետեւ} եմ բայի կատարեալը եղէ, ապառնին եղէց է

նը երիտասարդ գրողներից այնքան խիստ չէ, {որովհետեւ} նոցա մեծագոյն մասը հին լեզուն չգիտէ, բ

ցած ժամանակների մէջ բոլորովին կորչում, {որովհետեւ} այդ եմը ունի իր սեփական վերջաւորութիւնք

ի լեզուով խօսել։ Կարելի է, ասում են, {որովհետեւ} էական բայը ինչ բայի որ կպչի, նորան բայ

է'ն չեն կարող բուն էական բայ կարծվել, {որովհետեւ} էական բայի խնդիրը միշտ նախադաս է լինում

ութեան մէջ վանկի տնտեսութիւն չի լինիլ, {որովհետեւ} ինչպէս ձեռ-քե-րը, այնպէս էլ ձեռ-քեր-րն

առութեամբ։ Պ. Պռօշեանցը գիտէ այս, {որովհետեւ} Արարատեան աշխարհի ծնունդ է եւ իր գրուած

լեզուի յոգնակի սեռականները շատ խնամով ( {որովհետեւ} օտար է ժողովրդին) պիտի թոյլ տալ երբեմն

իսպառ պէտք է հեռանալ հին սեռականներից, {որովհետեւ} ժողովուրդը ունի իր բուն ձեւը։ Շատ ուրի

թեան հասկանում ենք նորա նշանակութիւնը, {որովհետեւ} ամբողջ բանի զօրութիւնը մեզ հասկանալի է

մբողջ բանի զօրութիւնը մեզ հասկանալի է, {որովհետեւ} բաղդասութիւնը եւ ձեւերը ծանօթ են։ Ապա

կների ազդեցութեան տակ, շատ բառ չունի, {որովհետեւ} ժողովուրդը կա՛մ չունի այդ բարերի գաղափա

ղ է մարսական լինել ազգի ընդհանրութեան, {որովհետեւ} եւ այն տեղի հայերը միմեանց հետ ունին ոգ

ը կարող են միմեանց փոխանակ գործ դրվիլ, {որովհետեւ} նշանակութիւններն մի եւ նոյնն է եւ աներե

եւ մերժումի։ Պիտի թոյլ տալ այս ձեւը, {որովհետեւ} շատ անգամ երկու աներեւոյթ եղանակներ միմ

ւր դպրութեան պատմութեան տուած լուսով, - {որովհետեւ} օրինաւոր բանաստեղծութիւնը հետեւանք է մի

րժանաւորութիւնը կը մնայ եւ կը մնայ: Եւ {որովհետեւ} այս կողմից երկիւղ չկայ, որովհետեւ մեր

: Եւ որովհետեւ այս կողմից երկիւղ չկայ, {որովհետեւ} մեր անաչառ քննութիւնը բնաւ երբեք չպիտի

արում ենք որքան խօսեցանք հասակի մասին, {որովհետեւ} ձանձրալի կարող էր լինել ընթերցողին, եթ

ս բաներին իբրեւ թերութեանց վրայ նայել, {որովհետեւ} այս բոլորը կարելի է վերադրել Համասփիւռի

ակասութիւնքը ( թէեւ չլինէին լա՛ւ էր), {որովհետեւ} բանի ընթացքը վնաս չէ կրում: Գեղամ է եղ

արդոց բերանը չէ դրուած, որ ներելի էր, {որովհետեւ} ժողովրդի մէջ եթէ կայ այս վարդապետութիւն

այդ էլ կրօնական գոյն է ստացել դարձեալ, {որովհետեւ} աւագ ուրբաթ գիշերն է միայն կատարւում:

ել միջին դարերը, եթէ միայն կարող էին, {որովհետեւ} նոքա էլ, թէեւ Հռովմից ազատուած, այնու

ոցայ առջեւ ծունկ չոքել ու խո՞ւնկ ծխել, {որովհետեւ} մինը հազարամեայ է, իսկ միւսը հինգհարիւ

խաւարեցնող քան թէ մի հին մոլորութիւն, {որովհետեւ} շատ դժուար է հերքել սուտ վարդապետութիւն

ազարէթը, բայց ոչինչ չեմ լսել նոցանից, {որովհետեւ} իրենք էլ չգիտէին: Դեռ զարմանալի է, որ

րծում են Հելենէի աւերանքից է առաջացել, {որովհետեւ} այդ կրակը քրիստոնէութիւնից առաջ էլ նշմա

են ամպի եւ երկրագունդի մէջ եղած օդով, {որովհետեւ} օդը վատ առաջնորդ է էլեկտրականութեան: Ե

ում է դրական, իսկ միւսը բացասական: Եւ {որովհետեւ} այս էլեկտրականութիւնքը այլասեռ են, ուս

, սնապաշտ նաւաստիքը շատ բարկանում են, {որովհետեւ} նոքա հաւատում են թէ մրրիկ կը լինի այնու

Պոլլուկս, - նաւաստիքը ուրախանում են, {որովհետեւ} աջող նաւարկութիւն են բերում Կաստորը եւ

կատողութիւններից եւ հարկաւոր փաստերից, {որովհետեւ} ե՛ւ բնութիւնը ե՛ւ Աստուածաշունչը միօրին

ը: Թէեւ, այո՛, ոչ փոքր բան են սոքա, {որովհետեւ} բովանդակ դաշտը լիքն է այսպիսի քարերով:

Արարատեան դաշտի օդի պակասութիւնը: Բայց {որովհետեւ} ջերմութեան ժամերը այնքան երկար չեն, որ

եւ ջերմութեան ժամերը այնքան երկար չեն, {որովհետեւ} օդը անօսրանալով ստանում է նոյնպէս աւելի

ներում ծովը կատարում է Մասիսի պաշտօնը, {որովհետեւ} իւրը աւելի վատ առաջնորդ լինելով ջերմութ

մենք ոչինչ գրական բան չենք կարող ասել, {որովհետեւ} այդ երկու արարողութեանց կամ պայմանների

ել է այս կամ այն գաւառական բարբառը: Եւ {որովհետեւ} բնութեան եւ պատմութեան ազդեցութեանց մաս

ողոպտելի է: Մենք ասում ենք այս խօսքը, {որովհետեւ} մի քանի այդպիսի ինքնահաւան եւ անգործ մա

մէն բանից առաջ քննելիքը է ազգի կեանքը, {որովհետեւ} այդ կեանքն է բանաստեղծի հիմքը, որի վրա

չտալ: Այո՞, պարտակա՞ն ենք ցոյց տալ, {որովհետեւ} մինչեւ այժմ թերութիւնքն ենք միայն ցոյց

այժմ թերութիւնքն ենք միայն ցոյց տուել, {որովհետեւ} արժանաւորութեան մասին ընդհանրապէս ենք մ

նը, եւ այն քիչ թերթերի մէջ, հեշտ չէ, {որովհետեւ} բովանդակ գործը, բացի մեր յիշած թեթեւ ա

ի, որ առնու այդ գիրքը եւ ինքը կարդայ, {որովհետեւ} անհնար է նորա բովանդակ արժանաւորութիւնը

լ հեղինակի գրուածը նոյնպէս չենք կարող, {որովհետեւ} ամբողջ այդ երեսները պիտի արտադրէինք, դ

, որ մի ուրիշ բանով չէ կարում մեծարել, {որովհետեւ} ( տանը մարդ չկայ, ամէնքն էլ հիքումն են

ելով, մեզ անհասկանալի է այս երեւոյթը, {որովհետեւ} հեղինակը վկայում է թէ մողնեցոց ամէն բան

որ երիտասարդքը մայիսին գրեթէ ազատ են, {որովհետեւ} ոչ թաղելու, ոչ էտելու եւ ոչ այգեքաղի Ժ

վ պարապած երիտասարդքը ազատ են մայիսին, {որովհետեւ} ցանը վերջացած է, իսկ խոտհնձի ժամանակը

ին երկրորդական է շերամաբուծութեան մէջ, {որովհետեւ} ճերմակ թթենին համարւում է նախընտիր. գի

դդէմ մենք չենք ուզում դրական բան ասել, {որովհետեւ} եւրոպական շերամաբուծութեան մէջ այդպիսի

երամաբուծութեան մէջ այդպիսի բան չկայ եւ {որովհետեւ} գիտութիւնը մերժուած է այժմ այն կանխամու

նի, մի բնական հիմք, մենք չգիտենք: Եւ {որովհետեւ} չգիտենք, ուստի եւ իրաւունք չունինք նոր

ենք չենք ուզում երկար խօսել այս մասին, {որովհետեւ} մեր համար աչքի յայտնի ճշմարտութիւն է այ

էջ, դորանից խրտնելով, թէ վայ, թուրքը {որովհետեւ} այսպէս է ասում, ես նորան չնմանելու համ

այլն, որ նոյնն է եւ տաճկերէնի մէջ, եւ {որովհետեւ} այդպէս է, ուրեմն եւ պէտք է հին ձեւի տա

երը իրանք եւս գիտէին, որ գիտենք. բայց {որովհետեւ} մինչեւ այժմ հանդէս չէին բերած, այժմ պի

ալով հին լեզուի ոգուն կամ ազդեցութեան, {որովհետեւ} նոր լեզուով խօսող Հայերը ընկած են ուրիշ

ռ տգէտը չէ կարող մերժել այս դրութիւնը. {որովհետեւ} եթէ այդպիսի պատճառներ չլինէին, լեզուն

ւմ է որպէս հետեւանք ներգործող պատճառի, {որովհետեւ} եւ տեսանելի առարկաների մէջ, որ ամեն օր

այլեւ լոկ ընդունելութիւն չի ցոյց տալ, {որովհետեւ} մեռածը ապստամբում է բնութեան ընդդէմ՝ ի

րս գալով։ Հին լեզուն անդա՜րձ գնաց, {որովհետեւ} հին ժամանակները գնացին, եւ եթէ գնացած

ամ խոռոջը կանգնել, զուր պիտի աշխատես, {որովհետեւ} կարկտանը միշտ կարկտան կը մնայ։ Ապրո

մն էլ զուր տեղը կտրեցիր քո ապրող ծառը, {որովհետեւ} ոչ չոր ծառի ճիւղը պիտի կենդանանայ եւ զա

ւ ոչ ոք չի գնալ, որ բնակուի նորա մէջ, {որովհետեւ} այժմեան ժամանակում անպիտան են այնպիսի տ

։ Բայց նոքա միշտ կը մնան անմարդաբնակ, {որովհետեւ} ներկայ հայեացքով եւ ներկայ պէտքէրին նայ

եւից վազել, ինչպէս սիրահարը վազում է, {որովհետեւ} բազմութիւնը աւելի առողջ է, քան թէ սիրա

ւթեան պատճառները պիտի փնտռենք մեր մէջ։ {Որովհետեւ}, եթէ երկու բանի նախնի յարաբերութիւնը փ

դ բաներն են փոփոխութեան ենթարկուել, եւ {որովհետեւ} պատկերները, մեր աչքը եւ յիշողութիւնը մ

կամ թերեւս Լաբրադօրի Էսկիմոսների մէջ, {որովհետեւ} ո՛չ Փարիզեան տարազաւորը իր շորերով կարո

տքը նախընտիր է, քան թէ գեղեցկութիւնը, {որովհետեւ} կեանք չկայ, եթէ պէտքերը չհոգացուին։ Ց

ինք, ասել է թէ առանց կնիկ պիտի մնանք, {որովհետեւ} ներկայ աղջիկները դոքա են, որ կան եւ դո

է, թէ ներկայ Հայի համար անհնար է այս, {որովհետեւ} նա չգիտէ այն ձեւ ու ոճը, նոյնպէս անհնա

ոճը, նոյնպէս անհնար է Իտալացու համար, {որովհետեւ} լատինախօսութիւնը վաղուց արդէն թաղուած պ

ութիւնով բեռնաւորելու դիտաւորութիւնից, {որովհետեւ} աշխարհի երեսին ոչինչ այնքան շատ չկայ,

Բայց մի քանի օրինակ հարկ եղաւ դնելու, {որովհետեւ} չկամեցանք չոր դրութեններով միայն շատանա

ւնք կար զարմանալու, եթէ չլինէին դոքա, {որովհետեւ} այդ լեզուն մինչեւ այժմ գրի տակ ընկած չլ

կան բառեր, ձեւեր, որ նորի մէջ չկան, {որովհետեւ} շատ այդպիսիների գաղափարքը պէտքերի հետ մ

բերնին, պիտի ճապաղ լինէր ընդհանրապէս, {որովհետեւ} գրի մէջ չմտնելով՝ ճշտուած եւ սխմուած չ

խնդրի ընդդէմ եւս կարող են գործ դրուել։ {Որովհետեւ}, եթէ հին լեզուն նախընտիր համարելով՝ ն

ողից կը խնդրենք, որ իր չափը ծոցը դնէ, {որովհետեւ} նորը, ընդունակութիւն եւ ձգականութիւն ս

ը, երբ խօսօղը չէ հասնում իր նպատակին, {որովհետեւ} նորա խօսակիցը չէ հասկանում նորա միտքը ա

է սոխը եւ սխտորը։ Պատճառը շատ պարզ է. {որովհետեւ} Իսրայէլը, դարաւոր ժամանակներով Եգիպտոս

ի եւ շօշափելի աստուածների հնազանդուիլ, {որովհետեւ} նորա իմացական հասակը բարձր էր այժմ, քա

ինի եւ նորա երկրաչափական կենդրոնի հետ, {որովհետեւ} ջերմութիւնը նոյնպէս աղբիւր է ելեքտրական

նոյնպէս աղբիւր է ելեքտրականութեան, եւ {որովհետեւ} երկրագունդի կենդրոնը հալուած վիճակի մէջ

նաեւ՝ սպիտակին իր սպիտակութիւնը։ Բայց {որովհետեւ} նա գիտէ, թէ ի՞նչ բնական օրէնքների ազդե

զդեցութեամբ երեւում են այդ գոյները, եւ {որովհետեւ} այս գիտակցութիւնը չէ կարող թոյլ տալ, ո

ք, այս շատ զգուշալի եւ նազիկ խնդիր է, {որովհետեւ} հեղինակը հերիք չէ, որ պիտի օրէ օր իջնէ

ուէր. ինչ որ այդպէս չէ, սուտ է։ Բայց {որովհետեւ} լեզուն իրողութիւն է եւ սուտ չէ, ուրեմն

մս յաթոռն եւ զոմանս ի հանգամանաց իմոց, {որովք} ո՛չ մարթանամ ես կատարել զհրաման վիճակայ

ցու Սարգսին զերկուս աղաւաղ նամակագիրս, {որովք} եւ որպէս թէ գանգատեալ զնոյն Մկրտչէն կամ

շանակել վասն ծախուց ճանապարհի զգումար, {որովք} մարթացայց անկանել ի չու, առանց որոյ չո

ոցս, վասն մտանելոյ ի հոգեւոր կոչումն, {որովք} եւ ազատ համարեալ կարեմ զխիղճ իմ յապագայ

եզ կատարեալ յարգութեան եւ մտերմութեան, {որովք} ցանկամ մնալ արգոյ հայրենակցիդ ` խ.

ղունք առանց ուշադրութեան այլ սխալները, {որովք} շատ փարթամ է Պ. Խուդաբաշեւի գիրքը. պա

նքեան զուuանելիս եւ զկենդանի գաղափարս՝ {որովք} ծաղկի Եւրոպա, եւ թէ հինն լեզու կայ մնա

ետին չքաւորութիւն հին մատենագրութեանն, {որովք} հային ի գիտութեանցն հանդէս, գիտութեանց

թենէ, հնա՞ր էր քաղել այնպիսի գիտելիս, {որովք} բարձր ի գլուխ պանծան եւրոպացւոցն մատենա

ք եւ հայեցուածք յազգս ազգս գիտութեանց, {որովք} լուսափայլին միտք եւ սնանի հոգին, տարագ

ընդ նմին թագաւորել ի վերայ գիտութեանց, {որովք} լցեալ է Եւրոպա: Գիտեմք քաջ թէ ի դէմս ա

են փոխանակել զամ ենայն ազգ գիտութեանց, {որովք} բարձր ի գլուխ պանծան Եւրոպացի մանկտիք:

Երկինքը մթնեց, մրրիկը սուլեց, {Որոտ}, փայլակը անթիւ փայլակեց: Սար

ք նոցայ միաւորութիւնից առաջացած ձայնը ` {որոտ}: Բայց այժմ այս վերջինը մեզ պէտք չէ. մ

կամ որպէս կայծակ, կամ որպէս փայլակ ու {որոտ}: Սորա հակառակ, այդ էլեկտրականութեանը

նտ եւ, ձեռքը դնելով սուրի վերայ, ասաց {որոտալիր} ձայնով. " Պարոննե՛ր, այս սուրը դեռ մե

- Ա՛յ անպիտան, - ձայն արձակեց սատանան {որոտալից} ձայնով եւ հասուց Բուբանդուսի երեսին մի

յտը այս իւր ընթացքով բորբոքել էր Հռովմի {որոտալից} փայլատակները։ Պաւլոս հինգերորդ պապը,

րպարանքը, եւ ասես թէ յառաջուց գուշակեց {որոտալու} կայծակները: Մի ճնշուած, խեղճ ողոր

ղ է: - Ազատութի՜ւն, - գոչեցի, - Թող {որոտայ} իմ գլխին, Փայլակ, կայծակ, հուր, երկ

է ": " Ազատութի՜ւն, - գոչեցի, - Թող {որոտայ} իմ գլխին Փայլակ, կայծակ, հուր, երկաթ

Ազատութիւ՜ն, գոչեցի, թո՛ղ {որոտայ} իմ գլխին, Փայլակ, կայծակ, հուր, երկ

ա մեզանից: Մի՛ գոռար, մի՛ {որոտար}, Մա՛րդ եղիր եւ դու մեր պէս.

- Ի՛նչ մարդ է այդ, Ճակատագի՛ր, - {որոտաց} աստուածների հայրը. - հանդէս եկ եւ համա

Մինչ զվերջինն նա առ Հայր մահուն բարբառ {որոտաց}, Ականատես ես վկայ գտանէի տխրազգեա

ունչ բնութիւնը. այնտեղ, քամին միայն, {որոտը}, է նշանակեալ ժամերում, եկեղեցու տխուր

բ պիտոյ է մնանք՝ սպասելով հրեշտակապետի {որոտընդոստ} փողահարութեանը: Պատուելի՛ ընթերցող

րող ենք հանդիպել մեր ազգի կենսանորոգ եւ {որոտընդոստ} յարութեան... Կենդանութիւն:

քը, յորդահոս անձրեւի մեծ կաթիլները եւ {որոտման} գոռոց գոչիւնը, ասէիր թէ կամենում էին կ

երայ: Մի փոքր ժամանակից յետոյ լսում եմ {որոտմունք}, թնդիւն, եւ ահա Արամազդը երեւում է իւ

նշանակում, իսկոյն երկինքը մթնում էր, {որոտմունքը} թնդում էին, փայլակները ջրի պէս սկսանու

րեսին: Արեւը մայրն էր մտել արդէն։ {Որոտմունքը} դղրդում էին ոչ թէ միայն երկնակամարի օդը

խիդ մէջ, իսկ ջլերդ, հասուցանելով դրսի {որոտմունքը}, եւ թնդիւնը՝ ուղեղդ, սա գտանուել է մ

առի տերեւների շարժողութիւնը կայծակնաբեր {որոտմունքի} նման բան է այդ մարդերի համար: Ով որ չէ

բեմն ծծմբագոյն: Անձրեւի կատաղութիւնը, {որոտմունքի} թնդիւնը, փայլակի լոյսը, մրրկի սուլելը

ի պղպջակների պատառուելու ձայնից: Առանց {որոտմունքի} փայլակը երբեմն-երբեմն ներկում է դաշտը դ

մպը եւ գիշերը կրակէ սիւնը, եթէ Եհովայի {որոտները} Սինայի գլխից եւ Մովսէսի պատուէրները այն

Ամպին կ՚ասեմ ` իսկի բնաւ կայծակներով, {որոտով} Հիւր չլինել քո մօտումը, չզզուեցնե

- Հայրի՛կ... - Իմ շանթե՛րը, - {որոտում} է Արամազդը: - Քո շանթերը հասած են

են: Թնդանօթները պղնձեայ վազում, {որոտում}.. Ինչպէս կռւում ծուխ հանելով պա

ս սուրբ վարդապետաց ընդհակառակն գործեն, {որոց} տէր Յիսուս յանաչառ դատաստանի իւրոյ դատի

ի վարժապետել այլոց աշխարհական մանկանց, {որոց} չունէր յառաջն զիրաւունս, զայսցանէ կարծ

ցեալ յանդիման նորին վեհափառութեան, յետ {որոց} յատենի հոգեւոր կառավարութեան, ի ներկայ

կամ զհասարակութենէ Հայոց Նախիջեւանայ, {որոց} չունէի ինչ պէտս, որ եւ չգիտեմ ո՞րպիսի

վեհափառութեան զայն ամենայն գրութիւնս, {որոց} վասն կոչիմս այժմ յէջմիածին վասն տալոյ զ

տնի են Ձերոյին գերամբարձ սրբազնութեան, {որոց} գլխաւորն է աղքատութիւն իմ, որ ո՛չ ներէ

ատ երկու եւ աւելի ամեայ հիւանդութեանց, {որոց} կարեն վկայել տեսողքն բոլոր եւ բարեկամք

պատիւ Պօղոս քահանայի Խռճեանց եւ այլոց, {որոց} մոռացեալ եմ զանուն, որ կարէ վկայել ըստ

տինաց ի ներկայութեան բոլոր կոչնականաց, {որոց} զանուն դժուարանամ գիտել, բայց կարծեմ թ

է ի նորին պայծառափայլութենէ, ընդ ձեռն {որոց} անկն իցէ, տալ զտեղեկութիւն տէրութեանն

ն են ստացել հեռանալ իսկույն Նեապոլսից, {որոց} մի մասը լերդապատառ դեպի Հռովմ, իսկ մյո

աչել աղաչեմ, ի հաշիւ իմ, թղթակցիլ ընդ {որոց} արժան իցէ, ՚ի Մադրաս եւ զքաղեալ զծանօթ

ւթիւն նոցին իսկ չարաչար հարստահարելոց, {որոց} ազգականք ՚ի Հնդկաստան զնոցա իսկ հասեալ

ստանը ունի իւր ծոցումը քնքուշ Մուզայք, {որոց} անմահ յիշատակները անդադար ողբում են եւ

պիսի մարդիկ մեր երանելի Հայրապետներից, {որոց} եւ ոչ կօշիկների խրացը արժանի էր լուծանե

ցեալ ստացուածքէս դուրս ունիմ հինգ ծառայ {որոց} անուանքն Բասդայ եւ իւր քոյր Լէնչի, հան

: Ընդե՞ր իսկ բնաւ եւ մաղթանք՝ մի՛ {որոց} աչս ունիցին տեսանելով ո՞չ զդոյն գուշակի

Շեքսպիրի կամ զՇիլլերի լրբին թեկն ածել, {որոց} եւ ո՛չ իսկ համբակացդ անլուայից ստգիւտ թ

ոյս, Ընդ վայրայօն պչրանաց, {Որոց} բախեն՝ բա՛ց զքո դուրս, Մի մերժես

of Tyre", Act V, Sc. I. " {Որոց} սիրեն զիս, Անուն ի յերկինս

Բարձ վաղ ուրեմն զկրճիմն: Եւ {որոց} ոչն հաւատան Իսկութեան անշուք բանիս

՝ եւ այսօր իսկ ունի զերկուս դեռ անօթս, {որոց} ՝ ոչինչ ընդհատ քան զառաջինն մեծակշիռ շն

ինչ թռչի ընդ գլխով ազգաց, եւ ամենքին, {որոց} ի խելապատակս գուցէ գործարան, մտաց, ըն

ւոյ, որոյց ըղձակաթն լինին: Հոգեւորք, {որոց} պաշտօն է պաշտպան եւ պահապան կալ կրօնի ի

ասցուք ի գիր անցուցեալ աւանդել յետնոց, {որոց} եղաք եւ լինելոց եմք ականատեսք. սակայն

արզաբանել, գէթ ՚ի վկայութիւն աղէտիցն, {որոց} տանեմք եւ համբերեմք ազգովին: Այո՛, որ

ողբալ զթշուառութիւն եկեղեցեաց վիճակիս, {որոց} առաջնորդէ մատնիչ ոք կամ դահիճ: Անհասան

բնութեան ըստ Կիւրղի եւ Աթանասի, ընդդէմ {որոց} ամբաստանէինն զմէնջ, որպէս զԵւտիքականաց

նեն ի կորուստ հոգւոց եւ ի գայթակղութիւն {որոց} չիցէ ամրապնդեալ ՚ի վէմն քրիստոնէութեան

ւիրանք քրիստոնէութեան ո՛չ թուլանան վասն {որոց} սպասահարկեն Աստուածային բանին, յար եւ

դատապարտութեան լինին պատճառը, ոչ միայն {որոց} գործեալն էին, այլեւ կցորդ զառաջնորդս մ

ահարս: Այսոքիկ ամենայն յօդուածք, {որոց} ` կարճառօտիւք պատասխանեցաք ըստ ներելոյ

ստովանութեան մերոյս եկեղեցւոյ, այլեւ, {որոց} հակամ իտեալ իցեն ի պէսպէս տեսութիւնս օտ

գի եւ կրօնի մերոյ: Սերունդ եմք քաջաց, {որոց} ո՛չ ձանձրանան պարանոցք, ՚ի բթացուցանել

իմք ընդ Վասակայ, Մեհրուժանի եւ այլոց, {որոց} դրժեցին պայմանաց եւ դաշանց ազգի եւ եկեղ

պարանին իբրեւ զպաշտօնեայս արդարութեան, {որոց} կատարածն եղիցի ըստ գործոց իւրեանց " ( Թ

մանչաց վրայ, ա՛յսպէս է շարունակում. " {Որոց} վարդապետք եւ ուսուցիչք Սուրբն Սահակ եւ

ընդհատ թռչէին ի խորոց սրտիս մղձկմունք, {որոց} յիշատակք, տարժանականք եւ անըմբերելիք.

ղ, արծաթ չկայ. ես ստանալիքներ ունիմ, {որոց} ժամանակը յուլիսին է, դու այս մասին բան

։ Ուստի Մխիթար աբբայ յիւրոց աշակերտաց, {որոց} ոմանք էին բուն իսկ վարդապետք Հայոց, իբ

ասուն աշակերտս վարժեաց 'ի նոյն եղանակ, {որոց} գլխաւորն եւ իբրեւ իւր երկրորդ եղեւ Հ.

լեզու Եւրոպացի առ 'ի համարձակ վարիլ ընդ {որոց} արժանն էր եւ պիտոյ, թէեւ այնչափ ինչ խն

ց եւ հնչմանց], եւ ընդ նմին հասկանալի՝ {որոց} մտառութեամբն ընթեռնուցուն: [Հարկիմք] խ

ալ էր ի լուաաւորութիւն ազգակից եղբարց՝ {որոց} չեւ էր ողջունեալ զհինն դպրութիւն, եւ թ

ր յաչս նորա փառքն էին հայախօսութեան, ( {որոց} չգոյր՝ այլ [խորհուրդ], բայց եթէ զանու

րք զուրկ եւ ամայի՜ ի հոգեղէն կերակրոց, {որոց} պիտոյ էր յաւէտ դարման տանել, զառաջինն

ւ ի քսանի՞ց նմանապիսի ոգւով ախտացելոց, {որոց} դիւրին էր միշտ ժխտել օգտի հասարակութեան

ինքնին ազգն, նոյն եւ մանկտին ազգային, {որոց} անմերձենալի էր հինն լեզու, թերեւս եւ ա

ստ եմք ի պատասխանի ապացուցական փաստիւք [{որոց]} այլապէսն խորհին). որովհետեւ հայախօսո

մինչեւ անհասկանալի կացուցանել զլեզուն՝ {որոց} յայլմ է գաւառէ էին, զորոյ զփորձ առնում

9-րդ դարում՝ նախատինք էին անլուանալի, {որոց} սովին տեսութեամբ առաջնորդեալ՝ կամ էին

զայն կարէի՞ն լցուցանել զպակասութիւնս, {որոց} տանի եւ համբերէ զաւակն հայկական ի միջի

վ բանից զայս ամենայն ի լսելիս մերայոց, {որոց} ունիցին առողջ ականջս լսելոյ, եւ այսպէս

ց կէտ| նպատակի կրթել զուխտ եկեղեցւոյն, {որոց} [շատ թէ սակաւք հասկանալի է հինն բարբառ

իտրիխ եւ Զարեմբա գերմանական քահանայից, {որոց} կամեցեալ հասկանալի կացուցանել Հայ ժողով

ստոս Բիւզանդացի եւ Մեծն Ներսէս Պարթեւ, {որոց} առաջինն՝ շարունակէ զպատմութիւն Ագաֆանգ

ւցանէ Սահակայ եւ Մեսրոպայ զնշանագիրսն, {որոց} զկնի ուսանելոյ վերահասու եղեալ՝ թէ նշա

սուրբն Մեսրոպ ի Վիրս՝ առ ի նոյն գործ, {որոց} եւս արարեալ զնշանագիրս, իջանէ յԱղուանս

ձաւոր գործոցս գտեալ աշակերտակցաց նոցա, {որոց} անուանքն Ղեւոնդ եւ Կորիւն, ինքնակամ իջ

գոյն առաքեալք ի Սահակայ եւ ի Մեսրոպայ, {որոց} դանդաղեալ ի Կեսարիա, յուլացեալն էին:

նական բարի անդաստան աշակերտաց իւրեանց, {որոց} ընդ առաջ ելցուք ի ստորեւ: " Հայաստա

ամբ հաճեաց ներել քումդ ապիրատ զաւակաց, {որոց} բանդագուշեալ ի զառանցանս կրօնամոլութեան

աւաստի պատմութեանց եւ արձանագրութեանց, {որոց} քաջ հմուտ զնա գոլ՝ ուսաք ի նորին իսկ գ

ն, Նինոսին ախտացեալ զախտ, զի մի առաջի {որոց} գալոցն էին՝ հանդիսասցին գործք առաքինեա

ոց մահու արբուցեալ սրբոյն՝ հեղձուցին. {որոց} ի ժամ վախճանին զի՞նչպիսի ահաւոր նզովս գ

նս մեծի՝ նկարագրին վաւերաբար, առաջի՝ {որոց} ընթեռնուն զպատմութիւն պատերազմին Վարդան

Այլ զի զընթացսն կատարեսցուք բեր յիշել՝ {որոց} յայտնի են մեզ գրածք։ Վեցերորդն դար

նձինս, թարգմանիչս յունական դպրութեան, {որոց} աջողաձեռն յաջողութեամբ բերէ յինքեան զտի

իաւորելոց. գ) Ճառ ընդդէմ արեւորդեաց, {որոց} հետք նշմարէին դեռ ի Հայաստան մինչեւ ցու

, զգործս իւրոց նախնեաց, չգիտէ զհարս՝ {որոց} է որդի: Անհոգութիւն առանց պատասխանի տա

գտանեն զարդիս հանդիսացեալ ազգի մերում, {որոց} չէ փոյթ գալուստ գայլոյն, նա զի եւ ինքե

ւն եկեղեցւոյ, եթէ միայն լուրջ հովիւք, {որոց} պատկանին ոչխարք, տացեն թոյլ, այլ շնոր

։ զամենայն նենգ եւ մանգ ոչխարազգեստից, {որոց} հերիքասցի որչափ յագեցուցին զսովալլուկ Հ

օգնեալ է բազմաց ի թարգմանութեան մասին, {որոց} գայթ ի գայթն ընթանալ ի գիտութիւնս Հայ ե

թէ ուստի առեալ զբանսդ յերես 5, ասէ. " {որոց} գոյութիւն ( ազգային երգոց) առ մեզ, չգ

վերապատուեալ վարժիչք հայկական դպրութեան {որոց} շնորհեալ է գէթ գիտութիւն լոկ հայկականին

ւ եթ կալեալ շաւիղ հասարակաց հասկանալի՝ {որոց} ի սփիւռս նշտետին Ասիոյ եւ Եւրոպիոյ ըստ

ան էր անտանելի լինել ճառագայթից արեւը, {որոց} [1 անընթ. ] էին: Մինն ի նոցանէ վերամբա

ոյց Համարին բանաստեղծական յօրինուածոց, {որոց} լեալ կարծեն ի նախնումն, երեւի ի ժամանա

ն վիճակի վհատեալ եւ անհանգիստ հոգւոյ, {որոց} եւ բանաստեղծական բղխուածք կարող էին լին

ոց հնչիւնք էին յականջս իմաստնոց Հայոց, {որոց} շատ եւ կարի շատ էր, եթէ միայն սքանչանա

ատ նորա զհինն լեզուէ, զհին հեղինակաց, {որոց} տեղեակ է մտածութեանց թէ առ անձնասիրութե

ամբք ազգասիրաց, չասեմք հին հեղինակաց, {որոց} վասն չիք ճշմարտութիւն յաշխարհի: " Ոչ զ

չտեսնէ եւ չուսանի. " ինքն ոչ մտանէ եւ {որոց} մտանեն արգելու ": Նա, որ այս բոլորի մ

մարդումս բաղկացութիւն երկու իրի, առանց {որոց} եւ չէր մարդ, այսինքն՝ հոգին եւ մարմին

ւոյ ու ըստ մարմնոյ՝ հա՛ն զմեզ առ այն, {որում} հանդերձեալ ես զմեզ մատուցանել, ասելով

ամայէ ի դէմ այնր տալ զապացուցութիւն ըստ {որում} պատասխանի կամ ապացուցութիւն պահանջին յա

յէլ անուամբ գտանի ի քաղաքիս թէ ոչ, ըստ {որում} ամք պանդխտութեան նորա չէին աւելի յայնժա

ոյ զորդեակն ձեր ի լսարանն Լազարեանց ըստ {որում} չէ մեզ պիտոյ, դուք պահեցէք զայն գիր մի

, առաւել քան զորս չունիմ ասել ինչ, ըստ {որում} ամենայն հանգամանք գործոյն յայտնի երեւին

խնդրում եմ այս առթիվ ինձ տոմս տալ: Ընդ {որում}, պատիվ ունեմ ներկայացնելու Լազարյան ճե

ուն պիտո է խնամ տանել, զարգացնել, ըստ {որում} հայրը այսօր էգուց մեռանելու է եւ նորա տ

պետեւ առանձին գործակից եմ օրագրին, ըստ {որում} մի մարդու անկարելի է այդ գործը կատարել

մինչեւ այժմ, եւ խնդիրքս կատարած, ըստ {որում} մեծ է իմ հույսս քո բարեկամության եւ մար

վին անգետ լինիս իմ հանգամանքներին, ըստ {որում} դեռ անցյալ տարի բացել էի քեզ իմ սիրտը:

Պետք է որ ես ինքս գտանիմ իմ ճարը, ըստ {որում} ոչ մի կոպեկ ստանալու հույս չունիմ ոչ մի

: " Հյուսիսափայլից " ձեռք վեր առիչ ըստ {որում} մի ժանգոտ կոպեկ չեմ ստանում: Ի՞նչ հարկ

որ միմիայն բերանով կարելի է ասել, ըստ {որում} ամոթ է թղթի վերա գրել: 1860-ին " Հյուս

րծը դեռ շուտով հառաջ շարժվելու չէ, ըստ {որում} Ստռոգոնովը, ինչպես գրել է, հավաքում է

րս դնենք մեր մտածության հետեւանքը. ըստ {որում} այսպիսի մեծակշիռ գործի մեջ թեթեւաբար ըն

ամ եղածների վերանորոգության մասին, ըստ {որում} շատ տարիք են անցած կտակի օրից: Տեսա

րության ժամանակ դատ վարելու համար, ըստ {որում} հաստատ իմացած կլիներ, թե ահա այսքան բա

ւթյան ցույց տալու, եթե հարկ լինի, ըստ {որում} սորա բովանդակությունը ազգային է եւ գուց

ածաշունչ, որ կարի շատ հարկավոր է, ըստ {որում} " Հյուսիսափայլի " մեջ 1 եւ 2 տետրակներո

անցանքը չէ, այլ հունական բնագրին, ըստ {որում} այդ բնագիրը 72 թարգմանչաց գործը չէ, այ

ւթեամբ կամ Ձերոյին վեհագունութեան, կամ {որում} հրամայեսցի առ ՚ի Ձէնջ: Յիմոյս կողմա

ին մեր զսրբազան Մատթէոս արքեպիսկոպոսն, {որում} ասէր թէ պիտոյ է հրամայել գնալ ի Նախիջեւ

նորան եւ ինչ եղավ վերջը, չիմացա, ըստ {որում} թատրոնական գործողությունքը սկսված լինել

չկարեմ գուշակել, թէ պ. Յովնանեանցն, {որում} ընծայի որսալ նամակին, պարապի՞ արդեօք ա

մ զառաջինն զկայ առեալ ՚ի Նէապօլիս, ըստ {որում} շոգենաւն թափեալ զբեռինսն վերստին ընկալա

ինձնից նամակ ստացածդ մարդու չասես, ըստ {որում} այլոց չեմ գրած, կվիրավորվին. հույս ու

նգուցեալ Բաբաջանեանին իցէ օրինաոր, ըստ {որում} ի նմա գտանի ստորագրութիւն երից վկայից,

իր: Ընդ այս յեղափոխութիւն գործոյն, {որում} ոչ բնաւ ակն ունէր օրէնսգէտն այն անշուշտ

զհրիտակն առանց հրամանի դատարանին, ըստ {որում} Այվազովսքին պահանջեալ էր յառաջագոյն:

ուրս ընդ այսոսիկ յանդիման լիցի Ատենին, {որում} առաջի առնեմ եւ զթարգմանութիւն պատճէնի ե

մ է դրսից՝ ըստ զանազան ֆիզիկական, ընդ {որում} ՝ անփոփոխ օրենքների: Մարդկությունն արդ

ն բառերով եւ արտահայտություններով, ընդ {որում} միայն այնպիսիներով, որպիսիք ուրիշ բարբ

նք եւ որ ես շնորհակալ եմ Ավետիքից: Ըստ {որում}, չմոռանաս բարեւ գրել ծնողներիս, եղբայ

իցէ վախճան պատրաստ եմ հատուցանել, ըստ {որում} պարոն Խալիպովն թոյլ չետ առանց դրամոց,

ուսանելու էր իւր արժանաւորութիւնը, ըստ {որում}, նորա առաքինութիւնը իւր վաստակը չէր,

ս նորան թշնամի, այլ բուն բարեկամ, ըստ {որում} ցանկացել էիր ազատուած տեսանել նորան ամե

ցանել Խորենացու Հայոց պատմութիւնը, ըստ {որում}, ներկայումս Հայոց լուսաւորութիւնը այն

օրինաւոր վկայութեամբ կ'ապացուցանէ, ըստ {որում}, երեխայական օդաբաղխութիւնը բանականութե

զգային մարմնոյ կենդանութեանը, բայց ըստ {որում} այնտեղ կը գտնեն սնունդ, վասն այսորիկ ե

ատարեցի ահա նորա սրտի ցանկութիւնը, ըստ {որում}, նորա խօսքերից երեւում է, որ մի բարեհ

լ ամենայն բան, նոյնպէս չեմ կարող, ըստ {որում}, ինչպէս վաղուց յայտնել եմ ձեզ, պատուե

Ճշմարիտը պիտոյ է ասել. մեր համար, ըստ {որում} սովորած ենք, հիւսիսային Բորէասից շատ վ

եցէք, որ համարձակւում եմ տեսանել, ըստ {որում}, անզօր մարդ լինելով, դուք ասում էք,

անցանքի վերայ, թողուլ նորա մեղքը, ըստ {որում}, երեխայութենից ուսել էի խնդրել Աստուծո

ալ ձեր վերայ, այլ պատուհասել ձեզ, ըստ {որում}, ձեր ժողովրդի անօրէնութիւնքը հասած են

ստանալու, ուրիշները եւս նոյնպէս, ըստ {որում}, մտածում եմ, որ այդ գործը բաւական արժ

կնքում եմ այս անգամի Յիշատակարանս, ըստ {որում}, բաւական երկարացաւ. միգուցէ ձանձրացնե

մտածութիւն, որ սիրելի չէ Հայերին, ըստ {որում}, ծա՛նր բան է անձնաքննութիւնը... Մտածո

այն անսխալ մասն է այդ աշխատութեան, ըստ {որում}, հեղինակը ոչինչ չէ յաւելացուցել իւրեան

բայց վերջացեալ էր յիրոց նպատակաց, ըստ {որում} կատարեալ է ինքն յամի ամի զիւր տօնախմբու

մաթիւ աւետարանաց զմինն առի ընդ իս, ըստ {որում} արտագրեալ էր յիսկական ձեռագրէ Սրբոյն Սա

այդ գրչագիրը չէր պատկանում նորան, ըստ {որում}, ուրիշի աշխատութեամբ էր օրինակուած, ո

ան բնաւորութիւնը սահմանելու համար, ըստ {որում}, աշխարհին յայտնի է այսօր, թէ ինչ ասել

շատերին, նոյնպէս եւ մեզ անյայտ է, ըստ {որում} ՝ թագուցել է իւր անձը Թոռնակ Կըկռիկեան

, զարթնում է քնից իւր մօր ձեռքով, ըստ {որում} ՝ այդ բոլոր անցքերը պատահած էին երազում

ն երեսները արժանի են ուշադրութեան, ըստ {որում} ՝ ցան ու ցիր բոլոր գրքի մէջ տարածուած մ

մեզ, մեր գործը, մեր ուղղութիւնը, ըստ {որում} մեք ինքնին պիտի կասկածելի երեւէինք մեր

իծաղը արտասուքից դառն է մեր համար, ըստ {որում}, այդ բաները գործւում են մեր ազգի մէջ:

էս աղբիւր նիւթական շահաստացութեան: Ըստ {որում}, մեր ազգին ուսման եւ լուսաւորութեան հե

րութիւնը եւս լինի մի շինովի անուն, ըստ {որում}, նամակի մէջ չէր գրում ամսաթիւը կամ քաղ

եւրոպացի գրել է կամ կարող էր գրել, ըստ {որում}, չկային պարզ եւ նոր աղբիւրք: Լուռ

յի Հայք յետ մնալու չէին այս բանից, ըստ {որում}, պատմութեան չլինելը արդէն զգում են շատ

շատերի հետ ծանօթութիւն եւս չունիմ, ըստ {որում}, ընկերական հոգին վաղուց թռած է մեր աչք

այումս եւ պիտի համարենք ապագայում, ըստ {որում}, չենք կարող մեր անձը չանարգել՝ թոյլ տ

պէում անչափելի է մեր ուրախութիւնը, ըստ {որում}, Հայութիւնը մի քայլափոխ արել է արդէն:

լ եկեղեցու իրաւասութիւն իւր վերայ, ըստ {որում}, դորա բարոյական ազդեցութիւնը պիտի վտան

կը լսէ մեր գրածը Պ. Խուդաբաշեւը, ըստ {որում}, ինչպէս մի ժամանակ առակ էին արել Թիւրք

պիտի աւելի լինենք, քան թէ մտերիմ, ըստ {որում}, մեք եղբայրք ենք, ըստ որում, մեր երկ

րիմ, ըստ որում, մեք եղբայրք ենք, ըստ {որում}, մեր երկուքի արիւնը եւս մի աղբիւրից է

ի փոքր յարատեւէ նորա ուրախութիւնը, ըստ {որում}, եսականութիւն համարում էինք լուծանել ն

ս անգամս ուրիշ բաների վերայ խօսել, ըստ {որում}, առանց նոցա եւս բաւական ձգուեցաւ բանի

անքը նորա հետ վերաբերութիւն չունի, ըստ {որում} անցածը չէ ապրում այլեւս: Այսօր,

ինչի վերայ, որ կարգը հասնի թղթին, ըստ {որում} նոր է սկսանում եւ հարկ է, որ յառաջ անկ

, դէպի կաթն եւ մեղր բղխող երկիրը, ըստ {որում} անծանօթ էր նորան աւետեաց աշխարհը, մեք

լ բարոյականի եւ իմացականի քամակից, ըստ {որում} հոգին առանց մարմնի չէ կարող գործ կատարե

պի հոգեւոր մարդերի գործակցութիւնը, ըստ {որում}, ինչպէս քանի անգամ ասած ենք, նեղ է նո

րդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ միոյն Աստուծոյ, {որում} փառք եւ երկրպագութիւն մատուցի անզրաւ յա

fessions". ՈՒՂԵՐՁ "Compte rendu" {Որում} Խորէն հանապազ Լարակտուր եւ քնարին Վարդե

Voltaire ՈՒՂԵՐՁ "Compte rendu" {Որում} Խորեն հանապազ Լարակտուր եւ քնարին Վար

սքին ոչինչ զանգիտելոց էր յաւելուլ - ըստ {որում} ի պատասխանւոյն տուելոյ առ հարցումն որ ի

ի՛ք եւ յովտ մի կարօտ բացատրութեան, ըստ {որում} նախադասութիւնդ " միաւորեալ մի բնութիւն

թիւն պապին, այլանդակ տրամաբանութեամբ, {որում} մեծապէս ընդդէմ եկաց թեմակալ արքեպիսկոպո

ինչ առաւել քան այլոց եպիսկոպոսաց, ըստ {որում} ինքն Պետրոս չէ՛ առաւել քան զայլ առաքեալ

եկեղեցիք կարեն համարիլ ուղղափառս, ըստ {որում} պահեալ էր նոցա միշտ եւ ընդ ամենայն տեղի

նիմք յառակայն Քրիստոսի ՚ի շատ խնդրելն, {որում} շատ տուաւ: Եթէ այսպէս իցէ, որպէս եւ է

ի պաշտպանութիւն եկեղեցւոյ իւրոյ սրբոյ, {որում} իղձ լինիմք: Յանձն արարեալ զմեզ եւ

որում թխսես, նա փարատէ անպայման, {Որում} թշուառ քով վիճակաւ զանխուլ ի քէն դու կա

նս թոյլ է, բայց լերդս գրգռուած է, ըստ {որում} ցաւում է: 19-ին այսօր առողջութիւնս լա

վազովսքին չէ կարող հակառակը պնդել, ըստ {որում} իւր սեփական ձեռնագրով, պ. մինիստրի հր

ելու եւ իւրեան հասուցանելու համար, ըստ {որում} այսպէս էր քաջափայլ մինիստրի հրամանը:

եւ թէ դորա հեղինակը պախարակելի էր, ըստ {որում} յառաջ փակեղ է կրել, իսկ այժմ՝ բոլորշի

ւ հագուստները այժմ ոչ ոք չէ կրում, ըստ {որում} հնացած ու անպատշաճ էր երեւում։ Ի՞նչ են

իտութիւնը շատ ու շատ լուսափայլ էր, ըստ {որում} բացի գրել ու կարդալուց ոչինչ չգիտէր: Ա

ա հետ յիշել եւ տէր Աբրահամ եպիսկոպոսը, {որում} ըստ ձաթի խորհրդոյն եւ չհանգուցանէր 'ի ծ

օրով է եղել այդ անուանափոխութիւնը. ըստ {որում}, նորա սկսածը կատարելագործեցին նորա առա

կեղեցու հարաւային արեւելեան կողմը, ըստ {որում} ՝ այդ կողմից փակուած մի դուռ մինչեւ այս

ամար այն մեծախորհուրդ իրողութիւնը։ Ըստ {որում}, Վաղարշապատի Ս. Կաթողիկէ եկեղեցին Մայ

ակապ եւ զականաւոր տեղին 'ի Նոր քաղաքի, {որում} անուն էր Սուրբ Կաթուղիկէ եկեղեցի " ( եր

ժամանակ կառավարել էր այդ եկեղեցին. ըստ {որում} այսպէս է ասում. " Քանզի յոլով նորա արբ

ակապ եւ զականաւոր տեղին 'ի Նոր քաղաքի, {որում} անուն էր Սուրբ Կաթողիկէ եկեղեցի վանօքն

կչաց գաւառին յամենայն կրօնաւորութիւնս, {որում} անուն էր Մովսէս, եւ տեղին՝ Անձուկ, ե

րաւ, ինքը գիտէ իմ վարքս ու բարքս, ըստ {որում} Սիւնեաց աշխարհում եղած ժամանակս ինձ իր

ւթիւնը Կաթուղիկեայք էր անուանւում ( ըստ {որում}, անհիմն կարծիքներ առա՛տ են մեր ժամանակ

։ Ոմն յԱնձաւացի նախարարացն սեպուհ մի, {որում} անուն էր Յովհան, եւ միւս եւս երուանդու

ձերբակալ 'ի Տուս գիւղ առնէ զՍտեփանոս, {որում} եւ Կոն անուանէին զնա. որ 'ի նախնւոյ իւ

ացաւ Վահանին Անձեւացեաց աշխարհում, ըստ {որում} ՝ Սեւուկի դրախտում, ըստ որում՝ Սեւուկ

ւմ, ըստ որում՝ Սեւուկի դրախտում, ըստ {որում} ՝ Սեւուկը Անձեւացեաց իշխան։ Մենք աւ

ւոր քահանայ եւ քահանաների գլխաւոր. ըստ {որում} մեր լեզուի մէջ վերացեալ անունները շատ ա

ը չէ կարելի եւ կաթողիկոս հասկանալ. ըստ {որում} ՝ շատ տեղ մեր կաթողիկոսքը եպիսկոպոս են

ունական լեզուի ուղղակի ազդեցութիւն, ըստ {որում} կարդում ենք... Այստեղ պակասում է շար

րութենից, որ մեզ աւելի ձեռնտու է. ըստ {որում} իմաստութիւնը լոյս է, մեր թշնամին է, ի

Ալքիմիկոսի այս գործողութեան վերայ, ըստ {որում} գետնի երեսին ընկած էր մի քանի ոտնաչափ ձ

էի թէ զուր է գնացել աշխատութիւնս, ըստ {որում} մկնդեղը պակաս էր: Վերջապէս սառեցաւ խառ

ձեալ կը շատացնեմ, այժմ չէ կարելի, ըստ {որում} անօթներս փոքր են, հարկաւոր է անօթներ ե

էս իւրեանից առաւել մեծ մարդու մօտ, ըստ {որում}, ինչպէս ասել ենք իւր տեղում, Շաքարեան

ր բոլոր եկեղեցիքը, վաճառանոցները, ըստ {որում} հայաբնակ քաղաքներում սոցանից աւելի բան

արի՛տ աւելի պատճառ ունէի տրտմելու, ըստ {որում} երկիւղ կար սրտիս մէջ, որ մի գուցէ ես ե

սատակելուց յետոյ կարող էր վաճառել, ըստ {որում} նորա կենդանութիւնը չէր արժում եւ նորա կ

՛չ, խնդրած կը լինէի ածել այդ եւս, ըստ {որում} շատ սիրում եմ այդ տաղը: - Ճշմարի՛տ

մանուէլին շատ անախորժ երեւեցաւ այս․ ըստ {որում} այնտեղ, ուր մտանում ես, որպէս մի մօտ

ունել ձեր ասածները հալած իւղի տեղ, ըստ {որում} ես ինքս նկատում եմ զանազան թերութիւնք ի

անդակութիւնը նա չէ կարող հասկանալ, ըստ {որում} նա չգիտէ հայերէն ․ միակ տպաւորութիւն,

անդակութեամբ միայն զանազանւում են, ըստ {որում} ութ ձայները, ինչպէս ունի Յունաց եկեղեց

, ապա ուրեմն խեղճ ողորմելի բաներ, ըստ {որում} օրինաւոր բան չէին կարող ունենալ: -

որովին անընտրող էր օրիորդ Մարիամը, ըստ {որում} գաղափար եւս չունէր ազգութեան մասին, իւ

ի նոր խելագարութուն մտել է գլուխը, ըստ {որում}, երբեմն ամիսներով, ամենայն ինչ հանդար

նակից միլիոնների մասին խօսք բանալ. ըստ {որում}, որքան քայլ, այնքան շահաստացութիւն:

հարստութենից ոչինչ ունէր թողնելու, ըստ {որում} հոգաբարձու չէր եղած իւր զաւակների կրթու

ի բարեկամութիւնը կամ թշնամութիւնը, ըստ {որում} սովորած չեմ բարեկամ լինել կամ ոտք լիզել

ռամիկներից, եթէ ոչ աւելի վատթար. ըստ {որում} շատ ռամիկների սիրտ եւ հոգի այնքան ապակա

, լսելով այս փոփոխութեան պատճառը, ըստ {որում} անհնարին բան էր համարում, որ Թիւթիւնճի

գահին իբր բողոք եկեղեցւոյն Հայոց, ըստ {որում} է եկեղեցի։ Եւ մինչդեռ ես յայս խորհուրդ

իւն ճշմարտութեան եկեղեցւոյն Հայոց, ըստ {որում} է եկեղեցի. իսկ այն գիրք հայի 'ի վանում

իրութեանդ, որ [վնասակար էր ազգին, ըստ {որում]} ձանձրացեալ ընթերցողին] անհասկանելեօքն

. բայց այս գուցէ ներելի աբեղայից. ըսո {որում} պատմագրութեանն հանդէս չէ դոցա, այլ արա

լ վտակաց անագանեալ Բիւզանդեան դպրութեան {որում} գիտակ էին թարգմանիչք, եւ այս իսկ է զի

դ այդ՝ թէպէտ մնալ այդպէս ոչ կարէ, ըստ {որում} առ դուրս գայ ժամանակին անվեհեր Հաննիբալ

մեռեալ է եւ դնի ի խորս գերեզմանի, ըստ {որում} չունի կեանք եւ կիրառութիւն կընկերական կ

զհայս ( թէպէտ կոյրք ոչինչ տեսանեն, ըստ {որում} տեսութիւն չէ դոցա սեպհական), զայդպիսի

րամանաւ, սպառնալեօք եւ հալածանօք, ըստ {որում} չեն ի միջի ապացոյցք յաղթողք՝ պատճառք բ

արտութիւն, գաւազանաեւ ապացուցեալ, ըստ {որում} հակառակորդն, թող զբռնութիւն գազանական

անց, նույն կարէ անցանել ընդ հայս, ըստ {որում} եւ հայոց ազգ չէ արտականոն ինչ բացառութի

անկտւոյն եւ բառնալ զնախատինս նորա, ըստ {որում} մուրողաբար օտարին ապրի ողորմութեամբ, ա

Եզնիկ Կողբացին, ընկեր Յովսէփը, ընդ {որում} առաքեցան ի Բիւզանդիոն՝ թուղու մեզ զերկ

արդանայ Մամիկոնէի սպարապետի Հայոց, ընդ {որում} գտաւ ի խռան մարտին ընդդէմ Յազկերտի Երկր

պատերազմին Վարդանանց՝ ընդ Սասանեանս, {որում}, որպէս եւ կանխեցաք ասել, ինքնին հեղին

մեք մինչեւ ցայսօր՝ ընկեր Ընձակայ, ընդ {որում} գնացեալ էր ի Պալեստին վասն թարգմանելոյ

արձրեալն եւ վաղվաղակի ընկալաւ զխնդիրն, {որում} եւ տենչալի նշխարացն այլք՝ եւ ոչ մեք,

ումնակալած բարք հայկական աբեղենին, ըստ {որում} [1 անընթ. ]։ Բայց] թէ այսպէս եւ թէ այն

նջելին, բայց մնա եւ մի այլ պահանջելի, {որում} մինչեւ այժմ ոչ ոք ի Հայս Ռուսաստանեայց

իւն յօժարին փոշիանալ հնախտութեամբ, ըստ {որում} նորն լեզու չէր կազմ եւ պատրաստ, ասացին

նոսա իբրեւ զորդիս միոյ իսկ գերդաստանի, {որում} եւ ինքեանք պատկանէին, ճանաչել զնոսա եւ

րկաւորն էր ի պահպանութիւն լեզուին, ըստ {որում} եւ ամ ենայն լեզու համարի մայրենի, եւ մ

որմութիւն՝ լրտես համարելով նորան. ըստ {որում} Պաւիա քաղաքի մօտ եղած պատերազմը դեռ չէի

ազանց է եւ ներկայ ամբողջ ժողովքից. ըստ {որում}, ասում է Լայենէզ, եթէ իւրաքանչիւր եպի

նորանց միմեանցից հեռացնելու համար. ըստ {որում}, իւրաքանչիւրքը եւս հաւատ չունենալով մի

, Եափոնիայն կը հետեւի Չինաստանին, ըստ {որում} ՝ նորա կրօնի կենդրոնը այնտեղ էր։ Կսաւի

ների անքրիստոնեայ խորամանկութեանը, ըստ {որում} նոցա հնարներով բանդ դրուեցաւ եւ մեռաւ մ

ան աշակերտել խորամանկութեան մասին, ըստ {որում} ինքեանք հեղինակ եւ վարդապետ էին խորաման

քը չէին կամենում երդմնազանց լինել, ըստ {որում} այլ խորհրդի վերայ էին, ինչպէս կը տեսան

եր եւս չէր կարելի գտանել նորա մօտ, ըստ {որում} Յիսուսեանք իւրեանց կանոնի զօրութենով,

սինքն՝ ներգործական եւ կրաւորական, ըստ {որում} " любопытный " ասւում է եւ՛ մարդը, որ

ստոնեայ, եթէ ոչ նոյնպէս անտիկեան, ըստ {որում} առաջին երեք դարերում քրիստոնէութիւնը քա

ապարհը, կանգ առին եւ սկսան մտածել: Թէ {որչա՛փ} փոխուած է այժմ այդ խաւար ճանապարհը, կա

ւած է այժմ այդ խաւար ճանապարհը, կամ թէ {որչա՛փ} մարդիկ դեռեւս առ թարթափ գնում են նորանո

, իւր վճռի մասին, որպէսզի իմանայ, թէ {որչա՛փ} յառաջացել է ազգը. ես իմ կողմից, որպէս

դ լճի լայն շուրթի վրայ ման գալու: Բայց {որչա՞փ} աւելի կը գեղեցկանայ այդ լիճը, որչա՞փ ա

ց որչա՞փ աւելի կը գեղեցկանայ այդ լիճը, {որչա՞փ} աւելի զուարճալի կը լինի նորա շրջանում մ

արճալի կը լինի նորա շրջանում ման գալը, {որչա՞փ} կը կենդանանայ օդը, եթէ մի քանի կարգ ծա

այլով բանախօսութեամբ, քան նկարագրելով {որչափ} ուժ է իմ կարողութիւն՝ զբարերարութիւն Ձ

զազգային խնդիրս, օ՜ն յառաջ, որքան եւ {որչափ} ներեալ լիցուք ի շուրջ պատելոց: Յանձ

, որպես պահապան մանուկ ազատության: {Որչափ} կարողացա հարց ու փորձ առնել, որ դղյակի

ին լցուցանելու: Հա՛յ կանայք, դուք {որչափ} եւս նոր ժամանակների ծնունդ, այնուամենա

ձայնը ընթերցող հասարակութեան, որքան եւ {որչափ} հնարաւոր կը լինի մի այդպիսի վիճակի մէջ

արց ոսկերքը: Բայց, այն օրերից բռնած, {որչափ} յառաջ, այնքան ծանր պիտի լինի այդ դատաս

չիւր զէնքով գնացող անհատին այնչափ հող, {որչափ} որ ինձ կամ իմ ազգի իւրաքանչիւր անհատին

մենայն տեսակ ձեռագործական արուեստների, {որչափ}, որ մինչեւ այժմ մարդկային բանականութիւ

ացէ՛ք, որ վաճառականութիւնը եւ արուեստը {որչափ} որ ծաղկին, թէեւ առանց երկրագործութեան

րագործութեան չկայ եւ վաճառականութիւն, {որչափ} որ մասնաւոր մարդիկ միլիոններ դիզեն, այ

նքը եւ գոյութիւնը ապահովելու համար, եւ {որչափ} ծանր արժէք ունի այս խնդիրը, որչափ մարդ

, եւ որչափ ծանր արժէք ունի այս խնդիրը, {որչափ} մարդը անքակտելի կապուած է նորա հետ, այ

րիւր հազար քառակուսի գազ... - Ե՞ս {որչափ} ունիմ: - Չգիտե՞ս, որ չունիս:

եցին լուռ մնալ եւ քարշ ածել այս գործը, {որչափ} որ կարելի է դիմանալ: Եկաւ արեւելե

յնչափ սաստկանում է դրամի պակասութիւնը, {որչափ} որ ամեն կողմից ոսկի եւ արծաթ է դուրս բե

ն նորան: Ոյժը կ'անցնէ նորա ձեռք, թո՛ղ {որչափ} կամի, փոքր լինի նորա ապրանքը. ոյժը,

ոյր ֆանատիկոսութիւն դարձնել: Հերիք է, {որչափ} կոյր եւ ֆանատիկական ազգութիւնը ունի իւր

ում է մարդու մէջ: Այդպիսի ազգութիւնը, {որչափ} եւս կատաղի լինի, որչափ եւս մոլեգնի, ի

սի ազգութիւնը, որչափ եւս կատաղի լինի, {որչափ} եւս մոլեգնի, ի վերայ այսր ամենայնի ժամ

լ մեր ընթերցողների ուշադրութիւնը: {Որչափ} շօշափելի եւ հասկնալի է տնտեսական խնդրի

ի հոգիդ զօրէ պտղաբերել բեղմնաւոր, {Որչափ} ուսման լոյս անազօտ յոր չիք մտաց տարակոյ

ուիր միտք ու բան, Քննել, տեսնել {որչափ} մեր խելքը կարող է մեզ տալ սահման:

Որ այդ ցաւերից ազատուելու չեմ, {Որչափ} իմ ազգս կը մնայ ստրուկ Օտարների ձ

ակուած ճակատի վերայ եկեղեցական անունը: {Որչափ} եւս գրուածքի սկզբում գործ դնէ Պ. Չամու

: Մեր նուիրական պարտականութիւնն է, {որչափ} մեր ուժը կը տանի, սպասաւորել մարդկութե

բացասաբար պահպանեց հայերի կրօնը: Ազգը {որչափ} եւս թաղուած լինէր խաւար տգիտութեան մէջ

աց կամաց ազնուացնել ամբոխի ձեւ ու ոճը՝ {որչափ} կարելի է միշտ զգուշանալով, որ տարապայմ

Շանշեանց Խնդիրք Արամայ. Տփխիսի բնակիչք {որչափ} են եւ մասնաւորապէս հայք, եկեղեցեաց թիւ

չ ազգ, եկեղեցին ու ազգը ժողովուրդն է, {որչափ} եւս նվազ լիներ դորա կրթության եւ հասկաց

ձեալ պատմում է յանցանքը: Սորա արդիւնքը {որչափ} որ ըստ երեւոյթին արդարութիւն եւ հաւասար

ջ երեւեցնում է օտար տարրի խառնուրդ: Եւ {որչափ} իրական լինի նորա համակարգութիւնը, այնո

յլ տեսնւում է եւ բռնւում է մտքով: {Որչափ} սարսափելի սխալ է, երբ մարդիկ ընդհանրապ

իլիսոփայ " դառնալու համար իր ազգի մէջ, {որչափ} կռիւ, խռովութիւն: Մինը Քանթին է հետեւ

պերի ( формула) տակ կարող էին թաքնուել {որչափ} անկեղծ, նոյնչափ եւ նորա կեղծից ոչ ազատ

են, սակայն անունդ կայ յաշխարհի, {Որչափ} արփին այն լուսաբեր յերկնից յերկիր միշտ

այն թողցի մարդկան մեղք եւ հայհոյութիւնք {որչափ} եւ հայհոյեսցեն, բայց որ հայհոյեսցէ զՀո

կարեւորացն կանոնաց ուղղախօսութեան, եւ {որչափ} համեղական եւ ազդոյ հինն է, այնչափ անհա

էր համարում ծիծաղել ծնողքի վերայ, թէեւ {որչափ} ես պակասութիւնը ունենային: Ճշմարի՛տ է

սուրբ ժողովոյն տարածման հաւատոյ, ուստի {որչափ} եւ այսպիսի դիպուածս եղեւ հետեւողութիւն

դպիսի օտարաշունչ ազգային դպրութեան. զի {որչափ} ինչ հասանէ տեսողութիւն աչաց, տեսանեմք

էս զի հասկացողք գտցին սակաւք, որպէս թէ {որչափ} սակաւ իցեն հասկացողք, այնքան գերազանց

եթէ ո՛չ ըստ այսմ կանոնի, գէթ այլապես, {որչափ} զօրեցինն, սակայն գոլով նոցա մատենագրեա

քերականութեան: Գրականութիւն լեզուիս, {որչափ} լոյս տան մեզ նշխարք մնացեալք առ հինաւու

այոց: Զմատենագրութիւն չորրորդ դարում, {որչափ} մեզ յայտնի է՝ կնքեն Փաւստոս Բիւզանդացի

վարիլ դպրութեամբ, այլ ասորւոյն եւ եթ: {Որչափ} ինչ զօրէ մարդկայինս մտաց ոյժ, զայն ամե

ռ չէ այնքան այլայլեալ ի շրթունս Հայոց, {որչափ} ինչ հինն լատինախօսութիւն ի շրթունս Իտալ

ցին ի լեզու հայ յօտարաց, յորս ըստ իս, {որչափ} պատահեալ եմ գրուածոց նոցին առ հասարակ,

առաջի Հայկական ազգին մաքուր, որքան եւ {որչափ} կարելի էր ըստ տեղւոյն հանգամանաց, զհոգ

եւ մանգ ոչխարազգեստից, որոց հերիքասցի {որչափ} յագեցուցին զսովալլուկ Հռովմէական քաղց Հ

զբանէ անտի իւրոյ գոյութեան կամ լաւ ասել {որչափ} պատմութիւնն լոյս տայ մեզ, այլ ընդհակառ

եւ որք հետզհետէ շինեսցին եւ յարդարեսցին {որչափ} եւ որքան հնար գոյր առձեռն, եւ այսպէս կ

ի անդամ՝ հաշիւ չ'դնելով նոցա մեղքերը, {որչափ} եւ մեծ լինէին սոքա։ Ունկնդիրները երկար

երպարանուել է եւ հայինը ` այդ մասին թող {որչափ} կամին լինին շատ կամ քիչ հաւանական կարծի

վ սիրելով ազգը, երբէք յետ չենք կենայ, {որչափ} ամենակալ տէրը կը շնորհէ մեզ կարողութիւն

ները կամ կոշտ ու կոպիտ ոճերը, որքան եւ {որչափ} կարելի էր։ Մեք որչափ կարողացել ենք

երը, որքան եւ որչափ կարելի էր։ Մեք {որչափ} կարողացել ենք քննել եւ ճանաչել, հասկաց

, որ դիմացի մարդը նորան չհասկանայ, եւ {որչափ} խրթին եւ մութը կը խօսէր, այնչափ արժանա

խօսելը գովելի մի բան էր, բնաւ չխօսելը {որչափ} եւս։ Սոցա մօտ այսքան իւրաւունք ունի ճշ

ան, Որպէ՞ս խաղողոյն կթոց: {Որպե՞ս} նաւորդ հողմակոծեալ Անձկայ հողոյն հ

Նալբանդյանից Դիմում Ցանկանալով, {որպես} ազատ ունկնդիր, դասախոսություն լսել բժշ

փորիկների միջնորդութենով հասած են մեզ. {որպես} " Երկնէր երկին եւ երկիր ", " Հատուած գ

ջիկներուն: Լսել եմ, երկու աղջիկ ունին {որպես} թե: Շատ բարեւ նույնպես Մանուկ խնամիին

մենայն ամսական տետրակի վերա պիտո է տպվի {որպես} անունը, նույնպես այս փայլողության պատկ

ւյս ունիմ, որ իմ այս խոսքերս կընդունես {որպես} անկեղծ սրտի բխվածք: Եթե դու չլինեի

ընդունիր իմ անկեղծ շնորհակալությունս, {որպես} գրավական մեր անքակտելի բարեկամությանը:

աղավաղյալ վիճակը: Ես գրում եմ Ձեզ {որպես} բարեկամի, առանց թագուցանելու, որպեսզի

ելով այդ բանի վերա, նույնպես եւ Դուք, {որպես} երեւելի անդամ մեր ազգի եւ եղբայր մեր ճշ

է առ նախարարն Ազգային լուսավորության, {որպես} թե " Հյուսիսափայլի " հարուցանում է ժողո

, շնորհակալ է Ձեզանից, բայց 62 մարդ, {որպես} ասաց պ. Սալթիկյանցն, ճշմարիտն ասեմ,

ը շատ ձեռնտու է մեզ, միայն Լազարյանք, {որպես} թշնամի ազգային լուսավորության, եթե ձեռ

կատարվին այդ բոլոր հանձնարարությունքդ, {որպես} իմ ներկայությամբ. տեր Գեորգի շլյափը ող

, եւ տկարությունս իսպառ փարատեցավ: {Որպես} ապրուստի ճանապարհ ես պիտո է լինեի կանդի

ւթյան համար, այլ ներիր եւ ցավակից եղիր {որպես} բարեկամ. ասացի՝ սիրտս արյունի ծով է:

հարկ չկա սկսել, որ ֆրանսիարեն կուսանիմ {որպես} ֆրանսիացի, այն ժամանակ կցնծացնում ամեն

րեսփոխան կարգել այդ մարդիկը, որ նոքա, {որպես} պատկեր քաղաքի, կարողանան դատաստան մտան

րծաթը, որ երկու մարդու գնալու եւ գալու {որպես} ճանապարհի ծախք առաջարկում է քաղաքը, ոչ

գեթ մոռանալ այն, որ գնացող պարոնները, {որպես} քաղաքի երեսփոխանք, պիտի երեւին թե Հնդկ

ակ դնելու: Մեք այս բաները գրում ենք {որպես} լոկ քաղաքացի եւ որպես լոկ ազգի օգտին ցա

բաները գրում ենք որպես լոկ քաղաքացի եւ {որպես} լոկ ազգի օգտին ցանկացող, առանց այն պատ

, տալ զտեղեկութիւն տէրութեանն Անգլիոյ, {որպես} զի հաճեսցի տէրութիւնն այն ազդել գլխաւոր

դու պարտքն է միօրինակ գարշիլ եւ զզվել, {որպես} բռնակալության ուժի պատկերացույցից, նու

ն, կանգնած են Մեսսինայի ծովածոցի մեջ, {որպես} պահապան մանուկ ազատության: Որչափ կ

հավելանում են՝ լսվում է մի խուլ ձայն, {որպես} թե նոքա կամին կազմել այստեղ մի զինվորյա

եցի բողոքել առաջի գեներալ Պրօկուրօրին, {որպես} զի սա ստիպեսցէ ըստ օրինաց զօրէնսգէտն պ

ւ գերագոյն ատենի տեղւոյս, ինձ անկ էր ( {որպես} երեսփոխանի ազգին մերոյ ՚ի Նոր Նախիջեւան

որ գործի հանգամանքներին է վերաբերվում, {որպես} նաեւ կրկին նպատակին, այդ մասին տեղեկու

ինը կտրելով կտաք ստորագրել պարոններին, {որպես} անդորրագիր, իսկ ձախակողմյանը կթողուք տ

ահայտում. իմ նամակների մասին խոսվում է {որպես} ձեր միակ ուրախության, եւ ձեր դրություն

թյան, եւ ձեր դրությունը ներկայացվում է {որպես} անելանելի: Խոստովանում եմ, որ նման խո

ավաճանեց Անգլիային: Բավական չէ, որ նա {որպես} թագավոր դավաճանեց կոնստիտուցիային, կոն

ց այս մի քանի դիտողությունները թող մնան {որպես} հուշարձան Ֆոշեի գրքի՝ իմ վրա գործած առ

, գրքերը, տետրակները, զրույցները, եւ {որպես} այդ բոլորի անհրաժեշտ ատրիբուտներ՝ շշեր

միջավայրից: Ճիշտ է, նա մեծ պաշար ունի {որպես} աղբահորի խմբագիր ( թեեւ նախկին): Մանա

աջ ամբողջ հայ ժողովուրդը ներկայացրել են {որպես} մահմեդականներ եւ կանխիկ դրամով կամ անգլ

ել ( հենց այստեղ) քերականության փորձ, {որպես} ձեռնարկ ի պետս պատանիների՝ այն բոլոր դ

ա այլ հարց է, բայց փաստն այն է որ նա, {որպես} ժամանակի լեզու, այնպիսի անձեռնմխելի իր

այց ոչ պարտադրաբար կամ պաշտոնապես, այլ {որպես} մաքսանենգ ապրանք, գաղտնի, որպեսզի ընդ

շտության մեջ, այդ ինձ բավական է: Ես, {որպես} առանձին վերցրած միավոր, մասնակի հարցեր

այն դեպս, ժխտում է քաղաքատնտեսությունը {որպես} գիտություն, բայց չնայած դրան, նա դեռ

ՈՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻԻ " ԽՄԲԱԳՐԻՆ Պարո՛ն, {Որպես} հավելված, ճիշտ սրանից երեք տարի առաջ (

նաթով, չիթով եւ խըսեպագրով պահանջմունս {որպես} ամենահարկաւոր թուղթքն եւ տներիս բիլսէլն

հռչակեց Հայոց կենդանի լեզվի իրավունքը, {որպես} հայի մտքի եւ զգացմունքի բնական օրգան,

հայի մտքի եւ զգացմունքի բնական օրգան, {որպես} լուսավորության ու գիտության սանդուղքով

րդկանց, հայրերին ու մայրերին, որոնք, {որպես} երիտասարդ սերնդի դաստիարակներ, պետք է

որ այդ լեզուն, որը կոչված է ծառայելու {որպես} մտածողության գործիք եւ ժողովրդի զարգացմ

ւտելով, խմելով, փառավորապես ապրելով, {որպես} թե աստված ստեղծել էր մարդս նյութական բա

. 50 կոպեկ արծաթով: Մենք մեր կողմից, {որպես} ժողովրդական լեզվի երկրպագու, ամբողջ հո

րա հակառակ գալիս էին նորա աչքի առաջեւ, {որպես} թէ հայրը հրաժարւում էր պարոն Շահումեանց

անութիւնն արձակէ զիս ի վարդապետութենէ, {որպեսզի} ընկալեալ եղեց ի թիւս օրինաւոր ուսանողաց

, թե նա առանց վարձի պատրաստ է ծառայել, {որպեսզի} տերությունը չհանդիպի դժվարության եւ թու

որ սորա մասնակից եղողների թիվը շատանա, {որպեսզի} այս գործը գլուխ գալով, վենետիկեցոց աղբ

զ որպես բարեկամի, առանց թագուցանելու, {որպեսզի} Դուք իմանալով իմ հանգամանքը, միանգամայ

տերբուրգ, կանդիդատի քննություն տալու, {որպեսզի} մի արժանավոր տեղ ծառայություն գտանելով

դատաստան մտանել, եթե հարկը պահանջել, {որպեսզի} կառավարության ատյանների ձեռքով հայտ բեր

մեր ասածներից չկարողանանք հետ կենալ եւ {որպեսզի} ամենայն պայմանք կատարվին արդարությամբ ե

այժմ չկարողացա քեզ վերստին նամակ գրել, {որպեսզի} պայմանիս համաձայն քեզանից նամակ ստանալո

գալիայում չմնացի մինչեւ հաջորդ հունձը, {որպեսզի} կարողանայի համեմատել արդյունքը նախընթաց

ցողի հետ: Պետք է միջոցներ ձեռք առնել, {որպեսզի} սերմերը չսառչեն, այսինքն՝ լավ փաթաթվա

ող նա ուղարկի Կարպ Մակարովիչի անունով, {որպեսզի} ցանեն Դոնի ափում գտնվող նրա այգում: Ին

րծադրվում են սերտերյան ջրի հավելումով, {որպեսզի} ալկալիական այդ ջրով չեզոքացվի արյան խիս

ժմ ինձ մնում է խոսել երկու բանի մասին, {որպեսզի} " գլուխս ազատեմ " ( отписаться), ինչպ

մ գրքերն ընտրել ամենայն ուշադրությամբ, {որպեսզի} նրանք կարողանան քիչ թե շատ զբաղեցնել ին

[բանտի] վարչությունից թույլտվություն, {որպեսզի} ես կարողանամ ինձ մոտ եղած փողից քեզ ուղ

ունների համար: Թուղթս չի բավականացնի, {որպեսզի} իմ միտքը լիովին զարգացնեմ: Մայր ցամաքի

ավից քիչ-քիչ ", վերադարձա բնակավայրս, {որպեսզի} ավարտեմ դեռեւս առավոտյան սկսած նամակս:

սնված թանկ են: Որեւէ խեղճ գրականագետ, {որպեսզի} անհրաժեշտ գրքերը ձեռք բերե, կզրկվի իր

երցրե՞լ են արդյոք նրանից: Խնդրում եմ, {որպեսզի} քո նամակում իմ բոլոր հարցերի պատասխանը

ը իջնում է իր Կապիտոլիումի բարձունքից, {որպեսզի} փրկություն փնտրի Գողգոթայի ստորոտում,

տի գրեմ՝ ըստ այդ պատճենների, եւ կամ՝ {որպեսզի} ես վերանայեմ ռնգեղջյուրի պատմությանը վե

հայերի թիվը նվազեցնել մինչեւ 200, 000, {որպեսզի} հնարավորություն ունենա նրանց ( հայերին

բայր, ե՞րբ, արդյոք, մենք կտեսնվենք, {որպեսզի} ներկայի մասին խոսենք, որովհետեւ անցյալ

ամակն ստանալուդ պես Կամենշչիկովին գրի, {որպեսզի} նա հրավիրի մի լավ, բարեխիղճ վարպետ [կա

մանրամասն քննության ենթարկի, եւ ապա, {որպեսզի} նա հարկ եղածը հիմնավորապես ուղղել տա,

մասին հանգամանորեն գրի Կամենշչիկովին, {որպեսզի} վերջինս հիմնովին վերանորոգի կառքը եւ տա

նել, ի վերջո նա հաշտվեց այն մտքի հետ, {որպեսզի} դառնա Մոսկ[վայի] ոստիկ[անական] թերթիկի

aurocerasi cum acotas morphi 1/2 gran, {որպեսզի} նյարդերիս գրգռումը հանգստացնեմ եւ դրանո

եք մի կապուկ փոստի թուղթ 25 ծրարի հետ, {որպեսզի} ձեզ նամակ գրելու դեպքում գործածեմ՝ առա

, բայց միայն՝ եթե կարելի է, հոգ տար, {որպեսզի} այդքան մանր չկտրեն: Կարելի է ուղղակի ա

ն արդեն տանն է, ողջունիր նրան եւ ասա, {որպեսզի} իր շան բնի մասին հոգա, թե չէ շունը կսա

, այլ որպես մաքսանենգ ապրանք, գաղտնի, {որպեսզի} ընդդիմադրություն առաջ չբերենք: Որե

վի շատ զգույշ եւ նպատակահարմար կերպով, {որպեսզի} գործողության արդյունքը դյուրամարս լինի

այց լեզվի մշակման առաջին խնդիրն այն է, {որպեսզի} նա հասնի դյուրըմբռնելի բարոյական գործիք

րըմբռնելի բարոյական գործիքի աստիճանին, {որպեսզի} նա քիչ թե շատ բանիմաց գավառացուն մատչել

ազատագրում ( эмансипация) անիմաստ է: {Որպեսզի} այն դարձնել ընդհանուր խոսակցական լեզու

նի գերազանց կերպով. իմ նպատակն այն է՝ {որպեսզի} յուրաքանչյուր դեմք իր տեղում լինի եւ իր

ի աղյուսակներն էլ պետք է դուրս թողնել, {որպեսզի} դրանք միասին կազմվեն, իբրեւ երկու հատո

ստվում է հինգշաբթի օրը նրա մոտ գնալու, {որպեսզի} թափ տա): Ես առանց այն էլ ձանձրանում ե

Գրիգոր Ալաջալյանին, ապա հնարավոր չէ՞, {որպեսզի} Անանիան մի անգամ նրան իր մոտ կանչի եւ խ

ակամիջոցում բավականաչափ օրինակներ կան, {որպեսզի} հնարավոր լիներ մատնացույց անել. Անանիա

ր ամբողջ ուժը, ամբողջ փորձառությունը, {որպեսզի} նրան դուրս բերի արժանավայել ուղու վրա,

նրան դուրս բերի արժանավայել ուղու վրա, {որպեսզի} ստիպի նրան աշխատել եւ կանդիդատի քննությ

մի օր նորից այնպիսի վիճակի մեջ ընկնել, {որպեսզի} առաքյալի նման ասի. " Երիցս քարկոծ եղէց

րի վրա: Խնդրում եմ Անանիային գրես, {որպեսզի} հիմնավորապես եւ մասնագիտորեն ուսումնասի

ը գործնական ուսումնասիրության մասին է, {որպեսզի} նա ի վիճակի լինի ձեռքով կատարել, կամ ս

աքրքրվել Գրիշայով, բայց ցանկանում եմ, {որպեսզի} այդ լոկ խոսքով չլինի, այլ de facto: Մ

վհաննես եղբոր ձեռքը, իսկ Սաշային ասա, {որպեսզի} չտանջե իր շանը: Այժմ անցնում եմ Անա

ան սաղմնաբանության ամբիոնը: Ասա նրան, {որպեսզի} բարեւի Կոլյա Ուստիմովիչին: Խնդրում եմ

-ին ես արդեն գրել էի Հովհաննես եղբորս, {որպեսզի} նա իմ անունից դիմեր Անդրեաս արքեպիսկոպո

է, քան թէ նա, ով գիշերները չի քնում, {որպեսզի} ներկա գտնվի ժողովներին, եւ նա, ով հու

անգամ է խոսել եւ այն էլ բարապանի հետ, {որպեսզի} վերջինս փակե պատուհանը, որտեղից քամի է

երը՝ գերեզմանափորի բահի տակ, այնպես, {որպեսզի} հետագա սերունդը մինչեւ իսկ չիմանա, թե

վերադարձվի, իսկ դրա համար հարկավոր է, {որպեսզի} ուղարկված Անդրեաս սրբազանը գործի անբասի

յդ կետերի մասին պետք է անպայման հոգալ, {որպեսզի} նրանց մեջ նշված աղբյուրները հատկացվեն ս

այց դրա հետ միասին աղաչում եմ աստծուն, {որպեսզի} հետեւանքներն ավելի եւս հաստատեն իմ այս

շաքար ցանել մեկ քառակուսի սաժենի վրա, {որպեսզի} հնարավոր լինի ստանալ դրական արդյունք:

գիտության: Ինձ համար այդ անհրաժեշտ է, {որպեսզի} նա չկարծի, թե եղբայրս այդ արել է իմ նե

տակ եղած միջոցներն իսկույն գործի դրի, {որպեսզի} քրտնեմ: Մյուս առավոտյան արդեն բժիշկը ե

, դա այն պատճառով, որ չեմ ցանկանում, {որպեսզի} մեր ընտանեկան գործերի մասին իմանան մարդ

բոլոր իրավունքները: Եվ այդ ես կանեմ, {որպեսզի} մորս պաշտպանեմ վիրավորանքներից...

գիտության ու ուսման շտեմարան դարձնել, {որպեսզի} երիտասարդ սերնդին հնարավորություն տրվի

ն ճարտարապետին, իր սրտի աղօթարանից, " {որպէ՜ս} զի մեծ են գործք քո Տէր ". այլ նա, որ

: Թ. ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ԻՄ {Որպէ՞ս} գգուէ բնութիւն զարեւ Յետ անձրեւաց

Յետ անձրեւաց, յետ բքոյն. {Որպէ՞ս} զարթնու թօշնեալ տերեւ Ի ցօղ զուարթ

րեւ Ի ցօղ զուարթ յետ տապոյն. {Որպէ՞ս} լերինք, հովիտք, ծործորք Մերկացեա

լ զձոյլ սառին, Ընդ շունչ գարնան՝ {որպէ՞ս} եւ ձորք Գեղեցկանան, դալարին:

ձորք Գեղեցկանան, դալարին: {Որպէ՞ս} ըղձայ այր շինական Բիւրաբեղուն լի

Կամ այգւոյն տէր՝ սիրտ ի բերան, {Որպէ՞ս} խաղողոյն կթոց: Որպե՞ս նաւորդ հող

ալ Անձկայ հողոյն հաստատուն. {Որպէ՞ս} նմա շող փայլակեալ Զոր հատանէ լուսա

եալ Զոր հատանէ լուսատունն. {Որպէ՞ս} ստրուկ թոպեալ ի գանս Որպէ՞ս պասքի

Որպէ՞ս ստրուկ թոպեալ ի գանս {Որպէ՞ս} պասքի փրկութեան, Կամ բռնութեանն զ

Եւ Տէր արար նմա կին, Իսկ թէ {որպէ՞ս} կամ զիա՞րդ, Ո՞չ ուսուցանէ քեզ Գի

այ ́, ինչպէս երգեմ, Հնչեմ քնարս {որպէ՞ս}. Ինձ ո՞վ կը տայ նոր զօրութիւն,

համակիմ, եւ ոչ զոք գտեալ իմ սրտակից, {որպէս} Ձերդ եղբայրութիւն կարեկից էր մեզ: Այժմ

րադրեալ եմ " զՄարդեղութիւն Քրիստոսի ", {որպէս} եւ դուք տեսեալ էք. խնդրեմ ի քէն յայտնե

վիւդ մեր՝ զօծեալդ Աստուծոյ կենդանւոյ՝ {որպէս} Հովիւ բարի ի հօտանս գառանց: Ուստի ուրա

յաղագս մտանելոյ ի հոգեւորական կոչումն, {որպէս} եւ յիշեալ կառավարութիւնն առաջարկեալ էր

քանի մի գրութիւնս յանուն իւր գրեցեալս, {որպէս} թէ յինէն առ ինքն գրեցեալ, եւ երկրորդ լ

ղայ Յարութիւն Խալիպովն սակս քննութեան, {որպէս} եւ նորին ազնուութիւնն պահանջեալ է ի դմի

մականուանէ հայրենւոյ որ է Նալպանտեան, {որպէս} եւ գտանի արձանագրեալ ի րեվիզսկի սկազկայ

ենի Սինօդին պատասխանատուութեան, յաղագս {որպէս} թէ գրութեան իմոյ ընդդէմ իմոյ հոգեւորակա

րակի, ո՛չ մի անգամ հասոյց զիւր բողոք ( {որպէս} ինքն պարծէր) ի լսելիս նորին վեհափառութ

ին զերկուս աղաւաղ նամակագիրս, որովք եւ {որպէս} թէ գանգատեալ զնոյն Մկրտչէն կամ զհասարակ

նք, մանաւանդ զի ստորագրութիւնք նորին, {որպէս} երեւի ի գրութեանց նորին վեհափառութեան,

ի իմ պատասխանիք են այսոքիկ, նախ, զի, {որպէս} ի վերոյ ի ճառ արկի, անբաւականութիւն,

յ բ) միշտ խոստովանեալ եւ հաղորդեալ է, {որպէս} ինքն ըստ այնմ եւ ընտանիք նորին ընդ ձեռն

ղորդութեան լատին եկեղեցւոյ Թաղանրօգու, {որպէս} եւ քահանայն նոցա յաւուր միում ասացեալ է

մանաւանդ զի գործն, որոյ վասն կոչիմս, {որպէս} եւ կանխեցի ասացի չէ ի կարգի իրաց, թողո

ամբարձ Սրբազան Քահանայապետութեան գրեալ {որպէս} թէ ի նորին գերազանցութենէ աղայ Խաչատրոյ

ասն որոյ ամենահպատակաբար հայցեմ, եւ {որպէս} զի հրամայեալ լիցի տալ գործոյն իմոյ զպատ

օրհնութիւնս, զորս հեղուիք ՚ի վերայ իմ {որպէս} ծայրագոյն քահանայապետ, մանաւանդ շարժեա

րողութիւն աղաչեմք՝ զօրացուցանել զՁեզ, {որպէս} երբեմն զԶօրաբաբէլ եւ զԲեսսելիէլ, զնորո

որում, մանաւանդ ի վճռի պատգամաւորացն, {որպէս} ՚ի հայելւոջ, կարճ ի կարճոյ երեւին ամեն

նք գործոյն, որ զեկեղեցական դրամոց: {Որպէս} լիակատար երեսփոխան պատգամաւորաց, ակն

աստ եմ պարզել եւ լուսափայլ կացուցանել, {որպէս} բերան կամ որպէս պատկեր պատգամաւորաց թէ

լուսափայլ կացուցանել, որպէս բերան կամ {որպէս} պատկեր պատգամաւորաց թէ բանիւ եւ թէ գրով

լ փոխարքային Կովկասու եւ առնուլ ի նմանէ {որպէս} զհաստատութիւն թղթոյս, նոյնպէս եւ զյանձ

ւն դեսպանին Ռուսիոյ ի Կոստանդնուպօլիս, {որպէս} զի սա, յիւրմ է կողմանէ ծանուսցէ դեսպան

ստանալ ի Խալիբեանէ, այլ աւելորդ եւս, {որպէս} յուսալ տայր Այվազովսքին, թէ եւ Այվազով

րեալ զառաջին զայն որոշումն եւ զխնդիր իմ {որպէս} զխնդիր երեսփոխանի պատգամաւորաց ընտրելոց

ուղթ վեհափառ հայրապետին ամենայն Հայոց, {որպէս} նա եւ զբնագիրն երեսփոխանական թղթոյ, նո

իստրն արտաքին գործոց ի Ս. Պետերբուրգ, {որպէս} զի նա ընդ ձեռն Մինիստրին արտաքին գործոց

ւան զձերբակալ լինել անգոյ նամակի իրիք, {որպէս} թէ առ յինէն գրելոյ, առ պ. Նազարեանցն

յինէն գրելոյ, առ պ. Նազարեանցն եւ այն {որպէս} թէ շնորհիւ պ. Յովնանեանցի: Պատմի նոյն

որհիւ պ. Յովնանեանցի: Պատմի նոյնպէս, {որպէս} թէ նամակն այն անկեալ ի ճանկս թշնամեաց,

եզրակացուցանել, թէ գոյութիւն նամակին, {որպէս} նաեւ առաքումն այնորիկ առ վեհափառ կաթողի

են զձերբակալ լինիլ անգոյ նամակի իրիք, {որպէս} թէ առ յինէն գրելով առ պ. Նազարեանցն,

, եւ այն ընդ ձեռն պ. Յոնանեանցին, եւ {որպէս} թէ նամակն այն խնդրագրով մերձ իբր 280 ան

ւթեամբ եւ զպառաւական առասպելս հռչակելով {որպէս} իրողութիւն: Այո՛, չկարէն իսկ այլ ազգ

յ ՚ի Կալկաթայ, ճանաչել եւ ընդունել զիս {որպէս} երեսփոխան եւ ցուցանել ինձ, ըստ ամենայն

ան: Յայսմ, նոյնպէս, յուսամ յաջողիլ, {որպէս} յայլ ամենայն ձեռնարկս զհնդկական խնդրոյ

ի պաշտօնական անձանց, իրողութիւնք են եւ {որպէս} ասացին ինձ, պատճէնք ոմանց ՚ի թղթոցս պա

լ եւ ի Սիւնհոդոսին սրբոյ Էջմիածնի: {Որպէս} լիակատար երեսփոխան ազգին Հայոց ՚ի Նախիջ

ը: Իսկ թէ ազգն կամ յարգութիւն Ձեր, {որպէս} անձն պաշտօնական, լռեսջիք եւ ի լռութենէ

որո՞ց ի ձեռս մնացին կայք եւ գոյք նորա, {որպէս} եւ գործադրութիւն կտակին: Ըստ այսմ ե

թողեալ են զողջոյն զկտակակատարութիւնն, {որպէս} եւ զդրամսն ՚ի խնամս Կիրակոսին Յարութիւն

երեսփոխանութեան, յայտնեցի զանձն իմ, {որպէս} եւ զպատճառ գալստեանս ՚ի Կալկաթա: Առ այ

ւցեալ Բաբաջանեանի: Օրէնսգէտն այն {որպէս} եւ այլք նմանքն նմա, պատկանին գլխաւոր դ

ետեւեալ շոգենալուն: Օրէնսգէտն այն, {որպէս} եւ ազգայինք, գուշակեն, թէ պ. Հագն չ

րն հինգ: Մանաւանդ առիթ առեալ ինչքեան, {որպէս} եւ հարեւանցի իմն զգացոյց զիս, զայսքան

ն հասարակութեանս մերոյ: Տունն այն, {որպէս} եւ կրպակք, գտանին մերձ յեկեղեցին հայո

սկ զմնացեալ զութն՝ այլոց, ի Կալկաթա, {որպէս} տեսջիք ՚ի կտակին: Օրէնսգէտ պ. Բայ

գոն եւ այլ տեղիք եւ անձինք ժառանգորդք, {որպէս} ի վեր անդր ասացաւ: Այսպիսիք ըստ զօրու

2342 ռուփի: Յիշեալ հանգուցեալ Էլիազն, {որպէս} կտակակատար եղբայր հանգուցելոյ քեռն, այ

լ Յարութիւնն Կիրակոսեան Յարութիւնեանց, {որպէս} միաձայն ողբան բովանդակ մերազնեայք ՚ի Կա

ացս զոր ունի առ Ձեզ, մնամ նովին միշտ, {որպէս} յերեկն եւ յեռանդն՝ Արգոյ հայրենակցի

րինաց, քանզի հակառակ է կտակին: Այլ {որպէս} զայսմանէ, նոյնպէս եւ զվատնեալ գումարաց

Անգլիոյ, այդ դատ պարտի առանձին վարիլ, {որպէս} երկրորդական առարկայ, որպէս ոչ ուղղակի

ին վարիլ, որպէս երկրորդական առարկայ, {որպէս} ոչ ուղղակի վերաբերեալ առ ներկայ պահանջո

պ. Հագին եւ Տիկնոջն Յովհանջան Էլիազ, {որպէս} զի եթէ հաւան իցեն եւ նոքա, օրենսգէտն ի

յ եւ Բելգիոյ խորհուրդ հարցանել ի նոցանէ {որպէս} ի բարեկամաց, ընդ որս ծանօթացեալ էի այս

սցէ ինքն կենդանի, ունի կառավարել զայնս {որպէս} հաւատարիմ գործակալ Նախիջեւանայ: ա

մարդ զայդ պահանջէր Այվազովսքի վարդապետն {որպէս} տէր, եւ որովհետեւ այժմիկ դուք խնդրէք

յժմիկ դուք խնդրէք զայն եւ ցուցնէք զձեզ {որպէս} եւ էք իսկ երեսփոխան ազգին, յայն սակս դ

իս ՚ի պէտս թղթոց եւ տպագրութեան նորին, {որպէս} ՚ի վերոյ յիշեցի, եւ զգործն այն ընդ աւո

այս ամենայն դնեմ ի տեսութիւն ազգին եւ, {որպէս} երեսփոխան նորա եւ որպէս անդամ ազգի Հայո

թիւն ազգին եւ, որպէս երեսփոխան նորա եւ {որպէս} անդամ ազգի Հայոց, իրաւունս համարիմ ինձ

ի շնորհ ունիմ դիմել գրութեամբս առ Ձեզ, {որպէս} առ եկեղեցպան տեղւոյս եւ հաւաստի առնել զ

դպրոցաց, որ ըստ օրէ թաղի ընդ պարտուք, {որպէս} քարոզէ յառաջնորդն, եւ Ղազար անուն սպաս

նուն սպասաւոր նորա մեծագումար դրամոց, {որպէս} թէ ի փոխ տուելոց, պահանջող լինի ի վանա

արծաթ, իսկ սպասաւոր առաջնորդի վանացն, {որպէս} ծառայ եկեալ ընդ առաջնորդին ի Ջուղա, հա

վանաց, վաճառականութիւն առնէ գոհարաց, {որպէս} վկայեն ականատեսք, եւ մինչ Թադթէոս եպիս

Ջուղա զթուղթ ինչ ջատագովութեան եւ այն, {որպէս} պատմեն նամականիք, ինքնին ըստ քմաց յօրի

զի՞նչ արդեօք, զառաջինն դիմել առ Ձեզ, {որպէս} առ ընդհանրական Հայրապետ ազգի, առանց ձե

: Այս ամենայն, իրավունս տան մեզ, {որպէս} անդամոյ ազգի մինչ իսպառ բողոքել զանիրաւ

ութիւն առ ի Ձէնջ պատրաստ կամի կատարել, {որպէս} եւ հասուցանել ի Հնդիկս կարճ եւ ապահով ճ

խ կոնդակաւ ձերով հաճեսջիք յանձն առնել, {որպէս} երեսփոխանի ՚ի ձերմէ կողմանէ պ. Յարութի

Եթէ հաճութիւն լիցի վեհափառութեանդ, {որպէս} ասացեալ եմ ի միւսում թղթիս, կարէք զկոն

լեալ զայն, իսկոյն առաքեցից ի Կալկաթա, {որպէս} արժանն է, իսկ թէ կոնդակ Ձեր հասցէ անդր

առ հայրապետիդ ի գլուխ իմ, մնամ միշտ, {որպէս} էի եւ եմ Ձերոյին սրբազնակատար տէրութեան

տատութեամբ տեղւոյս քաղաքական Մագիստրաթի {որպէս} հրամայեն օրէնքն կայսերականք: Այլ ո

լբանդեանցն կարգեալ է յերեսփոխանութիւն, {որպէս} այր արդարեւ ազգասէր եւ բարեմիտ, փութաց

իցի, բայց ինչ որ խօսում եմ, խօսում եմ {որպէս} պաշտօնեայ ճշմարտութեան։ Ճշմարտութիւնը

փոխութիւնը դատապարտւում է Աւետարանի մէջ {որպէս} անպատշաճ գործ Աստուծոյ տան համար, եւ ա

տանէ՝ լուանալու եւ մաքրելու իւր անձը, {որպէս} զի արժանի լինի լուսափայլ դէմքով մասնակի

րոպական մարդկութեան բարիքին: Եթէ մեք՝ {որպէս} անդամ ազգի, ճանաչում ենք մեր արժանաւոր

Հայոց ազգի համար շատ բաներ անցանում են {որպէս} " ձայն բարբառոյ յանապատի ": Դուք կամիք

ար եւս կամի ստանալ իւր պարտապահանջներից {որպէս} տուգանք: Եւ պատմում են, թէ այդ մարդը

միւս կողմ դնենք, - ասաց Պ. Բէգզադէն ( {որպէս} թէ իմ մինչեւ այժմ խօսածը կատակ էր), -

նպիսի ջերմութեամբ խօսում էր նա իմ հետ, {որպէս} թէ ես էի այն մարդու փորը կրակ ձգողը:

ն, թէեւ այդ մարդը ցոյց էր տալիս իւրեան {որպէս} լոկ բարերար... Այդ բարերար անուանուածը

ծութիւնք պատմում էին նորա կողմնակիցքը, {որպէս} թէ խոր գիշերի մէջ, նորա մեհենի մօտ կամ

տի կարծում եմ, որ կը ցանկանային կարդալ {որպէս} բնագրի հաւատարիմ պատճէնը, նոյնպէս եւ ն

է այսօր Մեծ Մօր՝ Ռուսսիայի հողի վերայ {որպէս} իւր սեպհական տան մէջ՝ ազատ ամենայն նեղ

ՄԵՐ ամենագթած հովանաւորութեան տակ, եւ {որպէս} ամենասիրելի զաւակներ, հանգստացնելով ձե

ած են՝ թողնելով դորանից ամրոցի համար, {որպէս} արօտի դաշտ, երեք հազար դեսեատին հող,

անաւորքը արուեստաւորների ընկերութեանը, {որպէս} եւ քաղաքացիքը, ամենայն տնից երկու րուբ

ցել էիք դորա հետ 12. 000 դեսեատին հող՝ {որպէս} արօտի դաշտ, հրամայում ենք ձեզ հաստատել

ն կարգ՝ թագաւորութեան մէջ բնակողների, {որպէս} ազատ վաճառականութիւն՝ թագաւորութենից դ

ւ մշտնջենաւոր ժամանակով հաւատարմացնել, {որպէս} եւ այս հրովարտակով հաստատում ենք եւ հաւ

գետի ափից սկսանել քաղաքաշինութիւնը, եւ {որպէս} թէ փորձ արած էին մի քանի մարդիկ բնակութ

անին բոլորովին հեռացուեցաւ այդ պաշտօնից {որպէս} զգուշալի մարդ: Նախիջեւանի բնակիչնե

յուսով, իսկ առողջը գործ է դնում այդ՝ {որպէս} առողջապահական հնար: Եւ մի մարդ՝ առողջ

ջել, որ ամենայն բան կատարուէր իսկոյն, {որպէս} մի կախարդական գաւազանի զարկուածով: Եւ

ւթիւնքը, որ մինչեւ այսօր եւս պաշտում է {որպէս} բուն ազգային սովորութիւնք: Բնակիչների

Ժողովրդի կենակցութիւնը Թաթարի հետ, {որպէս} եւ նորա ձեւերը ընդունելը, մեծ ազդեցութ

ին Տաճկաստանի մէջ: Նախիջեւանի լեզուն, {որպէս} եւ Ղրիմեցոց լեզուն, ունի իւր մէջ շատ ե

ն, եւ այդ բառերը գործ են ածւում անխտիր {որպէս} բուն ազգային բառեր: Նախիջեւանի լեզուն

ններով ծառայում են Նախիջեւանի ժողովրդին {որպէս} միտք բացայայտելու հնար: Այդ բարբառը մի

պրել, քան թէ ծառայել մի մարդու տան մէջ {որպէս} աղախին, եւ այս է պատճառը, որ Նախիջեւա

: Վաճառականութիւնը Նախիջեւանի մէջ, {որպէս} եւ ամենայն տեղ Հայերի մէջ, չունի եւրոպ

ճակը մեր ազգի մէջ: Մեր սիրելի Հայերը, {որպէս} նաեւ Ասիացիք, այն խօսքը ընդունում են,

ախորհուրդ պատճառը մի ազգի, մի քաղաքի, {որպէս} եւ Նախիջեւանի յետ մնալու: Այս բանը

ա աչքը, նորա յանցանքը դնեն նորա առաջեւ {որպէս} առաքինութիւն եւ հեռացնեն ժողովուրդը ամե

րդիկը մի բան են, մի նշանակութիւն ունին {որպէս} մարդ մարդկեղէն աշխարհի մէջ. դորա պատճա

բարւոքելու համար, իսկոյն այդ րոպէին, {որպէս} մի ելեքտրական հարուածով վերջանալու են մ

ատով ցոյց է տալիս այդ պարոնների վերայ՝ {որպէս} մի երեւելի ուսումնականների վերայ. պատճ

սկսի քերել իւր վերայից այն թերութիւնքը {որպէս} դատապարտելի բաներ, որ մինչեւ այժմ սուտ

դոյն այդ պակասութիւնքը գովել էին ազգին {որպէս} կատարելութիւնք, յանցանքը ձեւացուցել էի

որ հրապարակում այրուէին դահճի ձեռքով, {որպէս} հոգեսպան գործիք խաւարի բռնակալութեան:

ակումս ճշմարտութեան ձայնը թւում է նորան {որպէս} մի օտար աշխարհից եկած ձայն: Այդ ձայնը

մարտութիւնը հնչում է Հայոց ազգի ականջին {որպէս} ձայն բարբառոյ յանապատի, որպէս մի քամի

ականջին որպէս ձայն բարբառոյ յանապատի, {որպէս} մի քամի, որի ուստի գալը եւ ուր գնալը չ

ւթիւն, դուք մեր ձեռքումը պիտոյ է լինիք {որպէս} մի լոկ մեքենայ, որպէս մեռեալ դիակ. դո

մը պիտոյ է լինիք որպէս մի լոկ մեքենայ, {որպէս} մեռեալ դիակ. դուք կամք չունիք... Ձեզ

եւ լինելու են միշտ անկիրթ ազգերի մէջ, {որպէս} նաեւ մեր ազգի մէջ: Ամենայն ժամանակ բան

է, որի մէջ ցոլանում է ազգի կեանքը: Եւ {որպէս} յարգի է այն հայելին, որ ճիշդ ցոլացնում

" հեռի մնալ ճշմարտութեան քարոզիչներից, {որպէս} ազգի անարգողներից եւ չընդունել նոցա գիր

պատկերը կամ թէ մարդկային կեանքի օրինակը {որպէս} հայելու մէջ նկատելով թառամած տերեւների

ուղարկուած է անգլիական զօրքի հետ միասին {որպէս} քաջ երկրաչափ: Գերմանիայի հանքային ջրեր

ել, կարդալ, նայում է " Մեղուի " վերայ {որպէս} մի ողորմելի եւ թշուառ գործի վերայ մատեն

հնձելու դուրս գայ ": Բայց մեք ինքնին, {որպէս} մարդ, պարտական ենք օգնական գտանուիլ մա

իմութեան եւ լուսաւորութեան մասին: Բայց {որպէս} մարդ եւ որպէս քրիստոնեայ մեք ենք, որ հ

ւսաւորութեան մասին: Բայց որպէս մարդ եւ {որպէս} քրիստոնեայ մեք ենք, որ համարում ենք մե

ենք օգնական գտանուիլ Հայ մարդկութեանը, {որպէս} եւ ինչ չափով կարող էինք: Ես երբէք

յանալ մեծատուններին եւ միւսներին եւ մեզ {որպէս} թէ վատամարդիկ շինելով։ Բայց զուր է անհ

ա հետ, եւ եթէ ինքը՝ Պ. Իսահակեանցը՝ {որպէս} մանկավարժ, ստիպուած է ասիական հին սովո

մար։ Կարծեմ, որ Պ. Իսահակեանցը եւս, {որպէս} օբսկուրանտների նիզակակից, կարողանայ մի

դրած դպրոցները նոյնպէս ցանկալի են ինձ, {որպէս} եւ ամենայն ճշմարիտ ազգասիրի: Իսկ Թիֆլի

արանայ այդ դպրոցից եւ նայի նորա վերայ, {որպէս} մի խրտուիլակի վերայ: Կարծեմ, որ այժմ

ինչ է հասկանում անմիջապէս ասելով։ Ես, {որպէս} եւ ուրիշները, հասկանում եմ այդ խօսքով

յդ քաղաքական եւ եկեղեցական օրէնքներով, {որպէս} սոսկալի սրբապղծութիւն, դատապարտուած գո

լ եմ մարդկութեան վերայ: Այս պատճառով, {որպէս} իմ մասնաւոր, ինձ միայն վերաբերելի վիշտ

սի կամակոր եւ անձնաբռնադատ զօրութեամբ, {որպէս} կը փախչէր մի աւազակ իւր մութն ու խոնաւ

երայ այրում է մի ժամանակ մի ցիգան կին՝ {որպէս} կախարդ եւ գող։ Այս կինը ունենում է մի

սի որդին հրատարակում է մի սուտ համբաւ, {որպէս} թէ մեռած էր Մանրիկօն, որ Լէոնորան հարկ

րի ձեռք եւ, հարց ու փորձի ենթարկուելով {որպէս} կասկածաւոր ցիգան կին, կապւում է շղթանե

ողորմութիւն, կոմսը հրաժարւում է փրկել {որպէս} Մանրիկօն, նոյնպէս եւ նորա մայրը: Բայց

իմանալով ազատութեան պայմանը, մերժում է {որպէս} այդ առաջարկութիւնը, նոյնպէս եւ Լէոնորա

իկին Բէգզադէն դարմանում է Թուրքի զաւակը {որպէս} իւր որդին՝ անուն տալով նորան Բէգզադէ:

պէս յարմար չէ հայկական թէատրոնի համար, {որպէս} Թիֆլիզը: " Թէատրոնին ներկայ գտանո

իրենց եղած գրաւոր բամբասանքներին, ո՛չ {որպէս} վիճաբանասէր կամ խռովայոյզ ոգւով, այլ ի

ր անձինք եւ թեւ ու թիկունք դառնան մեզ, {որպէս} եւ մեք նոցա: Դարձեալ մի այլ ն

եւ ահա կը տեսանես ամենայն, որի մէջ կամ {որպէս} ապրում եմ ես: Ահա, այս վիճակի մէջ

որ ամենայն կամակորութեամբ յետացնում էր {որպէս} հաշուատեսութիւնը, նոյնպէս եւ պարտքը վճ

- Դու այժմ ամենայն բան տեսանում ես {որպէս} հայելու մէջ, իսկ թէ ընդունիս մեր կրօնը

Նա իմ հետ վարւում էր ամենեւին այնպէս, {որպէս} մի որսորդ իւր որսի հետ, որի մասին հաւա

ը կրօնի կամ սրտի վկայութեան մէջ: Ինձ՝ {որպէս} քրիստոնէի, պարտականութիւն էր ներողապէս

ափը, որով միայն ճշտապէս կարելի է չափել {որպէս} մի մարդու, նոյնպէս մի ազգի եւ ամբողջ մ

նորա ստրկական կրօնը, դէպի նորա անձը, {որպէս} դէպի մի բռնակալ եւ թշնամի Ռուսսիայի, ո

ուած, արժանի է դատապարտութեան: Դուք՝ {որպէս} իշխան մի աշխարհի, ուր ամենայն բան խառն

ց այն ժամանակ աշխարհը կը նայի ձեր վերայ {որպէս} մի խայտառակութեան դրոշմը ճակատին աւազակ

ռանաք, որ մեր կայսրը վարւում է ձեր հետ {որպէս} մի բռնակալի հետ, որ, տիրապետելով մի ա

իւնը, մոռանում է օգուտ քաղել նորանից՝ {որպէս} թէ յաղթահարուելով այն ազդու հոգուց, որ

ութիւն դարձուցանելու իմ վերայ։ Յետոյ, {որպէս} թէ կերպարանափոխ լինելով, շատ սառնութեա

այ: Դու զարմացնում ես ինձ՝ պատմելով, {որպէս} թէ իմ ներկայութիւնը այդպիսի տպաւորութիւ

ռ զգացի ես՝ լսելով այս խօսքերը, յետոյ {որպէս} թէ մի եռացուցեալ ջուր թափեցին գլխիս վեր

լխիս վերայ: Թշերս այրւում էին ամօթից, {որպէս} կրակից: - Ես ուխտաւոր եմ թողուլ բո

կը գայթակղուիմ եւ կը կորչիմ... Աւա՜ղ, {որպէս} թէ եգիպտական առեղծուածք կտակել էր մեզ Ն

վեր առեցի ես: - Ձեր վէճ ու կռիւը, {որպէս} մի գայթակղեցուցիչ գործ, պատճառ է լինու

ոչ բուն հայաբար, այլ օտարի հետեւելով, {որպէս} " ի հետեւումն հրամանի " եւ այլն: Ժ

նքների մէջ: Պախարակել մի սովորութիւն, {որպէս} ազգային ախտ, իրաւունք չէ, եթէ այդ սով

ւ քաղաքականապէս: Այդպիսի սովորութիւնքը {որպէս} ընդհանրապէս վնասակար, կարելի է միայն խ

ր, կարելի է միայն խայտառակել, բայց ոչ {որպէս} մի ախտ, որ երեւել էր որպէս հետեւանք ազ

լ, բայց ոչ որպէս մի ախտ, որ երեւել էր {որպէս} հետեւանք ազգի սեպհական կեանքի եւ արիւնի

եղ բամբասւում է Սերովբէ Արքեպիսկոպոսը, {որպէս} թէ նա միայն էր Հայոց հոգեւորների մէջ,

ը: Սա իւր բաժանուած տեղից բարձրանում է {որպէս} շոգի եւ, պատահելով ջրերի ( ուրեմն աւել

թթուածինից, եւ սոցա յարաբերութիւնը էր {որպէս} 21: 79, թէ այլապէս, կամ թէ կային ուրի

չափազանց միանալով ածխածինը արիւնի հետ, {որպէս} եւ պակաս լինելով եւ թողնելով չայրուած ա

եւ դաստիարակութեան համար, ինչու միայն {որպէս} մի մասնաւոր առանձնաշնորհութիւն հասանում

ուած է վենետկեան Մխիթարեանց ձեռքով եւ, {որպէս} մի նոր եւ հաւաստի նշան միաբանութեան հար

որով կասկածելի էին երեւել Մխիթարեանք, {որպէս} ստիպողք աշակերտներին ուրանալ իւրեանց բո

դէմ բարերարին, չէ պիտոյ պապականութիւնը {որպէս} մի պատնէշ կանգնեցնէին աղքատ Հայերի որբե

լու, այս պատճառով եւս ազգային դպրոցը, {որպէս} արդիւնք մի պատահական կայծի, առանց որեւ

ընդունել ապերախտ բռնակալից 14000 ֆրանկ {որպէս} ողորմութիւն: Մեր ընթերցողներին կը մատո

շանեանց վարդապետը գտանւում է Փարիզում՝ {որպէս} կառավարիչ Մուրադեան վարժարանին: Այս ար

չտպուած տաղերգութիւնքը տպել է առանձին՝ {որպէս} Նուագք, Հայրունի մակագրով: Հին լեզուո

ն միաբանութենից, գտանւում է Փարիզում, {որպէս} ֆրանսիական քահանայ, բայց, այնուամենայ

կատակերգական քանքար: Այդ գրքի հեղինակը {որպէս} շատերին, նոյնպէս եւ մեզ անյայտ է, ըստ

Այդ գրքի մէջ երեւում է " Ընծան "՝ {որպէս} մի անօրինակ բան. նա գործում է հրաշքներ

ն վերայ, հրատարակել է մի փոքրիկ թերթ, {որպէս} մերժողական պատասխանի, բայց այդ թերթի ի

ր պիտի լինի բոլոր հրատարակութիւնը: {Որպէս} հնութեան յիշատակարան՝ պատուելի է մեզ ա

ց աւելի անշուք կերպարանքով հանդէս հանել {որպէս} մի նորութիւն. գոնէ աւելի հաճութեամբ կը

ած, ոչ միայն զոհում ենք նորանց, այլ, {որպէս} քաղդէական սերմից յառաջացած ծնունդներ,

պով, - պատասխանում է Բէգզադէն, - նա՝ {որպէս} անկախ մարդ, եւ այդքան ապրանքի տէր երեւ

ղայի մօր բերանից իւր որդու վերայ, որով {որպէս} թէ ուղարկում էր վերոյիշեալ 30 մանէթը եւ

ընկալ նորանից, Մաղթէ՛ նորան կեանք {որպէս} նահապետ, Սիրական լեզուիդ իբրեւ արք

, թո՛ղ ուրեմն Հայ մանուկը նախ եւ յառաջ {որպէս} Հայի զաւակ ուսանի իւր սեպհական լեզուն ե

ւ երբէք չկամեցան, որ նայէին նոցա վերայ {որպէս} մի խաղալիկի կամ որպէս մի հագնուած, զու

նայէին նոցա վերայ որպէս մի խաղալիկի կամ {որպէս} մի հագնուած, զուգուած պաճուճապատանքի վ

րը, երբ մարդիկ նայում էին կանանց վերայ {որպէս} ստրուկների վերայ: Անցան այն ժամանակներ

ժամանակները, երբ կանայք համարւում էին {որպէս} մի ապրանք, ինչ, կահ, կարասիք, գնելո

օրէնք տուողները նայում էին կանանց վերայ {որպէս} մի ծննդարար գործարանի վերայ, որ զինուո

ւսաւորեալ աշխարհը նայում է կանանց վերայ {որպէս} մարդու վերայ: Նա ճանաչել է այժմ այն մե

շածները, եւ մեք բոլորեքեան անյայտանանք {որպէս} մի կաթիլ ջուր՝ ահագին ծովի մէջ: Հ

ի քօղը, եթէ դուք չհագնէք Հայութիւնը ոչ {որպէս} քրինօլին, այլ որպէս գոյն ձեր մարմնի,

գնէք Հայութիւնը ոչ որպէս քրինօլին, այլ {որպէս} գոյն ձեր մարմնի, որ ոչինչ բան չէր կարո

գութիւնը, լեզուն եւ կրօնը յանձնել նոցա {որպէս} մի սրբազան եւ անկողոպտելի աւանդ՝ կտակե

նց գաղափարը, որ պիտի ծառայէր ժողովրդին {որպէս} աղբիւր նիւթական շահաստացութեան: Ըստ որ

, ինչ որ պատմութեան համար անհրաժեշտ էին {որպէս} աղբիւրներ կամ նիւթեր, օրինակի համար.

արակեց Տէր-Մանդինեանցի " Մեղուի " մէջ, {որպէս} թէ " Հիւսիսափայլը " խափանուելու էր, որ

էս թէ " Հիւսիսափայլը " խափանուելու էր, {որպէս} թէ մեք, հեռանալով հրատարակողի գործակցո

ունենայինք խելացի հակառակորդք, բայց, {որպէս} Հայ, զրկուած ենք ներկայումս այդ պարծան

ով ինձ, արդէն նամակի սկզբիցը վարւում է {որպէս} մի մօտ բարեկամ, որպէս մի վաղեմի ծանօթ

կզբիցը վարւում է որպէս մի մօտ բարեկամ, {որպէս} մի վաղեմի ծանօթ: Այո՛, Եւրոպացիք, ին

յ՝ կարծիք տարածելով մեծ Սուրբի մասին, {որպէս} թէ նա, ոչ այնքան եկեղեցու օգուտը, որք

ալքը, որ Տիրոջից վիճակուեցան Հայերին, {որպէս} քարոզք եւ աւետարանիչք, որոնց եւ նշխարո

թէ ի՛նչ աղբիւրից գիտէ Պ. Խուդաբաշեւը, {որպէս} թէ հոգեւորականութիւնը ծարաւում էր միաբա

րութեան խնդիրը: Այս բաների մասին, {որպէս} պատմական գրաւոր յիշատակարան, մեք միմիա

դւում են այնտեղ: Պ. Խուդաբաշեւը, {որպէս} ստոյգ պատմութիւն ընդունելով մի յունական

թարգմանութենից, որ ունէր ինքը, եւ ուր {որպէս} թէ գրուած էին Շնորհալու եւ Թէորիանոս աբ

ւթեան մէջ նկարագրում է Ներսէս Շնորհալին {որպէս} մի երկդիմի մարդ՝ իւր ազգը խաբող, յուն

ում եւ որ յիրաւի կարօտ էին ուղղութեան, {որպէս} ՝ ա. Յիսուսի Քրիստոսի բնութեան, կամքի

գիրքը, որ Պ. Խուդաբաշեւը ընդունում է {որպէս} պատգամ սրբութեան եւ որի վերայ հիմնուելո

: Ի՛նչպէս կարելի է ընդունել այն խօսքերը {որպէս} սեպհական խօսքեր Շնորհալու, որի հոգին ե

դնում է Շնորհալու բերանը, մերժում ենք {որպէս} մերկ սուտ նորա արտասուալի պաղատելը Թէոր

ով ուղարկուին: " Հիւսիսափայլը ", {որպէս} մի բարոյական գործարան, պարտակա՛ն է պաշ

իրքը: Ես այս օրից մոռանում եմ յաւիտեան {որպէս} գիրքը, նոյնպէս եւ նորա հեղինակը:

կան խնդիրների եւ ծիծաղելի է կացուցանում {որպէս} Հայոց ազգը, նոյնպէս իւր տարժանելի աշխա

 ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ {ՈՐՊԷՍ} ՈՒՂԻՂ ՃԱՆԱՊԱՐՀ ԱՇԽԱՏԱՍԻՐԵՑ Ս

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ {ՈՐՊԷՍ} ՈՒՂԻՂ ՃԱՆԱՊԱՐՀ " Իմ աշխատութ

ի այսօրուայ հետեւանքը մեք ընդունում ենք {որպէս} իրողութիւն: Մեր աչքի առջեւ են բիւ

լով շաբաթը մի քանի շիլլինգ, ապրում էին {որպէս} եւ իցէ. այժմ այն գործաւորը դարձած իւր

ւրոպա։ Ազգին ո՛չ շահ կայ եւ ո՛չ վնաս, {որպէս} նաեւ ո՛չ ազգային վաճառականութիւն. վաճա

անի կամ ի՞նչպէս սնուցանէ իւր ընտանիքը, {որպէս} թէ կարող էր մտածել լուսի կամ խաւարի վեր

կեանքը: Նոքա գալիս են եւ գնում են, " {որպէս} հողմ, որ շնչէ, որ ոչ գիտէ, ուստի՛ գա

ւ. իսկ եթէ ոչ, օրըստօրէ կ'անհետանան, {որպէս} մի կաթիլ համատարած ծովի մէջ: Ամերիկան

եանց տարրական յատկութիւնը եւ երեւում են {որպէս} ջուր, որի յատկութիւնը տարբեր է ե՛ւ թթո

րից, մեզ մնում է ընդունել այս երեւոյթը {որպէս} իրողութիւն: Մարդերի բազմութիւնը ա

ւորութեան օգտի համար. նոքա չեն երեւում {որպէս} մարդ, այլ՝ որպէս անդամ այս կամ այն հա

ր. նոքա չեն երեւում որպէս մարդ, այլ՝ {որպէս} անդամ այս կամ այն հաւաքական անձնաւորութ

նը մեռած է, ուստի եւ դու կենդանի չես, {որպէս} Հայ: - Եղբայր, ի՞նչպէս կենդանի չ

կենդանութիւնը, նա չկամի նորան ընդունել {որպէս} իրողութիւն. նա ակամայ պիտի յօժարի ընդո

նգամանքներից կախուած մի բան, այլ, երբ {որպէս} հետեւանք հասուն գիտակցութեան, հանդէս է

ւ հարկաւոր այն ժամանակ, երբ զգալի է ոչ {որպէս} մի բարոյական շռայլութիւն, այլ որպէս կա

ոչ որպէս մի բարոյական շռայլութիւն, այլ {որպէս} կարիք, որպէս իրաւունք, որպէս բողոք եր

րոյական շռայլութիւն, այլ որպէս կարիք, {որպէս} իրաւունք, որպէս բողոք երկրագունդի վերա

ւն, այլ որպէս կարիք, որպէս իրաւունք, {որպէս} բողոք երկրագունդի վերայ մի կտոր հող ձեռ

չեւ այսօր մնացած են մարդկութեան համար " {որպէս} աղբիւր փակեալ եւ դուռն կնքեալ, ընդ որ

Այսօր դու ես քո բոլոր ստացուածքի տէրը, {որպէս} նաեւ քո բոլոր ընտանիքի տէրը, եւ այս պա

ճիշդ մաթեմատիկական հաշուով, եւ մարդը, {որպէս} անդամ բնութեան, եւ մարդկային կեանքը,

անդամ բնութեան, եւ մարդկային կեանքը, {որպէս} երեւոյթ բնութեան, ենթակայ են այս օրէնք

իտի ստանայ... Մեք չենք ընդունում նորան {որպէս} բարոյական, որովհետեւ եթէ չհաւատար, թէ

տեսանելով, որ միւսը մեռնում է սովից, {որպէս} թէ ասէր նորան. " Տե՜ս, ահա մեռնում ես

ի բարոյական դաստիարակութիւնը հնչում էին {որպէս} " Ձայն բարբառոյ յանապատի ", այս հին խե

ինակներից, որ մարդկային կեանքի փորձերի {որպէս} հետեւանք դրուած էին թատրոնաբեմի վերայ:

գութիւնքը դրել են նորա երեսի վերայ. նա {որպէս} մի օտար աշխարհ մտանում է թատրոնի մէջ վկ

ց աւելի մեծ թշնամի չունի դերասանուհին, {որպէս} նաեւ դերասանը: Հպարտութեան երեւեցած օր

տանեկան բարքի զեխութիւնքը եւ աւերանքը, {որպէս} քաղաքակրթութեան յատկութիւնք, պատուաստո

իցների աչքի արտասուքը, մխիթարել նորանց {որպէս} թէ ասելով. " սիրական եղբարք, դուք, ե

զամենայն ստացուածս իմ որ ունիմ ներկայ, {որպէս} ամենայն յատկութեամբ ի ներքոյ գրեալ տեսա

հարաւ հանդերձ որմովն իմ տանս բաժինն է, {որպէս} տանս Բէլսէլն, այսինքն Շաբալէն եւս վկայ

ամ այլ շինուածք որքան եւ ներկայ ունիմ, {որպէս} վերն գրեալ կայ եւ կամ թէ այսուհետեւ ինչ

առանց գրաւ դնելոյ յաւիտեանս ժամանակաց, {որպէս} վերն յիշեալ տներն եւ նորա քրէհն եւս իմ

բիռուզիգար մարդկանցն որք եկեսցեն աստ, {որպէս} վերն գրեցի, թէ իմ ամենայն ստատն տասն ե

երեք տեղեաց բաժինն եղեւ տասն եւ վեց սամ {որպէս} վերն uամ արածիցն յայտնի է: Արդ, աստան

ն իւրաքանչիւրում Ժամանակի ոյք եւ իցեն, {որպէս} ներկայ են պարոն Ներսէս Յովհաննէսն եւ պա

Այլ եւս վերն յիշեալ կտակակատարացն իմոց {որպէս} ընկեր եւ օգնական եւ ինձ երկրորդ կտակակա

, զի այս է իմ վերջին կամք եւ պատուէրն, {որպէս} ահա վասն հաստատութեան չորք թուղթ մին օր

քն է եւ իւր խնդրանօքն մեր անունը գրեցաք {որպէս} վկայ. վերն գրածն չորք մին օրինակ համեմ

ալ ի ժառանգութիւն յիշեալ դպրատանցն, եւ {որպէս} յիշեալ տան եկամուտն, նոյնպէս եւ նոր ստ

արտական են հատուցանել իմ կտակակատարքն, {որպէս} եւ ահա պատուիրեմ յիշեալ իմ երեք կտակակա

մէն. Կտակ յետ մահուան հաստատում է {որպէս} հրամայէ սրբազան Առաքեալն Պօղոս. Ա

( 80548) քաղաթ դրամ ի այլոց տալիքէս, {որպէս} յիշեալ դեֆտերիս փակածի յատկութիւնն ձեռն

մոյ եւ հատուցումն սորին այսպէս լինիցի, {որպէս} ի վայր հինգ հարիւր ռուպլին ծախս թաղմանս

բովանդակութիւնն յետս դարձցի առ տպարանն {որպէս} վայր դրամոյ եւ շահն ի վաճառմանէ տպեցեալ

տուեալ եմ նոցա, փոխարկվի այսու կերպիւ {որպէս} ի վայր: Բաժին հարազատ եղբարցս, թ

ակակատար եւ եղբայրակից պարոն Վարդանիդ, {որպէս} իսկ գիտես եւ քոյդ ասացածովն նոյն քաթում

այս կատարելն կխնդրեմ։ Իններորդ, {որպէս} յայտ այ կտակակատարիդ ունենալն իմ զԳնուս

ստ իւրաքանչիւր տեղով: Տասներորդ, {որպէս} ի վերն հինգերորդ հատորում ասացի, որ եթ

նես: Թէ մէկը գայ վարդըդ խնդրի, Դու - {որպէս} մայր գթութեան - Վարդի հետ քո, անչա՜փ

՝ քերթո՞ղ. " Եւ Սաւո՞ւղ ի մարգարէս ", {որպէս} ասեն Գիրք: Քա՛ւ, եւ մի՛ լիցի, ա

կեալ ումեք վարդիցդ ի հայց, Դու՝ {որպէս} մայր գթութեան, Տաս եւ զոյգս փթթե

պայծառ Տաճարին ի մուտս, Գայ {որպէս} փեսայ, Նազի եւ ցնծայ. Իսկ

Չի՛ք ի բնաւս, չի՛ք օրինակ, {Որպէս} գրկաց նա կուսին: Զմուռս բուրեն ս

րոյ խորտակեալ են անօթք, կորնչի անհետ, {որպէս} կաթիլ մի ի ծովու: Զայս ահաւոր ճշմարտու

, ամուլ եւ անգիտակից սաղմոսերգութեանց, {որպէս} թէ խորհուրդ հոգեւորացն իցէ դատարկասիրու

դ այս բողոքանս ժպտին առ վայրկեան եւ ապա {որպէս} զխելակորոյս դեմ են առ ի գիւտ հնարից կոր

Տեառնդ, անպատրուակ մերկացուցեալ զսիրտ {որպէս} առաջի հօր ազգի, խօսեցայց ուրեմն ՚ի մաս

Որդի եւ ոչ Հոգին սուրբ Հայր կամ Որդի, {որպէս} ուսուցանէ Այվազովսքին, այլ ըստ խոստովա

յն ի Հօրէ յամենայն նամականիս եւ յերգս, {որպէս} եւ յառաւօտոյ լուսոյ " բղխումն ի Հօրէ "

ոյն յՈրդւոյ՝ ո՛չ ճանաչէ մերս եկեղեցի, {որպէս} զյատկացուցիչ բնաւորութիւն անձնաւութեան

կս ասացեալս ՚ի Քրիստոսէ ունիմք ընդունել {որպէս} իրողութիւն արդէն կատարեալս եւ ո՛չ դեռ կ

նասի, ընդդէմ որոց ամբաստանէինն զմէնջ, {որպէս} զԵւտիքականաց: Մանկտին Հայոց դաստ

արցանողն, եթէ զիա՞րդ ընդունի նա ինքն, {որպէս} զի թէ բաժանող ոք իցէ. ասասցէ նմա զխոստ

առս խոստովանի այժմ առ հարկին ստիպելոյ, {որպէս} եւ ի պատասխանւոյն՝ որ առ հարցումն, եր

եստորականն եւ այլն եւ այլն ուղղափառք են {որպէս} նաեւ մերս Հայաստանեայց եկեղեցի: Այսպէս

ր դեռ ի սահմանի մտաց եւ կամաց դատապարտի {որպէս} գործ կատարեալ, զիա՞րդ ապա սահմանեալ է

մեքենականութեամբ զքրիստոնէութիւն իսկ, {որպէս} ըզխրտուիլակ ինչ ընծայեցուցանեն ի կորուս

փարս եւ ի Հայս նկրտի ՚ի ներս մուծանել: {Որպէս} տեսանի եւ յայսմ ( երես 79), մինչ պատո

: Քրիստոս բազում ուրեք ելոյծ զշաբաթսն, {որպէս} տէր շաբաթուց եւ դատապարել կամելով զարտա

զկարգդ, թէեւ ո՛չ նովին նեղսրտութեամբ, {որպէս} փարիսեցիքն, մինչեւ զկայ առնուլ ՚ի գնալ

թանս հանապազորդն հայի հարկիմք ծառայել: {Որպէս} զիարդ եւ իցէ, օրէնս այս համազօր է վասն

լն, որում շատ տուաւ: Եթէ այսպէս իցէ, {որպէս} եւ է ստուգիւ՝ զիա՞րդ ապա զանցանել զպաշ

չիւն Քրիստոսի ի Գողգոթայ դատապարտելոց. {որպէս} զի ժողովուրդն ուսցի զամենայն ինչ կարծել

ցի առ այն զաններելի հրաման առաջնորդաց, {որպէս} զի զնոսա ուսցի ճանաչել միակ փակակալ արք

էն իսկ յերեւեցաւ Հոգին։ Բազում ուրեք, {որպէս} եւ ի մկրտել Փիլիպպոսի զներքինին, իսկոյ

ւրդ պատարագին ո՛չ բնաւ կացոյց Քրիստոս, {որպէս} զգործարան ինչ, որով լոկ հացն ու գինին

ելոց էին ՚ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի, {որպէս} ուսուցանէ Այվազովսքին, այլ ըստ վերաuաց

նի ՚ի յիշել զմահ Տեառն: Բաց յայսմանէ, {որպէս} կանխեցաք ասացաք, մարմինն ո՛չ լինի միայ

կամ մատեան, որ ունի աւանդել աշակերտաց {որպէս} զմատեան ինչ առաջնորդող ՚ի կրօնի, պարտի

յաւելեալ ի հրովարտակս թեմական ատենին, {որպէս} թէ բացակայութիւն իւր ՚ի ժամ տպագրութեան

իւն եւ զկանոնս Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, {որպէս} թէ այնոքիկ ամենայն սխալանք իցեն տպագրու

նս օտարս մեզ եւ եկեղեցւոյ մերում: {Որպէս} ի վեր անդր ասացաք, կանգուն կալ մնալ ազ

իթար բաժանմա՞ն մէջ Թառամեցաւ նա, {որպէս} դու, Թէ ցրիւ ընկան կտորները

ց նա այս աշխարհից. Այլ իւր հոգին {որպէս} թէ Զգաստացած մի ձայնից՝ Յոր

ցին շատ վաղուց: Բայց, ո՛չ {որպէս} մարդ սպանող չարագործ, Այլ որպէս

որպէս մարդ սպանող չարագործ, Այլ {որպէս} լոկ գործակատար մարգերի, Պատահում

ի վերջին. Հաւատացիր ինձ փոխ արծաթ {որպէս} պարտք, Մինչ ունէի անտանելի նեղու

" Ո՛հ, պարոն, Ես կարծեցի, դու {որպէս} անգլիացի Ունիս մի փոքր հպարտութիւ

ոպէում սպանում էիք ձեր անձը, Դեռ {որպէս} թէ չէր դողդոջում ձեր ձեռքը. Բայց

Սարսափելի երազ տեսայ այս գիշեր, {Որպէս} թէ մի պարտիզի մէջ կանգնած եմ. Մշ

րս է նայում բարակ հագուստի տակից, {Որպէս} երկու հասունացած մեծ նռներ, Թաւի

Ապոլլոն տուեց ինձ իւր քնարը, {Որպէս} փարատիչ տրտում ցաւերիս: Աւ

նկալ նորանից, Մաղթէ՛ նորան կեանք {որպէս} նահապետ, Սիրական լեզուիդ իբրեւ ար

յ քո ազգի, Ապերախտ եմ առաջիդ {Որպէս} անդամ ամբողջի, Օշական Վեհ Հ

Ո՞ւր էք նամաղուլ բէհսաբներ Անում, {որպէս} հերձուածող: Իբր. " Մեսրով

պ. Նոյն Ալեքսանդր Մակեդոնեան {Որպէս} ծնւում է մի կաթ. Ընդհանուրի չափից

ի՞ չէ ուղարկում եւ սպասում է եւ 18-ին, {որպէս} թէ, նամակ ստացել է Գաբրիէլից: Այս բոլ

նշան[ակուած է] փետրուարի 1-ին: 25-26 {որպէս} 24-25 26 լոյս 27, ֆլիւսը ծակեցաւ ներս

ործութիւնքը Մեղուի մէջ եւ թող կարդայ ոչ {որպէս} սոսկ լուր, որ վերաբերութիւն չունէր ընթ

երաբերութիւն չունէր ընթերցողներին, այլ {որպէս} մարդ եւ մարդկային զգացողութեամբ: Աղ

ղաքացի են եւ ապա հոգեւորական, ուրեմն, {որպէս} կցորդ քաղաքական իրաւունքների, պատասխան

ամուռճեանը նայում է հոգեւորների վերայ, {որպէս} անմերձենալի մարդերի վերայ. մեր փոյթը չ

, մէք կրկնում ենք, թէ հոգեւոր անձինք, {որպէս} մարդ եւ որպէս անդամ եկեղեցու ազատ չեն հ

ենք, թէ հոգեւոր անձինք, որպէս մարդ եւ {որպէս} անդամ եկեղեցու ազատ չեն հասարակաց ազգի

աւորուածը: Այդ դատապարտութեան մէջ, {որպէս} նաեւ դատավճիռը գործ դնելու մէջ, պաշտօն

, Կրօնական ժողովը, եթէ ստուգիւ, եւ ոչ {որպէս} խրտուիլակ կամ մի այդպիսի ժողով, ապա ո

տեսանէինք. վասնզի մէք եւս ծնելու չէինք {որպէս} հայ: Անի քաղաքի կործանուելուց յետոյ

ի վերջոյ Բագրեւանդի եպիսկոպոսութիւնը, {որպէս} մահադեղ տալով, անհանգիստ հալածանքով վա

. պատատեալ եւ քօղարկեալ երեսօք նստին, {որպէս} առ հոտեալ դիական, պապանձեալ իբրեւ զհամ

փայլակի շուտութեամբ, օրերը թռչում են, {որպէս} մի վայրկեան: Վախենում ենք եւ իրաւունք

այ յարձակուիլ, քան թէ դատապարտել նորան {որպէս} կրօնադրուժ: Եւ ո՛վ է այս դատապարտող

գրութեամբ, կարող կը լինի դատապարտուածը {որպէս} արդարացած վերստին հրատարակելու: Բայ

ւմ։ Չէ՛, առաջ էլ նայել էինք նոցա վրայ {որպէս} դատարկ հողմարածութեան վրայ։ Որքան մեզ

ինչ էք կարծում, ոչ աւելի եւ ոչ պակաս, {որպէս} բաբելաբանութեան վրայ, եթէ միայն ներելի

ձեւերի հետ, որ ընդհանրապէս նայւում են {որպէս} տաճիկ լեզուի ազդեցութիւն. օրինակ՝ շատ

մեն քայլափոխ ստիպուած ենք ծանօթաբանել, {որպէս} եւ այստեղ, թէ վերի խօսքերով չենք ուզու

էք ուշադիր չեն եղած լեզուի մշակութեան, {որպէս} թէ այդ կամ հարկաւոր չէր, կամ թէ, կատա

լինելով, մշակութեան կարօտ չէ։ Ասացինք {որպէս} թէ, որովհետեւ իրողապէս այդ բոլորը նոցա

պիտոյ է ընդհանուր եւ հասարկ կրթութիւն, {որպէս} պատրաստողական հնար դէպի առաւել բարձր եւ

եցին: ------------------ Երկաթի գնաց. {որպէս} աւազակ, որ հեռանում է, փախչում է բանտ

ց դուրս երկարատեւ քաղաքական իրաւունքը, {որպէս} ժամանակի հարազատ որդի, յառաջ է խաղում

իւր մոսկուացի համախոհ սխօլաստիկին), {որպէս} կրիտիկա մի թիֆլիզաբնակ գաղթական... պար

յդ անճոռնի փիլիսոփայութեան օրինակները, {որպէս} զի դորանով խայտառակուի այն պարոնի գործը

ա՛յլ ուղղութիւն է տալիս գործին, որով, {որպէս} մի կախարդական ուժով, մերկացնում է գործ

քերս մատենագրութեան վերայ դարձնելու ", {որպէս} թէ կար մատենագրութիւն եւ այն՝ շատ ծաղկ

նտու լինէր դորան։ Մեք մեր կողմից, {որպէս} ազգի օգտին ճշմարտապէս ցանկացող, անպատմ

տալով նոցայ, յաջորդ երեւոյթքը ընդունել {որպէս} կրաւորական արդիւնք - շատ մօտ է ըստ սեռի

մ է, թէ ներգործող անձը հանդէս չէ գալիս {որպէս} լոկ գործիք, այլ ինքնակայապէս կամ որպէս

որպէս լոկ գործիք, այլ ինքնակայապէս կամ {որպէս} պաշտպան կամ որպէս հակառակորդ պատմութեան

այլ ինքնակայապէս կամ որպէս պաշտպան կամ {որպէս} հակառակորդ պատմութեան օրէնքի եւ այլն (

ժամանակը անցած լինելով կարող է նայուել {որպէս} անցած կեանքի առաջացուցած արդիւնք, որպէ

րպէս անցած կեանքի առաջացուցած արդիւնք, {որպէս} յիշատակարան գերմանական ոգու կերպարանագո

ասկացողութիւնքը սիրու իսկութեան մասին, {որպէս} մարդու բոլոր բարոյական ձգտողութիւնքը կա

լ այն մովսիսական եսական ոգու ազդելուց, {որպէս} թէ այն ժամանակ է երեւում ճիշտ հաւասարու

ի անգամ իրար վրայ իրաւունք ունի նայելու {որպէս} սպանողի, ատեցողի, յափշտակողի վրայ եւ

անգամը չէ նայում այլեւս իր ընկերի վրայ {որպէս} թշնամու կամ կատաղի գազանի վրայ, եթէ փո

ւ օտար ազգի կեանքի ոգին, որ ընդունելով {որպէս} նախագաղափար, հետեւում է նորա ազդեցութե

լոկ գաղափարի վրայ, որ չէ ապրում այլեւս {որպէս} կենդանի, այլ տեսնւում է եւ բռնւում է մ

գութեանց պաշտողքը, ընդունում են նորանց {որպէս} դրական կէտ. որպէս α եւ ω: Բացի սորանի

ընդունում են նորանց որպէս դրական կէտ. {որպէս} α եւ ω: Բացի սորանից, Քանթի փիլիսոփայ

ուեցաւ, քան թէ համեմատականը ընդունելով {որպէս} դրական: Ինչ որ ինձ է վերաբերւում,

ր վարդապետութեան ոճը եւ համակարգութիւնը {որպէս} անմերժելի եւ անբողոքելի, արդէն թշնամի

նի՜ս, կարցա՞նք հասկացնել: P. S. {Որպէս} թէ մարդը կաւ է, իսկ փիլիսոփայութիւնը բ

ձը աշխատութեան տալու ընդունում են նորան {որպէս} ծայր գիտութեան, դառնում են այն հեղինակ

: Կորցուած ազատութիւնը երեւում է նորանց {որպէս} գտնուած ազատութիւն, հեղինակութեան հպատ

ւնը չունի այդպիսի պատուանդան, ուրեմն, {որպէս} բռնաբարուած խելքի արդիւնք, առաւել եւս

դունակ չէ այդ բոլորի թելերը իր մտքի մէջ {որպէս} մի կենտրոնի մէջ ամփոփել, նորան միօրինա

նց համակարգութիւնքը հէնց դրել են մէջտեղ {որպէս} մի հաւատալիք, որպէս դոգմա, մենք ոչ թէ

էնց դրել են մէջտեղ որպէս մի հաւատալիք, {որպէս} դոգմա, մենք ոչ թէ ձեռնոց ենք նետում իմ

ենք նոյն վարդապետութիւնը, որ երեւում է {որպէս} դոգմա: Չէ պէտք մոռնալ, որ մինչեւ այժմ

թեամբ կորուստ են, նոցայ աչքում եղած են {որպէս} վնասակար բաների մերժողութիւնք: Եւ գիտէ

երը արիւն-քրտինքով պիտի աշխատեն վերստին {որպէս} մի կորած բան փնտրել, ինչ որ նոքա կամքո

սական յարաբերութեամբ կարող են համարուել {որպէս} առաջադիմութիւն ": Այս խօսքերում,

ալ գերմանական փիլիսոփայութիւնը: Նորա, {որպէս} առաջադիմութիւն ընդունած " պարզ ձեւերը "

եւին անվնաս է, եթէ գործ է դրւում միայն {որպէս} զուգակշիռ պահող տարր ընդդէմ նեղսիրտ գրա

" Բայց ", - շարունակում է Հայմը, {որպէս} թէ սթափուելով եւ հետեւեալ դրութեամբ իր

քը) եւ պառլամենտական ճառերը համարում է {որպէս} չնչին փոխանակիչք ( замен) իմաստութեան

նոքա առաջարկում են իրենց կարծիքները ոչ {որպէս} գործին պատկանաւոր անձինք, այլ որպէս ար

ոչ որպէս գործին պատկանաւոր անձինք, այլ {որպէս} արտոնունակ ( привилегированый) գոյութի

ւնակ ( привилегированый) գոյութիւնը եւ {որպէս} ատենախօսը: Այդ ատենաբանների գեղեցկախօս

, երբ զիջողութիւնք զիջողութեանց քամակից {որպէս} մի աքցանով քաշում հանում էր թագի իրաւաս

կեղծաւորութիւնը, մարդկային անհատական, {որպէս} նաեւ ընդհանուրի արժանաւորութեան կամ խոր

միայն անունն է լսել եւ ճանաչում է նորան {որպէս} արդիւնք ճիզուիթական դպրոցին, այնպիսին

իւն նորա ընդդէմ պիտի ծանրանայ ազգի վրայ {որպէս} հարստահարութիւն եւ ազատ իրաւունքի բռնաբ

արգութեան ծանրութիւնը: Մնում է մէջտեղը {որպէս} միակ բարերար ելք հասարակական սկզբունքը

նա չէ գոհանում նորանց պախարակելով, այլ {որպէս} թէ աւելի ծանրացնելու համար իր պատասխանա

ամասն քրքրել եւ քննել է, եւ ընդունելով {որպէս} հիմնական սկզբունք կազմել է իր համակարգո

նում առարկայական էութեան, մնալով միայն {որպէս} տրամարանական մոմենտ: Հերիք է եթէ որոշե

յլի մէջ: Գտանւում էի ես Փարիզում {որպէս} վաճառական մարդ, եւ այդ գործը աւելի ամո

արին, երբ նա Պոմպէոսին յաղթելուց յետոյ {որպէս} ինքնակալ տիրում էր բովանդակ Հռոմին. -

րբազան կոչմանը, այդպիսի անպիտան մարդ ( {որպէս} թէ կարդինալը նորանից լաւ մարդ էր) այդք

լ: Սա նոցանից գերազանց է երեք բանով, {որպէս} քեզ կը պատմեմ կարգով: Առաջին. իւր անմ

երեւում, նորան կը գրէր իւր սրտի մէջ, {որպէս} մի մարդ, որին պէտք էր ցոյց տար իւր կշռ

մբ հեռացաւ եւ անհետացաւ: Միւս օրը {որպէս} թէ կամեցայ դէպի հայրենիքս վերադառնալ,

արդիւնքին հաւատացող դաւանութեան: {Որպէս} հայ, ամօթահար զայրանում ենք, որ այս ժ

սոփաների քարոզութեան մէջ, Դուք միայն, {որպէս} " ձայն բարբառոյ յանապատի " երեւեցաք մեր

. որովհետեւ, զօրութեան եւ իմաստութեան {որպէս} պատճառ ընդունեցին այդ խօսքը՝ սորվելով

մեծ մեծ պարծանքով գրեց)։ Եւ ո՛չ բնաւ {որպէս} մի սխալուած մարդ մերժուեցաւ, ա՛յլ, պա

ներելով իմ անզգամութեանը, ընդունէ՛ ինձ {որպէս} մի անզգամ)։ Տղայութեանս ժամանակ ի

Սիւնեաց աշխարհում, տարիր քո տունը ո՛չ {որպէս} մի տան պատկանաւորներից, կամ սպասաւորնե

ամ սպասաւորներից մի աղքատ մարդ, եւ ո՛չ {որպէս} քեզանից օտար, կամ մի ուրիշի ծառայ. ո

որհին նայելով, որ Քրիստոսը տուեց ինձ, {որպէս} արժանաւորի, թէ անարժանի, այն՝ տուողը

դեւը տիեզերքի անչափելի տարածութեան վրայ {որպէս} մի փոքրիկ եւ նեղ բանի վրայ նայել տուեց

ո՛չ արդարների, այլ՝ անիծուա՛ծ մահի, {որպէս} մի չարագո՛րծ եւ մարդասպան, այսինքն՝ խ

ուրը՝ իրենց մէջ բուն դրած չար գործերին {որպէս} մի օգնութիւն։ Բայց ո՞վ արդեօք անհաւ

, իմ մէջ եղած շնորհի վարդապետութեանը, {որպէս} մի թերի բանի վրայ նայել էին տալիս։ Աղա

ո՛ր է վարդապետներին հրեշտակ անուանել, {որպէս} եւ իշխաններին Աստուած ասացին մարգարէքը

նեկում չորս կողմս նստած, լալ իմ վրայ, {որպէս} մի վիրաւորի վրայ եւ ճա՛ր անել, այս բոլ

, թո՛ղ հարցանուին նոքա, իմ ըստ աշխարհի {որպէս} հայր տուած խրատներիս եւ ըստ հոգու իմ վա

մանք էլ ասում էին, թէ " ես Տիրոջդ տանը {որպէս} մի աւելորդ անօթ էի ", որովհետեւ մտածու

բանի հարկից լինելով ստիպուած։ Պատճառ, {որպէս} ամուր եւ պիրկ կապով կապուած լինելով Տիր

թէ անցած ժամանակների պատմութեամբ, կամ {որպէս} մի լուր մի մարդուց լսելով մեզ յայտնուեց

րութեամբ, բանի տեղ չդնելով, ներէ՛ ինձ {որպէս} մի տկարամիտ մարդու։ Եւ քո իսկ ամենասքա

արկաւոր թուեցաւ։ Սուրբ գիրքը, բացի {որպէս} վկայութիւն բերելուց, Փարպեցին անում է

այդ տեղերն էլ ցոյց տուինք՝ արտագրելով {որպէս} Թղթի բնաբանը, նոյնպէս եւ Ս. Գրքի խօսք

Թուղթը ներս է առել իր յառաջաբանի մէջ, {որպէս} նաեւ Թղթի անանուն յառաջաբանը, գալով այ

կենտրոն քրիստոնէութեան ամենայն Հայոց, {որպէս} նաեւ առաջին օրօրոց հայկական ընդհանուր Ք

ք, որ Վաղարշապատի կաթուղիկէ եկեղեցին, {որպէս} նախամեծար Մայր եկեղեցի, հանդիսարան է լ

ը, գոհութիւնը եւ ուրախական արտասուքը, {որպէս} անոյշ հոտ, Աստուծուն վերուղղելու, որ

որդ դարու սկզբում սրբատաշ քարերով շինեց {որպէս} Հռիփսիմեանց հոյակապ վկայարանը, նոյնպէս

տասխանենք կարճառօտ. Փարպեցու ժամանակ, {որպէս} եւ նորանից յետոյ մեր կաթողիկոսքը նստում

Ս. Լուսաւորչի ձեռքով հիմնուեցաւ, ո՛չ {որպէս} այժմեան հասկացողութեամբ վանք կամ վանքի

եկեղեցի կամ կրօնաւորների բնակարան, այլ {որպէս} մայր եկեղեցի թագաւորանիստ Վաղարշապատի,

րութեամբ դասակարգել, նայելով նոցա վրայ {որպէս} պատմական աշխատութեանց վրայ, ապա ուրեմն

Փարպեցուն դասել են Եղիշէից յետոյ. եթէ {որպէս} պատմագիր, Եղիշէից երկրորդ պիտի համարու

Աղանայ Արծրունւոյ ", բայց եւ այնպէս, {որպէս} թէ աշակերտուած է նաեւ մեր մեծ Թարգմանչա

րան, բայց այնտեղ Փարպեցին երեւում է ոչ {որպէս} աշակերտ Մեծ Թարգմանչաց, այլ որպէս պատմ

է ոչ որպէս աշակերտ Մեծ Թարգմանչաց, այլ {որպէս} պատմիչ. եւ սորանով չէ փարատւում մութը

նան։ Չի՛ք Վասակը 450ի աշնանը բռնոտեց, {որպէս} Հմայեակ Մամիկոնեանի երեք որդիքը, ) նո

որ իշխանին Սիւնեաց Վասակայ 'ի դայեկաց, {որպէս} զորդիս մահապարտաց եւ տարեալ 'ի Դուռն զի

հետեւ ասում է, թէ Աղանը ընդունեց նորան {որպէս} իր ազգակցի խաղակից։ Մենք չգիտենք,

չէ մեզ, որ երկուքն էլ միասին մերժենք, {որպէս} իսպառ անհիմն բաներ։ Նախ՝ Փարպեցու

ենք ( § 6), մենք տեսնում ենք Մուշէին {որպէս} Սիւնեաց եպիսկոպոս, միւս գաւառների եպիս

նը ծանօթաբանում է. " Հրահատ կամ Հրատ, {որպէս} գրէ կրճատելով Ղազար " ( եր. 40)։

"։ Թող ներէ մեզ պ. Էմինը ասել, թէ {որպէս} միշտ եւ հանապազ, նո՛յնպէս, եւ մա՛նաւա

ղ ենթադրութիւնը դնում է աշխարհի առջեւ, {որպէս} աներկբայելի իրողութիւն։ Աղճատուած ձեռա

յայտ է մեզ անուն ծնողաց նորա. սակայն՝ {որպէս} երեւի, ականաւորք ոմանք էին եւ հարուստք

մ է Փարպեցին, թէ ինձ քո տունը տարիր ոչ {որպէս} մի աղքատ մարդ եւ այլն, յայտնի է, թէ ա

էս լինելով բանը, անտարակոյս, Փարպեցին {որպէս} մի աղքատ եւ ողորմութեան կարօտ մարդ չեկա

չպէս առաջ էլ ասացինք, պատմութեան մէջ, {որպէս} գիտութեան մէջ, անպատշաճ են թեթեւ եզրակ

, Աղանի հայրը Վասակ Արծրունին լինելը, {որպէս} նաեւ Մերհուժանի՝ Աղանին եղբայր լինելը

հեղինակների անունները, որոնց գործերից {որպէս} թէ քաղել է ամբողջ այդ գլխի բովանդակութի

. 1-3, 5 եւ 9)։ " Եւ մի՛ պոռնկիցուք {որպէս} ոմանք պոռնկեցան 'ի նոցանէ եւ անկան 'ի մ

գէթ շաղկապի վրայից նախդիրը հալածելու, {որպէս} գրչի սխալ, նո՛յնքան իրաւունք ունի ամեն

ւն Գէթ ի հալածեալ նախդիրը պաշտպանելու, {որպէս} բո՛ւն Փարպեցու ձեռքով դրուած նախդիր։

որդիք բարձրելոյ ամենեքեան։ Դուք աւադիկ {որպէս} մարդիկ մեռանիք, եւ որպէս զմի յիշխանաց

։ Դուք աւադիկ որպէս մարդիկ մեռանիք, եւ {որպէս} զմի յիշխանաց անկանիք " ( Սաղմ., ՁԱ,

անին, այս չիքի պարտէզը։ Բայց այս, {որպէս} ենթադրութիւն, հիմնաւոր թէ անհիմն, տակ

ի այնպիսի խօսք է, որ բնաւ հիմք չունի, {որպէս} եւ այս խօսքերին յաջորդող, միւս, սոցան

եան արդիւնքը կամենում են դնել մեր առջեւ {որպէս} գիտութեան խօսքը։ Գիտութեան խօսքերը չեն

ին լեզուով) կարդացինք " գլուխ գործոց " {որպէս} բառական թարգմանութիւն Ֆրանսիական Chéf d

նէ։ § 73. " Սրեցին զլեզուս իւրեանց {որպէս} զօձի եւ թոյնք իժից 'ի ներքոյ շրթանց նոց

ան դերանուն փոխանակ էականի։ Ստո՛յգ է, {որպէս} Ս. Գրքում, նոյնպէս եւ նախնեաց աշխատու

Նախ՝ գլխաւոր քահանայութեան խօսքը, {որպէս} նաեւ քահանայապետ բառը, միմիայն Հայոց կ

reus բառի ճիշդ թարգմանութիւնը լինելով, {որպէս} արհի երէց, երիցապետ, աւագ երէց ( ինչպ

աւագ քահանայութիւն. Պատմ. եր. 106) {որպէս} տեսուչ քահանաների անխտիր գործ է դրւում

կոպոսներին տրուած տեսնում ենք շատ տեղ, {որպէս} նաեւ Ասողիկի Պատմութեան 79 երեսում. "

ալ առ մեզ յողջոյն, եւ քո զմտաւ ածեալ, {որպէս} պարտ է առնել մեզ, հրամայեա՛ եւ այնպէս

ր. 130)։ Մեզ թւում է, թէ այս բանը, {որպէս} նաեւ բովանդակ եղելութեանց մէջ, Ս. Ղեւ

կաթողիկոսքը եպիսկոպոս են կոչում իրենց, {որպէս} նաեւ բոլոր ուրիշ ազգերի պատրիարքները,

նաեւ բոլոր ուրիշ ազգերի պատրիարքները, {որպէս} եւ Հռովմի Պապը. ո՛ւր մնաց, որ Յովհանն

ռի եւ Երեւանի մէջ քիչ տարբերութիւն կայ, {որպէս} նաեւ՝ Երեւանի եւ Վաղարշապատի մէջ, ինչպէ

եմ-գրվում եմ, գրել-գրվիլ։ Պ. Պռօշեանցը {որպէս} կրաւորական աներեւոյթ եղանակ գործ է ածել

արհաբառ։ Ածական անունը երբեմն վարվում է {որպէս} մակբայ, ինչպէս նաեւ գրաբար եւ աշխարհաբա

ւորութեամբ բաղադրված մակբայը չէ վարվում {որպէս} ածական։ Նոյն այս հին լեզուի կանոնով էլ

եան ված վերջաւորութիւնից։ Եթէ այսպէս է ({որպէս} եւ է), ապա ուրեմն կրաւորական ընդունելու

առերը, ինչպէս պատիւ, եթէ գործ են դրվում {որպէս} պատուած եւ այլն, վերացական նշանակութիւն

րում էին ամենայն դատողութիւնք՝ յանցանքը {որպէս} առաքինութիւն ձեւացնելով եւ առաքինութիւն

ռաքինութիւն ձեւացնելով եւ առաքինութիւնը {որպէս} յանցանք։ Բայց մեք որպէս ուսումն եւ խրատ

ւ առաքինութիւնը որպէս յանցանք։ Բայց մեք {որպէս} ուսումն եւ խրատ ամեններիս համար, պարտակ

կարծել, որ դոքա եւս կորած անհետացած են, {որպէս} մի քանի ուրիշ աշխատութիւնքը, որոնց մասի

Ցաւելի է, որ մի քանի չքերի պատճառով {որպէս} Մեհրուժան, նոյնպէս եւ Վասակ անունը էլ ո

Մեզ թւում է, թէ այս ոճը "անէծք լինել", {որպէս} նաեւ "նզով լինել" (Փարպեցին իր Պատմութե

օր՝ Աբասին գրած հիանալի թղթում, դարձեալ {որպէս} բովանդակութիւն գործ է ածում "գլուխ" խօս

ու կրկին եւ բացատրութիւնը ընդունում ենք {որպէս} անհերքելի վկայութիւն այն բանին, թէ Ս. Յ

, որ Աբովեանը աշխատում էր նորա վերայ, {որպէս} իւր հարազատ զաւակի վերայ։ 1846 թուա

է մի տարի ժամանակ։ Աբովեանը, մանաւանդ {որպէս} աշխոյժ եւ ջերմ բնաւորութեամբ մարդ, վեր

ն կերպով ընդունում է նորան Կաթողիկոսը, {որպէս} երբէք չէր ընդունած, եւ Աբովեանի հարցմո

խորհրդաւոր խօսքերը Կաթողիկոսի բերանից, {որպէս} թէ մուրճի զարկով մի վայրկեանի մէջ փորեց

որդին ծառայէ քաղաքական Պօլիցիայի մէջ, {որպէս} պարզագիր. եւ ահա մանուկ Գեղամեանցը երե

եալը Մոսկուայի Կայսերական համալսարանը, {որպէս} ուսանող բժշկականութեան։ Բժշկական Ֆակու

րկայքը, միշտ յայտնի էր համալսարանի մէջ {որպէս} գովելի եւ ժրաջան աշակերտ։ Նա լաւ գիտէր

երից։ Պ. Ինոզեմցովը, ճանաչելով նորան {որպէս} ընտիր ուսած աշակերտ, այլեւ միտ դնելով

անոցի մէջ, ուր բժշկւում են սառը ջրով, {որպէս} բանագէտ բժիշկ։ Այս երկու պաշտօնների մէ

աւական ժամանակ մնացինք գերեզմանատնում, {որպէս} թէ մի բան քարշում էր եւ պահում էր մեզ ա

ղծ սրտի կսկիծը նորա հետ միասին։ Բայց, {որպէս} Քրիստոնեայ հասկանալով մարդկային կեանքի

նիր մեզանից մեր տխուր սրտի զգացմունքը, {որպէս} մի յաւիտենական գրաւական մեր բարեկամութե

չեւիցէ: Այս բնակարանը ունի իւր մէջ {որպէս} զանազան խորհրդով պատրաստած սենեակներ,

ռօտ պատմական ծանօթութիւնքը հարկաւոր էին {որպէս} ներածութիւն, այլապէս շատ դժուար կը լին

նվնաս սատանայի ստամոքսի եւ գլխի համար, {որպէս} դատարկ եւ իստակ թղթերը, որոնց վերայ ոչ

երի բովանդակութիւնը արհամարհում էր նա, {որպէս} մի չնչին բան. սիրում էր միայն տպագրութ

չեմ այդ յիմարութիւնների հեղինակը, այլ {որպէս} գրապետ ես ընդունում եմ նորանց մատենադար

անան եւ բոլոր դժոխային խումբը ծիծաղեցան {որպէս} խելագար, հա՛, հա՛, հա՛.. - Ողո

: Ժողովուրդը երեք օր շարունակ կռւում էր {որպէս} վագր կամ կատաղած սպանիական ցուլ. արիւն

- Այն, որ մարդիկ չեն հաւատում մեզ այժմ {որպէս} յառաջ: - Մարդերի հաւատը կորե՞լ է դ

նութիւն: Այժմ չես կարող խաբել նորանց, {որպէս} յառաջ. նոքա շատ խելօքացել են այժմ..

, իմ առաջեւս, այդպէս առանց խղճմտանքի, {որպէս} թէ յայտնի չէ ինձ, որ մարդիկ երբեք խելօ

լով աչքերից, բերանը եւ ճանկերը բացած, {որպէս} թէ պատրաստւում էր պատառոտել նորան:

կերը մտնել. խառնակութիւնը շատ մեծ էր, {որպէս} թուրքի դիւանում, պատերազմի գործերը որո

իրը դժոխքի մէջ յայտնի է եւ ընդունւում է {որպէս} պաշտօնական: Նորա մէջ, խաւարի որդին իւ

եց նորա բերանը եւ կոկորդի մի մասը, ուր {որպէս} մատենադարանի մէջ շարուած էին ցուցակով ե

անի հետեւողքը անշարժ մնում են միջումը, {որպէս} պոչատ աղուէս: Սոքա բոլորը գանչում են,

ակ, առանց օրագիր անունը վերան դնելու, {որպէս} թէ իւրեանց խելքով խաբում էին կառավարութ

է երեւեցնում այդպիսի այլանդակութիւնք, {որպէս} բացառութիւն ընդհանուր կանոնից: Նոր ժամ

րիչս, զի նման է լեզուի ճարտար խօսողի, {որպէս} եւ մարգարէին լեզու գրչի արագագիր դպրի.

. հեզ, խոնարհ, հնազանդ, հնարագէտ է, {որպէս} յանցաւոր կին եւ յաջող փորձիչ: Սա էր,

էր այն օրը դժոխքի մէջ), - Ասմոդե՛յ, {որպէս} վարձ երկրի վերայի ամուսնական գործերի գլ

րը: Դեւերը, որ կանգնած էին այնտեղ {որպէս} պահակ, վեր առեցին Ֆիֆիքոքոն, տարեցին

րկիւղ սատանան ինչպէս այժմ նկարագրւում է {որպէս} թէ վախեցող, որովհետեւ այս եւ այն բաներ

դա ամենայն քաղաքի մէջ, ուր նստում էր, {որպէս} պաշտօնակալ, պահում էր մի սիրական եւ բո

ունով, որ պահում էք Ձեր կանանոցի մէջ, {որպէս} վարդապետութիւն դժոխային ամուսնութեան,

ամուսնութեան, կամ ինչպէս մի ազգ ասաց, {որպէս} աստուած բանականութեան: Հպարտութեա

դոքա, որ ունի մի հոյակապ դպրոց բանալ, {որպէս} այդ հոյակապ դպրոցի բացուելուն արգելք էր

հոգին եկած է ձեր խաւար տէրութեան մօտ, {որպէս} արժանի զօրական արժանի թագաւորի: Եր

. Մարկոսը երեք անգամ երեսը խաչ հանեց, {որպէս} թէ հրաժարուելով դեւերից եւ վահանափակելո

ի հաւ, եւ այնպէս ուրախ էի դորա վերայ, {որպէս} թէ այդ հաւի մէջ տեսանում էի այն գեղեցիկ

ը եւս նոցա համար այնպէս անհասկանալի է, {որպէս} նոցանը ` մեր համար: Այդ փիլիսոփայութիւ

արում, խօսում են այդ գիտութեան վերայ, {որպէս} արդէն բոլորովին յայտնի առարկայի վերայ:

իր կաթիլը, որ լուծած ոսկի էր, տալիս է {որպէս} մի հնար, կեանքը անորոշ ժամանակով երկար

անձոտ եղբայրակիցքը, դատապարտեցին նորան {որպէս} կախարդ, երեւի թէ պղնձեայ գլխի համար,

նը, կամ Ալբերտոս Մեծը, որ համբաւած էր {որպէս} երեւելի կախարդ եւ ծնած է Շուաբիում, 12

ականին Ցիւրիխ քաղաքի մօտ: Նորա հայրը, {որպէս} բժիշկ ուսուց նորան Ֆիզիկա եւ Խիրուրգիայ

ս: Պարացելսոսը երկար ժամանակ չմնաց {որպէս} ուսումնապետ Ալքիմիայի: Մի օտարոտի անցք

ն... եւ զխորհուրդս քո ո՛ գիտաց... {որպէս} զի մեծ են գործք քո, տէր... - Ապ

իթը մեծ ( թէեւ իւրաքանչիւր ոք մեզանից, {որպէս} հայ, տեղիք չունի գանգատելու քթի փոքրու

: Նա, ինչպէս համարում էր ինքը իւրեան, {որպէս} բարակ քաղաքագէտ, մտքումը դրեց անպատճառ

ւխեանցի կարծիքը կոմս էմմանուէլի մասին, {որպէս} թեթեւամիտ մարդ իսկոյն համաձայնելով պատա

- ես յայտնեցի ձեզ իմ սրտի վկայութիւնը, {որպէս} անկեղծ բարեկամ, թէ արժանի էր, որքան կ

նեց Մանթուխեանցը: Պ. Շաքարեանցը, {որպէս} տանուտէր, նախագահ հանդիսացաւ խորհրդածո

մարդու սրբութիւնը, որով, անտարակոյս, {որպէս} ցամաքի վերայ ման էր գալիս նա, ասաց թէ

ելուց յառաջ, գալիս էր Շաքարեանցի մօտ, {որպէս} իւրեանից առաւել մեծ մարդու մօտ, ըստ որ

իսի մեծարական աչքով: Եւ Մանթուխեանցը, {որպէս} մի տգէտ մարդ, իսկոյն սկսեց օգուտ քաղել

մեռանել: Ինչ է իմ ստացածս եկեղեցուց, {որպէս} տարեկան ռոճիկ, - երեսուն մանէթ. Աստու

տուիրում է ուշի ուշով քննել հաշիւները, {որպէս} թէ գողերի եւ աւազակների ձեռքում էր եկեղ

ւմ է ժողովուրդը, որ վարուէին իւր հետ, {որպէս} անբան անասունի հետ: Ես շատ զարմանում ե

րը, դէպի մի ամբողջ հաւաքելով, լսեցնեն {որպէս} մի հասարակաց ձայն, այնպէս չէ՞: -

եւս գործ էի դրել, իսկոյն կոտրում էին, {որպէս} թէ նա պղծուել էր: Այսպէս լինելով իմ դր

մելով իւր արտասուած լինելը, ձեւացուց, {որպէս} թէ սրբում էր ճակատի փոշին կամ քրտինքը:

Արդարեւ, եթէ մարդու կեանքը առնունք {որպէս} մի թել, ապա ուրեմն, շատ խայտաբղետ եւ

ովհետեւ կոմսը համարուած էր այդ քաղաքում {որպէս} մի վտանգաւոր մարդ: Տիրացուն մտածեց

յս․ ըստ որում այնտեղ, ուր մտանում ես, {որպէս} մի մօտ ծանօթի տուն, շատ անտեղի են արտա

ձայնին: Խնդրեմ այս ասածներս ընդունել, {որպէս} մի բարեկամի խորհուրդ, եւ ոչ որպէս պատո

ել, որպէս մի բարեկամի խորհուրդ, եւ ոչ {որպէս} պատուէր կամ խրատ, ես առհասարակ սովորու

ւորութիւն գործեց կոմսի վերայ, այդ էր, {որպէս} հիւր նստած կանանց միմեանց հետ բարձր ձայ

տի գործէ. նա չէ կարող ընդունել դորան, {որպէս} բուն հայկական ազգային երգ: - Ի՛նչ

անից, որ կեանք ունէր, որ ապրում էր ոչ {որպէս} մի հանք կամ մի եգիպտական մումիա, այլ

մի հանք կամ մի եգիպտական մումիա, այլ {որպէս} գործարանաւոր էակ յառաջ էր գնում իւր կեր

ողջ կարգ իրողութենների, որ կատարուեցան {որպէս} հետեւանք ազգերի կեանքի պահանջողութեան,

հետեւանք ազգերի կեանքի պահանջողութեան, {որպէս} հետեւանք այդ ազգերի կերպարանագործութեան

ստանալու մնացին ազգի հասկացողութեան մէջ {որպէս} լոկ գաղափար, բայց որպէս մի անհերքելի ե

ացողութեան մէջ որպէս լոկ գաղափար, բայց {որպէս} մի անհերքելի եւ որոշեալ դրոշմ ազգի բնաւ

նել իւր զօրութիւնքը եւ ազգութեան տունկը {որպէս} մի գործարանաւոր էակ, այլ հանքերի նման

ալով քաղաքականութիւնը, չէր կարող ապրել {որպէս} մի բարոյական էակ. ամենայն էակ ապրում է

ուրախ խաղացած տեղից Նորան բռնեցին, {որպէս} մահապարտ․ Ինչ անմեղութիւն, ինչ հայ

ի իւր օթեւանը: Պ. Յովնաթանեանցը, {որպէս}, Հայերի աչքով, մի փոքր ի շատէ հարուստ

Բայց այն կօշիկը, որ ցոյց էին տուել ինձ {որպէս} գաղափար, որի նմանը ես պարտական էի հատո

իշներին բամբասանքի տեղիք չտալու համար, {որպէս} թէ զանցառու էր զաւակների կրթութեան մասի

իւնը, եթէ մարդը պիտոյ է լինէր ու ապրէր {որպէս} մի լոկ բուսական կամ շնչական արարած: Ես

քան կամին զրպարտեն պ. Յովնաթանեանցին, {որպէս} թէ նա հոգաբարձու չէր իւր ընտանիքի երջան

վեր կացաւ սօֆայի վերայից, ուր ընկած էր {որպէս} մի շնչաւոր եւ ձեռքերը տրորելով սկսեց մա

մարդ եմ, - շարունակեց նա, - անբաղդ, {որպէս} եղբայր, անբաղդ, որպէս ամուսին, անբաղ

նա, - անբաղդ, որպէս եղբայր, անբաղդ, {որպէս} ամուսին, անբաղդ, որպէս հայր: Եւ այս

այր, անբաղդ, որպէս ամուսին, անբաղդ, {որպէս} հայր: Եւ այս քանի տարու մէջ ի՛նչ բաներ

նում եմ յարգելի բժիշկների վկայութիւնը, {որպէս} ստոյգ իրողութիւն: Մարդկային կազմուածքը

յ: Պարոն, խնդրեմ, թոյլ տուեցէք ինձ, {որպէս} բժշկապետի, մի քանի նկատողութիւնք առնել

հաւասարուիլ ամէն մի հանգամանքի առաջեւ, {որպէս} մի անբան անասուն կամ մի կոտոր կապերտ:

իւնը այդ արճճի քանակութիւնը պիտի ստանար {որպէս} անգլիական կլայեկ: Կարծում ենք, թէ այժ

ոնի մինը ստացել է մի անստորագիր նամակ, {որպէս} թէ Աստրախանից, որի մէջ ափեղ ցփեղ բաներ

ԳՐԻԳՈՐԻ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ ՍԱԼԹԻԿԵԱՆՑ {ՈՐՊԷՍ} ՄԻ ԱՌԱՒԵԼ ԸՆՏԻՐ ԵՒ ԱԶՆԻՒ ԱՆԴԱՄԻ ՄԵՐ ԱԶԳ

հարցմունքին. եւ այնպէս հաստատ ձայնով, {որպէս} թէ ամենեւին խօսելու բան չկար այդ մասին

վերջումը աւարտած լինելով իւր ուսումը, {որպէս} բնագէտ, Հելզինգֆորսի համալսարանումը,

ամ գոհարեղէնք, երբ եկել էր Նախիջեւան, {որպէս} թէ կամաց-կամաց վաճառում է եւ նորանցից ս

սրտիցը ծածուկ բարկացած մտածում էր, եւ {որպէս} թէ առանց ձայնի եւ խօսքերի պատասխանում է

նստում էք թուղթ խաղալու, կամ միւսները {որպէս} թէ չունէին այդ կեղտը եւ սուրբ ձեւանալով

ձ ինչո՞ւ ես մէջ խառնում, դուք ասելով, {որպէս} թէ ես եւս այդ դատարկաբան մարդերից էի:

նում էք ղահուէտուն, եւ ոչ նորա համար, {որպէս} թէ դուք եւս կցորդ էիք այդ դատարկաբանելո

համար, յաւելացրեց այն վերջին խօսքերը, {որպէս} թէ չէր հերքում բժշկի օգտակարութիւնը, ա

ազ երեւում էին դուրսից. ճակատի ոսկրը, {որպէս} մի հովանոց, ծածկում էր նորանց: Աչքերի

մէջ երեւում է մի դերվիշ Շեյիխուլիսլամ, {որպէս} թէ եկել է Մէքքէից, ուր գնացած է եղած Մ

է մեր ցեղապետի սպանութիւնքը, այնպէս, {որպէս} թէ ինքն եւս գործակից եղած լինէր: Մեր ց

ութեամբ կարում էր բնական ազդեցութենով, {որպէս} թէ այս շուտութենովը կարող էր եւ ժամանակ

գրել: Այսպէս եւ Մանուշակը կարծում էր, {որպէս} թէ ինքը զրկուած է պարոն Շահումեանցի կին

մտածում էր առանձնապէս իւր օգտի վերայ, {որպէս} թէ մասնաւոր օգուտը կարելի բան էր առանց

նութիւն հաստատել, որ դնէր իւր առաջեւ, {որպէս} գլխաւոր կէտ նպատակի, տարածել ազգի մէջ

ւսեանքը իւր տէրութենից 1606 թուականին, {որպէս} առաւել կասկածաւոր եւ վնասակար տէրութեան

ին, որի մասին քանի անգամ բամբասուած էր {որպէս} անտես առնող։ Մի քանի Կոլլեգիացի պա

ը, իւր միաբանութեան հետ միասին, արդէն {որպէս} յայտնի պապական, որպէս վկայեալ կրօնադրո

տ միասին, արդէն որպէս յայտնի պապական, {որպէս} վկայեալ կրօնադրուժ, մատնուէր բուն Հայո

ւս աշակերտքը թողնելով Մօթոնէ քաղաքում, {որպէս} պահապան վանքին եւ եկեղեցուն։ Երբ որ Մօ

դուռերը։ Այս տեղերում ցոյց է տալիս նա {որպէս} միակ խորհուրդ իւր միաբանութեանը մշակել

ւթիւնը նայում են այս միաբանութեան վերայ {որպէս} մի Պապականութեան գործիքի վերայ։ Եւ

ետը, որ յառաջ հրաժարուել էր Մխիթարից, {որպէս} բուն հայկական վարդապետից, այժմ պաշտպան

ւ յառաջ տանեն նորան միաբան զօրութեամբ, {որպէս} արժան էր Լուսաւորչի լուսազգեստ լինելոց

նակի վիճակ կրօնին Հայոց յերիս բաժանէր, {որպէս} եւ յայսմ ժամանակի, այսինքն՝ սակաւաթիւ

աբբայ 'ի տիս մանկութեան յետ ամաց ինչ, {որպէս} ասացաք, մտեալ 'ի նոյն վանս Սուրբ Նշանի

'ի Մարգար վարդապետէ եւ յարքեպիսկոպոսէ, {որպէս} պատմի 'ի նոյն վարս եւ այլն։ Յորում եւ

ն անցք, որք անցին ընդ նմա, այսինքն թէ {որպէս} յառաջացաւ յուսմունս գրոց եւ թէ զինչ տեղ

ւորչին, որ 'ի Ղալաթիա, եւ հալածանաց, {որպէս} պատմի 'ի վարս նորա, եւ յետ բազում ծանօ

զայլ վանատունս նոցա աստ եւ անդ։ Արդ, {որպէս} նոյն ինքն Մխիթար աբբայ, նոյնպէս եւ իւր

ր օգնել ուղղափառ եղելոց այնր ժամանակի, {որպէս} ազգն Հայոց որք յօժարամիտ էին ոգւով ազգա

բն 'ի շինութիւն վանաց եւ ազգային տեղւոյ {որպէս} եւ յայսմ ժամանակի եւս նոյն ոգի երեւի 'ի

Հայոց, իբր նուիրակ հանելով աստ եւ անդ {որպէս} եւ զկնի նորա, եւ թղթովք օրհնութեանց առ

այէն, զոր յինքն կրէր իւրովքն հանդերձ, {որպէս} եւ մինչ ցյետին ժամանակս նովին մտօք հեռի

եան առ 'ի յաղթող երեւիլ Մխիթարեանց, եւ {որպէս} զի արդարասցի 'ի վախճանի Հ. Միքայէլ Չամ

եւ ուրախ էին 'ի վանս ընդ այս դիպուած, {որպէս} եւ պատանի ոմն նորընծայ եկեալ 'ի վանացն

ի Հռովմայ, թէ առաքելական է գործք մեր, {որպէս} եւ Հ. Մատաթիա գրեաց յորդորանս 'ի Հռովմ

ոյց զանձն, թո՛ղ զՀ. Միքայէլ Չամչեան, {որպէս} եւ այլք։ Բայց յերկիւղէ Քօլլեճեանց զգու

անց եւ 'ի ծածկել զկեղծ արարս իւրեանց եւ {որպէս} թէ նոքին իսկ չէին գլխաւոր ջատագովք Հայո

Էր, էր եւ արտաքին եւ բանաւոր պատճառ, {որպէս} այն թէ, զի մի հայկաբանութիւնն խանգարես

էր ազգասէր լինել եւ ջատագով Հայոց, եւ {որպէս} զի մի ունիցին գրիչ 'ի ձեռին, գրել անձա

յց եւ զընդդէմն պարտաւորեաց ուսուցանել, {որպէս} եւ յայտնի եղեւ։ Յայսմ ամենայն բանի

էին այդ սկզբունքը եւ որոնց մէջ միայն, {որպէս} իւրեանց ատմօսֆերայի մէջ, կարող էին կեր

ենեւին նիւթականաբար, ամենեւին այնպէս, {որպէս} վարւում է մի հովիւ իւր ոչխարների հետ՝

իւր գիրկը մարդկութեան որեւիցէ անդամը, {որպէս} հայր իւր որդին, եթէ սա կը վերադառնար խ

աջնութիւնը եւ նախամեծարութիւնը ազգերի, {որպէս} եւ դորա հակառակ, նոցա յետ մնալը եւ թշո

մեր ձեռքին, դուրս ենք գալիս հրապարակ, {որպէս} հաւատարիմ զինուոր ճշմարտութեան Վարդապետ

տարիմ զինուոր ճշմարտութեան Վարդապետին, {որպէս} զինուոր, որի թիկունքը տեսանելու չէին թ

նով սովորեցնէին ազգերը նայել պապի վերայ {որպէս} եկեղեցու գլխի վերայ. երկրորդ, որ ազգե

կ), հարկադրուած է ներկայ լինել երեք՝ {որպէս} թէ միմեանց ներհակ պատարագի խորհրդակատար

մ է իւր դեսպաններին ժողովել այս հարկը՝ {որպէս} Ֆրանսիայի դէպի սուրբ գահը հպատակութեան

ծակալ եւ համաձայնում է հարկ տալ նորան՝ {որպէս} տէրութեան իսկական տիրոջ։ Կօրսիկա դեսպա

, այդ օրից սկսած նայելով Ռուսիայի վերայ {որպէս} իւր սեպհականութեան վերայ, պիտոյ է նորա

տագովքը պապականութեան։ Տեսանելով այս, {որպէս} մեք, նոյնպէս եւ ամենայն անաչառ մարդ մե

ամբարձ ցանկութիւնը, որով միայն մարդը, {որպէս} բանական էակ, գիտակցաբար ճանաչած է լինո

այն մարդերի վերայ, որ համարձակուել էին {որպէս} ճշմարտութեան պաշտօնեայ մօտենալ առիւծի ա

պէս այժմ, ցոյց էին տալիս իւրեանց մէջ, {որպէս} մի գործարանաւոր էակի մէջ կեանք եւ շարժո

բ։ Գիտութիւնքը՝ կապուած կաշկանդուած, {որպէս} մի չորացուցած մեռեալ դիակ, բովանդակւու

թականապէս պատճառ տուեց կամ, լաւ ասել, {որպէս} մի խթանով ծակեց քնած ազգերի կողքը. զար

տ Լայենեցի աշխատասիրութիւնն էր, թէեւ, {որպէս} բուն Լոյոլայի գործ, Կօնդարինի Կարդինալ

ի են եւրոպական դպրութեան եւ աշխարհի մէջ {որպէս} լեզուագէտք եւ որպէս խորամանկ քաղաքագէտք

թեան եւ աշխարհի մէջ որպէս լեզուագէտք եւ {որպէս} խորամանկ քաղաքագէտք՝ տոգորուած Մաքիաւե

ջ, բամբասուեցաւ պապական աթոռի առաջեւ, {որպէս} կիսակատար պապական եւ հարկադրուեցաւ Հռով

նոքա երեւում են բոլորովին այլ զգեստով՝ {որպէս} քարոզիչ եւ տարածող ուղղափառութիւն ասացե

օնութիւն. այս երկու կորստաբեր ախտերը, {որպէս} բնական հետեւանք եզուիտեան կանոնադրութեա

Մխիթարը պապականութիւնը դրեց իւր երեսին {որպէս} դիմակ, նորա ապագայքը ծնանում են արդէն

նորա ( Մխիթարեան միաբանութեան) վերայ, {որպէս} մի հերձուածողական կենտրոնի վերայ։ Այս

ծ են ազգից եւ աշխատում են Հայոց համար, {որպէս} պապականութեան ձեռքով վարձուած մշակներ։

շարժառիթը է մի հոգի, որ ձգում է գործը {որպէս} մարմին եւ երեւում է աշխարհի երեսին որպէ

րպէս մարմին եւ երեւում է աշխարհի երեսին {որպէս} մի անձնաւորութիւն։ Մեք, քննելով Մխիթա

չ այնր, այլ սրբոյ եկեղեցւոյ զի դատեսցէ {որպէս} եւ ախորժ է, իսկ դոքա զիս թողեալ արկին

ի ծագաց աշխարհի, ոչ դառնութեամբ սրտի, {որպէս} յոսոխն նշմարի, այլ պահանջմամբ արդարութ

արէ մինչեւ ոչ տեսցէ զիրաւունսն, ոչ լռէ {որպէս} կարծի այլ գօտեւորեալ զինուորի, ոչ ասել

նակաց ակնկալէ ըստ սովորութեան տեղւոյդ, {որպէս} եւ ցուցանեն գործք որ գործեցան յառաջ ժամ

ղբայր նորա Մաթոս աղայն- 'ի Վահանի- ասէ- {որպէս} լսեմ, գրեալ է կարգ դարուց եկեղեցւոյն Հ

Այդ գործերի մէջ մեք հանդիպում ենք նոցա {որպէս} իտալական ճիզուիթների, բայց ոչ աւելի։

ալ վախենում էին ժողովրդից, որովհետեւ սա {որպէս} մարգարէ ընդունում էր նորան։ 

այն այն արծաթը, որ պահուցել էր յառաջուց {որպէս} գին իւր պաշտօնին, այլեւ՝ աւելի մեծ արծա

խօսէ ինքը՝ Քերթողահայրը. "Այլ ինձ թուի, {որպէս} այժմ եւ առ հինսն Հայաստանեայց լեալ անսի

ՏԵՆԱԳՐՈՒԹԵԱՆ Ճ Ա Ռ " Այլ ինձ թուի, {որպէս} այժմ եւ առ հինսն Հայաստանեայց լեալ

յց դոքա լուռ կան, համրացեալ ամենեւին, {որպէս} թուի ասիական իմն խորամանկութեան աղագաւ

կարգի, ահա անցելոցն] փայլեսցի անշէջ, {որպէս} առ մեօք գործք ականաւոր արանց Եւրոպիոյ,

տարացեալ յազգային հարազատութենէ, ուստի {որպէս} այժմ, նոյնպէս եւ ի ժամանակս յայնոսիկ ո

եւ հարազատ հայկական]: Եւ գրուածք նոցա {որպէս} աւանդեն նոքին իսկ պատմիչք կէս մի ի հուր

պհական ազգի պիտոյիցն] ` նախընտիր վարկան {որպէս} զմատեանն սուրբ, սապէս եւ զայլ գրեանս՝

ո՛չ առանց գիտակցութեան, զի առ ասիականս {որպէս} եւ ցայսօր իսկ՝ պաշտելի է աւանդութիւնդ

ի, եւ զի՞նչ այդ կարծիք եւ տեսութիւն], {որպէս} թէ հնախօսութիւնն կամ ինքնին է լուսաւորո

լեզուին: Ո՞րով հիմամբ մարթ է մտածել՝ {որպէս} թէ առաջի կայցէ կործանումն հնախօս լեզուի

միով Ճառիւ՝ զսուրբ Նշանէն Վարագայ, եւ {որպէս} մեզ թուի՝ նոր ի նորոյ տնկէ ի սրտի աբեղ

ական ի միջի աղբերաց՝ ծարաւի գտանելով, {որպէս} ասաց ոմն ի հնոց: Մինչեւ յե՞րբ պաշտեսցի

լորութիւն խօսիլ, գրել, երգել, այնպէս {որպէս} զի հասկացողք գտցին սակաւք, որպէս թէ որ

յնպէս որպէս զի հասկացողք գտցին սակաւք, {որպէս} թէ որչափ սակաւ իցեն հասկացողք, այնքան

հայկական չէ հակամէտ յուսումնառութիւն, {որպէս} թէ իրաւունք իցեն դաստիարակել զմանկտին մ

աց, անընդունելի էր. ուստի զհետ գայր, {որպէս} թէ զճշմար| տութիւն պիտոյ էր չափել չափով

հայոց ժողովրդականաց, կացին եւ մնացին, {որպէս} եւ մնան իսկ այսօր, յանկիւնս վանօրէից ե

[թէ ընթերցանելի բանս առ ի] հեղինակէն: {Որպէս} մեզ թուի՝ [կրօնուսոյց] մատենագիրք մեր

ն զհնախօսութիւն անվերջ կամակորութեամբ, {որպէս} թէ ոք, որով թարթափեալ էր ի յոյզ եւ ի խ

րհի՝ բաժանի յոստանիկ եւ յեզերականս եւ {որպէս} կշռադատութեամբ բաւիմ ք ճանաչել, գրոցս

ակաւ յոյժ բացառութեամբ, հետեւին uոցա, {որպէս} տեսցուք ի ստորեւ, մատենագրելով՝ զաստո

տմութիւն աւանդել զհայոցս գրականութեան, {որպէս} պահանջեն կարգք եւ օրէնք, այլ միայն քաղ

րայ վիմի Ա, Ե, Է, Ը, Ի, Ո, Է, զի {որպէս} ի ձեան վերջք գծին կուտեալ ունէր քարն:

րեւութացաւ, այլ եւ հանգամանք ամենայնին {որպէս} յաման ինչ ի միտս նորա հաւաքեցաւ: Եւ յա

): Ընդ այս ցնծացեալ սրբոյն Մեսրոպայ, {որպէս} այր, որ գտանէ աւար բազում, անդէն առ ն

աստացի քաղաքաւ եւ առ Անատոլիս զօրավար, {որպէս} զի կայսերական արասցեն հրաման ընդ ամենայ

լնուլ ըղձանան, փոյթ լինին ի վարդապետել {որպէս} ծարաւի ոք տօթակէզ փոյթ լինի ի՝ կենդանի

ոցա, հաւատս ընծայեալ քսութեանց ոմանց՝ {որպէս} թէ Մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ զայլս ունին ի Բ

մին Վարդանանց՝ ընդ Սասանեանս, որում, {որպէս} եւ կանխեցաք ասել, ինքնին հեղինակս գտաւ

պարհի եւ լուան, ( պարեգօտաւորք Հայոց) {որպէս} ի վերայ թշնամւոյ ընդ դէմ զինեցան՝ ասել

Պիտոյից " արարեալ ի հինաւուրց Խորնոյ, {որպէս} եւ զքերականութիւն սորա եւ զհռետորական գ

նօր առանց բացառութեան զամենայն հեղինակս {որպէս} երկոտասաներորդ, նոյնպէս եւ հետեւեալ դա

ատելի զանազանք ի կորովաբան հայախօսից, {որպէս} Գրիգոր Սկեւռացի՝ աշակերտ Ներսիսի Լա

ի ումեք համարձակիլ հանել անտի զգրեանն, {որպէս} աւանդեն մեզ յիշատակագիրք ժամանակին: Ան

լ, բեր ապա ասասցուք, աստէն], զի նա, {որպէս} վկայեաց այսմ ի նորումս " Եւրոպա " լրագի

ի, պատուելի Չամչեանն ըստ քմաց նկարագրէ {որպէս} ինքն կամի, այլ ո՛չ որպէս իսկութիւն գոր

քմաց նկարագրէ որպէս ինքն կամի, այլ ո՛չ {որպէս} իսկութիւն գործոյն ցուցանէ: Թո՛ղ զի պա

Ըստ ազգին լինի եւ պատմութիւն նորա, {որպէս} եւ ի պատմութիւնէ անտի մակաբերել հարկիմք

ք զորպիսութիւն, զհոգի որ եւ իցէ ազգի, {որպէս} մասն ինչ ի բոլորին միայն հասկանալ զօրեմ

կազանց ի հանդէս դնել առաջի նոր հայոյն, {որպէս} պահանջէին կարգք եւ օրէնք պատմաբանականք

այրենասիրաց: Ի հարկէ ոչ հրամայելով նմա {որպէս} իւրեանց ծառայի, այլ ի պատուոյ ասպարէզ

երանոյ պապական Հայոց, ի կարծիս լինել, {որպէս} թէ ջանք եւ վաստակք Մխիթարեանց հայէին յօ

արին զնա բազում ինչ վճարեալ, այլ այս, {որպէս} ասացաք, կարծիք է անհիմն ռամկական, եւ

ատութիւն քրտնավաստակ հեղինակին անվարձ, {որպէս} եւ ազգն ողջոյն գրաւեալ մաքուր խղճմտանօք

րգործութիւն ժամանակին ի վերայ լեզուին, {որպէս} պարոն Թաղիադեացն: Առ հասարակ ապագայ հն

կան էր զայդ ուսանիլ՝ ուսանի եւ ուսցի, {որպէս} Եվրոպացւոց մանկունք զլատինականն եւ զյու

ի Ռուսաց լեզուէ ի Հայ քան ընդհակառակն, {որպէս} արարին Յարութիւն վարդապետ Ալամդարեանց ե

տեղւոջ ի գործ դնեն յաշխարհաբառն զտառն զ {որպէս} հայցականացուցիչ, զոր ամեն ուրեք տեսանե

նայ հանդերձ սխալականօք, զորմէ ինքնին, {որպէս} գիտեմք, վկայեսցէ նորոգ տպագրութեամբն ո

արողք ինքնակամ ի հայրենի ժառանգութենէ, {որպէս} ասէ պարոն Էմին, զի առիթ ետուն նմա գուն

երկացին զանսիրելութիւն իմաստութեան, որ {որպէս} այժմ եւ առ հինսն Հայաստանեայց լեալք ուս

այնոյ անձին եւ այն ի նշանակեալ ժամ ու՝ {որպէս} թէ ըստ օրինակի առ հասարակ երկասիրութեան

իսկ խոտ դալարի: Հին սովորութիւն է, {որպէս} առ ամենայն ազգս եւ առ մեզ, զի պատուելի

ողովուրդն առ անուսումնասիրութենէ նորա, {որպէս} թէ չէ կարող նա դատել եւ ճանաչել զարժանա

է եւ փեռեկտէ զմարդիկ իրերաց. առ մեզ, {որպէս} եւ առ կիսալուսաւոր ազինս, բաժանեալք այ

իւր անջատ վիճակացդ այդոցիկ զմի մի այր, {որպէս} ազնուական, հոգեւորական, ուսումնական,

ւ զհրահանգ որպիսի եւ իցէ միոյ աբեղայի, {որպէս} թէ ամենայն գիտութիւնք ցարդ յայտնագործեա

տել զորպիսի եւ իցէ պատկերս յեկեղեցւոջ, {որպէս} թէ մեծ առաքինութիւն եւ քաջագործութիւն է

ն քարեղէն եւ փայտեղէն կերտուածոց յորս, {որպէս} ասաց Աստուած, ոչ բնակի ինքն որպէս ի ձե

րս, որպէս ասաց Աստուած, ոչ բնակի ինքն {որպէս} ի ձեռագործս, այլ ի հեզս եւ ի խոնարհս ե

այլքն որ տարանջատ են ի նոցանէ ամենայնիւ {որպէս} ի վերոյ թուեալ եմք, զծաղու գան թերեւս

զլեզու ասեմ ք վերստին, զի ունել այնպէս {որպէս} Հայք զհինն բարբառ՝ համարի վասն հասարակ

ւ ունել լեզուի Հայոց համարի չունել, զի {որպէս} գրուանն խափանարար լինի շառաւիղաց լուսոյ

ւթիւնս, զորպիսիս առ այլս տեսանեմք, զի {որպէս} ըստ մեզ, սապէս ըստ լուսաւոր կարծեաց այ

րկացեալ ազդեցութեանց այլոց պետութեանց, {որպէս} Պարսից, Յունաց եւ այլոց շատ կամ սակաւ

բանաստեղծական բղխուածք կարող էին լինել {որպէս} եւ են ողբք, հառաչանք, կոծ եւ սուգ, ս

բնական է առն մտեալ ի տուն մեռելոյ պարել {որպէս} ի հարսանիս, այսպէս եւ մուսայն ոչ երբէք

ը արգելք եղաւ այս զարհուրելի գործերին, {որպէս} յառաջ խաղալուն նոյնպէս եւ աճելուն։

րբացնում էին ստրկութիւնը եւ հերձուածը, {որպէս} զի կարողանան իւրեանց կողմը շրջել Արեւել

եւ ջնջեց այս Կարգը՝ դատապարտելով նորան {որպէս} վնասակար Պապական դաւանութեան։ Բայց Յիս

, որ հասանեն հոգեւոր բարձր պաշտօնների, {որպէս} զի կարողանան մի կերպով ներգործել ժողովր

ով ճանապարհ ընկաւ ոտքով դէպի Բարսելոն, {որպէս} զի այնտեղ նաւ գտանելով՝ նստի եւ նաւէ Պ

՝ երկիւղ կրելով իբրեւ ախտացած մարդուց, {որպէս} զի ինքը եւս չ'վարակուի անողորմ ցաւովը։

նելի ճանապարհորդութեան մէջ, ասում են, {որպէս} թէ երեւել է նորան Քրիստոս եւ խոստացել է

նատիոսը վաճառեց իւր ունեցած չունեցածը, {որպէս} զի, կարողանալով հատուցանել Սարրակինոսն

որի բնակութիւնը Փարիզից շատ հեռի չէր։ {Որպէս} զի կարողանայ յետ ձգել նորան այս անմաքու

ոզուելով, միաւորուեցան Իգնատիոսի հետ։ {Որպէս} զի կարողանայ նորանց միանգամայն աշխարհքի

, լուծանում էին մասն մասն ազատ մտքերը, {որպէս} զի սրբութեան հասանեն։ Այս գրքի մէջ պար

, կրկնապատկեց ջանքը, որ իւր կողմը շրջէ {որպէս} Պապը, նոյնպէս եւ Կարդինալ Գուիդիչիօնին

անը բանից անցել էր։ Պաւլուս III Պապը, {որպէս} զի կարողանայ այս ընդհանուր ընդդէմ Պապակ

ւրս է բերում եզրակացութիւն, թէ եւ Պապը {որպէս} յաջորդ Պետրոսի գերազանց է այլ եպիսկոպոս

րծ դրեցին իւրեանց բոլոր խարդախութիւնը, {որպէս} զի այդ նիստը չ'լինի, ուր պիտոյ է արդար

մտանել եւ արմատանալ այս տէրութեան մէջ, {որպէս} զի կարողանան տիրապետել Աստուածաբանական

տաքին փայլը եւ ստուերական կարողութիւն, {որպէս} զի կեղակարծ, այսինքն՝ խաբեբայական շար

ով կամենում էին այս նպատակին հասանել եւ {որպէս} զի հեշտութեամբ դարձնեն Հնդկացիքը իւրեան

ների ներկայութեամբը ոտքի տակ կոխել խաչը {որպէս} ապացոյց նորա անքրիստոնէութեանը։ Ամենայ

ն եւ այժմ աշխատում են Չինաստան մտանել, {որպէս} զի Կայսրի թեթեւահաւատութենից օգուտ քաղե

էին Աւետարանը Չինացոց սովորութեան հետ, {որպէս} զի կարողանան որսալ Չինացոց սիրտը եւ իրա

կոս IV-ը անուանուած էր " հերետիկոս " եւ {որպէս} մասնակից շատ յանցանքների, անարժան եւ ա

ոս IV-ը ընդունեց Պապական դաւանութիւնը՝ {որպէս} թէ այն դիտաւորութեամբ, որ ապացուցանէ,

Կարոլոս Բուրբօնի նման թագաւոր ունենան, {որպէս} զի կարողանան կամեցածների պէս պարեցնել։

մ էր յետ կանչել Յիսուսեանները աքսորից՝ {որպէս} թէ, ինչպէս ասում էր, Փարիզի մէջ այս բ

Քանի եպիսկոպոսունք յանցաւոր համարուեցան {որպէս} Յանսէնականք, բայց քաջութեամբ ընդդէմ կա

եանը, որ կամենում էին դատապարտել նորան {որպէս} զրպարտող։ Այն մասնակցութիւնը, որ

օր գումարւում էր նորա գերեզմանի վերայ, {որպէս} թէ նորանով գործուած զանազան հրաշքների պ

պաշտպանում էին ուրիշից դուրս եկածները, {որպէս} զի առաւել եւս զայրացնեն ժողովուրդը Յիսո

ն կերպով դատապարտում էր Յիսուսեանները՝ {որպէս} մասնակից Դամիէնի չարագործութեանը։ Ինքը

բողոք գրեց, որով ապացուցանում էր Կարգի {որպէս} թէ անմեղութիւնը։ Այս միջոցին ժողով

եցին հանգուցեալ Պապի պատկերը եւ կախեցին {որպէս} մահապարտ։ Յիսուսեանք, հալածական լինել

մի մի մարդ կարգելով դաշնակցութեան մէջ, {որպէս} փոխանորդ թաղերի բոլոր բնակիչներին, մտաւ

ապրի՛ հրապարակախօսութիւնը: Ինձ, {որպէս} Հայի, ցաւելի է տեսանել որեւէ արատ կամ

այ սորա եւ դուք ամենեքին աղօթս արարէք, {որպէս} զի արժանի լինիցի սա զաստիճան քահանայութ

րչա՛փ յառաջացել է ազգը. ես իմ կողմից, {որպէս} անդամ հայկական ազգի եւ եկեղեցու, ո՛չ մ

ւթիւն ունենալ նորա հետ " ի հոգեւորս ", {որպէս} լոկ քրիստոնեայ եղբօր հետ: Ո՛ւր մնաց նո

ռաջին եւ գլխաւոր աղբիւրն էր համարւում, {որպէս} եւ այժմ չէ վերջացած տակաւին կորած ու մո

է այնպէս վարչական այս կանոնադրութիւնը, {որպէս} մի միջոց, որ պիտի պաշտպանէր ազգը յայտն

տնի անձնաւորութիւնների ազդեցութիւնից եւ {որպէս} դարաւոր, ազգի համար աղէտաւոր փորձի արդ

վը Կ. Պոլսի պատրիարքի նախագահութեամբ, {որպէս} ազգային կենտրոնական ժողով, վարում էր ա

ղկանայ տասներկու անդամից, որոնցից եօթը {որպէս} մեծամասնութիւն կարող են բաց անել նիստեր

ամբ, որ տարբերւում էր այս նոր տպածից, {որպէս} իւր լեզուովը նոյնպէս եւ բովանդակութեամբ

տութենների ճակատում, մեք չենք տեսանում {որպէս} ընդհանուր ուղղութիւն նորա բոլոր աշխատու

ան, իւր բացառականի է վերջաւորութիւնը, {որպէս} եւ Տաճկաստանի Հայերը, հիմնում է հին լե

ամեն տեղ գործ են ածում եւ շատ անգամ էլ {որպէս} եախշի եօլ), որ, միամտաբար թարգմանել

նք, որ թէ " Սօս եւ Վարդիթերը " առնունք {որպէս} բանաստեղծութիւն, նորա տկար եւ թոյլ կող

ակի կեանքը, բայց եւ այնպէս, իբր թէ եւ {որպէս} օգնական առել է Սօսը, Վարդիթերը եւ սիրո

նութիւն։ Անբնական է, երբ Վարդիթերը {որպէս} տասն եւ մէկ տարեկան աղջիկ մի ջլերը սասա

ւել կատաստրօֆի այս անբնականութիւնը։ Եւ {որպէս} թէ հերիք չէր, ինչ եղել էր, այն պատուա

թերութիւններին Սօս եւ Վարդիթեր գործի, {որպէս} վիպասանութեան, պրծաւ։ Մեր այսուհետեւ

բարբառը ծաղրելը եւ նորանով խօսողի վրայ {որպէս} մի ստոր եւ խեղճ էակի վրայ նայելը, որպէ

րպէս մի ստոր եւ խեղճ էակի վրայ նայելը, {որպէս} թէ այն մարդը յանցանք է գործել։ Եթէ

իկաբար ո՛չ) միանալով պիտի դուրս գան ոչ {որպէս} թլպատութիւն կամ անթլպատութիւն, այլ որպ

պէս թլպատութիւն կամ անթլպատութիւն, այլ {որպէս} նոր արարած։ Այո՛, ծանր խնդիր է այս եւ

ենք, որքան մեր խելքը զօրում է. սորան {որպէս} անմերժելի վկայութիւն դնում ենք մեր գրու

ջաւորութիւն սեռական աներեւոյթ եղանակի, {որպէս} համօրէն ազգի գործածած, նոր լեզուի մէջ

րծ դնել, 'ի մէջ բերել, ի լոյս հանել, {որպէս} թէ եթէ գործ դնել, մէջ բերել եւ լոյս հա

ետ, դիմաւոր բայի զօրութիւն է ստանում. {որպէս} թէ ասէր, ի գալս իմ, այսինքն՝ գալու գ

նայել։ Ս տառը չպէտք է ընդունել այստեղ {որպէս} առաջին դէմք ցոյց տուող, այլ որպէս բանի

ստեղ որպէս առաջին դէմք ցոյց տուող, այլ {որպէս} բանի մօտաւորութիւնը, ներկայութիւնը. հ

մ, որովհետեւ կրաւորականը գործ են դնում {որպէս} կորցվիլ. մէկ խօսքով, կրաւորականը վեվո

, ուրիշ տեղերում այդ բառը արտաբերվում է {որպէս} Նազլուի, նոյնպէս կատվի, փոխանակ կատու

ծենում են իրենց հին լեզուի գիտութեամբ, {որպէս} միակ արժանաւորութեամբ, այլ քսան երեսու

ռքերը ներկում են " եւ այս ենը ընդունենք {որպէս} էական բայ, ուրեմն ներկումը դառնում է ն

րը ներկումեն ", այս տեղ ենը ընդունելով {որպէս} բայական վերջաւորութիւն, ումի հետ միացա

որ այս դիպուածում չէ հասկացվում այս եմը {որպէս} էական բայ։ Եւ եթէ նախադաս դրվելով՝ բա

ձեռեքերը ներկում են ", ուր ներկումը, {որպէս} նախադաս, խնդիր է լինում, ներկումից չէ

նդիր է լինում, ներկումից չէ ընդունվում {որպէս} առանձին առնված բայ եւ ներկումը նորան խն

մէջ մեծ պաշտօն ունի այս տնտեսութիւնը, {որպէս} նաեւ բառերի վանկերը եւ տառերը հաւասարաչ

րծ ածվում այնտեղ, ո՞րը նոցանից ընդունէ {որպէս} հետեւելի օրինակ։ Նոր լեզուի մէջ, թ

, կամ Հայաստանեայք-Հայաստանեայց։ Բայց {որպէս} այս խոտորմունքը, նոյնպէս եւ ուրիշ շատե

, կարող է ոչ միայն զարմանալ մեզ վրայ, {որպէս} մի ինքնահաւանի վրայ, որ ինքն էլ չգիտէ

Հին լեզուի ումն վերջացած բայանունները, {որպէս} անկումն, հերքումն եւ այլն, ընկած է ժո

դիթերը " դրած է. մեր առջեւ նախ եւ առաջ {որպէս} բանաստեղծութիւն, որպէս վիպասանութիւն,

ջեւ նախ եւ առաջ որպէս բանաստեղծութիւն, {որպէս} վիպասանութիւն, բայց, ոչ ձեւի մտածութի

թերը ", եթէ ուղիղն ասենք, պիտի նայուի {որպէս} ամբողջ մի ընկերութեան, որպէս ամբողջ մի

տի նայուի որպէս ամբողջ մի ընկերութեան, {որպէս} ամբողջ մի գեղի նկարագիր. իրեն իսկ արգո

Պաշտօն ունին սովորութիւնքը եւ ծէսերը, {որպէս} բազմութեան հասկացողութեան արդիւնք աւելի

եւ Վարդիթեր անձնաւորութեանքը առնուած են {որպէս} օգնական: Սօս եւ Վարդիթերը մենք չենք կա

ս եւ Վարդիթերը մենք չենք կարող ընդունել {որպէս} մի սիրապատում վիպասանութիւն: Այս

ին, Սօս եւ Վարդիթերը կարելի է ընդունել {որպէս} լոկ եւ պարզ նկարագիր բնութեան, ուր բնա

ծերունի է, իսկ նորա մայրը ` պառաւ: Եւ {որպէս} թէ հերիք չէր, որ այս ծերունիքը տասնում

պսակել են 11-12 տարեկան աղջիկ, ուստի, {որպէս} թէ անբնական չէ Վարդիթերի հասակը: Պսակե

Աշտարակի կեանքի ընդհանուր որպիսութեան ( {որպէս} նաեւ բովանդակ հայոց ազգի կեանքի որպիսու

Համասփիւռը, որ սովորաբար նկարագրւում է {որպէս} մի խորագէտ կին. " Սատանի յետի ոտն էր պ

ը նկարագրութեան մէջ: Ասենք, թէ Տիրանը {որպէս} մի անարգ մարդ կարող էր ընդունակ լինել ա

թելադրուած մօրը կամ իրեն իսկ խրատողին, {որպէս} թէ աղջիկը տալը կամ չտալը կախւում է լոկ

տերեւ տարած ժամանակը - Վարդիթերի հետ, {որպէս} նաեւ Սօսի հետ ծաղկազարդի մանուշակների կ

անտէր երազները մենք առնում ենք ոչ միայն {որպէս} աւելորդ ներմուծութիւնը, այլ որպէս շատ

իայն որպէս աւելորդ ներմուծութիւնը, այլ {որպէս} շատ անաջող փոխանակութիւնք բնական դէպքեր

նելու համար, որ իսպառ զանց առնելի էր, {որպէս} նաեւ Սօսի, իր եղբօր Պարէտին, իր սիրահ

ցիոնը այլեւ եւրոպական կառավարութիւնքը, {որպէս} նաեւ բողոքական տէրութեանը մէջ, ստուգապ

ւ այն աստիճան, որ կապոց առնուր նորանից {որպէս} թըլիսմ եւ Գարեգնից ծածուկ ուղարկէր Վարդ

րակի կեանքը, բայց եւ այնպէս, երբ թէեւ {որպէս} օգնական, առել է Սօսը, Վարդիթերը եւ սի

երը: Անբնակա՛ն է, երբ Վարդիթերը {որպէս} տասն եւ մէկ տարեկան աղջիկ, մի ջլերը սա

արագրութիւնը, որ մենք հարազատութեամբ, {որպէս} քաղուած, հանեցինք բնագրից ( եր. 218-2

ատաստրոֆի այս անբնականութիւնը: Եւ {որպէս} թէ հերիք չէր ինչ եղել էր. այն պատուակա

դէպի վայր, այն օրից, երբ ծանրութիւնը {որպէս} ընդհանուր յատկութիւն տրուեցաւ մարմիններ

միջնադարեան թարախը պատուաստել մեր վրայ {որպէս} նախապահպանողական հնար ( ինչի՞ց), եթէ

ւի եւ հիւանդութեան պատճառը պիտի առնունք {որպէս} ճար ու դեղ, է՛լ ո՞ւր ենք խօսում կրթութ

ուշակում ենք, թէ այդ բանը ընդունւում է {որպէս} մի հաշտեցուցիչ արարողութիւն եւ թէ երեխա

ւցիչ արարողութիւն եւ թէ երեխայք միայն ( {որպէս} անմեղութեան երեւեցուցի՞չք) պիտի կատարե

ւում է գործածուած: Երկրորդ, Ապարանը, {որպէս} այժմ նոյնպէս եւ առաջ ապահովութեան տեղ ե

լինում օդի մէջ կախուած մի կանթեղ: Երբ {որպէս} 7-8 տարեկան տղայ հարցնում էի " վարպետից

մի յաղթութիւն չի վերագրուել մի սուրբի, {որպէս} նաեւ մի հրաշագործութիւն մի երեւելի զօրա

սը կամ կրակը Արագածի վրայ ընդունում ենք {որպէս} իրողութիւն: Բայց սակայն, դժար է այժմ

այն, թէ լոկ անունը չէ կարող ընդունուիլ {որպէս} ապացուցութիւն Ժամանակի, աւանդութեանց մ

ջ: Այդ լոյսը կամ կրակը ընդունելով {որպէս} իրողութիւն, բնականաբար խնդիր է առաջ գա

մեծ շինութիւն ազգին ", մենք սիրում ենք {որպէս} ճշմարտութիւն: Մարդը, ոչ միայն ֆ

ել: Եւ այդ մոլորութիւնքը, երանի՜ թէ, {որպէս} մի տեսական գաղափար, մնային մարդու գլխո

ինէր աւելի հաւանականութիւն, ընդունէինք {որպէս} բնական պատճառ կանթեղի աւանդութեան: Մեն

յսպիսիք: Շատ ուրիշ կրակներ եւ լուսեր, {որպէս} ճախնային գազը կամ գերեզմանական շրջմոլիկ

անգամ երեւցած լինիլ եւ այսօր էլ երեւիլ {որպէս} Արագածի գլխին այնպէս եւ ուրիշ տեղերում

ակ այդ միաւորութիւնը զգալի է լինում մեզ {որպէս} կայծակ: Երկու զանազան ամպերի մէջ էլ գո

աւորութեան մասին խօսեցանք - յայտնի է թէ {որպէս} ծովից մի կաթիլ ջուր առնելով - եւ ասացին

որ այդ միաւորութիւնը զգալի է լինում կամ {որպէս} կայծակ, կամ որպէս փայլակ ու որոտ: Սոր

ը զգալի է լինում կամ որպէս կայծակ, կամ {որպէս} փայլակ ու որոտ: Սորա հակառակ, այդ էլե

սարերի վրայ կարող է երեւել այս կրակը, {որպէս} շատ ճառագայթների խուրձ, երբեմն բոլորշի

անչափելի տարածութեան մէջ: " Դնէ զձիւն {որպէս} զասր եւ զմէգ որպէս փոշի ցանեաց: Արկանէ

ան մէջ: " Դնէ զձիւն որպէս զասր եւ զմէգ {որպէս} փոշի ցանեաց: Արկանէ զսառն որպէս պատառո

ւ զմէգ որպէս փոշի ցանեաց: Արկանէ զսառն {որպէս} պատառոտ առաջի ցրտոյ նորա կարէ կալ ": Ի

որ գիտութիւնը բնա՛ւ չէ կարող ընդունել: {Որպէս} թէ արբեցութիւնից պատճառուած " ինքնակիզո

ջնորդական գրքերի մէջ կարող են պատահիլ, {որպէս} եւ մեր յիշած գրքի մէջ էլ կան, որոնց հե

ի դրութիւն չդնէ ուսանել կամեցողի աոջեւը {որպէս} գիտութեան ներկայ խօսքը: Մեզ թւում

լինել մի տեղում, եւ եթէ մեր գրագէտքը, {որպէս} սիրելի է մեզ կարծել, ուզում են փարատել

այդ պատճառով Շիրակի գաւառի ամայանալը, {որպէս} նաեւ Անի քաղաքի աւերակ մնալը, այդ նզով

, ստուգապէս կարելի է ընդունել այդ քամին {որպէս} երկնային պարգեւ: Ես ինքս, Էջմիածնի մէ

ս անգամ: Արեւը սաստիկ տաքացնում է {որպէս} Արարատեան դաշտը, որ ամէն կողմից գրեթէ

՞րբ է մտել նոցայ մէջ երկրագործութիւնը, {որպէս} ընդհանուր ժողովրդի պարապմունք, այդ մաս

այրենիքի դրօշակին: Թողնելով այս բոլորը {որպէս} լոկ ենթադրութիւն, աւելցնում ենք, թէ Ա

ութիւններին " Սոս եւ Վարդիթեր " գործի, {որպէս} վիպասանութեան, պրծաւ: Մենք չենք

բառը ծաղրելը, եւ նորանով խօսողի վրայ, {որպէս} մի ստոր եւ խեղճ էակի վրայ նայելը, որպէ

րպէս մի ստոր եւ խեղճ էակի վրայ նայելը, {որպէս} թէ այն մարդը յանցանք է գործել: Օ՜հ, ե

, նորա մշակութիւնը եւ աոաջատարութիւնը, {որպէս} նաեւ ապագայ միութեան գաղափարը առանց այդ

ղ քիմիաբար միանալով պիտի դուրս գան " ոչ {որպէս} թլպատութիւն կամ անթլպատութիւն, այլ որպ

պէս թլպատութիւն կամ անթլպատութիւն, այլ {որպէս} նոր արարած "։ Ծանր խնդիր է այս եւ իր բ

, թէ ազգը կ՚ընդունի Սոս եւ Վարդիթերը, {որպէս} մի տկար պատանու նուաստ երկասիրութիւն "

ործը ( եւ իրաւունք չունէր չընդունելու) {որպէս} ապագայում աւելի մեծ յոյսեր տուող երիտաս

հետ փոքր ի շատէ ծանօթ ենք, առնում ենք {որպէս} անխարդախ գիրք, եւ համեմատելով ուրիշներ

մասին, թէեւ մենք պատրաստ ենք ընդունել {որպէս} մի չար երգիծաբանութիւն, բայց խոստովանո

էս կամ այնպէս կարծել, այնպէս էլ մենք, {որպէս} ճանապարհորդ, մի քանի շաբաթ մնալով էջմի

մուտ կարծիքը, թէ ծուխը ընդհանրապէս, ( {որպէս} թաբակի ծուխը եւ այլն) վնասակար էր: Այ

չէ խնդիրը, երեւոյթը հարկաւոր է առնուլ {որպէս} իրողութիւն: Բայց այնպիսին, երբ ա

ծիքներ, բայց մենք այս երեւոյթը առնելով {որպէս} իրողութիւն, տեսնում ենք, որ չնայելով

ւսաւորչի ժամանակ էլ դեռ իրենց նախահարցը {որպէս} աստուած պաշտում էին Տարօնում: Հայոց ազ

յերը, ասում ենք նորանց էլ պիտի մերժէին {որպէս} ոչ բնիկ հայեր: Հազար տարի ազգի վրայ եղ

զդեցութիւնը ուրանալով, նորա հազար տարի {որպէս} սեփական գործ դրած բաղդասութիւնը մերժելը

ւայ կեանքի, պէտքերի եւ հասկացողութեանց {որպէս} յայտարար, ինչպէս գիտական առարկաներում

սին, որ մեզ շատ մտքերի պատճառ դարձաւ, {որպէս} եւ շատ էջեր լցնելու. մենք, հրապարակով

մ խմբի ցանկութեամբ եւ կամքով. Լեզուն, {որպէս} ամբողջ ազգի սեփականութիւն, կազմւում է

իւնը, դէպի որ կողմը եւ լինի, լինում է {որպէս} հետեւանք ներգործող պատճառի, որովհետեւ

իր կենդանի եւ շարժուն ձեւերը ու ոճերը, {որպէս} ներկայ գաղափարների եւ պէտքերի յայտարար

՝ եթէ ազգը ստիպուել է, հայախօսութիւնը {որպէս} մաքսանենգութիւն հազար արկոսների աչքից ծ

ութիւն հազար արկոսների աչքից ծածկելով, {որպէս} մի սրբազան աւանդ սիրտը բերանը եկած այսօ

տար ձեռք ու ոտք։ Ստո՛յգ է, չեն սոքա, {որպէս} կարող էին սպասաւորել նորա սեփականքը, բ

եան վրայ։ Բայց պիտի մնան նոքա այնտեղ, {որպէս} մի անելանելի վիրապում եւ պիտի մաշեն եւ

փորձական եւ վերացական փիլիսոփայութեան, {որպէս} աւելի դրական տեսութեան, բայց այս խնդրի

տ էր այն սարսափելի վճիռը եւ նոցա վրայ, {որպէս} մի մունջ անհատի վրայ։ Նոքա, որ արդ

, յանցանք համարէր սեւին իր սեւութիւնը, {որպէս} նաեւ՝ սպիտակին իր սպիտակութիւնը։ Բայց

քը, որ շատ անգամ սխալ, քան թէ ուղիղ, {որպէս} հասարակաց վերագրւում են այս կամ այն ազգ

ւիմ այն աղօտ եւ գունաթափ լոյսը ընդունել {որպէս} ապագայի հրաշափառ արեւ լուսի կարապետը։

լ Նախիջեւանայ Հայոց հասարակութենէ: {Որպէսզի} ընկալեալ զայս խնդիր իմ հրամայեալ լիցի յ

է անկեալն են, թերեւս եւ ուղղափառ Հայ, {որպէսզի} հասցեն նպատակի իւրեանց, յոր սերտ բեւեռ

, յետս առ իս զվկայագիր իմ դարձուցանել, {որպէսզի} ընկալեալ զայն, մարթացից օրինաւոր եղանա

առ առաջնորդութիւն Ամենափրկչեան վանաց, {որպէսզի} Սիւնհոդոսն սրբոյ Էջմիածնի, վեհափառութի

առանձին թուղթ լրացեալ երեսփոխանութեան, {որպէսզի} նոքին շարժեալ յազգասիրական ոգւոյ դէմ դի

ինիք իմ եւ " Հիւսիսափայլ " օրագրի մէջ, {որպէսզի} ընդունէ իմ աշխատութիւնքը, եթէ պատահի ի

թաղել են մի հորթ, որ կտրուի անձրեւը, {որպէսզի} հնար ստանան իւրեանց կղմինտրները եւ աղիւ

ամիսներ սպասում են, որ Խդրելեզը գայ, {որպէսզի} կարողանան հարսն որոնել իւրեանց համար:

ով, կազմում է մի ընկերութիւն իւր հետ, {որպէսզի} դուրս չմնայ մարդկային ընկերութենից, որ

զի դուրս չմնայ մարդկային ընկերութենից, {որպէսզի} այդ միայնութիւնը չդառնայ նորան յանցանքի

կանք այնտեղ ապաստանին, բացի վանքերէն, {որպէսզի} " Հիւսիսափայլի " մեղադրանաց տակ չի ընկն

նչեւ որ մի փոքր նստի նոցա ջերմութիւնը, {որպէսզի} սառն աչքով կարողանամ նկատել նորանց, մա

ծանրաչափի եւ ջերմաչափի գործադրութեամբ, {որպէսզի} կարելի լինի սահմանել օդի ճնշողութեան եւ

ի առողջութիւնը շարունակ պահելու համար, {որպէսզի} իւր կատարած փորձերի արդիւնքը, համեմատե

որ նման քանի մը հատ գրքեր դուրս հանէք, {որպէսզի} ձեր ծիծաղելի դրութիւնը բոլոր ազգն աղէկ

ել դորանց եւ խայտառակել եւ դատապարտել, {որպէսզի} օրէ օր վերանան եւ անհետանան այդպիսի բար

ւղարկել, որ խնամով խլէին այդ փուշերը, {որպէսզի} ազնիւ բոյսերը հնար ստանային աճելու եւ զ

մենում Բէգզադէն նոր ապրանք հասուցանել, {որպէսզի} կա՛մ ինքը գնայ այդ քաղաքը, կա՛մ մի այլ

ունակել իւր առեւտրական գործողութիւնքը, {որպէսզի} ասպարէզը մնա միմիայն Բէգզադէին: Մի

ն հարկաւոր է ընդհանուր լուսաւորութիւն, {որպէսզի} ազգը գիտակցութիւն ստանայ. այս կամ այն

ճակագրական եւ տեղագրական ծանօթութիւնք, {որպէսզի}, եթէ ժամանակով հոգ տարուելու լինի ազգի

ան, գիւղական եւ վաճառական գիտութիւնք, {որպէսզի} հաստատ հիմքերի վերայ կանգնի նորա թէ՛ եր

առ տողերով, կազմել է մի հաստլիկ գիրք, {որպէսզի} տեսանողը, գոնէ երեւութին նայելով, յօժ

թեամբ: Բաժանուելով Ասորաց եկեղեցուց, {որպէսզի} կախողութիւն չունենայ նորա հոգեւոր իշխան

, որ բաժանում էր միմեանցից այդ ազգերը, {որպէսզի} հեշտ լինի նոցա այնուհետեւ կուլ տալ խե՜ղ

կով յայտնել իւրեանց կարծիքը այս մասին, {որպէսզի} այսպիսի այլանդակ գաղափարք չհամարձակուին

առանգներին: Կանխակալ կարծիքները, {որպէսզի} աւելի չասենք, պիտի պատերազմին ձեզ հետ

արող է սթափեցնել նորան իւր թմրութենից, {որպէսզի} նշմարէ իւր մինչեւ այժմ բռնած ճանապարհի

րն է այս ցաւերից ազատուելու ճանապարհը, {որպէսզի} ազգը չմեռանի եւ մանաւանդ ազատուի, երբ

կաւոր է աշխատիլ վաճառականութեան վերայ, {որպէսզի} ազգը հարստանայ: Երանի՜ թէ, ասում

որան, ոյժ եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, {որպէսզի} կարողանայ հաստատ պահել իւր վերայ լինելո

Մնում է առանց վաստակի վաճառել ապրանքը, {որպէսզի} պարտքը կարողանայ վճարել: Եթէ գործ չդնէ

, որ նա դիմանայ եւ չկործանուի: - {Որպէսզի} Թիւրքիոյ ստրկացած Հայ, Սկլաւոն եւ Յոյն

մեր ունեցած հայեացքը ազգութեան վերայ, {որպէսզի} հակառակախօս չերեւինք մեր նեղսիրտի առջեւ

վերայ մի կտոր հող ձեռք բերելու համար, {որպէսզի} այդ ազգութեան անդամքը ապահովեն իւրեանց

եան անդամքը ապահովեն իւրեանց ապրուստը, {որպէսզի} գերի եւ ստրուկ չլինին ուրիշին: Ազգութի

ամար, այնպէս, որ միշտ շէն մնան նոքա, {որպէսզի} կարողանան գոնէ հարիւրին 8 տոկոս բերել,

ius Caesar, Act V. Sc. 5. Չձգձգենք {որպէսզի} Պատմութիւնն այս չափածոյ ` - Ինչու՞ խօսե

եկեղեցու տնտեսական կառավարութեան մէջ, {որպէսզի} այսուհետեւ գէթ եկեղեցական գանձերը չյափշ

իրաւասութեան տակ եղած եկեղեցականներին, {որպէսզի} իւրեանց ընթացքը յարմարեցնեն այս գաղափար

իրակոսին, եթէ նա սպանել է նորա որդին, {որպէսզի} Կիրակոսն էլ նորան ներէ, եթէ նա սպանէ ս

ջ: Կարդա՛յ այդ փիլիսոփայութիւնքը, {որպէսզի} սորվիս փիլիսոփայութեան պատմութիւնը եւ կ

զգի բարեբախտութեան վերայ միայն մտածող, {որպէսզի} գործարանը սոցայ հոգաբարձութեան տակ իւր

արոզութեան, որ առաջ արել էր նոցա մէջ, {որպէսզի} չարախօս մարդոց լեզուն կարճանայ, որովհե

եբայական խօսքերի եւ իրաւունքը ճանաչել, {որպէսզի} նորա առջեւը արդարացնէ իւր անձը այս թղթի

ընդունող տէր Մուշէն չէր կաթողիկոս։ Եւ {որպէսզի} Աղուանից կաթողիկոս չհասկանան Մուշէի քահ

ուեցանք գրչի աղճատանքը սրբագրել։ Եւ {որպէսզի} չկարծեն ոմանք, թէ հին ժամանակներում Սո

իպւում ենք շատ տեղ բուն անունը կրկնել, {որպէսզի} գաղափարքը չշփոթուին։ Արարատեան բարբ

եզանից այդպիսի ծակ մարգարէութիւնք, այլ {որպէսզի} ցոյց տանք, որ Սեւուկը կարող էր եւ տեղի

առ տիրոջը աշակերտքը Բեռլին ուղարկելու, {որպէսզի} Աբովեանը կարողանայ այդ միջոցին պատրաստե

երից ազատուելու համար դժոխք էր գնացել, {որպէսզի} ապահովէ իւր անձը, ականջին ասաց մի դեւի

ի խելացի, հասկանալի եւ իմաստուն գործ, {որպէսզի} տգէտ մնալով ժողովուրդը, շատանայ մեր զո

րկար տարի աշխատեցաւ դժոխքի օգտի համար, {որպէսզի} նա, ներս մտածի պէս, կարդաս այդ յայտար

. շփում եմ ճակատս, սրբում եմ աչքերս, {որպէսզի}, եթէ երեւոյթ է այդ, ապա արիւնը երակնե

ւմը դրեց անպատճառ ծանօթանալ կոմսի հետ, {որպէսզի} յետոյ կարողանայ նորա միջնորդութեամբ ծան

գերբնական զօրութիւն ցոյց տայ իւրեանից, {որպէսզի} տեսանելով նորա կարողութիւնը հետեւաբար կ

մի շարժուածքը հաշուած ու համարած էին, {որպէսզի}, մի փոքր ծառայութիւն բարքի տալով ինքեա

եւը ասած չասած առաջարկում էր մի խնդիր, {որպէսզի} պատճառ տայ Թիւթիւնճի-օղլուին խօսելու,

մ էր սրտով Շահումեանցից, թէեւ ակամայ, {որպէսզի} վերջինս այսպիսի քաղաքավարութենով ներկէ

ն նպատակով, որ հարստի կին դառնայ, այլ {որպէսզի} գտանէ Շահումեանցի մէջ իւր կեանքի ընկերը

րայի մէջ հալեցնում է կրակի վերայ: Բայց {որպէսզի} շուտով հալուի արճիճը, ճրագու ես ձգում

Թիւթիւնճի-օղլույեանք չիմանան այս բանը, {որպէսզի} յետոյ յանկարծ լսելով խորտակուին միանգամ

ով. նա միտքը դնում է սպանել խոհարարը, {որպէսզի} ինքը տէր մնայ բոլոր հարստութեանը: Այս

ցեղապետը պահում է իւր մօտ այս մատանին, {որպէսզի} գոնէ ժամանակ անցանէ մինչեւ մեր ցեղի ջնջ

ծայես այն իմ հարսին խունկ ծխելու վարձ, {որպէսզի} նորան չպատժի այդ մահը իսկոյն հարսնացած

մահով կնքեց եւ վաւերացուց իւր ուսումը, {որպէսզի} մարդիկ, տեսանելով նորա հաստատութիւնը ի

ն եւ սնոտի կանոնների թանձր մառախուղով, {որպէսզի} նոցա աչքը չկարողանայ տեսանել պապականութ

իւն խառնելով այդ թմրեցուցիչ հիւթի մէջ, {որպէսզի} մանուկը, քաղցրութեամբ խաբուելով, յօժա

արգը, այո՛, եւ նախախնամութեան կամքը, {որպէսզի} ընտրեալքը երեւին։ Մեր խնդրից դուրս է խ

ծառայեն լուսաւորութեան մեծ գործին, այլ {որպէսզի} ցոյց տան ազգին, թէ ահա հերձուածող ճանա

աշխատում էին, որ խաւար մնայ ժողովուրդը, {որպէսզի} ինքեանք, նիւթական օգուտներ ճարելով այս

նման կազմութեան գործարանաւոր մարմնոյ, {որպէսզի} նիւթն, ունելով զկերպ, գործարանաւորեսց

նշաւակել եւ սպանել նորա պակասութիւնքը, {որպէսզի} ազգութիւնը, աւելի մաքուր շրջանակի մէջ

գի անդամների կարծիքը, իւր վճռի մասին, {որպէսզի} իմանայ, թէ որչա՛փ յառաջացել է ազգը. ե

աւանդութիւնը. լաւագոյն միջոցն էր այդ, {որպէսզի} թոյլ չտրուի հայերին ` պատրիարք ընտրելու

մ գտնուած հայ հոգեւորականութեան միջից: {Որպէսզի} կարողանար հարկադրել ազգին վաւերական ճան

ու է կաթոլիկութեան եւ բողոքականութեան, {որպէսզի} անջատուելով լուսաւորչական պատրիարքութիւ

ենք ամբողջապէս, ինչպէս " ներկում է ", {որպէսզի} ներկում խօսքը, էական է բային խնդիր չդա

երը կարելի սկզբունքների վրայ ամրացնել, {որպէսզի} նոցա միջնորդութեամբ կարելի լինի մի համա

ան տակ ճնշուածին անխտիր ծունր դնէ, այլ {որպէսզի} փարատէ այդ խաւարը: Այդ տեսակ բաները,

եզ մի փոքր տեղեկութիւն տալ նորա մասին, {որպէսզի} ընթերցողք մի գերբնական բան չհամարեն սոր

իր առարկան եւ գիտութեան ներկայ վիճակը, {որպէսզի} հնացած եւ արդէն, մերժուած մի դրութիւն

ւմ եւ հին լեզուի ձեւերից անկախութիւնը, {որպէսզի} ազատօրէն եւ ինքը իրեն աճէ, ո՞ր ուշաբար

էին սովորութիւն է նոցա, ընդ ենթարկիլն {որպիսի} եւ իցէ նեղութեան, ցուցանել զինքեանս բա

ավեր կուլ են տվել եւ տալիս են անդադար, {որպիսի} վտանգներ պիտի աչքի տակ առնու ճանապարհոր

րի մէջ պատճառում են այնպիսի հրայրեացք, {որպիսի} չէր պատճառել յունական բանակի հուրը Ագամ

Տէրութենական հարկերից եւ պաշտօններից, {որպիսի} եւ լինէր ձեր կոչումը, տասն տարի ժամանա

, որ երեւում են մօտակայ քաղաքների մէջ, {որպիսի} է Ռոստովը: Ջուրը նոյնպէս քաղցրահամ եւ

մէջ: Երկրագործութեան զանազան ճիւղերը, {որպիսի} են մեղուադարմանութիւն ( пчеловодство)

Պ. Իսահակեանցը անգիտանում է, թէ {որպիսի} դպրոցներ կամէի, որ լինէին Հայաստանում

ր այժմ կը հասկանայ Պ. Իսահակեանցը, թէ {որպիսի} դպրոց կամէի ես իմ ազգի համար: Պ.

յդ վառուող օդը է ածխային բաղադրութիւն, {որպիսի} գազով լուսաւորւում են այժմ եւրոպական քա

ամեմատուել էր Հոմերոսի եւ Միլտոնի հետ ( {որպիսի} ՛ սրբապղծութիւն)։ Բայց մի՞թէ ստոյգ չէ

մի անկարգութիւն, մի զարհուրելի խաօս, {որպիսի} հազիւ թէ եղած է տիեզերքի արարչագործութե

կակից լինելով մի կաթուածահար ժողովրդի, {որպիսի} է Թիւրքը, որի մէջ չկայ եւ յաւիտեան չպի

ւնքը անխտիր, նոյնպիսի իրաւանց ժառանգ, {որպիսի} ստացել է ինքը: Ազգութիւնը անմեղադրելի

Այս խօսքերը ասելով՝ չենք ակնարկում մի {որպիսի} եւ իցէ պարոնի վրայ, այլ մանաւանդ այդպէ

ւթեանց մէջ, երբ նոքա թարգմանում էին մի {որպիսի} եւ իցէ ֆրանկի կամ ռուսի աշխատութիւն։ "

, եւ ո՛չ բարձր եւ վերին կրթութիւն մի, {որպիսի} եւ իցէ մասնաւոր առարկայի կամ, լաւ ասել

որանքից վերադառնալուն այնպէս ընդունեց, {որպիսի} փառաւոր հանդիսով չէր ընդունել Պոմպէոս մ

իտոյ է իմանալ, եթէ մի սատանայ կերաւ մի {որպիսի} եւ իցէ շարադրութիւն, իսկոյն անյայտանու

նան պիտոյ է կապուէր մնար հնար չգտանելով {որպիսի} եւ իցէ կերպով ազատուել մի որեւիցէ դժուա

անազան քիմիական շոգիների ազդեցութենից, {որպիսի} էին խլոռից բաղկացած աղերի շոգիքը, որոն

իւր գործունեայ եւ հարուստ հպատակներից, {որպիսի} էին Մաւրիտանացիք, այո մի մասնով եւ Հրէ

յացելոյ եւ ստրկացելոյ այլասեռ իշխանաց, {որպիսի} եղեալ է Հայոցն, հարկաւ ուներ լինել ինչ

, այլ եւ թաղեալ ընդ փոշւով հազարամէից, {որպիսի} է հինն լեզու՝ ամենեւին անկարող վերակեն

անէ գէթ զսրբազան պատմութիւն եւ զհրահանգ {որպիսի} եւ իցէ միոյ աբեղայի, որպէս թէ ամենայն

մութիւն եւ սա զբանաստեղծութիւն, ուրեմն {որպիսի} ազգ, այնպիսի եւ պատմութիւն, եւ որպիսի

որպիսի ազգ, այնպիսի եւ պատմութիւն, եւ {որպիսի} պատմութիւնն, ըստ այնմ եւ բանաստեղծութի

երգործակերպ բայից ընդ նոյնաձայն բայից, {որպիսի} զքուն ննջել, հարկ հարկանել, գերի գերե

վիճակները եւ հազարամեայ սովորութիւնքը, {որպիսի} դրութեան մէջ գտանւում էին Քրիստոնէութեա

ալ աւանդութիւնը: Յայտնի է բոլորին, թէ {որպիսի} զայրոյթով դիմաւորեց ազգը կաթողիկոսի թու

րվում, ինչպէս, է փայլում։ գ) Եթէ մի {որպիսի} եւ իցէ բայ ամբողջ գրվում է, ինչպէս՝ գ

այդպիսի բաների պարապմունքը, մեր հին, {որպիսի} եւ իցէ, կամ թէ բնաւ չեղած բանաստեղծութ

անցքերի, որին մասնակից է բազմութիւնը, {որպիսի} են Մողնու կամ Վարդավառի ուխտերը, վիճակ

ստորագրութեան համեմատ խօսել բնաւ իսկ մի {որպիսի} եւ է խեղճուկ տիրացուի գործ չէ. բ) Այն

րութեան մէջ. խոստովանում ենք, որ նաեւ {որպիսի} եւ իցէ յիշատակարան անգամ չենք տեսել, ո

րելուկ պատանին, որ տակաւին նոր իջած մի {որպիսի} եւ իցէ խեղճ դպրոցի նստարանից գրիչ է առն

ուղիղ գաղափարներ գիտութիւնների վերայ, {որպիսի} տեսողութենով լուսաւոր էին եւրոպայի բարե

ս անողոքելի դարում, որի թագաւորը չէ մի {որպիսի} եւ իցէ քնաբեր նանիկ, այլ այն արգասաւոր

ները։ Բնութեան ահարկու ուժերից յետոյ, {որպիսի} են ելեքտրականութիւն, ջերմութիւն եւ այլ

գաղջ... Լսելով լուիցեն զբարբառ ազգին, {որպիսին} վարի ի հասարակ կենցաղս, լուիցեն եւ քնն

րինեայ Խոջամալեանց, երկոքին ազգայինք, {որպիսիք} են՝ Կեսարացի Եղիայ Մահտեսի Յակոբեան եւ

ններով, ընդ որում միայն այնպիսիներով, {որպիսիք} ուրիշ բարբառներում չկան, կամ եթե մի ձե

ածնի յաղագս բոլոր կրպակաց մերոց կարգի, {որպիսիք} գտանին ի զանազան կարգս կրպակաց, այլ որ

կան մաքուր դուրս են եկած այդ տպարանից, {որպիսիք} են՝ " Յիսուս Որդի, Ժամագիրք, Սաղմոս

ապա թէ ոչ այնպիսի չնչին գործողութիւնք, {որպիսիք} հրատարակւում են Հայաստանի " Մեղուի " մէ

ագործութիւնքը պատմել: Այնպիսի գործեր, {որպիսիք} օր ու ցերեկով գործւում են Բէգզադէի ձեռք

է մեր երանելի եւ սուրբ նախահարց գլխին, {որպիսիք} էին Սուրբ Պարթեւը, Սուրբ Մովսէս Խորենա

այլ արանց աշխարհականաց եւ քաղաքականաց, {որպիսիք} էին պատմաբանք Յունաց եւ Հռոմայեցոց եւ ն

ողու զկնի իւր զքանի մի երկասիրութիւնս, {որպիսիք} են " Յաղագս սկզբանց ", թարգմանութիւն Ա

ն բազմօք յետնեալ են յարդեան հեղինակաց, {որպիսիք} եղեն եւ են՝ Աւգերեանք, Ջախջախեան, Աս

րակ բանաստեղծութիւնս Հեղինակաց Ռուսաց, {որպիսիք} են Պուշկին, Ժուկովսկի, Լերմոնտով, Գո

գերեզման փորեմ այնպիսի մարդերի համար, {որպիսու} համար փորում եմ այս գերեզմանը: - Ո

ռանց ամ[ենայն] հիման եւ ուշադիր լինելոյ {որպիսութեան} գործոյն համարեալ էին զայն աւարտեալ եւ մ

ի գին անգամ: Բայց մի ուրախութիւն, որի {որպիսութեան} եւ պատճառի մասին չէինք կարող հաշիւ ու հ

, կրում են իւրեանց ճակատի վերայ աշխարհի {որպիսութեան} կնիքը: Հիւսիսային սառուցեալ օվկիանոսը

անկութիւնը: Մի փոքր նստելուց եւ քաղաքի {որպիսութեան} մասին այս եւ այն տեղեկութիւնքը հարցանել

, որ միշտ իւր արտաքին ձեւը վարում է իւր {որպիսութեան} հետ զուգահեռաբար: Այս միջոցին, որի

պրութեան, եւ այն՝ յայսպիսի [տառապեալ] {որպիսութեան} միջի, յորպիսւոջ տեսանեմք զհայս ( թէպէտ

դեալ ժամանակացն փոփոխութեան եւ այժմ եան {որպիսութեան} ազգին, հնար հնարեն, փորձ փորձեն զնոր

2): Նայելով Աշտարակի կեանքի ընդհանուր {որպիսութեան} ( որպէս նաեւ բովանդակ հայոց ազգի կեանքի

( որպէս նաեւ բովանդակ հայոց ազգի կեանքի {որպիսութեան} եւ հայ կանանց ընտանեկան եւ որդիական պատ

ւն է ազգութեանց դրօշակը, լեզուն է նոցա {որպիսութեան} եւ վիճակի յայտարարը։ Չկայ աշխարհիս երե

րաբերւում է իմ ցանկութեանը եւ դպրոցների {որպիսութեանը}, Պ. Իսահակեանցը կարո՛ղ է կարդալ " Հիւ

սիրական խնդիրների վերայ, որ, ժամանակի {որպիսութեանը} անյարմար լինելով, չեն զարթեցնում Ազգի

քը իւրեանց ընթացքը կը յարմարեն ժամանակի {որպիսութեանը} եւ կ՚աշխատին այնպիսի բաներով պարապեցուց

ի այդպիսի աշխատութեան՝ միտ դնելով դորա {որպիսութեանը} միայն եւ ուղիղ պահելով արդարութեան կշիռ

որը լեզուն է, որ պիտի յարմարուի կեանքի {որպիսութեանը} ։ Ամեն մարդ գիտէ, որ Լուդովիկոս տա

րեւում նորա անհմտութիւնը, ահա: Նա իւր {որպիսութեանը} քա՛ջ տեղեակ լինելով եւ այն եւս լաւ իման

սկոյն հասկացւում է՝ նայելով նորա կրօնի {որպիսութեանը} ։ Ասա ինձ՝ ո՞ր կրօնի խոստովանող ես դու

ն ո՛չ եւս բաւելով նորանոր հանգամանաց եւ {որպիսութեանց} ժամանակին, յար եւ նման էին հայախօսութե

ներգործողների հոգեբանական կամ բարոյական {որպիսութեանց} մասին բնաւ իր բերնից խօսելով հանդէս չի

գիտութիւնը քարերի, մետալների եւ աղերի {որպիսութեններին}: Ալբերտոսը վարժապետ էր Թովմաս Ակուինաց

վերաբերած ենք Եւրոպական եւ բազմակողմանի {որպիսութիւն} յայտնող բառերը, այնուամենայնիւ աւելորդ

ահակեանցը իւր գրութեամբը յայտնում է իւր {որպիսութիւնը} ։ Տեսանում եմ, որ դա բարեմիտ եւ աշխոյժ

վ քննելով օդի ելեքտրականութեան չափը կամ {որպիսութիւնը}, որ մեծ ազդեցութիւն ունենալով ջլերի վե

ծ լինելով մեր բարեկամի գովասանած մարդու {որպիսութիւնը}, հրաժարուելով հրաժարուել էինք այդ բարե

ունինք: Նոր վերակացուն իւր անձին {որպիսութիւնը} լաւ իմանալով, սկզբումը մեծ խորամանկութ

առաւել լաւ մարդիկ կը լինէին, եթէ իրենց {որպիսութիւնը} արդարութեամբ խոստովանելով, չմտանէին այ

նորան, պատմիր, որ լաւ հասկանալով բանի {որպիսութիւնը} կարողանամ օրինաւոր կերպով մտածել դոցայ

Տղայութեանս ժամանակ իմ վարած կեանքի {որպիսութիւնը}, դո՛ւ, Տէ՛ր, ի՛նքդ լաւ գիտես)։

ը, իսկ Սիւնեաց երկրում ունեցած կեանքիս {որպիսութիւնը} գիտէ վերը յիշուած Սիւնեաց աշխարհի եպիսկ

ների մօտ էի, այդ միջոցին վարած կեանքիս {որպիսութիւնը} նոքա գիտեն, կարո՛ղ էք նոցանից տեղեկանա

լու ժամանակ պիտի մոռանայ իւր անձը, իւր {որպիսութիւնը}, իւր շրջակայքը եւ հանգամանքները, որ ո

շափելով կարող են հասկացնել կուրին դրամի {որպիսութիւնը} եւ արժէքը: Տեսողութիւնը խուլ մարդերի ն

աւորութիւնը, վարքը, բարքը, մի խօսքով {որպիսութիւնը}, անունը միայն լսում էին եւ պսակուած ժա

րի վերայ, հարցանում է գալուց պատիժների {որպիսութիւնը} եւ պատճառը: Դերվիշը պատասխանում է, թէ

ից, որ պիտոյ է վճռէր նորա կեանքի բոլոր {որպիսութիւնը}: Մի ժամ անցաւ, Թիւթիւնճի-օղլուն չէ

ցուցանելու համար պապական լուսաւորութեան {որպիսութիւնը}, որի մէջ որոնում էինք Մխիթարեանց բարոյ

թէ ինչի՞ չգիտէ նա մոծակի կեանքը, նորա {որպիսութիւնը}, նորա օրէնքները: Մոծակն ի՞նչ է, որ մ

, բայց ի՞նչ անես, երբ այդ չնչին միջատի {որպիսութիւնը} չիմանալը հարիւրաւոր հոգիների պատճառ է լ

ինում ապահովութեան, այդ միջոցի կեանքիս {որպիսութիւնն} էլ այս յիշուած Սիւնեաց եպիսկոպոսը գիտէ

ւնը, յարմարութիւնը եւ այլ յաջողեցուցիչ {որպիսութիւնքը} պիտի նպաստաւոր լինէին նորա մեծ յառաջադի

ւր անցածի վերա, յուր կատարած ճանապարհի {որպիսության} վերա, այն ժամանակ կտեսանել ամենայն բան

ճակին: Ես արդեն չեմ էլ մտածում վախճանի {որպիսության} մասին: Եվ օրգանիզմիս համարյա անընդհատ

չեմ եւ միշտ մտածում եմ նորա առողջության {որպիսությանը} վերա, թե ինչ վիճակի մեջ է այժմ, լա՞վ

, եղբայրություն է սոցա մեջ, որ միմյանց {որպիսություն} օտարից են հարցանում, մի՞թե դոքա մին մի

եի: Ես ամոթ կհամարիմ, որ իմ ծնողաց {որպիսությունը} հարցանեմ օտարից, մի՞թե լսողն իրավունք

մին մինի նամակով չեն հայտնում յուրյանց {որպիսությունը}: Ես նախիջեւանցիներից ստանալով ձեր նամա

Ալաճալովից կարող եք իմանալ, ամեն մինչ {որպիսությունը} հարցրել տեղեկացել եմ, թե ոչ. դուք իհա

ակ իմանալով Մարտին Մակարիչից ձեր բոլորի {որպիսությունը} մի ըստ միոջե: Եթե այդ կողմերի այդպիսի

ասիրական հոգովը, ես իսկույն կգրեմ բանի {որպիսությունը}, միայն մեկ լուր ստանանք Պետերբուրգից:

ձանձրացնում եմ եւ եթե Ձեր ազգասեր հոգու {որպիսությունը} ինձ քաջալերություն չտար, ես համարձակվե

փողը դեռեւս ուշանա, ահա, եղբայր, իմ {որպիսությունը}: Ես անչափ շնորհակալ եմ քեզանից եւ մինչ

հ, իհարկե դուն լավ գիտես իմ տկարության {որպիսությունը} եւ հույս ունիմ, որ ամեն բան այնպես լավ

տի 13-ի գրած գիրդ եւ կարդալով իմացա ձեր {որպիսությունը}, այս գիրիս հետ միասին գրեցի Քառբո Մակա

եւ էմանեթները եւ տեղեկանալով ձեր բոլորի {որպիսություններին}, ի՞նչ այլեւս հարկավորություն ունեի, ո

գիրերս կստանաք, որոնց մեջն կհայտնվի իմ {որպիսությունս}: Շատ ավելի ուրախացա Սերոբին Խառքովա

չէ, եւ այլն: Բավ է: Եթե կամիք իմ {որպիսությունս} հարցանել, փառք աստուծո, ողջ եւ առողջ

ր ի շատե խոսելուց հետո, հայտնում եմ իմ {որպիսությունս}, որ ես ողջ եմ եւ առողջ եւ հետեւում եմ

րթամ Էմս եւ ջուր կխմեմ եւ կգրեմ այնտեղի {որպիսությունքը}, որ գուցե Գայանե Նիկոլաեւնային եւս օգտ

նոյն յարաբերութեան մէջ դէպի մեր ազգը, {որպիսում} գտանւում են այժմ: Ապա եթէ ազգը լուսաւո

ը սեւ վերարկուի տակից, ուր դարերով ահա {որջացել} են Պարկեանք, ազատութեան բողբոջները մկր

էս խոր գիշերումը խիտ անտառի մէջ իւրեանց {որջերից} կոկորդաբաց դուրս են գալիս գիշակեր գազան

կանությունն է մեր շահը զատել Թեոդոսիայի {որջի} բախտախնդիրների շահերից, այնուհետեւ թող

լ թշնամիք, անկորուստ հասեալ են միշտ առ {որս} ուղղեալ են, թողեալ զթշնամիս բերանաբաց

անդակելոց ՚ի վեր ասաց գրութեան իմում առ {որս} վերաբերին ըստ մասին գրելիքս յառաջ խաղա

րցանել ի նոցանէ որպէս ի բարեկամաց, ընդ {որս} ծանօթացեալ էի այսր, բերելով յանուն առ

, առանց մուծանելոյ յայն զայնպիսիս, ընդ {որս} մտանել ունէին ե՛ւ նոր ե՛ւ այլ իմաստք.

ւրաւոր. Անպարտելի դու ի զինուց, {որս} եղեր չար դաւանաց Ապերախտին անգութ

աբաց դուրս են գալիս գիշակեր գազանները, {որս} ճարելու: Սա կամենալով գործարանից հրաժա

աբանեալ 'ի խընդիր բարի ցանկութեան, ընդ {որս} եւ հաւանեալ եւ այլ արք ճշմարտութեան նու

դատել եւ կշռել զօգուտն եւ զվնասն, ընդ {որս} եւ զճշմարտութիւն բանիցս, զոր հնչեցուցա

բարտակս առանց օտարին ձեռն կարկառելոյ առ {որս} զարդիս դեգերեմք մուրողաբար, եթէ կերակո

րող կերակուր ուտել մինչեւ որսի չգնայ եւ {որս} չբերէ, կարծում ենք, թէ աւելի ուժ է տա

կել, թէ պ. Յովնանեանցն, որում ընծայի {որսալ} նամակին, պարապի՞ արդեօք այդպիսեօք եւ կ

ւ արժանի ուշադրութեան եւ այդ ճանապարհով {որսալ} ազգի բարեացակամութիւնը: Դորա հակառակ,

փորձութեան մէջ ձգել եւ սուտ խոստմունքով {որսալ}, յանդգնութեամբ զարմացնել, գեղեցիկ խաբ

ովուրդ է հարկաւոր. ուրեմն մնում է նոցա {որսալ} Հայոց ազգի սիրտը եւ բարեացակամութիւնը։

ոց սովորութեան հետ, որպէս զի կարողանան {որսալ} Չինացոց սիրտը եւ իրաւունք եւ հարստութիւ

անեանցին ընծայեալ են զանպարծանք պաշտօնն {որսալոյ} զայլոց զնամականիս, եթէ պարապի նա այդպի

՛ շուտ եւ պատմիր այս հանդիսաւորներին քո {որսածները} ". իսկոյն դուրս եկաւ մի հաստափոր արջի

Նա դիւական նենգութեամբ Զսիրտ {որսաց} խուժանին: Ցնծա՛, դժոխք, յաւիտեա

լուց ոչինչ չգիտէր: Այսպէս ահա խաբել ու {որսացել} էր նա եւ Քուէպէքի այն առաջին մարդիկը,

արհի գործերի մէջ։ Պիոս VIIը, որին {որսացել} էին Յիսուսեանք իւրեանց սատանայական խարդ

կամ զոր յարաբերութիւն բովանդակութեան առ {որսացողս} եւ ոյք 280 անձինք բողոքաւորք զայնմանէ զ

տի լինելով, որ շուտով պիտի գետին ընկնի {որսը} որսորդի օգտի համար: Պ. Յովնաթանեանցի

ր ամենեւին այնպէս, որպէս մի որսորդ իւր {որսի} հետ, որի մասին հաւատացած էր, թէ ո՛չ մ

տ եւ վարժ որսորդը ուղղում է իւր հրացանը {որսի} վերայ, հաւաստի լինելով, որ շուտով պիտ

թիւնքը աջողակ չեն: Խօսելով հարսանիքի, {որսի} եւ մենամարտութեան մասին ( եր. 198) ար

յ հեղինակը այսպէս է ծանօթաբանում. " Էս {որսի} սովորութիւնը եւ մենամարտութիւնը կարծեմ

ութեան մէջ: Փեսայի թէ թուր կապելը, թէ {որսի} գնալը, թէ մենամարտութիւնը, այս բոլորը

ւնը: Եւ մեզ թւում է, թէ թուր կապելը, {որսի} գնալը եւ մենամարտութիւնը անին իրենց մէջ

ն խօսիլն էլ աւելորդ ենք համարում, իսկ {որսի} համար ասում ենք այսքան, որ ամէն ազգ իր

թէ փեսան չէ կարող կերակուր ուտել մինչեւ {որսի} չգնայ եւ որս չբերէ, կարծում ենք, թէ ա

ների առաջը. ապա կանչեց բիրտ ձայնով. " {Որսկան}, դուրս արի՛ շուտ եւ պատմիր այս հանդիսա

հում են միեւնոյն ուղղութիւնը, միեւնոյն {որսողական} հոգին՝ միմիայն յարմարուելով տեղի հանգա

տ վարւում էր ամենեւին այնպէս, որպէս մի {որսորդ} իւր որսի հետ, որի մասին հաւատացած էր,

ափում է, եւ ինքը, չնայելով որ մարդերի {որսորդ} էր, պակաս ուրախանալու չէր, եթէ ազատու

ւթեամբ, ինչ վստահութեամբ հմուտ եւ վարժ {որսորդը} ուղղում է իւր հրացանը որսի վերայ, հաւա

նելով, որ շուտով պիտի գետին ընկնի որսը {որսորդի} օգտի համար: Պ. Յովնաթանեանցի բաղդից,

անութեան վերայ, Կայսրը համեմատեց նորան {որսորդի} հետ, որ, բաղդի վերայ յուսալով, նետու

ապրել է եւ այժմ եւս վայրենիքը ապրում են {որսորդութեամբ}: Տարակոյս չկայ, որ եւ մեր ազգը անցել

իմութիւն է, երբ մի վայրենի, թափառական {որսորդութեամբ} պարապող ազգ սկսում է երկրագործութեան ձէ

: Թէ մինչեւ ո՞ր ժամանակ պարապել են հայք {որսորդութեամբ}. կամ, աւելի լաւ, ե՞րբ է մտել նոցայ մ

ործը: Բայց, ասենք թէ թագաւորները {որսորդութեան}, էին գնում, ասենք թէ մենամարտում էին

արանքը տեղ-տեղ պահել են մեր թագաւորների {որսորդութեանը} յիշատակը, շատ անգամ դատապարտելով նոցայ

օսք է այս: Նախ, որ մենամարտութիւնը եւ {որսորդութիւնը} թագի սեփական մի բան չէ, որ ուր էլ տեսն

ից եզրակացնել, թէ այդ օրից իսպառ ընկաւ {որսորդութիւնը}: Գրեթէ երկու դար յետոյ ապրած Արշակ Գ-ի

պեցու բերանից այնպիսի պատմութիւնք, ուր {որսորդութիւնը} ոչ վերջին տեղն ունի: Մենք, յատուկ այ

ով, քնքուշ շարժմունքով, Ձկնորս էր {որսում}, սրտով համարձակ: Նա խոստանու

ջէ։ Ուրիշ տեղ ասածս այստեղ էլ կրկնեմ, {որտե՛ղ} մեր ազգի մէջ Մեսրովբ մի դուրս եկաւ, որ

նների տարեգիրքը, ինչ ենք տեսանում: {Որտե՛ղ} մի գայթակղութիւն, որի պատճառը չէր եկեղ

կղութիւն, որի պատճառը չէր եկեղեցական, {որտե՛ղ} հարստահարութիւն, որի հերոսը չէր եկեղեց

հարութիւն, որի հերոսը չէր եկեղեցական, {որտե՛ղ} խռովութիւն, որի խմորը չէր եկեղեցական:

օսութեան ձեւ ու ոճը եւ վերահասու եղիր, {որտե՛ղ} եւ ո՛ր ազգ խօսում է մի այնպիսի լեզուով

անց աշխարհագրության դժվար հասկանալի է: {Որտե՞ղ} էր կատարվում այդ նավագնացությունը, անհ

ցանկանում եմ, որ ամբիոնն ստանա: Այժմ {որտե՞ղ} է ծառայում Ալաջալյանը, դարձյալ հիվանդա

.... 2, 540, 385 Լիբրէ ստերլինգ {Որտե՞ղ} ուրեմն հարկաւոր է որոնել ոսկին եւ արծաթ

Ճշմարի՞տ է, ասա՛, հայրիկ, Իմը {որտե՞ղ} է փայլում ": - Այո՛, դստրի

ն, բայց թէ բանը հասաւ յուսահատութեան, {որտե՞ղ} կը դիմանայ նորան այր մարդը: Նամակը

.. Աղքատ պառաւի ձեռք... Որտեղի՞ց, {որտե՞ղ}: - Երեւի մի բարեհոգի մարդ բերած լին

ա էլել, փչացել ա, պտի լրացնենք, համա {որտե՞ղ}, քոմմայ իրանք են ուտում, քեասիբ քիւսո

րը, եւ, հասնելով, չգտա մի ճամպրուկ, {որտեղ}, ինչպես ասացի, գտնվում էին սերմերը:

ստով եւ ոչ թե բնական ընդարձակ իմաստով, {որտեղ} մենք, բնության անծայրածիր տնտեսության

ամերիկական ժուռնալ New-York Heralde-ը, {որտեղ} ջարդ ու փշուր էին արել այդ կեղծ առաքյալ

ջո բացվեց: Դուայտին կանչեցին Ամերիկա, {որտեղ} նա անցյալ տարի մեռավ: Գնացքի ընդհարում

ից խնամքով թաքցրին մեդալի մյուս երեսը, {որտեղ} խորամանկ ձեռքով գրված էր, թե կաթոլիկու

եմ իմանալ նրա առողջության մասին եւ թե՝ {որտեղ} է գտնվում այժմ: Անանիան նրա մասին պետք

ցի այդ եղել է Նիժեգորոդի տոնավաճառում, {որտեղ} մշտապես շամախեցիներ շատ են լինում: Չկա

ատանիների՝ այն բոլոր դպրոցների համար, {որտեղ} լսվում է հայերեն խոսքը: Ես գիտեմ, որ

ծ են ապրած-անցած սիստեմի ազդեցությամբ, {որտեղ} թեկուզ երբեմն, լսվում էլ են նախադասութ

թյամբ մենք կարող ենք դիմել մի բարբառի, {որտեղ} այնպես առատ են հին ձեւերը: Նոր լեզուն

ց եւ վերին աստիճանի ծիծաղաշարժ հատված, {որտեղ} պատմվում է, թե ինչպես վիեննացի մի հայ

րդեն այն սահմանագծի վրա, այն շեմքում, {որտեղ} արդեն իսպառ վերջանում է զանազան սուտ իմ

րդա վերլուծական մասը եւ ներածությունը, {որտեղ} եւ կարող է գտնել ամեն տեսակ հարցմունքնե

ը հավասար է 8. 750. 000 արծաթ ռուբլու, {որտեղ} մանուֆակտուրայի եւ գործարանային արտադրո

յուտ կենդանիների Ասիայից եւ Աֆրիկայից, {որտեղ} ամենուրեք ես ունեմ գործակալներ, սակայն

տավոր չէ Թեոդոսիայում անկելանոց պահել, {որտեղ} ինչ-որ մի Խորենի վճարվում է տարեկան 2.

կարող ես պայմանագրով բնակարան վարձել, {որտեղ} որ սիրտդ ուզենա: Իսկ թույլ տալ քեզ այդ

ն այս Քո անունով կոչելու, Տունն այս, {որտեղ} ապրում են Քո որդիները հլու: Սեղան շին

նել: Թէ ուր է եղել այս փորձը, այսինքն {որտեղ} եւ երբ հասել են այս միջին մոմենտները,

որոյ եւ գոռաց. - Ու՞ր է ճարտարապետը. {որտեղ} է նա, գանչեցէ՛ք իմ մօտ այդ աւազակը: Բ

թացք չունի մեր մէջ: Ազգասէ՞ր, որտեղից {որտեղ}, ինչո՞ւ փորասէր, արծաթասէր չես կոչում

քը բովանդակ հայ ազգի սեփականութիւնն է, {որտեղ} էլ նա չգտնուի, ճիշտ նոյն հիմքերով ու ի

րծը բանաստեղծութիւն է, բայց բանաստեղծը {որտեղ} ուղղակի խօսում է բնութեան լեզուով, ուր

խօսքը էր 1789 եւ 93 թուականները: Բայց {որտեղի՛ց} յանկարծ բխեց XVIII դարու այդ փիլիսոփայա

ն նոքա, - պատասխանեց կոմսը: - Ապա {որտեղի՛ց} է Հայերի մէջ Ջալալեան մականունը. ես այ

ոպէկով յետ տալ, պակաս մնացած 25 կոպէկը {որտեղի՞ց} պիտի դուրս գայ ": - Քո վարձից, -

մարդու Գիտես այդպէս, օ՛, հմուտ, Այդ {որտեղի՞ց} ուսար դու: Զարմացնում են ինձ սաստիկ Քո

այսպէս: Ո՛վ ես դու, անծանօթ բարեկամ, {որտեղի՞ց} ես գալիս, ի՞նչ պատճառով եւ ո՞ւր ես գնո

այց նամակ... Աղքատ պառաւի ձեռք... {Որտեղի՞ց}, որտե՞ղ: - Երեւի մի բարեհոգի մարդ

ավոր չէ: Ծխախոտ ես գնում եմ այնտեղից, {որտեղից} դուք էլ կգնեիք, ուրեմն ոչ մի տարբերութ

շատ վատ ուղու վրա է: Սատանան գիտե, թե {որտեղից} է նրա մեջ՝ ամեն գնով արիստոկրատի, այն

հետ, որպեսզի վերջինս փակե պատուհանը, {որտեղից} քամի էր փչում, բայց մի՞թե Պուասսոնը պա

ջոյ, էականապէս կենդրոնանում է այնտեղ, {որտեղից} դուրս ելաւ այն ապրանքը կամ գումարը: Զօ

: Այժմ դառնում ենք դէպի այն կէտը, {որտեղից} խոտորեցանք եւ դէպի այնտեղ հրաւիրում ենք

յական խուցը, չէ՛ եւ չէ՛ այն դիտանոցը, {որտեղից} կարելի լինէր ազատ տեսողութենով նկատել ա

թքը չհաւաքուին դէպի մի որոշեալ աղբիւր, {որտեղից} դուրս էին եկել: Յայտնի է, թէ այս դրու

վերին աստիճանը իր ձեւով նման է սկզբին, {որտեղից} առաջ է գնում այդ զարգացումը ": Այս

ողմից հաւաքւում էին դէպի դժոխքի դուռը, {որտեղից} պիտոյ է ներս մտանէր ծայրագոյն Բրամինը:

հեստը ընթացք չունի մեր մէջ: Ազգասէ՞ր, {որտեղից} որտեղ, ինչո՞ւ փորասէր, արծաթասէր չես

իջից եւ աչքս դարձնելով դէպի այն կողմը, {որտեղից} լսել էի աղաղակը կամ շարժողութեան ձայնը

կատարելու համար - Մշու Սուրբ Կարապետ, {որտեղից} Կովկասու վերայով կը վերադառնամ Աստուծով

լ էր Պերա ( Բէյօղլու) ասացեալ տեղում, {որտեղից} կիւրակէ օրերը գնում էր Ղալաթիա քարոզութ

լու ժամանակ, այդ ուն ինչ իրաւունքով եւ {որտեղից} է մտնում։ Պ. Պռօշեանցը սովորաբար գրու

իտենք ": Ես լաւ գիտեմ, որ այն դուռը, {որտեղից} ես եմ մտնում, բաց է ամէն մարդու համար

նդ կայմին յոխորտ շռինդ ահագին Եթէ {որցեալ} ցնցեսցիս, Զաչկունս ի վեր ուղղեալ

չափազանց յիմարութիւն մերոց քաղաքացեաց, {որք} գոլով ինքեանք յիմարք, զնոյն եւ զորդիս

ան ամենեւին զերախտիս սուրբ վարդապետաց, {որք} կամ էին բնաջինջ առնել զայնպիսի աղանդաւո

կաթոլիկս ի լուսաւորչեան դաւանութիւն), {որք} գիտեն մանաւանդ զի էին սովորութիւն է նոց

ուղղափառ եկեղեցւոյ Հայոց եւ զանարգանս, {որք} ո՛չ մի անգամ վիժէին ի բերանոյ նորին ի վ

ահս ձկամբ, այսմ կարեն վկայել երդմամբ, {որք} ունին ընդ նմա զերթեւեկութիւն եւ դ) զի

ակցութեան՝ խոյս տալով յայնմ ամենայնէ, {որք} ունին զցոյց կոշտութեան։ Քարտուղար՝

արձուցանել առ իս զօրինաւոր վկայագիրս իմ {որք} գտանին այդր, եւ զառանձին վկայութիւն՝

վատներում ծառայող պատվելի անձինքներից, {որք} քանի քանի անգամ անձամբ անձին գնացած էին

ւթիւնս նախկին թեմակալ առաջնորդի մերոյ, {որք} բողոքելով բողոքէին զապիրատութեանց Խալիբ

տեղի եւ զանխորհուրդ խնդիրս յարուցանեն, {որք} ակն յայտնի հային ի պաշտպանութիւն Այվազո

րհուրդ սրտից մերոց պառաւամիտ թշնամեաց, {որք} չկարելով վնաս ինչ իրական հասուցանել ինձ

ն, եւ այլն: Ցաւիմ վասն թշնամեացս, {որք} առ ի վնասել զիս պարապին անձնախաբէութեամ

իամիտս առնել զայսմանէ զլրութիւն ազգիս, {որք} ամենայն բարեացակամութեամբ փութացին յայտ

ին, ի պարականոն ներգործութեանց արանց, {որք} զանխուլ յազգէն, փոյթ ունին զսեպհականու

եւ առ կրպակս հանգուցեալ Բաբաջանեանի, {որք}, ըստ զօրութեան երկրորդ կտակի նորին, ս

կեղեցւոյն հայոց, այլ ՚ի տեղեկութեանց, {որք} հասանին ինձ բերանացի յօրինսգիտաց եւ ի փ

ւ հանգամանք պաշտամանս ոչ կախին զինէն եւ {որք} թերեւս ունիցին զիս զժամանակս քանիս արտա

դ այսմ, ի սպաս վեհապետիդ զնամականիսն, {որք} վերաբերին առ առաջնորդութիւն յիշեալ եպիս

զբովանդակ կայից եւ կալուածոց զցուցակ, {որք} սեպհական են Ամենափրկչեան վանաց ազգիս ի

արտաքոյ եւ ի ներքոյ: ՚Ի նանիր փորձեն, {որք} փորձինն, սանձել զլեզու կամ զգրիչ բանակ

իս եւ Էջմիածին իմ հավատարիմ բարեկամաց, {որք} անշուշտ նույնպես կգրեն եւ կխոսեն կաթողի

տուելի եւ յառաջադէմ անդամք ազգի մերոյ, {որք} եւ կցորդք վերաuաց ընտրութեան, ետուն ար

ել, թէ " այո՛, հերձուած ենք անոնցմէ, {որք} եկեղեցինիս կ՚արհամարհեն, ի՛նչ անպատուո

զգ ղարիպական աղքատ բիռուզիգար մարդկանցն {որք} եկեսցեն աստ, որպէս վերն գրեցի, թէ իմ

արութիւն չէ՞ ստոյգ Կենալ նրան հակառակ: {Որք} պաշտամունք բնութեան Բռնադատել են ջանում

ոյ աջոյն համբոյր շատ Անօթք, {որք} պահեն զազգութիւն ո՛ր եւ է ազգի, երեք թ

ք առ ուսումն եւ փոյթք առ ի վարդապետել, {որք} նախ քան զտեսութիւնն աստուածաբանք ", ող

, նախ քան զբարին հասարակաց: Հոգեւորք, {որք} առ ընկճեալ ազգս խրախոյս եւ քաջալեր կարդ

լեր կարդացին հօտին իւրեանց, հոգեւորք, {որք} վասն լուսավորութեան եւ վերանորոգութեան

իւն " ո՛չ յաւելուլ ՚ի հանգանակն զբառս, {որք} մուծանել ունէին եւ զնոր իմաստսն որ ի Հօ

անրականս ճանաչէ մի միայն զերիս ժողովս, {որք} են Նիկիո, Եփեսոսի եւ Կոստանդնուպօլսոյ

ի Լոյոլայի, հիմնադրի կարգին ճիզվիթաց, {որք} առ շրջելոյ զուշադրութիւն ժողովոյն ի բու

ր գոն, հպարտութիւն, նախանձ եւ այլն եւ {որք} ի կարգին են։ Աստուածաբանք Հայաստանեայց

ամուլ ծիսից եւ արտաքին արարողութեանց. {որք} ո՛չ եթէ ջեռուցանեն զհոգին, այլ սառն մե

ել յերեսաց: Ե՛ն յազգին մերում ականջք, {որք} բաց են զօրհանապազ, են եւ աչք, որք տես

ք, որք բաց են զօրհանապազ, են եւ աչք, {որք} տեսանել տեսանեն զամենայն. ո՛չ միայն չխ

ի դատապարտելի սկզբանց եգիպտական քրմաց, {որք} առ անձնապահութեան եւ եթ կուրացուցանել կ

իւնքդ ի դրութեանց դպրաց եւ փարիսեցւոց, {որք} նոյնպէս առ անձնապահութեան իւրեանց, զան

բունքդ ի պապական դատապարտեա՛լ սկզբանց, {որք} զազատութիւն ազգաց, դնեալ արեամբ Յիսուս

ռոտէ նորա գուպար լուսաճեմ, Արի՛ք զսոսա {որք} երկնեցիք լուսատեսիլ զուարթունք, Աստղու

րծաթին եւ որ զոսկւոյն ցանկութեան, {Որք} զքեզ յանել ի գուբ կարթեալ զհոգիդ մաշէ ժ

մար բողոքել է մարգարէն. " Ո՛հ հովիւք, {որք} զանձինս արածէք եւ ոչ զխաշինս ": Ռեֆ

ն հոգւոց, հաղորդակցութեամբ դիւաց: Իսկ {որք} ասեն, թէ չի՛ք կախարդութիւն, կամ, թէ

է սակաւ մի երեւէի նուազեալ քան զայնոսիկ {որք} յերկերիւր ամէ շինեալ վանորայքն չհամարէի

սակաւ մի երեւէի նուազեալ քան զայնոսիկ, {որք} յերկերիւր ամէ շինեալ վանորայքն ". եւ թ

ապարտաց եւ տարեալ 'ի Դուռն զի մեռցցին, {որք} էին յոյժ տղայք "։ ( Փարպ. Պատմ. եր.

եւ իզ գլուխները։ § 32. " Եւ դպիրքն {որք} յԵրուսաղեմէ իջեալ էին ասէին թէ բէեղզեբո

ն՝ Իսրայէլի կարծեցեալ մարգարէներից. " {որք} ասէին, այսպէս ասէ Տէր, եւ ես ոչ առաքե

Տեառն 'ի Սեւկոյ դրախտին յարանց ոմանց, {որք} խոստանալով քեզ Տեառն կարասի խնդրէին զտե

ռնալ ի միջոյ զգիտունսն եւ զիմաստունսն, {որք} զրահաւորեալ ընդդէմ դժոխաց փոքր մի եւս ի

զամենայն զհասկանալի եւ զիմաստալից գործս {որք} նկրտին ի լուսաւորել զմարդիկ, անտես առն

ունինք, որոնց շեմքը երբեք չենք կոխած, {որք} հացը մի անգամ ուտում են, միւս անգամ կշ

աբան ընդ ազգին, քան բաժանիլ 'ի նմանէ. {որք} եւ ազգասիրութիւն առդնէին եւ անհակառակ բ

անկութեան սնաւ առ ոտս երկուց կուսանաց, {որք} ունէին համարումն 'ի նոյն ժողովրդեան սրբ

այլն։ Յորում եւ պատմին ամենայն անցք, {որք} անցին ընդ նմա, այսինքն թէ որպէս յառաջա

դ առաջինքն, էին 'ի հերձուածողաց անտի, {որք} ծանօթացեալք ճշմարտութեան, 'ի բաց կացին

եղելոց այնր ժամանակի, որպէս ազգն Հայոց {որք} յօժարամիտ էին ոգւով ազգասիրութեան եւ իւ

ռն էր նոյն իսկ հոմաձայն փօլիթիքա նոցա, {որք} ոչ յայտ յանդիման ցուցանել կարէին յերկիւ

եակ եւ քառեակ ասացեալ արուեստների մէջ, {որք} էին քերականութիւն, ճարտասանութիւն, տր

կ անցեալ գնացեալ էին դարքն նախնականք եւ {որք} զկնի Քրիստոսի ցչորրորդն մալեալ եւ մաշեա

առ մեօք գործք ականաւոր արանց Եւրոպիոյ, {որք} զառաջինն իմաստուն գրուածովք կազմեցին զն

ւ կործանման թագաւորութեան Արշակունեաց, {որք} յաւէտ գործք էին քաղաքականք եւ եկեղեցակա

ն նոր եւ անբանական առ իմաստունս Հայոց, {որք} յառաջարկութեանցս՝ թե Ազգ Հայոց անտէր ե

ք առ ի մերng] աստուածաբան [վարդապետաց, {որք}, վայելելով ի վաստակս ազգին, անփոյթ ար

աֆանգելոս յոյն պատմիչ, ճառելով զանցս՝ {որք} անցին ի տարածանիլ քրիստոնէութեան ի Հայա

ն ճառս աստուածաբանականս եւ բարոյականս, {որք} ի միասին Զգօն կոչեցան յանուն սրբոյն Յակ

պարտաւոր նմին կացուցեալ: Են քո որդիք, {որք} զանուն քո ի վեր քան զարեւ ունին, եւ քո

ոյից " եւ զայլ բազում եկեղեցական երգս, {որք} մի առ մի յիշատակին ի յառաջաբանութիւնս շ

ն՝ անհանգիստ հալածանօք վախճանեցուցին, {որք} եւ այժմ դեռ եւս անյագութեամբ գինով ընդ

րձեալ տանի ի գիրկս իւր քանի մի անձինս, {որք} շատ կամ սակաւ ծանեան զլուսաւորութիւն եւ

ի խժական հաւատագիտութեանց հերիսիովտաց, {որք} զայնու ժամանակաւ երեւէին: Ականաւոր

ութեամբ իմաստուն իշխանցն Բագրատունեաց, {որք} բազմօք սատարեցին լուսաւորութեան նորա՝

պատմութեան գրականութեան մերում անձինք, {որք} շատ կամ սակաւ կարկառեն մեզ զերկասիրութի

ն յԱւետիս եւ յՈսկան Երեւանցիս ապաստան, {որք} լրացուցեալ զշինութիւն տառիցն ի թիւս զան

վայր, երեւեցան հոյակապ հայերենագէտք, {որք} բաւական գրեանս ըստ այլ եւ այլ առարկայից

զաբեղայամիտ յաջորդս նորա եւ զաշակերտս, {որք} անպատկառ եւ աներկիւղ յԱստուծոյ, քարաձի

պակասին եւ առ մեզ նախապաշարեալ անձինք, {որք} արտաբերեալ զբառդ Վենետիկեան միաբանութիւ

ազգատեցութեան վատթար քան զՎենետկեցիս, {որք} փոքր քան շատ գիտեն գէթ վարագուրել զամօթ

լ աստանօր զազգային օրագիրս եւ լրագիրս, {որք} հրատարակին ի զանազան միաբանութեանց եւ ա

ն զայր աշխատասէր զանազան աշխատութեամբ ( {որք} անագան յոյժ յետ տպագրութեան հասեալ են ա

վրդեան եւ պիտանի մասնաւոր յոյժ անձանց, {որք} ըստ իս պաշտօնեայք համարին նուիրական տաճ

րենացի եւ այլն. այլ գտան եւ այնպիսիք՝ {որք} ի հայկաբանութեան մասին բազմօք յետնեալ ե

նց կատարեալ, թող զսակաւ բացառութիւնս, {որք} դարձեալ միջնորդութեամբ յաւէտ այլոց լեզո

աղերգութեանց եւ դամբանական ոտանաւորաց, {որք} յաւէտ քան զայլ առարկայս տեսանին, արդար

ակիցք մեր զջանս եւ զվաստակ Մխիթարեանց, {որք} վարձինք գտանեն զարդիս հանդիսացեալ ազգի

տանաց Մխիթարեան միաբանութեան Վիեննայի, {որք} առանց յաջ եւ յահեակ նայելոյ գոլն գործեն

ինչ իցէ ազգն յայդպիսի երկասիրութեանց, {որք} չեն այլ ինչ եթէ ոչ բացայայտութիւնք իրաց

ի շրթունս օտարաց, անթողլի է մերայոց, {որք} ինքնակամ հրաժարին ի հայրենի ժառանգութեն

ալով մեկնութեան ոմանց թերակիրթ անձանց, {որք} առ հասարակ սովոր են յազգի մերում միջամո

ըստ ժամանակին շնորհելոյ: Արք ոմանք {որք} ի բանագիտաց համարի զանձինս ունին առ անձ

ւն, ապա ուրեմն եւ այլ ամենայն լեզուք, {որք} ի լատինականէն ելեալ կերպաւորեցան ի զանա

ժանաւորութիւնս քանքարաց հսկայից իւրոց, {որք} առ մեզ համարին պարոն հեղինակք հնախoս գր

ել անխառն ի մարդկային կանոնադրութեանց, {որք} համ եմ ատութեամբ առ երկնային Վարդապետու

ձեռագործս, այլ ի հեզս եւ ի խոնարհս եւ {որք} դողան ի բանից նորա. ուսումնական եւ ուս

ան: Այսպէս իմա՛ եւ վասն այլոց անձանց, {որք} յայլմէ վիճակէն էին: Այլ այս ամենայն աղ

որդք լուսաւորութեան որդիք են առաջնոցն, {որք} զայս արարին: Առ Հայս Ռուսաստանի միա

առ եւ զողորմ դրութիւն հայկական որդւոց, {որք} ի խնդիր աւուրն պարենի անբանացեալ չիցեն

ենցաղս անտեսեալ է այլ յիմաստնոց Հայոց, {որք} չկամ ին անգամ զթիւ դարուն համարե ալ զգա

յլոց շատ կամ սակաւ՝ հայեցեալ ի դարսն, {որք} անցին զնոքօք, հարկաւ պարտէին վիճակի վհ

եղծք մեր ի թողուլ մեզ զերկասիրութիւնս, {որք} տխուր յիշատակարանք էին կործանութեան մեր

եալ եւ փտեալ ի բառս հին հայախօսութեան, {որք} ըստ կարծեաց նոցա կարեն փոխանակել զամ են

ն, այլ ի բանաստեղծական գեղեցիկ մտացն, {որք} առ մեզ բնաւին չիք. եւ թէ տացեն եւս այս

ին յառաջանալոյ ի նոր հայախօսութեան, եւ {որք} հետզհետէ շինեսցին եւ յարդարեսցին որչափ

աւանդեալ լիցին այն ամենայն գիտութիւնք, {որք} հասարակաց են այժմուս յԵւրոպայ, ուրեմն

կարեմք տեսանել բացերեւ եւ ոչ զյաջորդս, {որք} ի թագչողս իսկ թագուցեալ են ի բնութեն է

ր լեզու, մանաւանդ զբնական գիտութիւնս, {որք} աւանդեն մեզ ի կայսերական համալսարանին Մ

յուսամք թէ ջանք մ եր խօսք եւ խօսուածք, {որք} հայ էին ի լուսաւորութիւն տառապեալ ազգի

իայի մէջ պատահեց զօրեղ հակառակորդների, {որք} էին Պարլամենտը եւ Համալսարանը։ Ֆրանսիս

րկ առասպե՞լքն իցէն, հանդերձ պատճառաւ, {որք} զճշմարտութիւն իրաց այլաբանաբար յինքեանս

դպիսի գործերով ես պարապում. ո՛վ գիտէ, {որքա՛ն} խեղճ Հայ պատանիք անբաղդացած են քո բարբա

ն միայն դաստիրակութեան միջնորդութեամբ: {Որքա՛ն} մեծ պարտականութիւն կայ ամենայն ծնողի վե

եկան երջանկութեան ապահով գրաւականը, եւ {որքա՛ն} մեծ է այս պարտականութիւնը, որքա՛ն երան

, եւ որքա՛ն մեծ է այս պարտականութիւնը, {որքա՛ն} երանելի է մի ծնող՝ լիապէս կատարելով այ

չէ. այդ արտաքին ուրախութեան տակ արդեօք {որքա՛ն} տրտմութիւնք եւ վշտեր կան թաքնուած:

որ գործուել էին մեր խնայելի ազգի մէջ: {Որքա՛ն} մարդիկ՝ մեզ ծանօթ ու անծանօթ, աւարտել

ղերը ( " Հիւսիսափ. ", Փետր. 1859), {որքա՛ն} ժամանակ անցաւ եւ այդքան ժամանակում որքա

քա՛ն ժամանակ անցաւ եւ այդքան ժամանակում {որքա՛ն} երես դատարկ մնաց Յիշատակարանումս:

ք այնուհետեւ օտարների վկայութեանը: {Որքա՛ն} մեծ ամօթ է մեզ, մեր ազգին ընդհանրապէս

կան բերքերի համար այս վտանգը եւս չկայ. {որքա՛ն} կամիս, այնքան կարես: Ձեռագործ ապրանքն

այ, եւ օ՞րը քանի միանգամ: - Այո՛, {որքա՛ն} շատ, այնքա՛ն լաւ. նոքա բարոյապէս աճեց

խարդախութիւն է, - բացագանչեց սատանան, {որքա՛ն} պատերազմ մարդ ու կնոջ մէջ, շարունակեց

չափ չէ տալիս ինձ այդքան նզովեալ հոգի. {որքա՛ն} շատ են այժմ դժոխքի մէջ երեւելի մարդիկ,

հանջելու, որ տէրը հաշիւ տար նորան, թէ {որքա՛ն} արդիւնք էր ստացել նորա բուրդից եւ կաթից

յն օրուայ ճաշի համար ծախսուած արծաթից. {որքա՛ն} բաժին հասանում էր այն վերջին, ամենափոք

ծեփիր, այն միւսին ընծայ տուր... իսկ {որքա՛ն} դողալ հարկաւոր է, մինչեւ այդ բոլորը ամ

ոհ փրկէին իմ այս արտասուախառն խօսքերը, {որքա՜ն} պիտի մխիթարուէի ես. յոյսիս արեւը մի գր

ոլցըլում են ստինքներից իր գողտրիկ: " {Որքա՜ն} վսեմ ու վայելուչ, մեծ ես, Տէ՛ր, Որ

էին բովանդակ երկրագունդի վերայ: - {Որքա՜ն} խարդախութիւն է, - բացագանչեց սատանան,

ուղղութեան մէկ արդիւնքն էլ. այսպիսիներ {որքա՜ն} կան: Մենք գրագէտներ գիտենք ( իրենք ասո

վերջումը պետք է հրատարակենք ո՞ր քաղաքից {որքա՞ն} մարդ ստորագրվածը, այնտեղ եւս մեր Նախիջ

ընկերության կողմից) - նա այլեւս չկա: {Որքա՞ն} կհրճվեր նա՝ տեսնելով իր անխոնջ ջանքերի

անչյուր սերմ քանի՞ ցողուն է տալիս, բ) {որքա՞ն} հյութ է տալիս ցողունը իր կշռի համեմատ,

եց բացերեւ: " Կեանքիս անցած օրերում, {Որքա՞ն} մարդ էր ինձ սիրում. Ես ապրել լաւ գիտէի

- Կը հասկընաս, եւ, այս րոպէիս: {Որքա՞ն} հող ունիս դու: - Հարիւր հազար քառ

ն ընկաւ հասարակաց խումբից: Արդեօք {որքա՞ն} գերդաստանք ընկնում են այսպէս: Սոց

հօրը, - Կապոյտ երկնքի վերայ {Որքա՞ն} աստղեր փայլում են վառ, Ասես համար

" Կեանքիս անցած օրերում, {Որքա՞ն} մարդ էր ինձ սիրում. Ես ապրել լաւ

, շարունակեց նա կարդալով ցուցակը, այս {որքա՞ն} սիրոյ նամակներ են գրուած մի ամսի մէջ.

Մանուշակը դողում էր վախեցածից, բայց {որքա՞ն} շնորհակալ էր պառաւից, որ նամակը չէր տո

ւ թէ գտել էր իւր կարգը, նշանակում է թէ {որքա՞ն} շաքար պիտոյ է ձգած լինէր, մի՞թէ մօտի մ

զբից ահա, մի սիրելու սիրտ չունենալով, {որքա՞ն} պիտոյ է ատէր եւ նախատէր իւր կինը նորա ա

յին եւ փրկարար ուղղութեան շրջանը արդեօք {որքա՞ն} տարածութիւն ունի այն տեղերի հայ ընկերու

իշենք թէ պարզ եւ հասարակ ժողովրդի համար {որքա՞ն} վնասակար են այդպիսի բաները: Լուսաւորու

նալը մի ակնթարթում կատարուեցաւ ": {Որքա՞ն} ուրիշ այսպիսի դիպուածներ առաջ է բերում

վերը յիշուած հոյակապ աշխատութեան մէջ. {որքա՞ն} այսպիսիք յիշուած են գերմանացի Ցիմմերման

իկները եւ պառաւները պարապեն այս բանով, {որքա՞ն} օգուտ կարող է ստանալ Աշտարակը կամ ուրիշ

կաս չանի, նույնպէս եւ իմս նուաստութիւն {որքան} որ կարողանամ միշտ վասն ձեր լավութեան աշ

յնինքյան դպրության ոգին եւ ուղղությունը {որքան} կարելի է շինենք ժողովրդական, ազատելով

Նախիջեւանու մեջ այդ բանի տարածվելուն, {որքան} կարելի է, Դուք աշխատող կլինիք Ձեր ազգա

, այդ աշխատությունը պիտի մնար ո՞վ գիտե {որքան} տարի եւ իմ այնքան տարվա ջանքս եւ տառապա

եք դարձյալ, որ մնացած տոմսակները եւս, {որքան} կարելի է, բաժանվի: Խնդրեմ ասացեք տեր

մենք ցույց կտանք եւ կապացուցանենք, թե {որքան} սխալ կարծիք է այդ եւ թե մեր ազգի հարազա

չխնայե մեզանից այնքան նյութական հնար, {որքան} հարկավոր էր մեր հոգեկան վաստակների վերա

ւ մենք, մինչդեռ կենդանի ենք, աշխատենք {որքան} կարող ենք, մեր ժամանակից մի փոքր պարծա

հույս կա, որ շուտով վերջանա, բայց թե {որքան} կթեթեւանա բանը, այդ գիտցողը աստված է.

պատերազմեմ ստության եւ խավարի հետ եւ, {որքան} թույլ տան մեզ շրջապատած հանգամանքը, պի

ի ծախքով հանդերձ է ինն մանեթ եւ կես: է {Որքան} տոմսակ կարողանաք ցրել, նոցա բոլորի հաս

ունեք ներգործել: Ձեզ քաջ հայտնի է, թե {որքան} օգտակար է " Հյուսիսափայլը " մեր ազգին,

ւանի մեջ այնքան լինեն մեր ստորագրողքը, {որքան} այս տարի էր, բանը խինդ կլինի, ուրեմն

ւսցուք եւ զազգային խնդիրս, օ՜ն յառաջ, {որքան} եւ որչափ ներեալ լիցուք ի շուրջ պատելոց

ն ծովի վերա պիտի ճանապարհ կատարել: Մեք {որքան} կարողացանք տեղեկություն հավաքել այստեղ

, մնացած յուրաքանչյուր ամիսների համար, {որքան} եւս հարկ լինի մնալ մինչեւ գործի կատարել

ի օրինավոր ատենական վճռադատությամբ, եւ {որքան} առձեռն պատրաստ գումար դարձյալ մեր ձեռքո

եք միմյանցից տարբեր հասկացողությունքը, {որքան} Մեսսինայի մեջ. եւ երեւում է, որ այս ը

հրաժեշտ է կոտորակաց ինչ կորուստ: Թէ {որքան} իցէ գումարեալն դրամ առ Ադմինիստրատորն,

րծի մասին, ուր իմ անձնականը այնքան է, {որքան} ամեն մի հայ մարդ ունի այս բանում անձնակ

այսպես՝ վիշտը վշտի վրա: Ի սեր աստծո, {որքան} հնարավոր է՝ շտապ գրիր նրան, որ անհոգո

ծ շնորհավորանքը եւ ցանկությունս, որ նա {որքան} կարելի է շատ տարիներ ուրախ եւ առողջ անց

ողովրդի կրթության ընդհանուր մակարդակը, {որքան} ես առիթ եմ ունեցել տեսնել այս եւ այն պե

Ինձ համար շատ հետաքրքրական է այդ մասին {որքան} կարելի է ավելի բան իմանալ: Եթե սա գրվա

հարցում նրանց կարելի է հավատալ այնքան, {որքան} կարելի է հավատալ եզվիտներին, երբ նրանք

ընդարձակ ծրագիր ունեմ, եւ որն արդեն, {որքան} հնարավոր է, մշակել եմ ( իհարկե, մտովի

լ նրանից՝ հօգուտ նոր պրոգրեսիվ լեզվի, {որքան} այդ բարբառի մեջ տեսնում ենք լիովին պահպ

նոր լեզվի համար նույնքան են պետքական, {որքան} դեղձենու կեղեւը փշատերեւ ծառերի համար.

տմության ուսումնասիրության վրա, թեեւ, {որքան} մեզ հայտնի է, այդ որդերը գտնվում են "

ւրբ] Կարապետի մաuտաք " անունով: Ահա {որքան} հարցումներով եւ աշխատանքով բեռնավորեցի

ջ կա մի հոդված՝ " Անասնապահություն ": {Որքան} ես գիտեմ, մենք անասնապահություն չունեն

տա աստված, որ ամեն մեկն այնքան աներ, {որքան} ես արդեն արել եմ այդ շատ օգտակար ընկերո

յունների, այդ բոլորը ես կշարադրեմ նրան {որքան} կարելի է դյուրըմբռնելի: Դուք, երեւ

եւ մինչեւ այժմ պահպանւում էին անփոփոխ, {որքան} ժամանակ դոքա համաձայն են թագաւորութեան

ար մարմիններ, չգիտէ, թէ ամենայն դեղ, {որքան} եւս օգտակար լինէր դա մի տկարութիւն բժշկ

եղեցիկ սովորութիւնը այնքան երկար մնար, {որքան} կարելի էր: Ժողովրդի կենակցութիւնը

ում են իւրեանց Հայերէն խօսակցութեան մէջ {որքան} կարելի է շատ գործ ածել Ռուսի բառեր:

Ռուսի բառեր: Նոքա մտածում են, թէ {որքան} այլանդակեն իւրեանց լեզուն օտարի բառերով

րոզուել էր նա: Ահա այն մեծախորհուրդ եւ {որքան} մեծախորհուրդ, նոյնքան չարախորհուրդ պատ

անց անձը պահպանելու համար ստիպւում են՝ {որքան} կարող էին թանձր ամպերով պատել ժողովրդի

եան հարկը ազգից անընդհատ ստանալու համար {որքան} կարելի է աշխատել հլու հպատակ, պահել ազ

ցէք, եւ ձեր պարսաւները, որ գրում էք, {որքան} առանց լոգիկայի գրէք, այնքան փառք ու պա

ակում, այնպէս չէ՞: - Այնքան վատ, {որքան} քո տանից դուրս գնալով երեւիլը փողոցի մէ

նքան շատանում է, այնքան սաստկանում է, {որքան} շատանում են եւ սաստկանում են կարիքը եւ

մնաս այդ մոլորական հասկացողութեան մէջ, {որքան} ժամանակ հաստատ էիր քո քրիստոնէական կրօն

, եւ ազատութիւնը չափակից է գաւազանին. {որքան} մեծ եւ անխորտակելի է գաւազանը, նոյնքան

ր ուղիղ կարծիքը: - Ուղիղ է թւում՝ {որքան} ժամանակ ունիս նորան, իսկ թէ փոխես, իս

տեմարան է զանազան սխալների: Այնտեղ {որքան} կամիս կարելի է գտանել ոճերի սխալ, հայկ

արզուելու չեն երբէք՝ իմանալով, թէ ո՛վ {որքան} գետին կամ կալուածք ընծայել է այս կամ այ

Այս ցրտութիւնը հաւասար չափով աճում էր, {որքան} Հ. Լաշեզ, թագաւորի խոստովանահօր ազդեց

ականութեան։ Այսպէս եւ Հայոց ազգի մէջ, {որքան} մինչեւ այժմ յաջողել է մեզ քննել նորա հո

բարեխղճութիւն, այնքան արդարամտութիւն, {որքան} կայ մեր առնելու պատմութեան մէջ, ապա ու

րանքը, ես չեմ կերել, չեմ վատնել, այլ {որքան} վաճառել եմ, նոցա բոլորի արծաթը քեզ հաս

ստրախանի՝ նոր բացուած հոգեւոր դպրոցը, {որքան} մեզ յայտնի եղաւ դորա ուսման առաջարկութի

ւորների սիրտը այնքան ցաւէր ազգի վերայ, {որքան} Մատթէոս սրբազանի սիրտը: Մի քանի օր

ծակը է հասարակ ժողովուրդը: Մի ազգ թո՛ղ {որքան} կամի հարուստ լինի երեւելի մարդերով, այ

աշարներով օր յառաջ ամուսնացնէք նորանց, {որքան} կարելի է, մի հարուստ մարդու հետ: Շատ

յս եւս մի ահաւոր խնդիր է, որի լուծումը {որքան} դժուարին եւ անհնարին է երեւում շատերին

ած Հայերի ստոյգ թիւը ներկայումս, եւ թէ {որքան} ո՛ր աշխարհում բնակւում է: Ես չգիտեմ՝

ն ուշադրութիւն բուն ազգային խնդիրների, {որքան} լցնում է իւր էջերը կա՛մ ընդհանուր լուսա

բիւրն է մեր արտասուելի ազգը: Ո՛հ, {որքան} թշուառութիւնք, որ մինը միւսի քամակից յ

: Այդ քուրայի մոխիրը եւ գազախը հերիք է {որքան} կուրացուցել է մեզ։ Լուանանք մի փոքր մե

պաշտպանելով ոչ այնքան եկեղեցու օգուտը, {որքան} իւր անձնական արտօնութիւնքը եւ իրաւունքը

պէս թէ նա, ոչ այնքան եկեղեցու օգուտը, {որքան} իւր անձնականը պաշտպանելու մտքով չէ դիմե

, այն ժամանակ եւս սուրբ Սահակի վարքը, {որքան} մեզ յայտնի է, տեղիք չէր տալիս մտածելու

ցել էր մինչեւ թշնամութեան աստիճան: {Որքան} խօսք ու ժողովք եղած են միաւորութեան խնդ

անել մեր ձայնը ընթերցող հասարակութեան, {որքան} եւ որչափ հնարաւոր կը լինի մի այդպիսի վի

ւ: Եւ այս իրաւունքը պիտի տեւէ այնքան, {որքան} նա կամ նորա սերունդը պիտի բնակուի այն հ

այ եւ նոցա գործունէութեան ասպարէզը: Եւ {որքան} ասպարէզը լայնանայ, այնքան շահը եւ հարս

ն շահը եւ հարստութիւնը կը լայնանայ, եւ {որքան} շահը եւ գործունէութիւնը աճի, այնքան եւ

ր իւր նեղութիւնը ճանապարհից չէ այնքան, {որքան} ոտքի կօշկից, որ սեղմում է եւ չէ թողնու

այն ժամանակ մնալ ազգութեան դրօշի տակ, {որքան} ուրիշը կրում է իւր սեպհական ազգութեան դ

գտեալ տներ, գետին եւ կամ այլ շինուածք {որքան} եւ ներկայ ունիմ, որպէս վերն գրեալ կայ

անասցի զայն ՚ի գնել, մուդաթի վեր առցեն {որքան} դրամ եւ հարկաւոր իցէ եւ զնոյն գնեսցեն ե

ին Աննային. եւ յիմ մահուան օրէն սկսեալ {որքան} եւ կենդանի մնասցէ յիշեալ Աննայն, ֆի ամ

այն մանրամասնաբար սեպելով սղեալ խարջն, {որքան} մազյաղ, որ խարջած լինիցին, եթէ մինչ ի

ն եւ դուստր զաւակն մին բաժին ընկալցին, {որքան} որ զաւակ եւ իցէ. այլ եթէ զաւակ ամենեւի

զաւակն երկու բաժին եւ դուստր մի բաժին, {որքան} որ զաւակ եւ իցէ։ Բաժինն կտակակատարոյս

, յայնժամ նոյն դրամն հանդերձ վաշխովն, {որքան} որ բովանդակվի, երիս բաժին լինիցի, մին

քանդուիլն Եղիոնին։ Բա՛ւ է, {որքան} Արարատը Մնաց զրկուած քո ձայնից.

նքան սուրբ, ճիշդ, ջինջ, քան հայելի, {Որքան} դատաստան բանաստեղծ հոգուն Մի բան ասելու

ՀՐԱԺԵՇՏ Օ՜հ, սենեակ, {Որքան} քո մէջ ծխեցի Խոնաւ պատերիդ Ե

ոնաւ պատերիդ Ես մտիկ տալով, {Որքան} ժամանակ այստեղ Կորուսի Պրոֆես

վրայ որպէս դատարկ հողմարածութեան վրայ։ {Որքան} մեզ պատահել է լսել այսպիսի կարծիքներ,

. ամենը ունի իր իրաւունքը եւ սուրբ է։ {Որքան} նեղանում ենք, որ ամեն քայլափոխ ստիպուա

, որ իմ գրածը պարզ լինի եւ հասկանալի եւ {որքան} կարելի է՝ մօտ ժողովրդի կենդանի լեզուին

չում է բանտից: Զօրութիւնքը աճում են, {որքան} աճում են կարիքը: Թեւերը բանալ եւ թռչե

իւնը այնքան դաստիարակիչ կը լինի ազգին, {որքան} մի խորթ մայր՝ օտարի զաւակներին։ Ա

ւ գեղեցիկ նիւթեր ընթերցանութեան համար, {որքան} այդ գրքի մէջ. պատճառ, աշխատասէր եւ բա

քան ժամանակ եւ այնքան ուժ գործ դնելու, {որքան} առաջին ազգը, եւ բնաւ չհանդիպելով միջին

ւ ցոյց տուեց այնքան մեծարանք ու պատիւ, {որքան} չէին ցոյց տուել նոցայ նախահարքը մշտնջեն

Սկսենք դարձեալ նոր վերակացուից: {Որքան} սորա նախորդը մի բարեբարոյ, քաջահմուտ,

Երրորդ՝ մեր բոլոր պատմութեան մէջ, {որքան} մեզ յայտնի է, չէ եղել երբէք մի մարդ,

եւ ուրիշ նշանակութիւն չունի այդ խօսքը, {որքան} մեզ է յայտնի, ապա ուրեմն Վահանի մայրը

շանակութիւն ունի ուածը կամ ուածքը եւ թէ {որքան} հեռու է նա կրաւորականի անցեալ ընդունելո

քը եւ թէ՛ նորա հեղինակը՝ ցոյց տալով եթէ {որքան} սխալական եւ մեղանչական է այդ խռովայոյզ

եւ պայծառ համալսարանից, աշխատում էր, {որքան} հնար ունէր, վառել Հայերի սրտի մէջ լուս

ցել է սրտումը մի յաջողութեան յոյս, իսկ {որքան} մօտենում է Մայր-Վանքին, այնքան եւս զօր

րին, միտքն էր պահում, թէ ո՛ր գրքում, {որքան} երես կայ. բայց այդ երեսների բովանդակու

ամայեց գրապետին մնալ այնտեղ 1111 տարի, {որքան} ժամանակ մնալու էր այս գիրքը սատանայի ձե

էս գեղեցիկ բացայայտելու չէիր քո միտքը, {որքան} գրելով միեւնոյն բանը: Մինչդեռ սատ

վերայ, որով ապականեց գրածի մեծ մասը: {Որքան} տեղ մնացել էր մաքուր, նոյնքանը դողդոջո

շատ սովորական բան է: Երիտասարդ մարդը, {որքան} շատ խմէ, այնքան շատ պատուելի է նա, այ

երի համար եւ ոչ ուրիշ ազգերի. պատճառ, {որքան} հեշտ է մեր ազգի մէջ ազգասէրի անուն ժառա

թեան վերայ, գոնէ՛ այնքան պատմի՛ր ինձ, {որքան} գիտես, յետոյ ես ինքս ման կը գամ գրքերի

ն նիւթերից ոսկի շինել, նոյնքան հին է, {որքան} ագահութիւնը դէպի ոսկին: Յուլիոս Ֆիրմիկ

ր փորձել եւ իմանալ, թէ այս մարմիններից {որքան} եւ ինչ չափով գտանւում են ոսկու մէջ, կա

, որպէս անկեղծ բարեկամ, թէ արժանի էր, {որքան} կարելի է, հեռի մնալ կոմս էմմանուէլ ասա

ոչ, ուսում ստացողի կեանքը նոյնքա՞ն է, {որքան} տգէտինը, թէ ոչ. ուրեմն ի՛նչ գործնական

ություն ունիմ նորա կողմից ասել այնքան, {որքան} ասացի կամ որքան դեռեւս պիտի ասեմ:

րա կողմից ասել այնքան, որքան ասացի կամ {որքան} դեռեւս պիտի ասեմ: Բացի սորանից, կ

աւել եւ առաւել հսկայական երկայնութիւն, {որքան} արեւը խոնարհւում էր դէպի մուտ: Թեթեւ ք

տանը, նոյնպէս չեն մոռանում ժամակոչը: {Որքան} եւ իցէ, այդպիսի մարդերից տարու մէջ ստա

- Ո՛հ, շատ խո՛ր է դորա պատճառը, եւ {որքան} խոր, այնքան եւս խորին ցաւակցութեան արժ

ակառակ մթնում եւ մթնում էր նորա դէմքը, {որքան} երգը մօտենում էր վերջանալուն: Նորա հեղ

լիոնների մասին խօսք բանալ. ըստ որում, {որքան} քայլ, այնքան շահաստացութիւն: Բայց ճշմ

ելի որոշակի յայտնի էր լինում նկատողին, {որքան} անասնական անհոգութենից ուռած թշերը կարմ

ւմ էին դէպի արեւելք եւ արեւմուտք: Թո՛ղ {որքան} կամին զրպարտեն պ. Յովնաթանեանցին, որպ

արդէն հիմնաւորապէս ապացուցանում է, թէ {որքան} շատ մտածում էր եւ հոգս էր առնում իւր ըն

ծանրացնում է շնչառութիւնը: Բայց այժմ, {որքան} եւս բացայայտեմ, այնուամենայնիւ դուք հա

զ այնքան հարկաւոր չէ ցաւի պատմութիւնը, {որքան} այդ տկարութեան դարման տանելու հնարը:

անդանոցների համար պատրաստել, չգիտեմ թէ {որքան} կլայեկեայ անօթներ եւ ամաններ: Այժմեան

համար, իսկ ես մնում եմ միշտ պատրաստ, {որքան} կարող եմ ձեզ օգտակար լինել: Ձեր

երբեք չէ վնասւում. կը պահանջէ այնքան, {որքան} տուել էր քեզ, եւ կը ստանայ այնքան, որ

ան տուել էր քեզ, եւ կը ստանայ այնքան, {որքան} պահանջելիքն էր. նա չունի մուրհակի կարօ

մէջ ձմեռուայ համար, եւ դեռեւս այնքան, {որքան} հարկաւոր էր, եւ ոչ արծաթասէր մարդերի ն

ափ ու սահման չկայ, այնքան կը հաւաքեն, {որքան} կարող էին: Արծաթ հաւաքելը մեղք չէ, եթ

օսել այսպիսի բաների վերայ. չգիտէք, թէ {որքան} ուրախացուցիք ինձ ձեր գալովը: - Յոյս

ղուանեանցը շտապեց կտրել քրոջ խօսքը, եւ {որքան} կարելի է հանդարտեցնել նորա ալեկոծուած բ

իր, քուրիկ, կը լցնեմ քո ցանկութիւնը, {որքան} կարող եմ, կը հաղորդեմ քեզ այդ խորհրդակ

եզ այդ խորհրդական մատանու պատմութիւնը, {որքան} ինձ յայտնի էր այն, միեւնոյն ժամանակ եր

դեց շուտով ղեպի Ղրիմ, այնքան արծաթով, {որքան} ունէր, առանց դուրսից մի բան ստանալու:

ատասխան, եւ այն անիմաստ, կցկտուր եւ, {որքան} կարելի է, կարճ, ամենայն կերպ փախչելով

արող ապրել աշխարհի երեսին առանց կրօնի։ {Որքան} ժամանակ մարդը կայ աշխարհի վերայ, նոյնք

շխարհը՝ այնքան անհրաժեշտ հոգու համար, {որքան} երկրի նիւթական տարերքը՝ մարմնի համար։

ն հինգերորդ դարու հեղինակների գործերը, {որքան} կարողացան ժողովել եւ ձեռք բերել։ Մխիթա

ւ պարծանքի պսակը, որ միշտ ծաղկելու է, {որքան} Հայ մարդը կարող էր մի հայերէն գիրք առնո

յնքան սաստկանում է եւ զգալի է դառնում, {որքան} միաբանութիւնը յառաջանում է եւ կերպարանա

ը յառաջանում է եւ կերպարանագործւում է, {որքան} աշակերտքը հեռանում են վարդապետից։

այնքան ունի եւ այնքան կարող է ունենալ, {որքան} գործ պատահել են կամ պիտի պատահեն նորա,

րդալ այսպիսի բաներ մեր գրչի տակից, բայց {որքան} դառն է ձեզ կարդալ, հարիւր անգամ դառնագո

նակացս ոչ այնքան հայախօսութիւն տեսանի, {որքան} հելլենաբանութիւն, ամենեւին մերկացեալ ե

Աստուածայնոյն պաշտեն պատուէր հրամանի, {որքան} դիւրագայթ եւ սխալական մարդոց, զորս փոք

, դնելով առաջի Հայկական ազգին մաքուր, {որքան} եւ որչափ կարելի էր ըստ տեղւոյն հանգաման

տզհետէ շինեսցին եւ յարդարեսցին որչափ եւ {որքան} հնար գոյր առձեռն, եւ այսպէս կրթեալ աղջ

մանակ նա համարեա՛ թէ այնքան բան գիտէր, {որքան} Բարսելոնում։ Նորա քարոզները, որ Սալամ

ան վերայ եւ այնքան առաւել վհատում էին, {որքան} մօտենում էին Սուրբ Քաղաքին՝ Հռովմին։

որա առաջին տպագրած օրինակները ջնջուեցան {որքան} կարելի էր Յիսուսեանների աշխատասէր եւ ան

վ, որ իմացուի Յիսուսեանների գաղտնիքը, {որքան} նորանց միմեանցից հեռացնելու համար. ըստ

քելութիւնք աշխարհի ամենայն մասներումը, {որքան} Յիսուսեան Կարգը։ Յիսուսեանք հարիւր հատ

րկար ու ձիգ խօսել այս մասին, վասն որոյ {որքան} կարելի է շատանում եմ համառօտ գրելով։ Ն

ւմը։ Բայց այս բանը այնքան դժուար չէր, {որքան} երեւում էր. պատճառ, Յիսուսեանները նոր

ժշտութիւն, այն չափով եւ այն սահմանով, {որքան} հարկաւոր էր այնտեղի կեանքին։ Հրապարակա

, ոչ միայն հին լեզուն, այլեւ՝ նորը, {որքան} մեզ կարելի է եղել, եւ մի քանի էլ գաւառ

նոր լեզուի մշակութեան գաղափարին, որ է {որքան} կարելի է առաւել շատ եւ առաւել մեծ բազմո

ենք նոր լեզուն, ամեն օր մշակում ենք, {որքան} մեր խելքը զօրում է. սորան որպէս անմերժ

րին, բացի մեզանից եւ պ. Նազարեանցից, {որքան} յիշում ենք։ Հարկ չկայ ասել, որ այս մի

այնքան յարմարութիւն ունին նոր լեզուին, {որքան} խաչը՝ Աթենասին, որ Սիքստոս հինգերորդը

ժամանակ էլ այնքան անմեղ էր իր նիզակով, {որքան} այժմ Սիքստոսի տուած խաչով։ Համաձայն

արդկային միտքը շատ նազիկ գոյներ ունի եւ {որքան} շատ հայելի ունենանք՝ իւրաքանչիւր այդ գ

երի վրայ: Մենք հերիք համարում ենք {որքան} խօսեցանք հասակի մասին, որովհետեւ ձանձր

եւ այնքան անբնական չեն հակասութիւնքը, {որքան} այն, որ Համասփիւռը վերեւում յիշած Փարպ

յց այսքան ստիպուած ենք ասել, որ Սօսը, {որքան} մենք այժմ նորան ճանաչում ենք, շատ հեռո

պիտի ասէր: Ազգային աւանդութիւնքը {որքան} կարելի է, անշուշտ, արժա՛ն է քրքրել եւ

որոնք զգում են առողջ օդի կարօտութիւն, {որքան} կարող էին զգալ: Խորհրդաւոր ժամանակում

թիւնը առողջ օդ ներս շնչելով, հերիք է, {որքան} թմրեցուցիչ թոյն մտել է նորա մէջ, մեզ մ

շատ տարի առաջ, ես լսել եմ պառաւներից: {Որքան} միտքս գալիս է, այնտեղ մի փոքր այլայլած

ի առաջանար: Այո՛, այդ աւանդութիւնքը, {որքան} հեռանում են իրենց ծագման ժամանակից, այ

ւ խարազան են դառնում մարդկութեան: {Որքան} մոլորութիւնք, որ կան աշխարհի երեսին,

րա աւելուածը): Դառը բողոք. բայց {որքան} տող, այնքան ճշմարտութիւն: Թո՜ղ, մի՛շ

ը միշտ համեմատ է ջերմութեան աստիճանին: {Որքան} սաստիկ լինի ջերմութիւնը ցերեկը, այնքան

նոր լեզուի մշակութեան սկզբունքին, որ է {որքան} կարելի է առաւել շատ եւ առաւել մեծ բազմո

նքան կարող են օգնել լեզուի մշակութեան, {որքան} մի որեւիցէ մարդ առնուած մի որեւիցէ անկի

րելի էր քննել նորա կրօնից. պատճառ, որ {որքան} լուսաւոր էր ազգը, այնքան մաքուր էր եւ

ան մասնիկները կամ կոշտ ու կոպիտ ոճերը, {որքան} եւ որչափ կարելի էր։ Մեք որչափ կարող

ն կորցրել, ոմանք խոռոջ են ստացել, դու {որքան} էլ կամենաս, չես կարող, որ վերաստեղծես

աշխարհի երեսին ոչինչ այնքան շատ չկայ, {որքան} մի բնական երեւոյթի կամ իրողութեան օրինա

ւած, այնուամենայնիւ այնքան մեղաւոր է, {որքան} սեւ գոյնը իր սեւ լինելում։ Ոչ միայն մե

։ Պարոն, լեզուի խնդիրը ծանր խնդիր է եւ {որքան} ծանր, այնքան վերադարձ չափակցութեամբ,

ն վերադարձ չափակցութեամբ, կարեւոր, եւ {որքան} կարեւոր, անհրաժարելի, նոյնքան եւ էլ ա

զիւհազ սերմանում է եւ հնձում է այնքան, {որքանը} նորա տարեկան ապրուստը, զիարդ եւ իցէ,

ոտ է գոնե հինգ ամիս ժամանակի: § 9. {Որքանի} արժողության կայք հայտ բերվին մեր ձեռքով

ս է մինչեւ այսօր ստանալի գոյքի վիճակը, {որքանի} ՛ հասանում է բոլորի գումարը, ո՛ւր եւ որ

տեղեկութիւն ունենալու ազգի վերայ, նորա {որքանութեան} եւ վիճակի մասին: Մինչեւ այժմ մեք, խօս

ընդհանրապէս, որ մեք չգիտենք մեր թիւը, {որքանութիւնը} եւ վիճակը, եւ հարկադրուած ենք սուտ ու

ոնի անունը, օրինակների թիվը եւ գումարի {որքանությունը} Ձեր ձեռքով եւ Ձեր ստորագրությամբ կգրեք

ագրողի անունը, օրինակի թիվը եւ գումարի {որքանությունը} ։ Ձեր ներկա եղած քաղաքից դուրս, ու

, օրինակների թիվը եւ հետեւաբար գումարի {որքանությունը}: Ստորագրության գինը կանխիկ չստացած

Գումար դրամոց II - 25 - 98 Գումար դրամ[{ոց]} III - 17 - 19 Արտասահմ[անում] 7 75 74

ութիւն եւ եղեալ մեզ առաջնորդ ըստ հոգւոյ {ու} ըստ մարմնոյ՝ հա՛ն զմեզ առ այն, որում

տեյին, ցուրտին այդ կսկիծով պիտի երթար {ու} զարարի ալ պիտի հանդիպեր, զերե 1 ամիսեն

իկը, մեհլեմը, անկլիցքի սոլին, սապռին {ու} հոքնան: Պազերկյաններն տեղիս ամեն օր պի

ղեկներն կան հոս եւ շատ աղեկն կառնում ես {ու} հոսեն կհանիմ կտանիմ Քիշնեւ, հոնեն փոշտ

, չունիք երբէք խնայել զձեր ովսանն պարտ {ու} պատշաճ ներգործութիւն: Աշակերտ Լազար

ի. այս գրածներս լավ միտք առնելով կարդա {ու} հետո քո խղճմտանքովդ քո սրտին եւ հոգուն

ող ամեն օր ամենի մոտը պատահել, ես բանի {ու} գործի տեր մարդ եմ, առավոտ մինչեւ 2 ժամ

յուն չէ, որ մեկ ամանով սյուլուկը շալկե {ու} երթս, հազարավոր բաներ կան, կարծեմ որ

ս եղած բան չէ, որ ձեզանից նամակ ստանամ {ու} պատասխան չգրեմ: Ես ուղարկել էի քեզ 2 ռ

կանացս ամեն կերպ օգնական լինել. ես գամ {ու} մնամ Նախիջեւան, ասացեք ի՞նչ անեմ ես այ

ցեք ի՞նչ անեմ ես այդտեղ, ո՞վ է ինձ հաց {ու} ջուր տվողը հավիտյանս հավիտենից: Ամեն մ

է, մեկ մեղադրանք սովորել եք, առել եք {ու} կերթաք. փոխանակ ինձ իմ օտարությանս մեջ

ստասիրաբար քննելով՝ պարտավոր ենք տածել {ու} խնամել նոր բողբոջները, որ գինի սերմիցը

պահել նորա անմահությունը, ուրեմն ջանք {ու} խնամ ունենալ նոր լեզվի տղայական հասակի

արժանի լինիք միմյանց տեսության: 2 ամիս {ու} կես ժամանակով Սահակն ալ պիտի գա, միասի

խնդիր, որ կարելի էր միայն գործել երկար {ու} շատ ծանոթութենից հետո: Չնայելով այս ան

հետ, նյութ եւ սնունդ դնել հայկական չոր {ու} ցամաք դպրության մեջ, եւ, ինչպես մի կո

մի օրինակ, որ կարդաս, հոգիդ փառավորվի {ու} ցնծաց. ես քո այս բանի վերա ուրախանալու

մ պատվական նամակիդ։ Քեզ միշտ հոգով {ու} սրտով բարեկամ խ. ծ. Մ. Նալբանդյան

, որ մեր մատենագրությունը մի փոքր ձեռք {ու} ոտք ստացավ, շարժողություն է ցույց տալի

եւ աչք խավարեցնելով աշխատում ենք գրելով {ու} սրբագրելով, տպելով ու չարչարվելով. այ

ատում ենք գրելով ու սրբագրելով, տպելով {ու} չարչարվելով. այսքան միայն կգա մեր ձեռք

նամակին: Ողջ եղեք: Ձեզ միշտ հարգող {ու} պատվող խ. ծառս Միքայել Նալբանդյանց

՝ հեռի փախչելով ամենայն արտաքին փառքից {ու} պատվից: Օրագրի " Հիշատակարանների "

Պետրոս Նիկոլաեւիչին: Ես կգրեմ Լոնդոնից {ու} կհայտնեմ իմ հասցեն: Չգիտեմ, թե ի՛ն

ով այստեղի երկու վարդապետքը՝ Ամբրոսիոս {ու} Խորեն Գալֆայանք մեծ նեղության եւ անտանե

տված ժամանակները եւս պիտի սիրտս խառնվի {ու} փսխելիքս գա. ահա եղբայր, այժմ իմ դրու

ւ գնում եմ Պետերբուրգ մնալ մի քանի ամիս {ու} քննություն տալ. իմ ամեն բանը այսպես պա

ր պարտքեր տալու եւ 100 մանեթը ճանապարհի {ու} համալսարանի փողը տալու համար, եւ նա ին

ի, ո՛ր քարին տայի գլուխս, մտածիր ինքդ {ու} հետո դատապարտե: Այս բոլոր բաները դեռ ա

, որ ես առ միամիտ լինեմ: Ես ողջ եմ {ու} առողջ եւ ամառը անպատճառ այդտեղ կլինեմ,

ուքի: Թող մտածեն առաջարկողքը, որ ամիս {ու} կես կամ lիսուն օր միմիայն ծովի վերա պիտ

որ Որոգինեսը 3 դարում քարշքարշելով այս {ու} այն տեղից բան է շինել, եւ մերայինք թար

մահին հետ մարտ դնե եւ քանի որ չէ հաղթել {ու} չէ դուրս եկել ներկայից, ապագայի մեծ ճա

ւկ ազատության: Որչափ կարողացա հարց {ու} փորձ առնել, որ դղյակի մեջ փակված զորքի

էին բուրբոնների փառքի համար, այժմ ջարդ {ու} փշուր խորտակված թավալվում են փոշու մեջ

ւ իրավունք ունին, որովհետեւ ինքյանք օր {ու} գիշեր պարապած են յուրյանց թշվառ աբեղանե

մբարձման տօնի, ներկայացեալ առ պ. Հագն {ու} ցուցեալ նմա զթուղթն երեսփոխանութեան, յ

տանել զհետս արանցս այսոցիկ, կամ կտակին {ու} կամ հրիտակին, ամենայն խուզարկութիւնք ի

: Ինքդ մտածիր, ինչ կլինի մեր ծնողների {ու} նամանավանդ քեզ հետ, եթե, տերը մի՛ արա

աչը: Ուրեմն դու այլեւս լաց չես լինի {ու} չես տրտմի, այնպես չէ՞: Ինձ հաճելի է ն

րը: Գրիր նույնպես, որ չտխրեն իմ մասին {ու} լաց չլինեն: Ես շատ եմ նեղվում, որ չոր

ւմ եմ նորա բարեհաջող գալուստը երկարատեւ {ու} միաժամանակ դժվարին ու շատ վտանգավոր ճան

ալուստը երկարատեւ ու միաժամանակ դժվարին {ու} շատ վտանգավոր ճանապարհորդությունից հետո

ունից. այդ գիտե եւ ինքը խմբագրությունն {ու} դրա համար - թեեւ այլ պատճառաբանությամբ

այժմ նրանք բոլորը ներդաշնակում են իրար {ու} նրանց ստեղծողները, hավանորեն, հանգիստ

ւտինի գիրքը, չնայած իր թերություններին {ու} շատ բաների թեթեւակի եւ մակերեսային ուսո

պատակով, ո՛չ, այլ անտեղյակ լինելուց, {ու}, թերեւս, մասամբ ընդհանրացած կեղծ տրադ

քանի որ շատ կողմից է նրանից առաջ բացված {ու} տրորված սխալ ուղին: Իհարկե, քարտեզի ա

եւ Գրիգոր եղբորս, ե՛ւ Վառվառե քրոջս, {ու} շնորհակալություն հայտնիր նրանց բոլորին

րանք կարողանան քիչ թե շատ զբաղեցնել ինձ {ու} միաժամանակ համապատասխանեն անհրաժեշտ հար

արարում էր ֆրանսիացիների սնափառությունն {ու} թեթեւամտությունը, այլեւ ծառայում էր իբ

էի բաց օդում ավելի մնալ, բայց քամի էր {ու} հետեւելով առածին, թե՝ " լավից քիչ-քիչ

ւ ես դարձյալ դուրս եկա պարտեզ զբոսնելու {ու} մնացի երեք քառորդ ժամ. երեկ նույնպես զ

փրկարար միջոցներ - դա իսկական բարեկամի {ու} գիտության բնագավառի ընկերոջ պարտականութ

նչ ամբողջ քրիստոնյա աշխարհը նրա դեմ է, {ու} չի մնացել այլեւս փորձության որեւէ բաժակ

տաղի հալածանքներով, այսպես ասած, հրով {ու} սրով, կախաղանով ու տանջանքի այլ գործիք

այսպես ասած, հրով ու սրով, կախաղանով {ու} տանջանքի այլ գործիքներով, բոլոր այդ ար

ստությունը եւ ոչ թե մարդկության ճնշումն {ու} տառապանքը: Ահա իմ կարծիքը եւ իմ ցանկու

յդ բոլորի անհրաժեշտ ատրիբուտներ՝ շշերն {ու} բաժակները ": Ճիշտ է ասում Շիլլերը, թե

ում ", անդառնալի են մեզ համար ավյունով {ու} հույսերով լի այն երջանիկ օրերը: Չնայած

ելի օգտակար կլիներ խելքը գլուխը հավաքեր {ու} մի բան սովորեր, քան թե քաշ գար ինչ-որ

երանորոգի կառքը եւ տա նրան նախկին տեսքն {ու} ամրությունը: Իմ առողջությունը վատ չէ.

ոչ մի դեպքում կյանքը վտանգի չէի ենթարկի {ու} դուրս չէի գա սենյակից տեսակցության համա

ց մոտ գնալու: Ես դեռ հիշում եմ նրա արդ {ու} զարդը հին ժամանակներում: Եթե Անանիան տ

ով էր խոսում: Անանիան երեւի հիշում է, {ու} մեր համատեղ կյանքի այդ հիմար միջադեպն ի

ունդ է, բայց, համենայն դեպս, կոկորդդ {ու} քիթդ մրի նման չի ծածկում: Առայժմ ո

, Երեկ չէ մյուս օրն ստացել եմ գրքերն {ու} խմորեղենը, իսկ երեկ ստացա ամսիս 4-ին ե

են ինչ ճշտորեն կհաղորդես, որով ինձ շատ {ու} շատ պարտավորեցրած կլինես: Ես չգիտեմ

լ որ տպագրեն միսիոներները՝ անիրավացի է {ու} սուտ, այդ հարցում նրանց կարելի է հավատ

ժուռնալ New-York Heralde-ը, որտեղ ջարդ {ու} փշուր էին արել այդ կեղծ առաքյալներին:

ծ, մեր եկեղեցու նկատմամբ նրա լկտի ծաղր {ու} ծանակից ամոթահար եղած եւ այլն, համարյա

ցիալական իմաստով) Միքել Անջելոյի մեռած {ու} սառն արձանների գեղեցկությունից ու շքեղո

մեռած ու սառն արձանների գեղեցկությունից {ու} շքեղությունից, երբ նրան պակասում է իրա

անները շքեղությամբ եւ գեղեցկությամբ շատ {ու} շատ գերազանցում են նրան: Ճիշտ չէ՞, որ

ւմ են նրան: Ճիշտ չէ՞, որ ապուշի անուն {ու} տիտղոս կվաստակեր մեկը, եթե անհրաժեշտ պ

ատես քեզ հետ բերել " Սոս եւ Վարդիթերն " {ու} " Վերք Հայաստանին ": Մինչեւ երեքշաբթի

մ եմ հանգուցյալ հայրենակցիս գիտելիքներն {ու} տաղանդը, այնուամենայնիվ, գնում եմ այլ

աքանչյուր ժամանակ-դարաշրջան իր բնույթըն {ու} իր դրոշմն ունի: Նույն բնույթը եւ նույն

արհումները պակասում են, իսկ եղանակներն {ու} ժամանակներն ավելանում, մի բան, որ չկա

որդեցեք առ նա ունեցած իմ խորին հարգանքն {ու} պատիվը: Տեսակցության վերաբերյալ ահա

բոլոր բարեկամներին: Բոլորին դու գիտես {ու} դրա համար ամեն անգամ անունների բառարան

թյունը նպաստի մարդու կենցաղը՝ իր տունն {ու} բունը բարելավելուն. իսկ հետո արդեն հար

ջողությունը: Ինձ թվում է, որ նա գիշեր {ու} ցերեկ կենդանաբանական այգում կանցկացներ

փով դեռ չի կատարելագործված: Եթե քիմիան {ու} մանրադիտակը մի քանի քայլ եւս առաջ գնայի

աստիճանի թանկարժեք որդերի պատմությունն {ու} կյանքը լավ ուսումնասիրենք, նաեւ նրանց

ն, կարելի է նրանք ( միջատները) որոնել {ու} գտնել. չէ՞ որ՝ եթե նրանք ապրել են այն

ռուսերեն լեզվով շերամաբուծության պիտանի {ու} կարգին ձեռնարկ: Սպասում եմ Անանիայից ա

ան, չի կորցնում կրկին տեսնվելու հույսը {ու}, մոռանալով անցյալի դառնությունները՝ հ

ղեկացիր նրա կացության մասին, եւ կարգին {ու} մանրամասն գրիր ինձ: Իմ պարապմունքնե

ը երեխայի գործը չէ, իսկ երբ նա կսովորի {ու} կմեծանա, երբ նրա հասկացողությունը եւ ք

չէ՞: Բարեւիր այնտեղ բոլոր բարեկամներիս {ու} ծանոթներիս: Ե՞րբ, վերջապես, լույս

նրա դիսերտացիայի վերահաս հաջողությունը {ու}, եթե կարելի է, վերցնես մի օրինակ նրան

իրը՝ մի ինչ որ լրտեսի միջոցով՝ խնդրել {ու} շորթել էր 60 ֆ[ունտ] ստերլինգ տարեկան ե

: Ինչպես էլ որ լինի, նա մեզ ընկեր չէ, {ու} այլեւս չընդունես նրան՝ ինչ բարիք էլ թա

րողանա անել, քանի տառապում եմ այստեղ, {ու} բացի այդ, քանի օդընտելացման ընկերությո

, որ ահա գործն այսպես կամ այնպես վճռված {ու} ավարտված է եւ մենք այսուհետեւ պահանջ չո

րբեք ինքնակամ եւ հասարակությունից անկախ {ու} վերջինիս անունից կատարել վավերագրեր: Պ

րկրորդ, բոլոր մարդիկ, որոնք ապրում են {ու} հանդուրժելի են քաղաքային հասարակության

մեզ կառավարելու " սեփական իրավունքներով {ու} սովորություններով "։ Որո՞նք են մեր իրա

ուններով "։ Որո՞նք են մեր իրավունքներն {ու} սովորությունները: Մի կողմ թողնելով բոլ

շել միայն մի սովորություն, մի թանկագին {ու} մարդասիրական իրավունք, որն անվիճելի է

մենք, ներքո ստորագրողներս, հոժար ենք {ու} գոհ արդեն կատարված գործով եւ այլն, կար

մի հավասարեցում, հիմնված բացարձակ սուտ {ու} արհամարհելի սկզբունքների վրա, որոնք հա

ործը անշարժ վիճակում ընկած է սենատում, {ու} չգիտեմ եւ չեմ կարող քեզ ասել, թե երբ ա

ւմ, որոնք, փոխանակ ուրախության, վիշտ {ու} թախիծ են պատճառում։ Հավանորեն, մեր եղ

ոսքը. 1) Ապրիր տանդ, ինչպես ապրել ես {ու} մի՛ փոխադրվիր. մեզ մոտ մի քանի ընտանիք

, իսկ եթե ոչ, թեեւ ինձ համար մեծ ցավ է {ու} վիշտ գրել այս բառերը, բայց եւ այնպես,

ջ եւս նույն ողբի զանազան հատվածները ցիր {ու} ցան՝ դարձյալ վերագրվում են Աբրահամու Խ

եք: Գրում եք, որ գրեմ սրտիս ուզածը {ու} բերեք, շատ շնորհակալ եմ, ինձ ոչ մի բա

տի եւ վերջացնում եմ գիրս, ցանկալով քեզ {ու} քո ընտանիքին առ ի սրտե ամեն բարի, ամեն

լու սիրտ չունիմ, հիմա մեծերուն գրեցինք {ու} մանրները մնացին: Նամակս պիտ վերջացնեի

, անպատճառ ճիճայիս երթաս եւ գիրս կարդաս {ու} ինձիմեն ալ արապաներով բարեւ անիս: Մամա

խապաշարմունքով լցուած մարդ ունի մի յարգ {ու} արժանաւորութիւն, եւ գուցէ կարող էիք դո

դակ, որ Կաթողիկոսը, քսան անգամ գրելով {ու} ճեղքելով, վերջապէս գրում էր, նոյն կոն

ինչ մի զօրեղ մարդ է, որ այդպէս ջարդել {ու} փշրել է Նազարեանցին եւ Նալբանդեանցին:

ելու համար, թէ սահմանից դուրս գործուած {ու} ներս բերուած էր: Երկրորդ, որովհետեւ ի

իայն՝ սպասելով գործի կատարածին: Երկար {ու} ձիգ սպասելուց յետոյ յանկարծ երեւեցաւ քա

անաց եւ զրպարտութեան պարսաքարեր եւ թուք {ու} մուր արձակուեն նոցա վերայ։ Ո՛վ Պարոննե

յս տեսակ կրթութիւն չի ստանալ, ազգը վայ {ու} վագլխով իրա կորուստը չի գտնիլ. մանկութ

անաց եւ զրպարտութեան պարսաքարեր եւ թուք {ու} մուր արձակուեն ազգի վերայ։ Յառաջուց աս

մարդիկը, որ անարգում էին ազգը եւ թքում {ու} մրում էին նորան։ Ոչ ոք չէ կատարել այդպ

էս յայտնի ցոյց էք տալիս, միեւնոյն կշիռ {ու} յարգ ունին թէ՛ ազգը եւ թէ՛ նորա պակասու

ատուցանելով, այո՛, եւ բարոյական երկաթ {ու} կրակ գործ դնելով, այլ այն սուտ ազգասէր

եւ կանգնեցնէր առաքինութեան դրօշակը ջարդ {ու} փշուր եղած չարագործութեան ամրոցի վերայ

իրողութիւնքը, որոնց վերայ են մեր խօսք {ու} զրոյցը: Ճշմարտութեան պաշտօնեայ լին

պէս մեք անարժան ենք համարում կանացի ողբ {ու} կոծը, որ յառաջանում են մեծ մասով յուսա

րո՞ղ էր դա վատթար մարդ լինել, եթէ սնած {ու} աճած լինէր մի վատթար շրջակայքի մէջ, կա

րանները, ո՞չ ապաքէն ոչինչ բան աւերուած {ու} պակասած չէ նորա ներքին կազմակերպութեան

ռաքինութեան սերմերը, որ հետզհետէ աճում {ու} զօրանում էին։ Նորան անդադար քարոզել էի

իճակի մէջ. այդ ընդունակութիւնքը՝ աճած {ու} անտարբեր, նման են մի վարած հողի, որ ա

նիւթի մէջ, յառաջանում էր մի մեծ հրկէզ {ու} անթիւ աւերածք: Ի՞նչ տեսակ կին կարող էի

առաւոր ապրել, հարստութիւն ճարել, փառք {ու} պատիւ ստանալ։ Մի՞թէ մարդը չունի մի բար

իսի զաւակ, իւր հօր անհոգութենից անկիրթ {ու} խաւար մնալով, ապագայումը դառնար մի վատ

ջացած մի առասպել, թէ կայծակից զարկուած {ու} մեռած կին լուացել են անձրեւի տակ այդ կն

գօտու գոյներով: Ահագին փայլակները մութ {ու} թանձր ամպերի մէջ փայլատակելու ժամանակ թ

սօսափիւնք պատճառելով իւրեանց տերեւներով {ու} ճիւղերով, այս բոլորը միացած, կազմում

ելու գեղեցիկ եւ խաղաղ առաւօտը նորա լուռ {ու} մունջ գերեզմանի վերայ: Այս անախորժ

յ, ի՛նչպէս չբարկանայ, երբ աշխարհը տակ {ու} վերեւ են բերում այսպիսի թերահաւատ մարդի

չեն քո յիշած մարդիկը, որ Էֆիմերդէն բան {ու} գործ էին շինել իւրեանց համար: Աստուած

շինել իւրեանց համար: Աստուած մեզ խելք {ու} բանականութիւն է տուել, մեք քո հետ ո՛չ

խելօքների բերանով անուանւում էինք Լօթեռ {ու} Ֆարմասօն։ Գիտե՞ս դու, թէ ինչ ասել է Լ

նունը ազգի մէջ տարածելու համար եւ յիմար {ու} կարճատես մարդերի աչքը ներկելու համար աշ

: Օրացոյց ունէի, բայց երազի մասին բարի {ու} չար օրերը չկային նշանակած. երեւի թէ դո

նձրեւի տակ ընկնելով, կարող էր տկարանալ {ու} կարօտել այնուհետեւ Հիպոկրատի շանթերին,

հօտը, եւ թոյլ ենք տալիս նոցա եկեղեցիք {ու} զանգակատունք շինել՝ ազատութեամբ կատարե

նք ձեզ հաստատել մագիստրատ եւ այնտեղ դատ {ու} վճիռ կատարել ձեր կանոնների եւ սովորութ

ի կենտրոնում, համարեա՛ թէ բոլորը քարից {ու} աղիւսից շինած: Եկեղեցիքը, որ վեց հատ

քով սարի յետնակողմը փորելով եւ նորա քար {ու} հողը շինութենների առաջեւներումը լցնելով

ն խոր մտան գետի մէջ, եւ այս լցուած հող {ու} քարը, ջրի երեսից երկաթակապ հաստ գերանն

ամառները եւ, մանաւանդ, աշունքին հաշիւ {ու} համար չունին այդ քաղաքը մտած սայլերը ցո

, ո՛րտեղ է մնում բժիշկը, շատ մեծ յարգ {ու} արժանաւորութիւն ունին: Վարսաւիրայի փոյ

ր մէջ շատ եւ շատ Թուրքի եւ Թաթարի բառեր {ու} ոճեր. այնպէս որ, այդ լեզուքը չիմացողը

է յառաջ հարիւր բառի մէջ երեսունը Թուրքի {ու} Թաթարի էր եւ մնացած եօթանասունը՝ բուն

թիւնքը, որոնց համար հարկաւոր լինէր ձեւ {ու} ոճ որոնել: Մի գիրք վեր առնուլ եւ մտածո

ժամանակներում, երբ գետի ափում ամբարներ {ու} նաւահանգիստ շինուեցան, որովհետեւ մշակն

իմ վերայ՝ տեսանելով, որ ճշմարտութիւնը {ու} ազգասիրութիւնը եւ Նախիջեւանի մէջ ունին

ները հազիւհազ գրել ուսանելով, պիտի գան {ու} գնան աշխարհից, քանի որ եւրոպական մեծավ

ն մեծավայել հոգեւոր սեղանը պատրաստ դրած {ու} Հայոց զաւակը, հոգեւոր սովից եւ քաղցից

կւում էին բազմութեան մէջ՝ ամենայն ամօթ {ու} պատկառանք յետ դրած, մեծ-մեծ խօսել, թէ

այդ եւս իմ փոյթը չէ. պատճառ, այն փառք {ու} պատիւը եւ այն անարգանքն ու նախատինքը հա

ռ, այն փառք ու պատիւը եւ այն անարգանքն {ու} նախատինքը համարւում են վաւերական եւ ուշ

եւս, աշխատեն խաբել մեր ազգը եւ, սուտ {ու} չնչին գովասանութեններով ներկելով նորա ա

ու կտրիճ զինուորքը, որոնց թիւը աճում է {ու} զօրանում է օրէ օր: Ցնծացէ՛ք, սո՛ւ

որքան առանց լոգիկայի գրէք, այնքան փառք {ու} պատիւ է ձեզ։ Բայց ագահութիւն մի՛ արէք

ւմ իւրեանց տերեւաթափութիւնը. այն կանաչ {ու} թարմ տերեւները, որ մի երկու ամիս յառաջ

համար այրող արեւի երեսից, այժմ դեղնած {ու} թառամած թափուել են գետնի վերայ՝ ծառերի

մ ենք մի մարդ՝ առանց կարողանալու հաշիւ {ու} համար տալ մեզ, թէ ինչո՞ւ համար սիրում

ատուցանելով, այո՛, եւ բարոյական երկաթ {ու} կրակ գործ դնելով, այլ այն սուտ ազգասէր

ատուցանելով, այո՛, եւ բարոյական երկաթ {ու} կրակ գործ դնելով, բայց Պ. Իսահակեանցի

ր Պ. Իսահակեանցի աչքումը միեւնոյն յարգ {ու} արժանաւորութիւն ունին, թէ ազգը եւ թէ ն

ըստ ամենայնի անտեղի: Շատ հին, մաշուած {ու} տրորուած խորամանկութիւն է, որ գործ է դ

, դորանից յառաջ եւ ո՛չ մի տող բան տպած {ու} հրապարակած չունէի, որ Պ. Իսահակեանցի

մէջ մի Հայոց եպիսկոպոս գերեզմանից փորել {ու} հանել է մի Հայ քրիստոնէի ննջեցեալ մարմի

ղ, որ եթէ այս անգամ ցած գնայ հորիզոնից {ու} միւս անգամ չերեւի, այն ժամանակ վա՜յ քե

թեան եւ պատճառի մասին չէինք կարող հաշիւ {ու} համար տալ մեզ, որ եւ ֆոսֆորի նման, մի

լի ազգի մէջ: Որքա՛ն մարդիկ՝ մեզ ծանօթ {ու} անծանօթ, աւարտել են իւրեանց երկնաւոր կ

բ, որպէս կը փախչէր մի աւազակ իւր մութն {ու} խոնաւ բանտից։ Այլ տեղ լուսաւորութեան ե

նում է կոմսի զինուորների ձեռք եւ, հարց {ու} փորձի ենթարկուելով որպէս կասկածաւոր ցիգ

ներս մտնելով այն սենեակը, ուր էին մայր {ու} որդի բանտարկուածքը, հրամայում է դահճին

արգը իմ հոգու վերայ, այլ բոլորովին տակ {ու} վերեւ բերեցին իմ հոգին... Պատմաբան

ր եւ թէատրոնի մէջ հանդէս գալ իբրեւ գործ {ու} պաշտօն կատարող անձն: Անարդարութիւն կը

յին ազատ գործականութեան հանդէսը: Երկար {ու} ձիգ քննութեան արժանի խնդիր է այս, բայց

բազմութեան մեծ մասի հասկացողութեան չափի {ու} աստիճանի վերայ, կարելի է ասել, որ վատ

Պ. Խատիսեանցը, որ եթէ ներգործէր չափի {ու} սահմանի մէջ, մի փոքր աւելի գեղեցիկ տպա

ր շատանան այդպիսի հոգեւոր անձինք եւ թեւ {ու} թիկունք դառնան մեզ, որպէս եւ մեք նոցա

была, ինչպէս ասում է Ռուսը, այդ կորած {ու} գտանուած արծաթի հաշուից պիտի բաժանորդ դ

էս ներգործեց իմ վերայ, չեմ կարող հաշիւ {ու} համար տալ ինձ: Մի պարկեշտ ժպիտ խաղ

թիւն է, - վեր առեցի ես: - Ձեր վէճ {ու} կռիւը, որպէս մի գայթակղեցուցիչ գործ,

մի զուարճալի տեսարան, ամեն մի կրթուած {ու} բարեկարգ ազգ պատճառում էր իմ մէջ մի տրտ

այն տեղից ստացած նամակներս ընկած են ցիր {ու} ցան, որոնց շատերը մինչեւ այսօր անպատաս

համար: Չկամիմ դարձեալ մէջ բերել իմ առ {ու} տրական գործերիս ընթացքը, որովհետեւ նոք

ուրբ Սահակի մէջ կան 1400 տարի, արեւելք {ու} արեւմուտք, երկինք ու երկիր, սար ու ձո

00 տարի, արեւելք ու արեւմուտք, երկինք {ու} երկիր, սար ու ձոր... Այս նորանշան իրա

լք ու արեւմուտք, երկինք ու երկիր, սար {ու} ձոր... Այս նորանշան իրաւունքի օրինակը

ական Հայերին: Ինչո՞ւ համար ազգը, լուռ {ու} մունջ նստած, սառն հանդիսատես է այդ անի

ուստի երեւում էին գլխաւոր պալատը եւ մեծ {ու} փոքր Տրիանոնքը: Եւ եթէ այն րոպէին հարի

ւթիւն, էշաֆոտ, դահիճ եւ երկու կտրուած {ու} արիւնով շաղախուած գունաթափ գլուխներ: Ե

րների բնակարանքը: Գլխաւոր շինութեան աջ {ու} ձախ կողմից շինած են նոյնպէս բնակութիւնք

րժանի են ուշադրութեան, ըստ որում՝ ցան {ու} ցիր բոլոր գրքի մէջ տարածուած մտքերը ամփ

ակարանիս մէջ: "... Վերջապէս առինք {ու} կարդացինք ", - գրում է հեղինակը ( " Ըն

, որը՝ 1840-ին, որ մէկն ալ՝ օրագրաց {ու} ժողովոց մէջ արդէն կարդացուած, ուրիշ բա

ատկառելի անունը յանդգնութեամբ մէջբերել {ու} անոր բարոյական պատիւն աղտեղել: Մխիթարե

ր բարոյական պատիւն աղտեղել: Մխիթարեանց {ու} համախոհ ընկերին անել եւ պտուտաւոր ճամբո

ը Մխիթարեանց զօրաւոր անուամբը պատսպարեր {ու} պատասխանատուութեան հրաժարականն ելեր ի ս

, ամեն տողերուն մէջը մէյմէկ իմաստ գտաք {ու} դատեցիք, մենք ատոնց վրայ ծաղրէն ուրիշ

ւժը ձգէ, միւսն առ " եւ ասոր նման հազար {ու} մէկ խրատներ եւ սպառնալիք՝ Հայերէն գրով

համախոհը Հայոց վրայ ամեն չարիք կը դնէ, {ու} գրիչը Փարիզի Հայոց վրայ կը դարձնէ եւ առ

ծնայ վարդապետի մը խնդրոյ մէջը կը մտնէ, {ու} " գայթակղութիւն " բառը վերջապէս կ՚արտաս

րիզի մէջ ըրած անառակութիւնները տեղերովն {ու} վկայութիւններովը ու մսխած ստկին հաշիւն

ութիւնները տեղերովն ու վկայութիւններովը {ու} մսխած ստկին հաշիւն ու պատմութիւնը ընենք

վկայութիւններովը ու մսխած ստկին հաշիւն {ու} պատմութիւնը ընենք: Վեցերորդ՝ արտօ

ունեցած նմանութեան պատմութիւնն ընենք, {ու} այս օրուան ունեցած իր պատուաւոր եւ Առաջ

Մխիթարեան համախոհաց վրայ քիչ մը խօսինք {ու} ազգայնոց կամացը դէմ եւ մեր աչաց առջեւը

ամուսնացնէ, կա՛մ անոնց համար վանք շինէ {ու} երկաթեայ պատուհաններուն առջեւն ալ մէյմէ

կ ընելու գլուխ ունինք: Մեզի պէտք եղածն {ու} ազգային իրաւունքնիս այն է, որ Բաբկէն ի

սաւորչաց աւանդութիւնքն աղէկ մը բռնելուն {ու} իրենց կռիւներով քուէ ձգած Սահմանադրութի

։ Թո՛ղ հաստատեն, որ գրիչնի՛ս կոտրատենք {ու} մեկդի ձգենք.... Երկայն բարակ մտածել պ

րամաբանութենէ վախնալով, կապուած մնացին {ու} հերձուած անունը միշտ մերժեցին։ Ի՞նչ կա

այ եւ ի՞նչ ըսել է, որ այդ չափ խրտեր են {ու} չկրցին օր մը ոտքի վրայ ելնելով ըսել, թ

այն զՄխիթարեան համախոհս թաւալգլոր բերած {ու} անել անդնդոց մէջը ձգած եւ ի թշնամեաց ան

առաւել որոշ կերպիւ եւ ըստ ամենայնի զատ {ու} առանձին ազգ մը կը ճանչնար զիրենք:

" Ընծայի " յօդուածներն իրարու վրայ դիզէ {ու} խալկինի մը մէջ դնէ եւ ամենավարպէտ քիմիա

դուք էք Հայկայ անմեղ զաւակներուն ետեւէն {ու} առջեւէն ընկնողը, որ գետերուն, սարերու

ածներն ալ իրենց մարցը գրկէն յափշտակեցիք {ու}, անոնց արտասուալից եւ սրտապատառ աղերսա

սրտապատառ աղերսանացը ձայներուն ականջնիդ {ու} սրտերնիդ խփելով, տարիք ձեր փառասէր անկ

աղրալի խնդիրներով ազգը ճղակոտոր հանեցիք {ու} ընտանեաց մէջ հուր, սուր, բաժանում եւ

ն երկու անբաղդ գերդաստանք, երկու աղքատ {ու} անմեղ սիրահարք եւ վախճանը գործի, մի փո

ցուեցան, Մինչ ծնողքս իմ ձայնից Խնդացին {ու} բերկրեցան, Նախկին խօսքն որ ասացի, Չէր

քը պատմել: Այնպիսի գործեր, որպիսիք օր {ու} ցերեկով գործւում են Բէգզադէի ձեռքով, ե

փողոցի մէջ՝ իւր վաճառանոցի առաջեւ, օր {ու} ցերեկով, գիշերազգեստը հագած, ման է գա

ողորմելու վերայ: Հայհոյանք, թուք {ու} մուր եւ այլ անասելի եւ անխելք խօսքեր թա

Բէգզադէի սովորական կանոնն է այս: Երկար {ու} ձիգ խօսակցութենից յետոյ գործակատարը, տ

միայն կարող է իրագործուիլ, երբ հիմնած {ու} պահպանուած էին բուն ազգային դպրոցներ,

կաւոր է, որ մի քանի մարդիկ դուրս գային {ու} ճանապարհորդէին ամեն աշխարհ, ուր գտանւո

ւնը եւ վիճակը, եւ հարկադրուած ենք սուտ {ու} մուտ ծանօթութիւնք մուրալ այս կամ այն օտ

ագաղաթների մէջ փտում են վանքերի կամ այս {ու} այն մատենարանի անկիւններում, ձգել տպագ

եզ Հայոց ազգի եղած ճարտարագիտութեան չափ {ու} կշիռը, եւ Քրիստոնէութիւնը մի անյայտութ

մ, թէ ինչպէս էր մեր հայկաբանութեան ձեւ {ու} ոճը Քրիստոնէութենից յառաջ, որովհետեւ Ք

իթ խոց կամ ուռոյց կտրելու ժամանակ արիւն {ու} թարախ էր զարկում այնտեղից նորա երեսին:

ն, որ իւր չնչին կարծիքները եւս կամ այս {ու} այն տեղից ( օրագրերից եւ լրագրերից) մո

ճառով, շատ մեծ շարժառիթք են, որ նստիս {ու} լաս, մինչեւ որ թաղման գերեզմանդ լցուի

նք այսպիսի լուսաւորեալ ժամանակում, բան {ու} գործ թողած, ընկնում են այդ վէճերի քամա

որ առանց ընտրութեան, առանց կարգի, այս {ու} այն տեղից հաւաքել է եւ, տպելով խոշոր տ

քով թունաւորուելով, ոմանք՝ կապած ձեռք {ու} ոտքով այս կամ այն բռնակալի դուռը տանուե

եւ թշնամութեան աստիճան: Որքան խօսք {ու} ժողովք եղած են միաւորութեան խնդրի մասին

ագիտական եւ երկրագիտական տեսութիւն, ահ {ու} սարսափ բերեց հասարակութեան վերայ: Հասա

առակ: Եւ այս, յայտնի, գրաւոր, եւ օր {ու} ցերեկով: Իհարկէ, շատերը թռան դէպի Սիբ

տես, թէ ինչ է թանգութիւնը, ինչ ասացիր {ու} գրիչ առիր ձեռքդ: Թանգութեան պատճառն ես

մ, զինարան, զօրք, բանակ եւ այլ հազար {ու} մի քաղաքական կամ զինուորական պատրաստութ

երի հանդէպ ոչինչ ունի ցոյց տալու: Երեք {ու} կէս նաւ՝ բացի ծովագնացութենից ուրիշ ամ

ամեն բանի պիտանի, մի քանի հազար քաղցած {ու} մերկ զինուոր, որ տարիներով չեն տեսնում

եանքի վճռական վախճանը: Ազգը, լաւ {ու} վատ, փորձեց մինչեւ այժմ վաճառականութիւ

ը եւ մետաքսագործութիւնը կարող են ծաղկիլ {ու} բարգաւաճիլ: Այս անուանուած բերքեր

ռականը հազար տարի ապրանք բերէ Եւրոպայից {ու} վաճառէ, կամ, որ նոյն է, օտարի ապրանք

ը ոչ միայն կ'ազատուի Եւրոպացոց համար ախ {ու} վախով եւ բիւր նեղութեամբ գործ կատարելու

ինքը կը շահուի տասնապատիկ աւելի եւ մեծ {ու} մեծ շահ կը բերէ ազգի ընդհանրութեան, որ

ոպան Եւրոպա է դարձել, իսկ Ասիան՝ Ասիա {ու} յետ է մնացել: Այո՛, կլիմաները կարող ե

է, վաղը ի՛նչ կամի թող լինի, ովի՛ բան {ու} գործը կտրուել է, որ վաղուայ համար մտած

սիոյ անկիւններից խուռն բարբարոսներ իջան {ու} հեղեղեցին Եւրոպա, այնպէս եւս մարդու եւ

րել, որ եթէ մեր հայեացքով, միայն մարդ {ու} հաց կայ աշխարհի երեսին, եթէ մեք մի կտո

ենդանի մարդերի միլիոնաւոր բազմութիւն օր {ու} ցերեկով համարւում է չքացած, եւ երբ յառ

, Դալմատիան, Բոհեմիան եւ այլ գաւառներ {ու} ազգեր: - Քաղաքակրթութիւն է տարածո

եր առ ի սրտէ շնորհակալութիւնը եւ ընթացք {ու} յաջողութիւն մաղթել իւրեանց չնաշխարհիկ ա

լով ազգի օգտի մասին, պատճառ էր դառնում {ու} գիտութեան իշխանութիւնը ազգի հոգու վերա

ւ այդ բաների մասին գրաւոր կարելի է խօսք {ու} զրոյց բանալ տէրութեան դեսպանութեան ձեռք

մեր ազգին. երկրորդ, Նախիջեւանին փառք {ու} պարծանք, իսկ բարեգործ, ազգասէր, հանգ

" բարի լո՜յս " Ծաղիկներին ` մեղմաւաչ, {Ու} համբուրում վարդերը Եւ իր սիրած հրեշտակ

Կոյսին սրտա՜նց է սիրում. Եւ բուրաւէտ {ու} ծիծղուն Ծաղիկներից բազմերանգ Նուրբ մա

ւրեան մի պսակ ` Պճնում ճակատն սիրածի. {Ու} գեղգեղո՜ւմ է, հնչում Եղբօրորդու քնարը

ահսկայ Ծխում են ահա դէպ երկինքն ի վեր {Ու} բարձրաղաղակ սուլում, ձայն տալիս, Խռն

հայրենիքը, ուր Խնջոյք է անվերջ, պար {ու} խրախճան: Ես ոսկորներս եմ քարշ տալիս ո

ինչպէս կամենաք ": Իսկ ես լաւ զինուած {ու} ձիաւորուած, Վառուած երջանիկ սիրով երկ

ներում հասարակ, Երկինքը գահ քեզ համար {Ու} երկիրը ոտքիդ տակ, Հաճեցար դու մատուռն

, Տէ՛ր, քեզ համար, ուր արթուն ` Հաց {ու} գինի են ձօնում Ի յիշատակ քո որդուն: Դ

Կանաչներում, որոնց երկինքն է ցօղում. {Ու} ձեռներըս տաք սրտին են պատահում: Ապա ձ

ստինքներից իր գողտրիկ: " Որքա՜ն վսեմ {ու} վայելուչ, մեծ ես, Տէ՛ր, Որ տիեզերքն

ղ չունենայ, Դու բարձերըդ տաս նրան... {Ու} թէ շոյուի գլուխը կոր... Քեզնից նոր կեա

աս մի լաւ փորձ... Ծիլը մատղաշ, դալար {ու} կոր Եթէ սիրով դու շտկես ` Բունդ կը լին

.. Եւ շօշափուեցի՜ն Ստինքներն կոյսի - {Ու} ծիրանեգոյն ` Խախտուեց կուսութիւն. Եւ

մի տիկին. Տեսքով սակայն տխուր սաստիկ {ու} խռով, Խիստ թխագոյն մի վերարկու կար հա

ոյն Նրա ներքին ծնօտի տակ ցից դրի... {Ու} զարթնելով իր խոր քնից ` Հրեշտակն զգում

եղեղը յորդառատ Այն ինձ համար թալիսման {Ու} կենսաղբիւր թող լինի, Դեւի համար ` դառ

տխուր ` ինչպէ՜ս Սառչում են լիճ, դաշտ {ու} անտառ: Գարնան շնչից ջրերն ինչպէս Կար

ան շնչից ջրերն ինչպէս Կարկաչում են զիլ {ու} կայտառ. Գեղջուկն ինչպէ՜ս տենչում է իր

Մէկ ումպովը յագենում է: Սափորները կոկ {ու} գողտրիկ, Օ՜, ժպտում են նրան կարծես,

սոնը Հայոց մինչեւ... Ջուր է խնդրում, {ու} եղէգնից Վարար ջուր է տրւում նրան, Գնա

մ Դժուարանցանելի քարքարուտներով, Խոչ {ու} խութերը մի՞թէ չի հարթում Եւ չի՞ բաց ան

ց անում ուղի ապահով. Մարդն է առած սղոց {ու} մուրճ Գետի վրայ գցում կամուրջ: Եւ խա

ր իր ետեւից եկողը վստահ Մտնի-ելնի հեշտ {ու} յարմար Եւ կեր գտնի իրեն համար: Ահաւա

կոյսը ` տարփագին Հրապոյրներով իր բիւր {ու} անբաւ, Եւ որովհետեւ գոհարն մեծագին Ա

անր Փայլուն բեկորներ նման յակինթի... {Ու} բաբախում է սիրտը սիրավառ Գոհարը տաշող ք

մոռանար, յիշի՜ր ինձ: Երեկոյեան խաղաղ {ու} զով Թէ ծառի տակ դու պառկես, Վարդի բո

ալիս, գգւում է տաք, Իմ մէջ վառում սէր {ու} կրակ: " Ձուերըս բոլոր գողացան ինձնից

ն առա՛տ լինի, - Ասում եմ արբած Եւ զիլ {ու} հպարտ ` ձայնով նուագուն ` Հնչեցնում եմ

, Որ ժողովել կարենար Քո շանթն, ամպրոպ {ու} փայլակ ": " Ի՞նչ ես փչում, սերովբէ,

ւ աստղեր, Մեղմ երեկոյ, առաւօտ, Խաղաղ {ու} զով գիշերներ Եւ ցերեկը լուսայորդ, Ծառ

Սերովբէ, յո՜ւշ, նրա վրայ Թափեց խաղաղ {ու} խոր քուն: Զեփիւռի զո՜վ շոյանքի Տակ թմր

ուն: Զեփիւռի զո՜վ շոյանքի Տակ թմրում է {ու} ննջում, Նրա շուրջը սոխակի Թովիչ դայլա՜

նո՜ւմ է գոյնզգոյն ` Երկինքն ի վեր ծուխն {ու} բոց: Շուրջ ` կենդանիքն այն ամեն Կրակի

գրկում է իր էգին, Սիրախառնւում նրա հետ {Ու} վեր ճախրում միասին: Հեշտանքներից սըրար

: Եւ կռւում են խիստ անհաշտ Խենթ հրամանն {ու} բնութիւնն, Ո՞ւմ կը մնայ մարտադաշտ, Ո՞

ստի յախուռն ընդվզմամբ ` Մէջքի վրայ տեղն {ու} տեղ Կոյսին զարկում է գետին Հուժկու ուժո

. Կոյս գրկումը իր ջերմին Մերթ պրկում էր {ու} թողնում, Մերթ շօշափում Ադամին, Մերթ հ

գականն ոյժ՝ որ յամրի պահէր զազգն, ցիր {ու} ցան գնաց ի չորս կողմունս աշխարհի ի մշտն

առնուլ զայսոսիկ անօթս, ազգն ի դէպ ժամ {ու} կարէ յարուցանել զկոթող ազգային պարծանաց

ակ քաւարանի ՚ի մէջ բերեալ զգոգն Աբրահամ {ու}, ակնարկէ յերրորդ կայարան ինչ հոգւոց,

լան ենք ընդդէմ նոցա, որ աստուածութիւնն {ու} մարդկութիւնը շփոթեալ ըսին ի Քրիստոս ":

՚ի ձեռնադրութեան: Ամենայն մկրտեալ առն {ու} զհոգին եւ յայս հային աղօթք ի մկրտութեան

ս, որպէս զգործարան ինչ, որով լոկ հացն {ու} գինին փոթարկելոց էին ՚ի մարմին եւ յարիւ

Տխրագուշակ ընդ հաւուց գիշերէի յողբ {ու} ՚ի լաց։ Զիս Հայաստան ո՛չ ծանեաւ մինչ պ

ատ ըլլայ՝ ուտենք հագնենք՝ գինին խմենք {ու} պառկենք. Եւ աս կերպով մեր օրերնիս

) Գետը վազում է կատաղած {Ու} խըռոված յորձանքով. Սարերի մէջ ահա

երս դողում է։ Ամենայն օր ես {ու} Բաքոս, Աշխատում ենք ժիր ջանքով,

ռք՝ լսի՛ր. " Խելք, միտք, խօսել {ու} մտածել, " Յիմար բաներ մի՛ խօսիլ "

ացաւ Անբաւական իմ խօսքից. Ես {ու} Բաքոս մենակ մնալով Սեղան նստանք մե

որն իմ ճարպոտ, - " Բաքոս, Աստղիկ {ու} Կուպիդոն " Հիւր ունենան իրենց մօտ

ւր, Սփոփեցիր դու նորան։ Ծառ {ու} անտառ, լերին, գազանք Քու ձայնով

ձեռին Երգեց Յունաց հերոսները {Ու} քանդուիլն Եղիոնին։ Բա՛ւ է,

ի ծընունդը։ Եթէ կորուց թագն {ու} սուրը, Գանձ, գաւազան, Աթոռը,

Թո՛ղ սփոփէ անոյշ ձայնդ Նորա վիշտն {ու} սեւ օրը։ Միթէ՞ անխիղճ ես դո

ահա քնար քաղցրախօս, Շարժեց երկինք {ու} գետին, Արարատից դէպ Արագած Բ

ւեր, Կամ ի՞նչ կլինէր, թէ իմ վիշտ {ու} լաց Ինչպէս ծուխ օդում ցրուէին յանկ

ս խոցուած է զանազան կողմից, Արիւն {ու} շարաւ կթափի երակից. Լուա՛, մաքու

վ թաղուեցայ. Դու լուացող ես հոգու {ու} մարմնի, Լուա՛ իմ սիրտս, թո՛ղ քեզ

եր կացաւ-հագաւ շորերը սիրուն, Թէյ {ու} հացեղէն մատուցին իսկոյն. Ի հարկէ

շտ։ Մեծատան համար միայն թէյ {ու} հաց Թէ լոկ պատրաստեն՝ կըմնայ քաղց

ատճառով էլ բերին եւ ձըկներ, Պանիր {ու} խաւեար եւ այլ շատ բաներ, Ոս

Փառաւոր կերպով կերաւ, ճաշակեց {Ու} սիրուն գինին վերայից խմեց։

են ", - ասաց իւր մտքում, - " Բան {ու} գործ չունին, վազում փողոցում "։

հարուստ եմ գերապանծ: Քաղցր {ու} դառը խառնուած է այն ջրումը անբաժան,

ւրախի էլ կոտրած է սիրտը՝ լինում է թոյլ {ու} տկար. " Դու ըսպասիր նորա գլխին `

Ի՞նչ ես օրդ դատարկ անցնում ` հառաչելով {ու} լալով. Աշխարհքումս թշուառութիւն

լացնէ, ինչպէս լուսին ` լոյս տուող միշտ {ու} անվերջ: Շնչում ես օդ, քանի

Շնորհ տուեց մարգարէի, Չարութեան {ու} յանցանքի էջը Մարդոց աչքում կարդու

տղերք, նորա վերան, Ինչպէ՞ս նուաղ {ու} գունաթափ. ` Ինչպէ՞ս, անարգ, խե

անգամ նա իւր կեանքում Ձգեց խարիսխ {ու} կանգնեցաւ հանդարտ նաւահանգստում:

Գնաց շիջաւ այնուհետեւ ` նորա յոյսը {ու} կեանքը, Բայց ով սովոր էր վտանգի՝

Մայր է մտնում, առանց նորա խաւար {ու} գէջ գիշեր է. Ինչո՞ւ համար չեմ մտ

իշտ մունջ է մնում, Ինքը անհոգի, անզօր {ու} անձայն: Բայց երբ երկնքից կը փայլէ հոգ

ք, իբր ստրուկ նորա կամքին. Սուրբ {ու} ազնիւ զգացմունք մեր սրտիցը հեռի է,

մեր սրտիցը հեռի է, Մեր ամբողջ ուշ {ու} միտքը չարութիւնովը լի է։ Թշուառ կ

Այն է որ մենք չգիտենք ընկերը սիրել {ու} պաշտել, Թէեւ լինէր այնպիսին մեզ հ

մեզ համար միշտ բարեկամ, Կարեկից {ու} վշտալի ամեն վայրկեան, ամեն ժամ.

Թէեւ յաջող ժամանակ մեզ մօտ լինէր {ու} խնդար, Մեր քաջաբաղդ գործերը՝ գո

, եթէ այսպէսն մեռանի, Մեր սուգն {ու} կոծը շա՜տ շա՜տ մի եօթնեկով կը պրծնի,

կած՝ երբ ընկերին թաղեցինք։ Խաւար {ու} գէշ հողի տակ նա միայնակ պառկած է,

ջ գետը վազեց, Նոյն ամպումը փայլակ {ու} բոց ջրերի մէջ փայլեցան: Կատաղած

, դու ` մեր հաստիչ, դու մեզ տուիր միտք {ու} բան, Քննել, տեսնել որչափ մեր խե

եղաւ, ազգական սարերի մէջ Կազբէգն {ու} Էլբրուսը բաց արին մեծ վէճ. " Զգո

՚անցնեն, Ուր կը նստէր միայն մէգ {ու} թագաւոր արծուին. Մարդիկ շատ խորամ

ժուար էր, Զգուշացի՛ր, բազմամարդ {ու} կարող է Արեւելք ": " Արեւելքից չ

ուսաղէմի մօտ, որ աստուած այրեց, {Ու} անշարժ աշխարհը մեռեալ ծով ասեց, Ն

ը ծածուկ ամբոխուեց, Նա իւր ուշքը {ու} աչքերը դարձուց դէպի հիւսիս, Ուրալ

ատրոյգը վառւում, Պատերազմում փորձ {ու} արի, իբրեւ մրրիկ, Առաջնորդէ սպա

ճանապարհ բանայի։ Իմ ծնողքըս {ու} բարեկամք Տըխուր նըստած միայնակ,

նակ, Ես պարում եմ աղջկայ հետ {Ու} համարում ինձ այդ փառք։ Ինչ ժ

անդարտ: Այն գայիսոն, գահն {ու} թագը, որ ստացայ Իմ նախորդից, նոյ

, կտրիճի պէս հասայ շուտով, Փառք {ու} պարծանք պարգեւեցի ես իմ ազգին:

Արծուէնշան դրօշակս ես բաց արի {Ու} փորձանքից ազատեցի նորան շուտով:

պերախտ ինձ: Գայիսոնը, գահն {ու} սուրը ա՛ռ դու, որդեակ, Քո նախահ

, հայր հպատակաց սիրող, Արտասուքով {ու} արիւնով թրջենք նորա շիրմի հող:

տարելու ամենեքին եմք պատրաստ - Ծեր {ու} տղայ, երիտասարդ, կին, գոյք, կալուած

տղայ, երիտասարդ, կին, գոյք, կալուած {ու} գրաստ ": Տեսաւ ամբոխը արեւմո

Յանձնեց կտակը իւր ժառանգին իւր աթոռով {ու} սրով: Ասաց նորան. որդի լինել ար

տ է նորա համար թափել վերջին արիւնը {Ու} թշնամեաց արեամբ ներկել իւրեանց հագի սեւ

զմած Նիկողոսի գահումը նոր թագաւոր {Ու} դէպի նա տեսաւ ազգի սրտում վառած սիրոյ հ

ոսի ձեռքով Ազատուել էր վտանգներից {ու} ապրել էր ասրահով: Խղճմտանից բռնա

քաղցրիկ, ցօղէ ցօղը, որ միշտ մնայ հով {ու} զով. Ցնծա՛յ, Արբատ, փառք բնակչա

արդերը. Որ իւր խօսքը չէին պաշտում {ու} իւրեանց հին կանոնով Վարւում էին մի

րտուղարը Բռնուեցաւ այս յանցանքում {ու} դատուեցաւ ժողովով։ Քարտուղա

.. արիւնը. Թէպէտ նա միշտ անսխալ է {ու} Քրիստոսի փոխանորդ, Սակայն բռնեց ձ

ինակ կրկնում է, Նորան սուրբ գիրք {ու} հաւատ Յոյս մեծ անուն տալիս է:

Անցուց, չտեսաւ լաւ օրեր, Հանգիստ {ու} ազատութիւն: Սպասելով այն յոյսին

նք, Ձեռին բռնած սուր մանգաղ {Ու} սպիտակ մահու պատանք: Ատամն

պան, Դու ես մեր կեանքի Պաշար {ու} պաշտպան։ Երբ հեզիկ մօտեցար

ն, Կրկին սկսաւ Իւր հին գործն {ու} բան. Վառեց շատ սրտում Անշէջ

ացայտ Երկաթի շանթեր. Գընտակ {ու} վառօդ, Նիզակ, հրացան, Ահեղ

, որ աշխարհի երեսին Անտուն, անտէր {ու} մերկ էր, Հաւասար է մեծատան հետ,

Երկուսի էլ չոր կմախքը Խաւար {ու} գէջ հողի մէջ Պիտի փըթեն մի օրինակ

ի փըթեն մի օրինակ, Պիտի ուտեն որդ {ու} ցեց։ Այս բանը մենք միշտ տեսնում ե

Մի մահ է, նոյն՝ ամենին Չար {ու} բարի համարւում է Նա իւր ընդունողնե

յս կեանքին, Չունի ապրուստ, տուն {ու} հանգիստ, Չունի սակաւ դիւր անձին։

. Ցանկանում է կեանքից պրծնել {Ու} հետեւել օրհասին։ Նորան այն

, Երբ յիշում է, որ թողնում է {Ու} ինքը զուրկ ամենից Պիտի մտնի սեւ հո

Պիտի մտնի սեւ հողի ծոց, Խաւար {ու} զուրկ պարզ լուսից։ Մահը եկա

րտէրներին տուր փողը, Դիր телега-ն {ու} ճամբէ ` Դէպի իւրեանց родину.

դստրիկ, այդ աստղերը Ունին հաշիւ {ու} համար, Եւ մեզանից իւրաքանչիւր

Դա աղջկայ մի աստղ էր, Որ իւր հօր {ու} մօրը խօսքը Իւր կեանքումը յարգած չ

Այս աշխարհը ինձ առանց քեզ Մութ {ու} խաւար մի բանտ է ": Մի մարդ

ատ ժամանակ դեռ չէ անցել, Երբ նա փառքով {ու} պատուով Ման էր գալիս փողոցներում Իւր սե

տ հացկերոյթ, ընթրիք, գինի, Նուագարան {ու} տաղեր. Ամենայն ոք ցանկանում էր Լինել ն

բարք ունիմ, ունիմ որդիք, Դստերք {ու} այլ շատ ազգական, Ընտիր ծանօթք, շ

սիրում եմ հայրենիքը, Նորան միշտ {ու} միշտ գովում եմ. Օտար ազգի առաջեւ

Լսելով քո որդու խօսքը. Փառք {ու} պատիւ քեզ կը բերեն Քո մարմնապաշտ

յն սառնութեամբ Կը լուսաւորես արիւն {ու} սուրը, Ե՛ւ սպանուածին, ե՛ւ մարդ

Մարդու վէրք տալ չունենան, Թեթեւ {ու} ծիծաղաշարժ, Փորերս փոյթ չէ թող շ

լխից: Կերպարանքը կանոնաւոր {ու} սիրուն, Ոսկիամայրն չարժէ նորա մօ

ր արմատից: Օրիորդը կտրում է {ու} երգում է, Նորա երգը սիրտ կախարդո

մնացի: Քայքայուելով հոգիս {ու} սիրտս նայում եմ... Ահա դաշտը սե

ձ յաւիտեան. Ես այն ժամանակ անհոգ {ու} ազատ Կարծում էի ինձ աշխարհի իշխան

ր է հարկաւոր կտրճի ձեռքին. Արի՛ւն {ու} կրա՛կ թշնամու վերայ, Այս պիտի լի

ւմ սրտիս մխիթար, Թէ՞ զգալով չարչարուիլ {Ու} չքանալ վայրապար: Ա՛ռ նորան յետ, ինձ

ց դու, որ քեզ մարդ տկար Աստուած կանչեց {ու} խնկեց, Մի՛ կարծեր թէ միջաբեկ, Պիտ՚ պա

դ գանչում է, Հանել իւր վրէժ, քէն {ու} ոխ: Մեր հայրենիք շղթաներով

բ է ինձ, երբ մկրտուած Արտասուքով {ու} կնքած, Դու յանձնեցիր ինձ յիշատակ

ցուեցան, Մինչ ծնողքս իմ ձայնից Խնդացին {ու} բերկրեցան, Նախկին խօսքն, որ ասացի, Չ

շինեց. Նա տեսաւ շքեղ տաճար {Ու} դէպի նա աղօթեց։ Իմ աչքին ի՞

, թռչում ես, Մեչուխեչա, Ծովերից {ու} ցամաքից քեզ արգելք չկայ. Մեռուցի

խելքեր, որ չափեցին Արեւ, աստղեր {ու} երկինք, Եղան, որ խոր իջան երկրի

զ պատկերներ նկարել Եւ շոգեվար նաւ {ու} կառքին Նետի, ռումբի պէս վազել.

Եւ մեզ կարծում են հող իրենց ոտքի, {Ու} մենք մեզ կոխող ո՜տքը լիզում ենք,

թեւերը կտրած, Անարգ Պարսիկը՝ այս {ու} այն թեմի՝ Կարգում է տեսուչ ըստ իւ

Ապա թէ խօսենք։ ՅԻՇԵՆՔ Հայկ {ու} Տիգրանին յիշենք միշտ, եղբարք, Թ

Չունի հաստատուն մի ոտքի կայան, {Ու} որդիքն պանդո՜ւխտ, իրենց բո՛ւն երկրում

կարծենք ցնորք. Վաղո՜ւց մարմնացել {ու} տեսանելի Դարձել է Հայոց լուծը անո

ինքն ազգի մեր ընդհանրութեան Աղքատ {ու} հարուստ տուած թեւ թեւի ` Այսպէս թ

Ասում է զգոյշ մեր ազգասէրը. " Բահ {ու} հրացան, ի՞նչ եղան նոքա, Թէ՞ քշո

ամբողջ երեք օր վերջին։ Ելայ {ու} գնացի մեր գիւղին մօտիկ Գեղեցիկ մի

ագաթից իջանում է ցած։ Ուրախ {ու} փայլուն դէմքով մօտեցաւ, Անունս,

այան։ Ամեն մի հայի չար վարք {ու} բարքեր, Զարկեցին սրտիս բիւր հազար

մեր։ Այլ իմ խօսքերին ընդդէմ {ու} ներհակ Շինեցին նոքա մի չար ամբարտա

լ մի անցք, որ այս առաւօտ Անցաւ իմ {ու} միւս մարդկան առաջեւ, Ահա պարունակ

իմ թողուլ խորհուրդս անկատար, Ելիր {ու} գնա կրկին քո տեղին, Ուստի քո տիրո

յկազն. Խիղճ իմ ստիպեց, որ ուղիղն {ու} պարզն Յայտնեմ ձեր առաջ, որ այսքան

, 1863. ընծայի ընդունելութիւն: Գնա՜ց {ու} էլ գալիք չունի: 1864 Շնորհաւոր նոր

լիւսը ծակեցաւ ներսի կողմից եւ շատ թարախ {ու} արիւն վազեց: 27-ին առաւօտ ուռոյցը շա

ն, գուցէ շատ յառաջ, քան թէ գրիչ առինք {ու} հրապարակ իջանք, գիտէինք, որ խաւար շրջ

նքը անգամ. Պ. Չամուռճեա՞նը, իւր փտած {ու} վաճառուած գրիչով, թէ՞ Կրօնական ժողովը

ելու կարող էինք մեր բանականութեան հաշիւ {ու} համար տալ մեր ասածների համար: Բայց եւ

երաբերւում է դաւանաբանութեան, թեւ առին {ու} թռան, ո՛հ, ո՛հ, Հիւսիսափայլը բողոքակ

եւ ամենայն արդարութեամբ ինքը եւս կորաւ {ու} չքացաւ Լեհաստանից: Եթէ հոգեւորք ընդ

տ. նորա ոսկերքը փորեց հանեց գերեզմանից {ու} գետը թափեց: Ղազար Փարպեցուն ոտքը բո

ում, ֆիզիօլօգիայի վրայ, կամ ուրիշ այս {ու} այն գիտութեանց վրայ, որ մեր ազգին անհա

ս եւ սովորաբար միջոց էին թարգմանում հին {ու} նոր լեզուի ոգուն ընդդէմ, երբ մենք, հա

ով եւ կամաց կամաց ազնուացնել ամբոխի ձեւ {ու} ոճը՝ որչափ կարելի է միշտ զգուշանալով,

կարող էին իրենք իրենց կամ ուրիշին հաշիւ {ու} համար տալ, թէ ինչ հիմքի վրայ գործ են դ

նելով մայրենի նորախօսութեան, միշտ չափի {ու} կշռի տակ առաջ տանելով սորան, գիտցել են

անելով սորան, գիտցել են, այո՛, չափել {ու} կշռել ուրիշների գրչով առաջացած նորախօսո

կ)՝ քննադատելու էին դուրս գալիս եւ աջ {ու} ձախ բրդում։ Մեր ամենամեծ ցանկութիւնը ա

լով մեր ազգի մէջ, պարտական է ոչ թէ ձախ {ու} ծուռ թարգմանութիւնք, դարերով յետ մնացա

եւ հերկելու, զուր տեղը սերմ ցանել չոր {ու} մացառոտ երկրի վերայ, կամ ապառաժների եւ

շակում, միւսը արիւն թողնելու համար չար {ու} բարի օրերն է ցոյց տալիս։ Ճշմարիտ է՛ եւ

աշխարհական դպրութիւն չեն ունեցել. լաւ {ու} վատ եղել է եւ կայ աբեղայական դպրութիւն

յն ժամանակները, կրկնում եմ, երբ չափով {ու} կշռով տալիս էին ազգին իմաստութեան լոյսը

կական խօսքը վերակենցաղելու, քանի՞ սիրտ {ու} ձեռք նոր հայախօսութեան ամբարտակ յարուցա

աբեղաների անքրիստոնեայ եւ բարբարոս վարք {ու} բարքը։ Մխիթարեան գերապատիւ Հարք, ինքե

նքի բնական օրգան, որպես լուսավորության {ու} գիտության սանդուղքով առաջ շարժվելու արմ

սպարեզներում գործող մարդկանց, հայրերին {ու} մայրերին, որոնք, որպես երիտասարդ սերն

վորված դարի առաջադիմության հետ եւ օգուտ {ու} առողջ հայացքներ ստանան կյանքի եւ շրջապա

, - չեն ոչ եկեղեցի եւ ոչ ազգ, եկեղեցին {ու} ազգը ժողովուրդն է, որչափ եւս նվազ լինե

հիմնված լինի նախորդ զարգացման լավագույն {ու} պիտանի տարրերի վրա, որ չի կարելի եւ չպ

ա, որ չի կարելի եւ չպետք է խզել ներկան {ու} անցյալի շաղկապող պատմական շղթան, պ. Ն

ղծել, որը, պահպանելով նախնական արմատն {ու} հիմքը, պարզ ու գեղեցիկ հաղորդակցվի ժող

պանելով նախնական արմատն ու հիմքը, պարզ {ու} գեղեցիկ հաղորդակցվի ժողովրդի հետ, ժամա

տեւանքով հայերենի մեջ անցած օտար բառերն {ու} արտահայտությունները, որոնք աղավաղում ե

նայն հոգատարությամբ մշակել եւ գիտության {ու} ուսման շտեմարան դարձնել, որպեսզի երիտա

կան, աստվածահաճո եղանակով սնվել, աճել {ու} ամրանալ, այսինքն՝ հոգեկան կերտվածքի ա

այերին, որոնք պաշտպանում են բնությունն {ու} իր դարն ապրած ձեւերը, այդ միջնադարյան

, մեռած ձեւերի ներքո մոռացել են կյանքն {ու} նրա բովանդակությունը, աչքաթող անելով մ

նը չունի այլեւս ոչինչ նվիրական, ծածկած {ու} վարագուրած գաղտնիք, որ պահած լինեին մի

կությունը: Այսպիսի օրհնությամբ լի {ու} առատ դարու քաղաքացի հայը ի՛նչպես կարող

ամբ կմտնեն Ռուսաստանի աշխարհագրությունն {ու} վիճակագրությունը, հողերի նկարագիրը, ն

յան գծով, հնարավորին չափ մանրամասնորեն {ու} հանրամատչելի. հետագայում այս բաժնում կ

նհրաժեշտ գյուտերի, ինչպես նաեւ արվեստի {ու} բնության ասպարեզում կատարված հայտնագործ

ս էլ պոեզիայի ասպարեզի լավագույն մտքերն {ու} լավագույն զգացմունքները, ընտիր հատվածն

նելով խոստումը կատարելու նրա ազնվության {ու} բարեխղճության մեջ: Ընդունեցե՛ք, ողորմ

եր նոր մատենագրութիւնը խլելով մի հնացած {ու} վաստակած ծերունու ձեռից դորա կարգից դու

ց, որոնք, մի երկու բառ ուսանելով ծուռ {ու} սխալ միմեանց մօտ շարել, համարում էին ի

ել, համարում էին իւրեանց անձը Խորենացի {ու} Եղիշէ։ Մեր այսպէս խօսածը առանց հիմ

եթէ մի կենդանաբանի ցոյց տաս մի սիրամարգ {ու} արագիլ, թէեւ սա թաքցնէ իւր կարմիր կտու

ագիլ, թէեւ սա թաքցնէ իւր կարմիր կտուցն {ու} ոտքերը, այնուամենայնիւ այն բնագէտը իսկ

ա խորհրդին եւ վճռում է, թէ՛ ի՞նչ չափով {ու} սահմանով կատարել էր հեղինակը իւր պարտակ

այմանները, լինելով ամենեւին այլայլուած {ու} փոփոխուած, ուրեմն եւ դորա յայտարար ձեւ

այժմ ոչ ոք չէ կրում, ըստ որում հնացած {ու} անպատշաճ էր երեւում։ Ի՞նչ ենք ասում Լո

մաքուր է, եւ մեք, հետեւելով մեր խղճի {ու} բանականութեան առողջ թելադրութեանը, պար

շատակի արժանի փոքրիկ պատմութիւնք, բարք {ու} վարք պատկերացնող կարճ պատմութիւնք, ապա

գրքի մէջ գտանում ենք մեք բաւական երկար {ու} պարունակ թեթեւ ոճով գրած ճառեր այն բանի

ական ոճով։ Եւ ո՞ր փոքր ի շատէ հասկացող {ու} զգացող Հայը կարող էր առանց հոգիանալու ե

մտքեր բացատրուին խաժամուժ ամբոխի անկապ {ու} կցկտուր լեզուի ձեւերովը։ Ամենայն ո

նա, այնքան մեծ աշխատութիւն յանձն առած {ու} գլուխ բերած, այնքան յստակ եւ գեղեցիկ ո

հայախօսքը, մեր ամեններիս մխիթարութեան {ու} դաստիարակութեան համար։ Առ հասարակ

ուրախ ենք, որ ժողովրդական լեզուն ձեռք {ու} ոտք է ստացել եւ մեր նոր մատենագրութան ա

ւ կործանուածների պէս գլուխներ, պրակներ {ու} կատեգորիաներ չունի: Բարւոքել մարդկային

գապատ ճամփաները, որ ցոյց էին տալիս այս {ու} այն փիլիսոփայական համակարգութիւնքը:

է, եթէ նա սպանէ սորա որդին: Բայց կարգ {ու} կանոն կը մնա՞յ մի ընկերութեան մէջ, եթէ

մէջ դու որի՞ տունն ես հարցնում քո ծանր {ու} բարակ սահմաններով, սեռերով եւ չդիտեմ դ

իշ խօսքերով եւ եթէ մարդկային խօսքը կշիռ {ու} խորհուրդ ունի, ապա ուրեմն ամէն խօսք իր

, թուլութեամբ կամ անխոհեմութեամբ մերժել {ու} ջնջել էին: Վե՞րջը: Վերջը, խե

ն պակաս, այլեւ աւելի էր անցել ամէն չափ {ու} կշիռ եւ ֆրանսզների համբերութիւնը եթէ ապ

, շոգեշարժ կառքով: Նոր էին լոյսն {ու} մութը միմեանցից բաժանւում, որ մէք Բօրդ

ւում բոլորովին ոչ մի ամպի հետք: Առաւօտ {ու} կապուտակ արշալուսից յետոյ սկսում էր արե

ճարեցին: Այսպէս իմ բոլոր ընկերները այս {ու} այն կողմը ցրուեցան Հնդկաստանի մէջ: Նոց

մեր ապրանքը: Իմ բոլոր ընկերներս այստեղ {ու} այնտեղ գնացին իւրեանց թշուառ կեանքի պիտ

եթէ վերադառնամ իմ հայրենիքս այսպէս մերկ {ու} աղքատ, իմ երկրացիներին ծիծաղելի կը լին

րսիկք, ալանք, արաբացիք եւ այլն, սրով {ու} հրով մտան Հայաստան եւ հիմն ի վեր տապալե

ոռի վերայ եւ ցոյց տուեց այնքան մեծարանք {ու} պատիւ, որքան չէին ցոյց տուել նոցայ նախ

երից. թէպէտ այն մարդու տգիտութիւնը շատ {ու} շատ լուսափայլ էր, ըստ որում բացի գրել

շատ լուսափայլ էր, ըստ որում բացի գրել {ու} կարդալուց ոչինչ չգիտէր: Այսպէս ահա խաբ

րդալուց ոչինչ չգիտէր: Այսպէս ահա խաբել {ու} որսացել էր նա եւ Քուէպէքի այն առաջին մա

իւր պաշտօնը անարժանութեամբ գործարանում {ու} պահելու համար, ամեն ոխերիմ թշնամի էր ն

սա աներկիւղ եւ առանց նիզակակցի այս կողմ {ու} այն կողմ էր վազում եւ երկու ճեղքում զին

եր ` թիւ 85 Երեւակի մէջ, ելաւ սրբագրեց {ու} հաւատքի մասունքները յաւելացուց, մի նոր

յ: Այս րոպէից մեր բոլոր կիրքերը լռուած {ու} կապուած են ընդդէմ պ. Չամուռճեանի, բաց

Այս մարդիկը, վաճառականների նման, ծով {ու} ցամաք ման են գալիս՝ իրենց մտքի խորհուր

րդ մերժուեցաւ, ա՛յլ, պայծառապէս կացաւ {ու} մնաց նո՛յն առաքելութեան մէջ։ Եւ թէ ինչ

եկած։ Եւ ա՛յսպէս, իմ առաջուայ վարք {ու} բարքս գիտեն տէր Ներսէ՛հ եւ Հրահա՛տ Կամ

ւնն էլ սոցա վրայ աւելցնելով՝ թող լսե՛ն {ու} լռեն լի՛րբ եւ անամօ՛թ մարդիկը, որ ուրի

արիլ ինձ այնտեղ մնալ։ Թէպէտ վանքի սարք {ու} կարգը շինուածքի անհաստատութիւնից մի երկ

այն իմ դուրս ձգուելուցս յետոյ ընկայ այս {ու} այն տեղ՝ իմ պէտքս եւ կարօտութիւնս առան

չի վառուիլ եւ Սուրբ Հոգու գանձերից հին {ու} նոր դուրս չի հանիլ, մանաւանդ, եթէ այդ

ձեռքը բռնած, յիմարացած մարդոց պէս այս {ու} այն խօսել։ Իսկ մեր երանելի ուսուցիչքը

եւ մանաւանդ անհիմն, ենթադրութիւնքը սար {ու} ձոր են ձգում կարդացողի միտքը։ Մեզ ցաւե

ես, երբ Փարպեցու Թուղթը կարդացողին սար {ու} ձոր են ձգել՝ " կամ զՎաղարշապատ եւ կամ

նօթք, այլ կրօնաւորների բնակութեան սարք {ու} կարգը։ Ասողիկը օգնութիւն է գալիս մեզ,

էին, Սիւնեաց երկրում իր ունեցած վարքին {ու} բարքին. " զառաջինն կելոյն իմոյ զվարս՝

ղթում իր Սիւնեաց աշխարհում ունեցած վարք {ու} բարքին վկայ է բռնում Մուշէին, ուրեմն ն

յժմ ինձ անտես արաւ, ինքը գիտէ իմ վարքս {ու} բարքս, ըստ որում Սիւնեաց աշխարհում եղա

այս օրինակում կրաւորականացուցել է միայն {ու} (վեվի տեղ իհարկէ) աւելացնելով ներգործակ

գրողներ այնքան սիրահարուած են վեվի տեղ {ու} գործածելու վրայ, որ կրաւորականի անցեալ

լ ընդունելութիւնն էլ շատ անգամ գրում են {ու} մասնիկով. ինչպէս, գրված ասելու տեղ ասու

կան ենք տեղեկանալ մեր բարոյական ցաւերին {ու} խոցերին, եւ այդպէս վերքարշել մի վարագոյ

". բայց մեր դատաստանի առաջեւ աւելի յարգ {ու} արժանաւորութիւն ունի ազգի բուն օգուտը ե

քանի ամիս, եւ կաթողիկոսը արդէն օծուած {ու} նստած լինելով հայրապետական աթոռը, Աբով

մուրճի զարկով մի վայրկեանի մէջ փորեցին {ու} քանդեցին Աբովեանի յոյսերի հիմքը, որոնց

։ Հանգուցեալը, պարապելով անդադար եւ ել {ու} մուտ անելով Պ. Կրէյզերի հիւանդանոցի մէ

լով, որ հանգուցեալը, բացի յուր վարքից {ու} գիտութենից, ոչինչ նիւթական պաշար չէր ճ

սիրութեամբը փառաւորում էին քո մոռացուած {ու} փոշոտուած անունը, որի յիշատակը անգամ ջ

մեծատուն մարդու մարմին մեծարել պատուով {ու} յարգութեամբ, նորա մահից յետոյ, դժուար

մի աղքատ եւ չքաւոր առաքինութիւն ճանաչել {ու} մեծարել, ա՛յդ է ահա գործը։ Այսպէս

ան քննութիւններ, որոնցով ոչինչ քննուած {ու} ապացուցուած չէ. պատմութիւններ, որոնց

պիտակ թղթերի վերայ տպած, կէտադրութենով {ու} պատկերներով զարդարած, ոսկեզօծ եւ փառաւ

րոպէ իմ մօտ: Գրապետը մօտեցաւ նորան ահ {ու} դողով: Սատանան բռնեց նորա ականջից, բա

, ամենայն տեղ երեւում են անհամար ծակեր {ու} ճեղքուածներ: - Հին շինուածք է, -

Անիծեալը կրկնեց իւր երկրպագութիւնը {ու} ժպիտը: - Ցանկալի էր ինձ իմանալ,

ան, եւ մինչեւ այժմ դեռ չեն կարող հաշիւ {ու} համար տալ ինքեանց, թէ ինչ պատճառով ջար

ւն. նորանով վերջացաւ, որ մեզ ջարդեցին {ու} հալածեցին, եւ այն խառնակութեան միջոցին

ացոց հետ, մինչ չէ կարելի նորանց շարժէլ {ու} դղրդել... Բարեհաճեցէք տեսանել, ահա

յ է դաշնադրութիւնների սրբութիւնը պաշտեն {ու} չդրժեն: Ապա ի՛նչ է շինում Անգլիան:

բարօրութիւն, ազատութիւն, խաղաղութիւն {ու} կարգ. բայց իմ ապստամբութիւններից, խաբ

ից եւ առհասարակ իմ գործերից, որ հիմնած {ու} հաստատած էին Ձեր մռայլութեան պաշտօնական

ն ապստամբութեան դեւը թռաւ, թռաւ, թռաւ {ու} սաստիկ ճայթոցով ընկաւ իսկ Փարիզի մէջտեղ

ւ, սկսեց իմ առաջեւը գովել մարդերի խելք {ու} միտքը... ցանկալի էր իմանալ, թէ ե՛րբ

եղքուածքի չափ, ուստի դուրս թափեցան բոց {ու} ծուխ: Դժոխային խաւարի մէջ դուրս գալով

ասանութիւն. այնտեղ ամենայն բան մութն է {ու} զարհուրելի, եւ ամենայն երկու-երէք բառի

ատուական Բուբանդուս, որ քեզ աւելի հեշտ {ու} յարմար լինի կարդալ: Բուբանդուսը դա

ք է. դու ինքդ կը մնաս իմ մօտ յիմարացած {ու} խաբուած. ինչպէ՞ս համարձակւում ես դու ա

խ տալով: - Լսուա՞ծ բան է, կարդալ {ու} մտածել, կամ կարդալով մտածել. բացի դրա

, սեղանակապտութիւն են գործում. իմ մեծ {ու} ահագին տպած թերթերը ծակում են անդադար ն

շխարհը, քննիր նոցա լեզուախօսութեան ձեւ {ու} ոճը եւ վերահասու եղիր, որտե՛ղ եւ ո՛ր ա

բեկ լինելուցը բոլորովին դողդոջուն գլխով {ու} ձեռքով մի բան գրում էր ծունկի վերայ մի

ցագանչեց սատանան, որքա՛ն պատերազմ մարդ {ու} կնոջ մէջ, շարունակեց նա կարդալով ցուցա

մենայն տարի այդ մատեանքը, որ ժապաւինած {ու} կնքած են նորա կնիքով: - Ուրեմն քա

եթէ իմանար, որ մի տեղ խռովութիւն կար, {ու} ջանում էր ապա գիշեր ցերեկ, որ այդ խռով

ծայրագոյն Բրամին դառնալուց յառաջ, լաւ {ու} վատ կային դպրոցներ, ուր մի քանի բան սո

ցաւ իւր առանձնարանի մէջ: Վէզիրը ահ {ու} դողով կանգնած էր տէր սատանայի առաջեւը:

ր ընկերքը, գլուխները տաքանալուց, տուր {ու} ծեծ սկսել էին միմեանց հետ, որոնցից մին

այնքան շատ պատուելի է նա, այնքան փառք {ու} պարծանք է նորա համար: Շատ ժամանակ չէ,

ն պատճառով դատապարտուած են ոտաբոբիկ այս {ու} այն կողմ վազվազել մի կտոր հաց ճարելու,

եւ ընչանցքը սրել, համարձակւում է պատիւ {ու} յարգանք պահանջել մեզանից, որովհետեւ նա

ունենար․ ինչ մագաղաթի վերայ գրած կարմիր {ու} կապոյտ գրերով ուրբաթագիրք ասես, որ չու

արող էի երջանկանալ: Բայց բոլոր իմ հարց {ու} խնդիրս, բոլոր աշխատութիւնս զուր կորան

աստեղծական հանգամանքները այնպէս վառեցին {ու} բորբոքեցին հոգիս, որ չկարողացայ զսպել

սրտիս խորհուրդը, որ եռած ջրի նման վեր {ու} վայր էր լինում իմ մէջ: Սկսեցի բարձր խօ

վհետեւ երջանկութիւն ասացեալը ոչինչ յարգ {ու} արժանաւորութիւն չունի, եթէ փակւում է մ

ւ ամենայն հնար գործ դնել, ամենայն հարց {ու} խնդիր անտես չառնել, այդ օրիորդը գտանել

գնայ... մեզ հարկաւոր չէ. նորա խունկ {ու} մոմը պէտք չէ, միայն թէ մեր եկեղեցին թո

ղեւը, գրաւեցին իմ ուշադրութիւնը․ կանաչ {ու} կապտագոյն - բաց կարմիր բարձրանում էր նո

ր, ինչո՞ւ ապա այն ժամանակ չյաջողուեցաւ {ու} այժմ այսպէս.. ․ - Է՛հ, ինչ առնենք

ր դպրոցի աշակերտը տեսար, որ ազգը սիրէր {ու} նորա օգուտը պաշտէր: Ամենայն ոք, որ փո

ստանում, մոռանում է իւր ազգը, հաւատն {ու} օրէնքը, ոչ պահք է իմանում, ոչ մատաղը

, ջրհոր փորել, տանը մնացած աղջիկ լոյս {ու} արեւ հանել, տօնի, զատկի աղքատներին հա

ւած տայ, որ բոլոր երեսփոխանք այն հոգին {ու} հաւատը ունենային, ինչ որ դու ունիս. բ

հոգեւոր իշխանութեան: - Եկեղեցու ել {ու} մուտը հոգեւոր պաշտօն չէ, մի սրբազան խո

, նա անվաւեր է համարում այն բոլոր խօսք {ու} զրոյցքը, որ լինում էին այսպիսի տեղերու

ում են կատաղութեամբ դէպի ծովեզրը փրփրած {ու} դէպի վեր ցից ցից գագաթներով սուր անկիւն

Տիրացուն մտածեց մտածեց եւ վերջապէս ուժ {ու} սիրտ ստանալով ասաց, - Պարոն, դուք ինչ

լ Մահտեսի Թովմասի դստեր հետ: Մայր {ու} աղջիկ, որոնց մասին յիշեցի վերեւումը,

ին: Նոքա ինչո՛վ մեղաւոր են, ո՛վ կրթեց {ու} դաստիարակեց նորանց, եւ նոքա իւրեանց ան

ր այն հանգամանքները, որոնց մէջ գոյացել {ու} աճել էր դատաստանի տակ ընկած իրողութիւնը

ցաւ եւ մի փոքր յառաջ քրիստոնեայ կոտորող {ու} հալածող հեթանոս Հայերը կոտորուեցան ու հ

ղ ու հալածող հեթանոս Հայերը կոտորուեցան {ու} հալածուեցան քրիստոնեայ Հայերից: Մի կող

անում, եւ ինչպէս նոցա բոլոր գրուածների {ու} թարգմանութենների մէջ տեսանւում է յունակ

նոսութեան ժամանակ կային մեհենական երգեր {ու} երաժշտութիւնը, ապա ուրեմն խեղճ ողորմել

ն կեանքի այն երեւոյթքը, որ մարմին առան {ու} երեւեցան իրական աշխարհի մէջ այս եւ այն

, նկարագրում է երբեմն գերբնական անցքեր {ու} տեսարաններ եւ այլն, բայց այս է խնդիրը․

տեսանում երազում, իսկ Հայը նի՛ւթ: Հատ {ու} կոտոր բաներ, որ այժմ անփորձ մարդիկ ազգ

սակցութիւնը, որի մէջ յիշեցիք գերբնական {ու} ֆանտաստիկական բաներ, մի բան միտքս ձգեց

ւ կատու, մարդու գանգ, չորացուցած գորտ {ու} չղջիկ, բու եւ այլ այսպիսի բաներ լի են

ր ասացի: Այս քանի օր է, դարձեալ, վեր {ու} վայր էր այդ պարոնը, իսկոյն հասկացայ,

էր, եւ այնուհետեւ շատ եւ շատ որոնելով {ու} չգտանելով, այժմ վհկական արարողութեամբ

Խոր գիշերի մէջ, մինչ ամենայն մարդ քնեց {ու} չորս կողմը հանդարտեց, առայ թղթերիս միջ

եւ հաւատարմութեամբ: Երբ աւարտեցիր հարց {ու} փորձդ, պիտոյ է նորանց արձակել, որ գնա

անհամար։ Ինձ այն ժամանակ քանի {ու} քանի Երեւեցաւ նա այն ծառերի տակ,

լ տեղում, Յաւերժահարսնի ունէր կերպ {ու} ձեւ, Թռչում էր, շարժում օդի մէջ,

ից, որ զուարճութիւն պատճառեց, երգելով {ու} ածելով, սակայն կոմսի երեսը չէր ցոյց տա

ապրում էր բաւական լաւ, եւ նորա մօտ ել {ու} մուտ ունէին ոչ թէ միայն նորա նման մարդի

ն մի քայլը, ամէն մի շարժուածքը հաշուած {ու} համարած էին, որպէսզի, մի փոքր ծառայու

լինելութիւնը, եթէ մարդը պիտոյ է լինէր {ու} ապրէր որպէս մի լոկ բուսական կամ շնչական

ր ծիծաղը ուրիշի համար լինէր մի խրատական {ու} աչք բացող բան: Այս պատճառով սկսեց.

ւած ամենայն կրթութենից, եւ ինչքան խելք {ու} բանականութիւն որ նա ցոյց տուեց իւր խօսա

- Ի՞նչ առնես, որ դու իր ասելով ձեւ {ու} կերպարանք ես հասկանում, եւ քո համար ձե

արերքից, կարող են միաւորուիլ եւ մի ձեւ {ու} յատկութիւն ստանալ, բայց բանը դորայ վեր

նացորդից, կազմեցին նորա ոսկերքը, մորթ {ու} ջիլ պատեցին նորա վերայ: Մարդկային մարմ

, ետ դարձաւ կրկին իւր գնացած ճանապարհից {ու} կամաց-կամաց մտաւ Թիւթիւնճի- Օղլուի բակը

ը, քա՛ւ լիցի, եւ իւրեանց ձեռքով մանած {ու} գործել տուած բեհեզեայ շապիկը եւս տեսանե

նը մինչեւ մարտ ամիսը: Այս տխուր, լուռ {ու} մունջ բնակարանի մէջ մանաւանդ զգալի էր Մ

այից բաժանած եւ ականջի վերայով ետ տարած {ու} մի գէս հիւսած, ինչպէս մօր գէսը, մի նկ

տուհանի տակ, երբ որ բակի դուռը բացուեց {ու} փակուեց, նա աչքերը ձգած պատուհանին մի

րուայ մէջ ձեռքս ոտքս կապած, վեր առնուն {ու} տան... Յոյս ունիմ քո վերայ, համբուր

ուշակը նշանացի արեց աղքատին, որ կանգնի {ու} չգնայ, իսկ ինքը վազեց խոհարանը, կտրեց

որ մարդու արժանաւորութիւնը ժանգոտ ոսկու {ու} արծաթի վերայ չէր, այլ մաքուր սրտի եւ ա

մարդերի նման, որոնց հաւաքելուն մի չափ {ու} սահման չկայ, այնքան կը հաւաքեն, որքան

ւ պսակել մեր փափագը: Քեզ միշտ սիրող {ու} սրտով պաշտող Գ. Շահումեանց:

կը լինէր, որ Շահումեանցը պարտէզն իջած {ու} տեսած Մանուշակը ուշաթափ ընկած նստարանի

ծռել են որի աչքը, որի ծնօտը, որի ոտք {ու} ձեռքը: Այս մարդիկը ինքեանք պատմում են

մի զզուելի կապոյտ գոյն էր տալիս երկայն {ու} կորացած եղունգներին, որ առաւել նման էի

ի աւարտը: Երբ ամենեքեանքը, վայելած {ու} լիացած էին, գլխաւոր օրիորդը, վեր կանգ

ոյժ ունի այդ անիրաւը, ճշմարիտ, իմ առ {ու} տուրը կարող է լաւ կանգնել, եթէ երկու հ

պարանքից կարելի էր եզրափակել, թէ սառել {ու} կապուել էր նորա զգայականութիւնը: Նա մի

կի մէջ, եւ դողում էին ոչ թէ միայն ձեռք {ու} ոտքը, այլեւ բոլոր մարմնի մկնակները եւ

օր մեր ցեղապետը Խանի ուրախ ժամանակը ահ {ու} սարսափով մօտեցած խնդրում է նորանից մի շ

, այնպէս, մինչեւ որ կամենում է թողնել {ու} փախչել, բայց մեր ցեղապետը քաջալերում է

րակամ տարագիր գնալով իւր աշխարհից, ցան {ու} ցիր է լինում դէպի երկրի չորս կողմերը՝

յաստանում լուսաւորութեան ճրագը, այստեղ {ու} այնտեղ շատ աղօտափայլ պահպանուելով միայն

, որով պիտոյ է ազատուէր մարդկային միտք {ու} բանականութիւնը մագաղաթների բանդից եւ,

ականութիւնը մագաղաթների բանդից եւ, թեւ {ու} թռիչք ստանալով, պիտոյ է տարածուէր ամեն

ն ընկերութեան հիմնադիրը, զանազան չափով {ու} կշռով մեծարւում է այս եւ միւս կողմից։

մայրական եկեղեցուց, միացել է օտար ազգի {ու} կրօնի հետ եւ այդպէս եղել է իւր ազգին ոչ

սումը սկսեց նա ճարել իւր համար աշակերտք {ու} բարեկամք, որոնց թիւը շուտով հասաւ իննի

շխանքը պատրաստ էին տալու բնակութեան տեղ {ու} ապրուստի հնար։ Այս հիմքի վերայ դուրս ե

եւ ստացաւ մի կտոր հող՝ նորա վերայ վանք {ու} եկեղեցի շինելու համար։ Այս ժամանակիս կ

եան հասարակապետութիւնը չէր յօժարում տեղ {ու} հող տալ Պապական հոգեւորների եւ վանքերի

անուանուեցաւ Աբբա։ Մխիթարը, վանք {ու} եկեղեցի շինելով Մօթոնէումը, երկար չը կ

1 աշակերտներով 1715 թուականին նաւ նստեց {ու} գնաց Վենետիկ՝ միւս աշակերտքը թողնելով

օթոնէում լսած էին, թէ Մխիթարեանց վանքն {ու} եկեղեցին քարուքանդ են եղած Տաճիկների ձե

րը մի գեղեցիկ կերպարանքով մարդ էր՝ հեզ {ու} խաղաղ հոգով։ Բայց այս նորա հեզութիւնը

րը եւ Հայկական ուսումը, չգտանելով ոտքի {ու} կայքի տեղ իւր հայրենական հողի վերայ եւ

գնային, օտարի հողի վերայ, օտարի հացով {ու} ողորմութեամբ լուսաւորութեան ճանապարհ բա

կամ, աւելի ուղիղ, իւր յաջորդը թղթերով {ու} երդումներով նզովէր իւր բուն Հայկական եկ

երբէք զարմանում չենք, որ գործերի ծուռ {ու} սխալ ընթացքը հասուցել է եւ մի վնասակար

ն միաբանութեան գործականութիւնը, ծածկած {ու} դրած էին նոյն իսկ սերմերի, նոյն իսկ հի

կ հիմնարկութեան պայմանների մէջ եւ յառաջ {ու} յետոյ պիտոյ է մի օր աճէին, կերպարանք ա

օտարի օգուտը պաշտէ եւ իւր ազգից հեռանայ {ու} օտարանայ, այլեւ վնասակար լինի նորան։

նձին միաբանութիւն։ Մխիթարը աւարտեց {ու} կնքեց իւր բազմաշխատ կեանքը աշխարհի վերա

անգամ իւր հայրենի կրօնը, որի մէջ ծնել {ու} մեծացել էր։ Այս բոլոր զոհաբերութիւնքը

, ընկերութեան արժանաւորութիւնքը, բարք {ու} վարքը, ուսումը եւ գիտութիւնը քննելու ե

ը փարատելու համար, բայց եթէ այդ վշտերն {ու} ցաւերը երեւէին նոցա մէջ հոգեւորապէս, տ

։ Դարձուր, սիրելի՛ ընթերցող, քո քննող {ու} զննող աչքերը այդ ազգերի վերայ եւ պատասխ

տոյ է խարխափելով քայլէին եւ այն՝ կառած {ու} կապած անտանելի ծանր շղթաներով։ Մինչդեռ

ւատների ընդդէմ։ Մի զինուորութիւնը ջարդ {ու} փշուր վերադարձած արշաւանքից, եւ ահա պա

ական էին պապի ձեռքից ստանալ իւրեանց թագ {ու} սաղաւարտը, անմիջապէս յանձնած էր Հռովմի

ւթերորդ պապի ներկայութեամբ։ Կրակով {ու} սրով կապեցին պապերը մարդկութեան բերանը

րի յիշատակի համար մեդալիոններ կտրուեցան {ու} գոհաբանական աղօթքներ կատարուեցան առ Աստ

ոլոր մարմնեղէն կատարելութիւնքը, որ ցիր {ու} ցան երեւում են առանձին առանձին կենդանակ

ի արգելանքի։ Ապա եթէ չկար ոչինչ արգելք {ու} խափան որեւիցէ թէ՛ նիւթական եւ թէ՛ բարոյ

ը, եկեղեցու բեմերը թնդեցնում էին նզովք {ու} դատապարտութիւն կարդալով այն մարդերի վեր

ը եղած է մահու դատակնիք։ Պապական կրակն {ու} սուրը այրել ու կտրել են այն լեզուքը եւ

դատակնիք։ Պապական կրակն ու սուրը այրել {ու} կտրել են այն լեզուքը եւ այն գլուխները,

րեանց մեռելապատանքը, կենդանացել, աճել {ու} յառաջացել էին։ Իսկ այն ժամանակ մինչ մտ

ում էին պապականութեան դրօշակը՝ ուտելով {ու} մաշելով այդ աշխարհների ամենայն ազատ շար

ովիկոս տասն եւ հինգերորդի օրերին, տարի {ու} կէս քննուելով Փարիզի պարլամենտի մէջ, դ

դրութենների մէջ թոյլ էին տալիս շնութիւն {ու} անառակութիւն, երեսուն վեց Յիսուսեանք թ

րացի կերպով կարող է գնահատուիլ, հաշուի {ու} համարի տակ դնելով շատ հանգամանք, որ ան

հնախօս, բայց բարձիթողի արած, աւերուած {ու} խանգարուած լեզուն շինւում է եւ կարգի է

գեղեցիկ հայկաբան, թող գրէր նա աւերուած {ու} խանգարուած ոճով, այնուամենայնիւ Հայոց

ադիրը այն միաբանութեան, որ մշակագործեց {ու} հանեց Հայոց լեզուն դարերի փոշիների տակի

մանակի եւ ազգի կենդանութեան հոգեղէն ձեւ {ու} կերպարանքը։ Մխիթարեանք, կամելով պ

նակների գրչի տակից։ Մխիթարեանք, գիշեր {ու} ցերեկ աշխատելով, շինեցին ու տպեցին Հայ

նք, գիշեր ու ցերեկ աշխատելով, շինեցին {ու} տպեցին Հայոց լեզուի համար բառարաններ,

ն Հայ հեղինակներից, այո՛, թարգմանեցին {ու} տպեցին նոքա զանազան գործեր հին ու նոր Ե

նեցին ու տպեցին նոքա զանազան գործեր հին {ու} նոր Եւրոպական լեզուներից, եւ այսպիսի թ

ան ճիւղին մէջ են՝ Էնցիկլոպէդիկական հատ {ու} կոտոր տեղեկութիւնք, իսկ կապակից ուսում

րուած Մաքիաւելու հոգով։ Իսկ Մխիթարեանց {ու} Յիսուսեանց մէջ սար ու ձորեր կան՝ չնայե

։ Իսկ Մխիթարեանց ու Յիսուսեանց մէջ սար {ու} ձորեր կան՝ չնայելով, որ Մխիթարեանք եւ

ռաջին՝ այն պատճառով, որ մշակագործեցին {ու} ծաղկեցուցին Հայոց հին լեզուն եւ վեր քար

րիս ապացոյցը երեւում է նոցա մի քանի ձախ {ու} ծուռ պատմաբանական գրքերից, որ բոլորովի

մքն էր, որ Հայոց գրատպութիւնը եւս աճէր {ու} հասակ առնուր Իտալիայի երկնքի տակ։ Եւ Հ

ը չէ կարող ունենալ, բայց ճիզուիթը առատ {ու} հարուստ է սրտի վկայութեամբք. նա այնքան

Ալբերտի Աստուածաբանութիւնքը, այլեւ հատ {ու} կտոր տեղեկութիւններ քաղելով եկեղեցական

իստ չթողեցին գերեզմանի մէջ, այլ հանեցին {ու} գետը թափեցին։ Չեմ ասում, որ ոտաբոբիկ վա

ի՞ ուսումնարանք ունին, ո՞րքան վարժապետք {ու} աշակերտք։ Մեք կը պատասխանենք, եւ ոչ մի։

ն, ջանացեալ է միշտ պղտորել զընթացս հատ {ու} կոտոր աւանդութեանց, ազգային պատմութեան

ոյ միայնոյ անձին եւ այն ի նշանակեալ ժամ {ու} ՝ որպէս թէ ըստ օրինակի առ հասարակ երկաս

ւթիւն էին Պապական իշխանութեանը, որ ահի {ու} դողի մէջ էր Լուտերի Վերանորոգութենից,

արեպաշտութեան դիմակներով, վերջին ջանքը {ու} աշխատանքը գործ էր դնում, որ կարողանայ

րը եւ նորա աշխարհի երեսին ունեցած աղքատ {ու} ապաշուք կեանքը. սրբացնում էին ստրկութի

ում երկիւղի կամ չարչարանքի նշան։ Երկար {ու} ձիգ հարինքից յետոյ, որ հազիւ կարողացաւ

ւր մահը կաղ մնաց։ Իգնատիոսը, իւր ծանր {ու} դանդաղ բժշկութեան ժամանակ, անգործութեն

մնաց, որ գլխին փորձանք դառնային. կոշտ {ու} վատթարաբարոյ նաւաստիքը, ձանձրանալով թա

րրորդ կերպը բաղկանում է փոքր ինչ բառերի {ու} աղօթելու ժամանակի չափաւորութենից ( tert

մէջ։ Վերստին երեւում էին նորան սուրբեր {ու} հրեշտակներ, երբեմն՝ դժոխք ու սատանանե

սուրբեր ու հրեշտակներ, երբեմն՝ դժոխք {ու} սատանաներ։ Իգնատիոսի հոգու այսպիսի խառ

, ծծում էր այս տարափոխիկ վէրքերից արիւն {ու} թարախը։ Սոսկալի անձնազոհութիւն։ Այս կ

ռնադրուելով Արդէնեան Եպիսկոպոսից պահքով {ու} աղօթքով, բնակւում էին Վենետիկ քաղաքի մ

, նոցա բոլորի ներկայութեամբը հրապարակով {ու} հանդիսով ուխտեց ճիշտ պահել աղքատութեան

իւսից յաղթութեան ձիթենին, եւ երկար չոր {ու} ցամաք վիճաբանութենից յետոյ հարկադրեցին

րկել նորանց Ասիա։ Յիսուսեանները, ջարդ {ու} փշուր եղած Սրբազան ֆակուլտէտի եւ Փարիզի

ի մէջ մի ահարկու իշխանութիւն, որ կոխեց {ու} անցաւ առաջուայ իշխանութեններից, որոնք

ւ առաջուայ իշխանութեններից, որոնք չափի {ու} սահմանի տակ էին եւ որոնց մէջ կային օրէն

ահմանի տակ էին եւ որոնց մէջ կային օրէնք {ու} կանոն. դուրս եկաւ մի այնպիսի իշխանութի

մար մի անմօտենալի գաղտնիք էր նոցա Կարգը {ու} կանոնը։ Կարգը բաղկանում էր այս հետ

իմնաւոր սիւնքը՝ այս մեծ մարմնի ոսկերքը {ու} ջիլերը, " columnae et fundamenta totiu

ականել ինքեանց շարժական կամ անշարժ կայք {ու} կալուած։ Սորանով պարզւում է եւ հասկացւ

նութիւնը սպանում է նոյնպէս ամենայն միտք {ու} բանականութիւն, ջնջում է գիտութիւն եւ ա

ուցանել, քարոզել ապաշխարութիւն, վարքի {ու} բարքի մաքրութիւն։ Նա այս բաները քարոզո

ով Կսաւիէի աշխատութիւնը ժողովրդոց վարքը {ու} բարքը մաքրելու մասին, յանձնեց նորան Գօ

ւ ինքը գնաց Եափոնիայ։ Կրիմինալը կրակով {ու} սրով ջնջում էր Աւետարան չընդունողները։

ր շատ անգամ դուրս էր հանում նորան չափից {ու} սահմանից, շատ անգամ գործել էր տալիս ան

ետի եզերքը Յիսուսեանք տարածում էին սուտ {ու} խաբեբայ կարծիքներ Աստուծոյ մասին, քարո

ան լինէին Պապական իշխանութեանը, որ թեւ {ու} թիկունք դառնային նորան ամենայն տեղում,

ճառ, այս Ազգի հասկացողութիւնը շատ կոշտ {ու} խաւար էր։ Սոքա ( Հնդկացիք) հաւատում է

այց իմ յօդուածի սահմանը չի ներում երկար {ու} ձիգ խօսել այս մասին, վասն որոյ որքան կ

գի մէջ. երկու կողմից եւս անհամար գրքեր {ու} տետրակներ էին տպւում իւրեանց անձը արդար

քարոզ, թէ այդ Յիսուսեան աբեղայքը ջարդ {ու} փշուր էին եղած բարոյապէս եւ ջախջախուած

եւ ձգուեցան խորխորատների մէջ։ Այս խիստ {ու} կոշտ վարմունքը շարժեց Ֆրանսիացոց ատելու

ր։ Յիսուսեանների կանոնադրութիւնքը տարի {ու} կէս քննելուց յետոյ վերջապէս առաջարկեց թ

ի օգոստոսի 18 օրումը, վերականգնեց ջարդ {ու} փշուր եղած Յիսուսեան Կարգը։ Օրհնեալ Ալ

րունդքը անդադար կը մտածեն իւրեանց անցած {ու} դնացած տխուր օրերի դառն ճաշակը, եւ մի

շակը, եւ մի քանի րոպէ եղբայրաբար հաշիւ {ու} համար կը տեսնեն միմեանց հետ. եթէ կը հա

ը աւելի լաւ, աւելի խելացի կերպով հոգալ {ու} տնտեսել միմեանց հետ, միշտ եւ հանապազ ճ

որպէս եւ այժմ չէ վերջացած տակաւին կորած {ու} մոլորուած մարդկան մէջից: Աստուած քո դա

օթ մարդը բազմարդիւն քամիներ է փչել, ետ {ու} առաջ չնայելով. միեւնոյն ժամանակին բախտ

ր ժամանակից յետոյ անյարմար բերանը բացեց {ու} երգել կամեցաւ. մի քանի վայր ի վեր, ղա

իւս ձեռնարկութիւնները, չնայած հետզհետէ {ու} աստիճանաբար աճող ծախսերին, դիմում էին

այն վերաբերում էր միայն հայ ազգի ներքին {ու} կրօնական գործերին: Ուստի եւ Դուռն հնար

ջ, երբ իր հարուստների ձեռքով թալանուած {ու} ճնշուած ազգը միջոց չէր ունենայ ոչ բարոյ

ինելու հանգամանքը, երկու արքեպիսկոպոսի {ու} կրօնական ժողովի հետ միասին սեփական ստոր

վերոյիշեալ անձերի վարձած հրդեհաշէջների {ու} բեռնակիրների միջեւ: Անկեղծօրէն ց

ի ցուցում տուեց ` զանազան յապաւումներով {ու} յաւելումերով փոփոխելու ըստ կարելոյն Կան

րտեղ էլ նա չգտնուի, ճիշտ նոյն հիմքերով {ու} իրաւունքներով, ինչպէս եւ Էջմիածնի վանք

րհուրդ ունէր մեր ազգի համար։ Մեք տեսած {ու} կարդացած էինք վաղուց ահա՛, գուցէ քսան

" ճանապար ", " աշխար ", որ շատ խորթ է {ու} շատ անգամ փոխում է բառի նշանակութիւնը։

ծանօթութեանց հետ մեր հաշիւը վերջացնենք {ու} այնպէս դառնանք դէպի վիպասանութեան բովան

հետախոյզ բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր {ու} բարակ ոճերի բառարան շինէ։ Ասենք թէ գլո

ց, շինեց, յետոյ պիտի այդ բառարանը տպէ {ու} հրատարակէ, որ " Սօս եւ Վարդիթեր " կարդ

հասկացել, եւ որոնք շատ տեղ, այո՛, աղ {ու} համ են տալիս գործին։ Մի՞թէ աւելի լաւ ե

հոգսը. " Խոտի քօքերը ձնի տակից հանելիս {ու} ծամելիս " տեսնում են նորան Ապարանցիք։

աչքերը վերեւ բարձրացնում, աղօթք անում {ու} հոգին աւանդում։ Իրար մօտ թաղելու խնդիր

Ով ըստեղից անց կենայ, Յիշի Սօսն {ու} Վարդիթեր ", որ շատ ընտիր է, կարճ ե

ողջ գործի մէջ բոլոր ոտանաւորքը, որ տակ {ու} վերեւ են անում, մէկ հատ չկայ այսպիսի ա

րի եւ բիւրերի հետ։ Հեղինակը ազատ է այս {ու} այն ձեւը գործ դնել կամ չդնել, բայց մի

ողութիւն չունինք, թէ մեր գործադրած ձեւ {ու} ոճը աւելի մօտ է կատարելութեան գաղափարին

վեցանք ծանօթաբանել, որ մենք ուրիշի ձեւ {ու} ոճ ենք դատում, կարծէ թէ մենք մեր վրայ

ցը հազիւ մի քանի տող է գրած սեփական ձեւ {ու} ոճով, կ՚արժէ՞ այդ քանի մի տողերի համար

ց ուղղութեան հանդիպածը գրում են, էլ աջ {ու} ձախ նայել չկայ։ Լեզուի մասին ատեան ենք

ր տեսնում ենք պ. Պռօշեանցի սեփական ձեւ {ու} ոճի մէջ, ստիպվում ենք ասել, թէ գրողնե

էինք խօսք բացում։ Պ. Պռօշեանցի ձեւ {ու} ոճի մէջ մենք տեսնում ենք հին լեզուին ստ

ալի անել նորան ժողովրդեան։ Նախ որ ոյ-ը {ու} -ից ոչ գեղեցիկ է եւ ոչ վսեմ. ու վերջաւո

որ ոյ-ը ու-ից ոչ գեղեցիկ է եւ ոչ վսեմ. {ու} վերջաւորութիւն սեռական աներեւոյթ եղանակ

մէջ բնաւ հանդէս չունի։ Երկրորդ, ոյ-ը {ու} -ից ո՛չ միայն աւելի հասկանալի չէ, այլ շ

այ դնել ազգի շրթունքի վրայ, կպչեն մնան {ու} վայր չընկնեն։ Հին լեզուի մէջ յատկաց

րում է. "... շնորհակալութիւն անելիս, {ու} խոտերի քօքերը ձնի տակից հանելիս ու ծամե

իս, ու խոտերի քօքերը ձնի տակից հանելիս {ու} ծամելիս "։ Բայց այս մասին այսքանը առ ա

նոյնպէս ընդունում է այս, թէեւ վեվի տեղ {ու} գործ ածելով, ինչպէս, բարձուում է, վե

առաջ երթայ։ Բացի սորանից, վեվի տեղ {ու} գործ դնել այնտեղ, ուր իսկոյն յաջորդում

ծներում, երբ բառը իր ուղղական վիճակում {ու} է վերջանում, ինչպէս լեզու, կատու, առ

։ " Անորոշ տարբերութենէն մտեր է, որ {ու} -ով կամ եւ-ով բառերը երբեմն վեվով կը գրե

վ կըսենք նէ, վեվ վեվ ալ գրելու է եւ ոչ {ու} կամ ւ, որ ծուռ հնչիւնը հաստատել չերեւն

Եւ իրաւունք ունի։ Նոր լեզուի մէջ, եթէ {ու} վերջաւորութիւնը հոլովվում է, իսկոյն վե

նութեան, իր " Վէրք Հայաստանի " գործում {ու} -ի տեղ միշտ վեվ է գործ ածում, մինչեւ ան

նի գաւառում ուն վեվ է, իսկ այլ տեղեր՝ {ու} ։ Նա գրում է " Նազլվի սուգը, Նազլվի նա

նդ լեզվի վերածնութեան ժամանակ, երբ այս {ու} այն գաւառական բարբառներից բառեր ենք առն

ենց միջից հոլովելու ժամանակ։ Սակայն {ու} վերջացած բառեր հոլովելու ժամանակ եւ բաց

բացի ուած) վերջաւորութիւնից վեվի տեղ {ու} պահելը աւելորդ շռայլութիւն է եւ քանի որ

ն է եւ քանի որ այդ ուն վեվ պիտի հնչվի, {ու} պահելու խորհուրդն ի՞նչ է. ընթերցանութի

լով նոր լեզուի հետ, հարկաւոր է այս ցիր {ու} ցան ճապաղ ընկած ձեւերը կարելի սկզբունքն

հեշտ պատուաստող բառեր եւ ձեւեր կան այս {ու} այն տեղ, նաեւ շատ փոքր հասարակութեանց

ստի բառ արուեստակէ, ձեւ շինէ, կամ այս {ու} այն ազգից մուրայ, որ իր անսովորութեամբ

մէջ երեւում է նոցայ հոգին, նոցայ վարք {ու} բարքը եւ այլ այնպիսի բարակ եւ քնքուշ բա

յայտնի ժամանակներում, երբ քիչ շատ ձեռք {ու} ոտք ունէր Հայաստանը, մենք չենք ունեցել

ս եւ Վարդիթերի " քննութիւնը: Մենք քանի {ու} քանի անգամ կարդացինք այս գործը եւ ուշադ

կայ " Սոս եւ Վարդիթերի " մէջ, որի այս {ու} այն տեղ, այս ու այն կողմից երեւցած թեր

դիթերի " մէջ, որի այս ու այն տեղ, այս {ու} այն կողմից երեւցած թերութիւնքը, հեղինա

ացած ենք եւ յոյս ունինք, որ մեր անկեղծ {ու} արդարադատ, թէեւ խիստ եւ անկաշառ քննութ

էեւ հեղինակի նպատակը է ընդհանուրի վարքն {ու} բարքը ցոյց տալ, բայց երբ այդ վարք ու բ

ն ու բարքը ցոյց տալ, բայց երբ այդ վարք {ու} բարքի այս կամ այն մոմենտի համար թանձրաց

, եր. 143): Անճար աղքատութիւնը սովից {ու} պաշարումից պակաս չէ: Արտասուել պիտի,

նչ կլներ ( ?!) մեզ աշխարհքի միջին թուք {ու} բեդնամ արիր " ( եր. 92): Նայելով Աշտ

երը համարւում են խայտառակութիւն եւ թուք {ու} բեդնամ են լինում: Մի մայր, հրապարակով

որա բովանդակութիւնը եւ գործի վերջը հա՛ր {ու} նման այդ բովանդակութեան: Ասես թէ մի իշ

րդիթերին: Արդէն ասած ենք, որ Սօս {ու} Վարդիթերի տկար կողմերը այն տողերումն են

վ պահանջում է հեղինակից աւելի հմտութիւն {ու} ճարտարութիւն, ուր պիտի որ գործի ամբողջ

ս երեք գազ ձնի միջում եւ այն ցուրտ ձմեռ {ու} Արագածի զառիվայրում: Ձորը մտնում է, ջ

հոգսը, " խոտի քօքերը ձնի տակից հանելիս {ու} ծամելիս " տեսնում են նորան ապարանցիք:

, աչքերը վերեւ բարձրացնում աղօթք անում {ու} հոգին աւանդում: Իրար մօտ թաղելու խնդիր

ի զոհեր. Ով ըստեղից անց կենա Յիշի Սօսն {ու} Վարդիթեր ": որ շատ ընտիր է

ողջ գործի մէջ, որ բոլոր ոտանաւորքը տակ {ու} վերն ես անում, մէկ հատ չկայ այսպիսի ան

ի սալը ծեծելը, որ Արտաւազդը դուրս չգայ {ու} աշխարհքը չքանդէ. եւ մենք մեծ ուրախութի

պարհը բաւական տարածութեամբ երբեմն փորած {ու} բացած էր դէպի Էջմիածին, այսօր մի այդպի

անցնիլ, որ յետոյ վազէր դէպի Էջմիածին, {ու} խե՛ղճ միաբանին ազատէր այն անմաքուր ջրից

ացնե՞լ, անխտիր նոցայ առջեւ ծունկ չոքել {ու} խո՞ւնկ ծխել, որովհետեւ մինը հազարամեայ

նդութեան պատճառը պիտի առնունք որպէս ճար {ու} դեղ, է՛լ ո՞ւր ենք խօսում կրթութեան եւ

այի լուսին, այնպէս եւ ապագայի հետ մասն {ու} բաժին չունին, եւ նոցայ հետ չէ մեր խօսք

կարծում ենք, ասել, որ այս բոլոր խօսք {ու} զրոյցքը ոչ թէ լոկ մեր հեղինակին չեն վեր

տուծոյ սիրտը քաղցրանայ վրըներս, մի լիս {ու} ճար անի ": Սորանից այսչափ միայն գուշակ

հեղինակը ( եր. 69)- " Նուրին շինեցին {ու} ման ածեցին, երկուսը կռնից բռնեցին, մ

ա վեր կալել, մէկէլն էլ մի պստի բըժութ {ու} ման են դայի տները, որ դրան առաջին կանն

ուր բերում են լցնում էդ Նուրինի գլխին, {ու} երեխեքանցը բրինձ, կամ եղ, կամ ձու տալ

դարեր յետոյ էր ծնել: Այդ ժամանակի առաջ {ու} հետ խաղալը կախւում է Թորոսի, Մինասի եւ

էջ ունեցած խորհրդից, արժանաւորութիւնից {ու} յատկութիւնից: Յայտնի է թէ մի պատերազմ

ում կամ որպէս կայծակ, կամ որպէս փայլակ {ու} որոտ: Սորա հակառակ, այդ էլեկտրականութ

ոյն բոցով էին փայլում: Կայծակի զարկելն {ու} այդ սքանչելի կրակների անյայտանալը մի ակ

ալեւոր Մասիսի կենարար շունչը ինձ հասնի {ու} մի քիչ զովացնէ: Անշուշտ, մի վտանգ, մ

մարմինը: Թողում եմ բոլոր դաշտի մէջ ցիր {ու} ցան ընկած, թէ աւերակներից մնացած եւ թէ

յթների թիւր ըմբռնողութիւնը եւ այլ հազար {ու} մի բան, որ գալոց աւելի լուսաւոր ժամանա

ը Գարեգնի առջեւ արդարացնելու համար սուտ {ու} մուտ բաներ էր հնարում, երկրորդ, եթէ,

բանում է իր բանը: Հիւանդների լուռ {ու} անխօս գնալու մասին ( Փարպի) կամ նոցա գ

հետախոյզ բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր {ու} բարակ ոճերի բառարան շինէ: Ասենք, թէ գ

ան շինէ: Ասենք, թէ գլո՛ւխը քարը տուեց {ու} շինեց, յետոյ այդ բառարանը պիտի տպէ հրա

ն հասկացել եւ որոնք, այո՛, շատ տեղ աղ {ու} համ էին տալիս գործին: Մի՞թէ աւելի լաւ

երի հետ: Հեղինակը շատ անգամ ազատ է այս {ու} այն ձեւը գործ դնել կամ չդնել, բայց մի

ոյական եւ այլն եւ այլն վիճակը լոյս հանէ {ու} ազգի առջեւ դնէ: Այս խօսքերը եւ այս գաղ

իւնքը այնպէս, որ աստիճան-աստիճան աճէին {ու} հասակ առնուին կարդացողի առջեւ, դորա փո

տեսնեմ, - ասում է նա Սօսին, - վա՛յ թուք {ու} բեդնամ ըլնիմ ես, տեսնեմ երեսս կը բռնի՞

նը կատարելու համար վեր կ՚առնեմ ամէն թաք {ու} մուրն էլ ": Տեղն է, որ մէկը ասէ

րութիւնը, Փառք ի բարձունսը, տղոց ճեռ {ու} ճօճանակները, պառաւների բարձրախօս աղաղ

նակը խօսի: " Երեխեքը... ճօճանակներն {ու} ճեռերը ածեցին ( եր. 19). ըստօնց ձենը

երիցի, քո՛ռ փոշիման եկաւ տեղը կաննեց, {ու} թու՛, թու՛, ասեց, կոտորուիք դուք, ջ

թիւն, ներողամտութիւն, եւ ուր բարեպաշտ {ու} առաքինի հայ կինը իսկոյն ճանաչւում է: Փ

րեւոյթքը պէտք է, որ ամէն մարդ իր մտքով {ու} սրտով հասկանայ, ուրիշի խօսքով արուած ն

ն բանն էլ լա՛ւ ա, ափսո՛ս որ քեթխուդէքն {ու} տանուտէրը մի քիչ շահասէր են. էս ի՞նչ ա

անոնց տարեկան գարին, քուրդը ` նրա գառն {ու} ոչխարը, թուրքը նրա եղն ու պանիրը, դաշ

ը ` նրա գառն ու ոչխարը, թուրքը նրա եղն {ու} պանիրը, դաշտցին ` եօնջէն, ցորենը. ամ

ը գզիրը մինի տեղակ հնգապատիկ հաւաքում ա {ու} բերում. ո՞վ գիտի թէ ընչանք կրում ա, ո

արջ տալի, կոռ քաշում, ձի տալի, թէ ես {ու} դուն էլ մի կռիւ անենք, թէ էրկու մարդ ի

արաս գինի կը խոստանաս, կը բարձես ձիուդ {ու} կը տանիս: - Վայկուն ափոր խօսքերն

ւմ է Արշամը, Սօսի փոքր եղբայրը, Սօսին {ու} Պարէտին, - սաքի ընչի՞ էք երկու երեսանու

ա. ռանչպարն էլ ( երկրագործ) իրա ցանքս {ու} վարքին ա, աշխատում տարեկան հացը տուն լ

երակուր ա, մարդ, շուն, կատու, ղուրդ {ու} ղուշ, ինչքան աշխարքումս ժժմունք կան քո

, դմակի կէս փայը, մատաղի կէս փայը, ոտ {ու} գլուխն էլ տան տիրոջն ա: Բոլոր գեղը տաս

ձեռներին մատաղ են կիտում, իրանց աղքատ {ու} խեղճ ասելով, սրտաբաց ըխտաւորն էլ սուրբ

ղ հաւաքելու համար են աշխատում իրանց բան {ու} գործին կենային, հիմի ամէն մինը մի խան

ղի Ժամանակ է, եթէ չասենք, որ նաեւ վար {ու} ցանքով պարապած երիտասարդքը ազատ են մայի

ը ձիու մուննաթ " անելն է, որ գայ աղօթէ {ու} բժշկուին: Ուզարլուկ ( իւզերլիք)

ցին, թէ առանց ծառի էլ մոծակի ձեռքից օր {ու} արեւ չունին. ծառն էլ որ տնկեն, էլ մօտ

ճառը, որ թուրքը համ է առնում հայի վհատ {ու} աղիողորմ խաղերից, տաղերից, ինչպէս եւ

կեանքի մէջ առանց այդ կեանքի սեփական ձեւ {ու} ոճը գործ դնելու: Մենք չենք ուզում երկա

ւ կամ վիրաւորելու համար չէ մեր այս խօսք {ու} զրոյցը այս մեր հայեացքն է, մեր կարծիքը

այ այդ բառերը առնուլ ժողովրդի շրթունքից {ու} նոցա տեղը գնել թէեւ սեփական, բայց ազգի

նիմ: Ամպել ես ամպի նման, - շաքար {ու} ղանդի նման, Իմ նանն ինձ ո՞նց ա պահել,

գայ, Երեսիս մի բուռ հող գցես, Իմ տէր {ու} տիրական բալայ: Շնորհքով զոռով տղայ դա

անի, Ասի, հրէս, Գրիգորը, Կը տայ ինձ {ու} կ՚ըսպանի: Գերի ա մեր հայ ազգը,

ի աչքը հանա. Հայի ազգին օգնելով, Փառք {ու} պատուի տիրանայ: Մենք աւարտե

ուցանում են, որ նոր լեզուն ունէր կեանք {ու} գործածութիւն ընկերութեան մէջ։ Եթէ պատա

աթուան արդէն չորացած, իսկ միւսն՝ թարմ {ու} տաք, թողնէր այն թարմ եւ նոր եփած հացը

նոր լեզուով, սուտ է եւ զուր ամեն ջանք {ու} վաստակ ազգը լուսաւորելու։ Հին լեզուով

նգ դարու հայախօսութիւնը. այդ նորան հաց {ու} ջուր չի տայ։ Նորա հարկաւոր է գիտութիւն

ոյնպէս եւ գաւառական մասնիկները կամ կոշտ {ու} կոպիտ ոճերը, որքան եւ որչափ կարելի էր

ենեւին անպիտան է. պատճառ, որ այն կոշտ {ու} կոպիտ լեզուովը ոչինչ մարդավայել ազնիւ մ

ս, ինչպէս եղել է մինչեւ հիմա, որ չորս {ու} կէս միլլիոն ժողովուրդից հասկացել են հին

մեռածին եւ ոչ սէր, որովհեհետեւ քո լաց {ու} սգով նորան չկենդանացնելուց յետոյ բարոյա

տեղը պատուաստես, կամ ապրող ծառը կտրես {ու} տանես չորցած ծառի արմատի վրայ պատուաստե

այսօր մարդ չկայ, որ հագնի, եւ եթէ ծակ {ու} ծուկից մի մարդ դուրս էլ է գալիս այն շոր

մի բան գտնէ, որի մէջ պատսպարէ իր անձը {ու} չպաղի սատկած ձուկի պէս, քաղցածը էլ համ

լատիներէնի հարաբերութեամբ աղքատ լեզուն {ու} խօսել հին հռովմէական գերապանծ լեզուով,

ին կատակերգութիւնը " լատիներէն թարգմանէ {ու} կարդայ։ Եւ չենք ուզում միմիայն այն պատ

, որ նա խօսի Խորենացու կամ Եղիշէի ոճով {ու} լեզուով։ Յայտնի է, թէ ներկայ Հայի համ

հնար է այս, որովհետեւ նա չգիտէ այն ձեւ {ու} ոճը, նոյնպէս անհնար է Իտալացու համար,

ը։ Բազար որ տանիս, շինականը քեզ ալիւր {ու} եղ կը տա՞յ, որ բերես քո զաւակները կերա

օշի սիքան ընդունում են եւ ճանաչում են, {ու} Չելլինու հրաշալի գործերի համար քեզ հաց

ում, ես դուրս կը ձգե՞մ նորան, երբ գաս {ու} քարոզես ինձ մէկ կողմից նորա տգեղութիւնը

։ Հաւաքել այդ բոլորը եւ նոցանով խճողել {ու} հաստացնել մեր աշխատութեան փորը ձանձրալի

եզուի եւ հարիւրում մասի չափ էլ մշակուած {ու} գործածուած չէ։ Խոստովանում ենք, որ նո

եզուն ունի իր կենդանի եւ շարժուն ձեւերը {ու} ոճերը, որպէս ներկայ գաղափարների եւ պէտ

արամեայ ժամանակները տուին նորան այն ձեւ {ու} կերպարանքը, կարո՛ղ ես անցած գնացած բան

, լորը եւ մանանան թողած, Եգիպտոսի սոխ {ու} սխտորն էր յիշում Իսրայէլը։ Յայտնի է,

ոն ազգիդ, որ նա թողու իր սովորական ձեւ {ու} ոճը ու առնու կամ հպատակի հին լեզուի ձեւ

դ, որ նա թողու իր սովորական ձեւ ու ոճը {ու} առնու կամ հպատակի հին լեզուի ձեւին, ոճ

տեսնում, ո՛չ սիւնը, ո՛չ Եհովայի կրակն {ու} բոցը, ո՛չ Մովսէս կար եւ ո՛չ Եղիա։ Ի՛ն

թեան գործունէութիւնը եւ ապահովում է քեզ {ու} քո տունը։ Ի՛նչ է պատճառը, որ Մասիսի ն

մական դառը դէպքերի տակ ընկճուած, մեռած {ու} հոգին բերանը եկած, չէր կարող բնական օր

տեղ խոտ, մի բուռը հող դնում ես մէջտեղը {ու} ետքը բոլոր աշխարհը ծածկում ես ջրհեղեղով

երից փթեցան, շատ հողեր գիտենք, որ ցիր {ու} ցան եղան, որոնց անունն անգամ մոռցուած

անցան մեր ազգի գլխից, բայց որ եղել են {ու} պատահել են եւ իրենց հետքն էլ թողել են ա

ն լեզուի տրամաբանութիւնն էլ մնար անարատ {ու} այսօր իր տաճկական տրամաբանութեամբ չվշտա

հայոց անկախութեան շինուածքը կործանուել {ու} կտորներն էլ Նեվայից բռնած մինչեւ Եաւա հ

ել, որ իր չարչարողը չտեսնէ նորա խօսածը {ու} գլխին չզարկէ, կամ պարապ միջոց գտած ժամ

գտնում է իր համար օտար աչք, օտար ձեռք {ու} ոտք։ Ստո՛յգ է, չեն սոքա, որպէս կարող

ունջի մէջ։ Այն թշուառը աչք ունի, ձեռք {ու} ոտք ունի եւ շատ անգամ մի առոյգ առողջութ

նութեան մէջ, նորա ձեռքով կատարուին այս {ու} այն պաշտօնակատարութիւնքը, իսկ բարոյակա

ասարակաց ըմբռնողութիւնք, հասարակաց ձեւ {ու} ոճ այդ ըմբռնողութեանց համար։ Թող յատկո

ւնը, կեանքը, որ անդադար շարժելով՝ առ {ու} տուրի մէջ էր այդ ներգործողների հետ։

ւոր։ Բայց այն պարոնը, ասում ենք, բաց {ու} համարձակ երկու տող չէ կարող գրել, որ հ

ի գիտութեանց վերջին խօսքը։ Խօսել հազար {ու} մին մուրացած խառնուրդներով, խօսել կցկտ

ր լեզուի՝ Արարատեան եւ Կ. Պօլսի, լաւ {ու} վատ գործ են կատարում։ Թող նոցա ներքին

. Աբգար 57 Հ. Գ. Աբգար 58 Ս. Թագ[{ու]որ[եանին]} 59 Տ. Փէշտմալճեանին 12 [60] Տիգրան

սում կրթութեան եւ լուսաւորութեան վրայ, {ու՛ր} ենք առաջադիմութիւն եւ քաղաքակրթութիւն բ

Հանէ՜ք զդա ի խաւարն արտաքին ": Թէ {ու՛ր} է հասած այժմ բնական գիտութիւնը եւ ի՜նչ

մ է կատարելութիւնը " տուր ինձ զհացէ կամ {ու՛ր} է աղճատանքը ` եթէ ասում ենք " հաց տուր

Կոկոն աչքը կը փայլի, Արդեօք {ու՞նք} է աչքի վերայ, Եթէ կամար լուսինի:

գակիցքդ: Հայ մարդ, ասա՛, {ու՞ր} է տունդ, Հայ մարդ, ո՛րտեղ քո կեն

այի անապատը գտար քեզ ապաստանարան, այժմ {ու՞ր} պէտք է ապաւինիս քո անիրաւ եւ անհամար հա

աւելու պատճառը, վասն որոյ եւ գոռաց. - {Ու՞ր} է ճարտարապետը. որտեղ է նա, գանչեցէ՛ք

նդի ցաւերի պատճառը. թէ ի՞նչ կերպով կամ {ու՞ր} հանդիպել է հիւանդը այդ ցաւին: Աւարտելո

բօրս հետ. առաջիկայ տես[ութիւնը] նշանակ[{ուած} է] 30-ին: 30-ին տեսութիւն եղբօրս, Մա

ւթիւն]. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակ[{ուած} է] մայիսի 4-ին: Այսօր տուի եղբօրս Սերո

րս հետ. առաջ[իկայ] տե[սութիւնը] նշանակ[{ուած} է] 11-ին: Այսօր ստացայ Հիւսիսափայլի եր

րս հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակ[{ուած} է] 15-ին: 12-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս

ն մահը: Առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակ[{ուած} է] յուլիսի 6-ին: Յուլիսի 1-ին նամակ ս

ի] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակ[{ուած} է] 16-ին: 11-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս

եղբօրս հետ. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակ[{ուած} է] 11-ին: 6-ին նամակ ստացայ եղբ[օրիցս]

ւթիւնը գործ է դրվում ածական առմամբ։ Իսկ {ուած} կամ ուածքը, երբ միանում են մի բառի հետ,

ւն չէ, այլ գոյական անուն։ Բացի սորանից, {ուած} կամ ուածքը, միանալով մի բայարմատի հետ,

ն ընդունելութեան ված վերջաւորութեան տեղ {ուած} կամ ուածք գրելը աններելի սխալ է ուղղախօ

երջացած բառեր հոլովելու ժամանակ եւ բացի {ուած} ) վերջաւորութիւնից վեվի տեղ ու պահելը

հասկացուցինք, թէ ինչ նշանակութիւն ունի {ուածը} կամ ուածքը եւ թէ որքան հեռու է նա կրաւո

լութեան ված վերջաւորութեան տեղ ուած կամ {ուածք} գրելը աններելի սխալ է ուղղախօսութեան ըն

րծ է դրվում ածական առմամբ։ Իսկ ուած կամ {ուածքը}, երբ միանում են մի բառի հետ, ինչպէս գրո

լ գոյական անուն։ Բացի սորանից, ուած կամ {ուածքը}, միանալով մի բայարմատի հետ, ինչպէս ծեծո

ինք, թէ ինչ նշանակութիւն ունի ուածը կամ {ուածքը} եւ թէ որքան հեռու է նա կրաւորականի անցե

յիչի] եւ Յովհ[աննէսի] հետ. ստացայ Մոսկ[{ուայից]} գրեանք: 26-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 2

.., յունիսի 15 Մոսկուա մտայ Մոսկ[{ուայից]} ելայ Նախիջեւան մտայ Նախիջեւանից ելայ

7 Սիմէոնեանցին 8 Միանսարեանցին 9 Ք[{ուաքեռա]ց} 10 Բերբերեանցին 11 Արամին [Փարի

Որ քեզ նոյնպէս, ինչպէս այլոց, {{կ՚ուգայ} երկրից ելանել: Ծայրակարմիր հորիզ

, բայց 6-ին փոստ ձգած: Այսօր գրեցի պ. {Ուդովին}, որ ինձ գինի Ելիսեեւից գնէ եւ ոչ Ֆոխտի

ու, Րոստովի, Եարոսլաւի, Բելոզերսկի, {Ուդօրսկի}, Օբդօրսկի, Կօնդիսկի եւ բոլոր Հիւսիսայ

կի, Րոստովի, Եարոսլաւի, Բելօզերսկի, {Ուդօրսկի}, Օբդօրսկի, Կօնդիսկի, Վիտեպսկի, Մստի

ցանելոյ, ըստ տնօրէնութեանց սմօթրիտելին {Ուեզդնի} վարժատան Ռոստովու եւ դիրեկցիային Թաղանր

կամ որոշեալ ուղղականը իրենց վերջում ըթ {ուեն}, ինչպէս ձեռքերը։ Այս ըթը, որ բառի վր

, որովհետեւ երբէք ցանկալի չէր ինձ գործ {ուենալ} ձեր հետ: Չգիտեմ, թէ ինչ կամիք դուք ին

րդիկը, որ ուրիշների բերնից իրենց կամքի {ուզա՛ծն} են խօսում եւ չե՛ն սոսկում Տարսոնացի Սեր

եղ կգտնեք: Գրում եք, որ գրեմ սրտիս {ուզածը} ու բերեք, շատ շնորհակալ եմ, ինձ ոչ մի

Եւ այսպէս կատարելով իրենց կամքի բոլոր {ուզածը} իմ վրայ, այնուհետեւ զուարճանալով ուրախ

այնպիսի բան չէ, որ ով կամենայ եւ երբ, {ուզածին} պէս շինէ, կերպաւորէ. դորան հարկաւոր է

վականանում է, բայց այնուամենայնիվ, իր {ուզածն} է անում եւ ապրում է այնպես, ինչպես կցա

ն արդարատես Աչքը չէ նայում չա՛ր կամքերի {ուզածներին}, այլ իր խնամակալութեան աջողութեամբ, հ

ես, որ բնավ կողմնապահություն չկա, այլ {ուզածս} կատարյալ արդարություն է եւ իրավունք:

ելն է, որ գայ աղօթէ ու բժշկուին: {Ուզարլուկ} ( իւզերլիք) ծխելու ընդդէմ մենք չենք ու

րին ինձ եղբօրս ուղարկած գրքերը, որ չէի {ուզել}. աղբաթս խառնուեցաւ, նոյն րոպէին հետ դ

Մարդըս ջոկվում է ի՛նչով։ Ես {ուզելով} նախ եւ առաջ Նորա խելքը լաւ չափել,

է ասել, ամենեւին ոչինչ։ Եւ հեղինակը, {ուզելով} իր գործը այդ բարբառով գրել, որ կարդացո

տանի, ձգտենք այս խնդիրը լուծելու։ {Ուզելով} շինել հազարամեայ աւերանքը, չպիտի փոքրո

տառը, որով փարատվում է ամեն մթութիւն։ {Ուզելով} ասել՝ ձեռքերը ներկի մէջ են, այլ ասում

) ներգործողների մէջ եւ անդադար նոցա մօտ {ուզելով} պտուտ գալ, հեղինակը ոչ միայն շատ տեղ հ

կամենում էր բանալ բնութեան գիրքը: {Ուզելով} հասկանալ այն կրակը, կամ լոյսը, որ երբ

նորա յառաջաբանի լեզուն: Եւ հեղինակը, {ուզելով} իր գործը այդ բարբառով գրել, որ կարդացո

բայց մարգարէ լինին մարգարէի նման: {Ուզելով} մշակել, կոկել եւ միութիւն տալ մեր նոր

ազգային ազատութիւնը պահել ուզեց, անոր {ուզելուն} եւ ի գործ դնելուն պատճառաւն է, որ մինչ

ր՝ հոգեւորականները պաշտպանելու, այլ {{կ՚ուզեմ}, որ Ձեր Յիշատակարանի մէջ գրուին:

աքուլդ վեր անիլ տուր: Ես աղջիկ եմ ալ {{կ՚ուզեմ}, - բարակ մէջքիս շալ կ՚ուզեմ, Երբ ես եկ

ջիկ եմ ալ կ՚ուզեմ, - բարակ մէջքիս շալ {{կ՚ուզեմ}, Երբ ես եկայ ձեր տունը - ոսկին սարեսար

Երբ ես եկայ ձեր տունը - ոսկին սարեսար {{կ՚ուզեմ}: Կիրակի էլ պա՞ս կ՚ըլնի, - էրծաթից լաւ

Թէ որ իրանք առանց Վռամշապուհ դառնալու {{կ՚ուզեն}, որ մենք Մեսրովբ դառնանք, քարէքար ընկ

նագրով բնակարան վարձել, որտեղ որ սիրտդ {ուզենա}: Իսկ թույլ տալ քեզ այդ պատրվակով անհան

ւն պիտի լինէր մեր կողմից, եթէ մեղադրել {ուզենայինք} մեր միաբանին, թէ ինչի՞ չգիտէ նա մոծակի

ւմ. հիմի, էս հո մեր պապական հիքին ա, {ուզենան} կը խլեն կը տան ուրիշի ( !!!). քանի՞,

ձայն ենք, որ գիտնական առարկաների մէջ, {ուզենք} չուզենք, պիտի ստիպվինք ըստ-ը ներս առնո

մեր հիւանդութիւնը, այնուամենայնիւ պիտի {ուզենք} միջնադարեան թարախը պատուաստել մեր վրայ

, լուաց հազար գերեզման. Թէ որ {{կ՚ուզես} արեգակը կեանք է, կեանքը ` արեգակ,

- ահա՛ փիլիսոփայութիւնը, ինչ ճամփով {{կ՚ուզես} գնայ, միայն թէ խորհուրդը եւ նպատակը այ

մ, համա, էն գիրը մնում ա. արա՛ ինչ {{կ՚ուզես}, լա՛ւ, յետոյ կտեսնենք " ( եր. 25):

շխաններէն ո՛չ մինը Վռամշապուհ դառնալ չի {ուզեր}, բայց կուզեն, որ ամեն հոգեւորականք էլ

ի վէճերուն զոհ չըլլալու, վասնորոյ չենք {ուզեր}, որ Մխիթարեանց համախոհներն ելնեն որեւի

՛ն էր, որ իր ազգային ազատութիւնը պահել {ուզեց}, անոր ուզելուն եւ ի գործ դնելուն պատճա

պրեց մեզ հետ, նա հպարտ էր, Կոյրը {ուզեց} հաւաստել մեզ Թէ նրա բերնով աստուած

վախկոտին։ Վերջին ոյժը թափել {ուզեց} Ընդդիմանալ րոպէին, Ծնօտները

ած ա, ջան, ծաղիկ, ջան, ջան, Ախպերս {ուզեց} չի տուի, ջան, գիւլում, ջան, ջան, Ա

է նշանակում, ինչ որ մենք ուրիշ բառերում {ուզեցանք} ասել. այսինքն՝ եթէ ջրին խումը, ապա եւ ե

ր երեկոյեան նամակ գրեցի եղբօրս եւ գրքեր {ուզեցի}: 6-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս եւ իսկոյն

թէեւ կարօտ միշտ բաղդասութեան, բայց երբ {ուզէ} նա ազգի կեանքի մէջը մտնել, ապա ուրեմն

ածի պէս կարող է գրել եւ խօսել, ինչ ձեւ {ուզէ} գործ դնել, բայց բոլոր ազգը չունի այդ ա

խօսքս կշտին կտրուկ կ՚ըլներ, ո՛ւմ տունն {ուզէի} կը քանդէի, ումն ուզէի կը շինէի, ձիս ո

ներ, ո՛ւմ տունն ուզէի կը քանդէի, ումն {ուզէի} կը շինէի, ձիս որ դհովն ուզէի, դէնը կը

էի, ումն ուզէի կը շինէի, ձիս որ դհովն {ուզէի}, դէնը կը քշէի, հիմի մովրովը գալուս,

միայն ճշմարտութիւնն ենք խոստովանում: {{Կ՚ուզէի՞ն} որ աւելի ասենք. ահաւասիկ. ուրիշ, նաե

ը յայտնի է, թէ " չխօսքան " են: {{Կ՚ուզէինք}, որ մի քանի թերութիւնք եղած չլինէին,

մօ՞տ է կեսօրին "։ - Հրամել էք, {{կ՚ուզի} ուղիղ մի քառորդ։ - Ո՜ւֆ, ժամանակ

թամ մովրովին կը գանգատեմ, երբ որ քեզ {{կ՚ուզի} նա, հետդ գեղիցը մի թուղթ կը բերես, թէ

տ. Ա՛հ, խելագար ապստամբք: {Ուզո՞ւմ} են, որ մի խօսքով Դորանց դժոխք ու

տածես մի տունի վրայ այլ տան հիմք դնել: {Ուզո՞ւմ} ես փիլիսոփայ դառնալ քո ազգի համար ( որո

վ իր եղբօրը, սպանուեցաւ նորա ձեռքով։ {Ուզո՞ւմ} են դեռ Մովսիսի գրած պատմութիւնից եւ ուր

ազովսկին ինքը վիրավորվելով օրագրից, չէ {ուզում} ասպարեզ մտանել յուր անունով եւ առավել ա

, ես մի գազան էլ չարժեմ, որ ամեն անգամ {ուզում} եք ինձ ձրի տեսնել: Ես ինքս կուղարկեի գ

ուն Բելվեդերյան Վեներային նման չէ: Ինչ {ուզում} եք ասեք՝ դա ծայրահեղ հիմարություն է:

յտնեցեք պ. Սանասարյանին, որ ոչինչ չեմ {ուզում} իմանալ - նա պետք է տեղափոխվի, որովհետ

Իմ սիրելի եղբայր Գրիգոր, Վաղուց {ուզում} էի քեզ գրել, բայց չէր հաջողվում: Շնոր

թե ինչ էր կատարվում մեր տանը. եթե չեմ {ուզում} այստեղ այդ կրկնել, դա այն պատճառով, ո

եմ քեզ՝ թողնել նրան հանգիստ, եթե չես {ուզում} ` գժտվել ինձ հետ: Վերջին նամակում դ

մենք միշտ տեսնում ենք. Բայց չենք {ուզում} ճանաչել, Որ մեծատան գոհարները

Հպատակի ձայն լսեց։ Նա չի {ուզում} երբեք լսել, Որ այս աշխարհըս երկո

Մտնելու եւ դուրս գալու, Նա չի {ուզում} անունն լսել Այն երջանիկ էակին,

ում եմ ես քեզ: Hy, хopoшo, չես {ուզում}, Hy, դուզ ասա, He xoчy,

Ողջ սորա հետ ընկել են: Ведь {ուզում} եմ հարցանել, Ведь վախում եմ, в с

Ո՞ւր են կիտուել այդ յիմարք, {Ուզում} են կռուե՞լ մեր հետ. Ա՛հ, խելագա

, որ բերան բանանք։ Ո՛չ, թէ չենք {ուզում} հողից հող կորչիլ, Թշնամու արիւնով

նում է, թէ տանից նամակ չկայ եւ թէ ինքը {ուզում} է տեսութեան գնալ: 14-ին տեսութիւն եղբ

պում է մի անբախտութիւն ենթադրել: 17-ին {ուզում} էր անպատճառ հեռագիր ուղարկել, ինչի՞ չէ

19-ին այսօր առողջութիւնս լաւ է: Վաղը {ուզում} եմ դեղը վերջացնել: 20-ին դեղը վերջացո

պարէզի կամ գիտութեան, այլ գնում են կամ {ուզում} են գնալ միջին ճանփով, ընդհանրապէս։ Եւ

in abuso գործ դնել այս բառը։ Մենք չենք {ուզում} կողմնապահ լինել նաեւ դէպի մեզ. այս պատ

որպէս եւ այստեղ, թէ վերի խօսքերով չենք {ուզում}, որ լեզուն մնայ երեսի վրայ կամ աճէ օտա

չ պահանջես։ Թող չկարծեն, թէ մենք չենք {ուզում} կամ ծուռ աչքով նայում ենք նոցա գրքին կա

ությունների մասին, ինչ ժողովրդի մեջ էլ {ուզում} է նրանք արտահայտվելիս լինեն, շտապում ե

ութ կողմերի վրայ, եւ դոցայ պատճառով չէ {ուզում} տեսնել նորա մէջ շրջան առնող առատ ուժերի

րթութեան արդէն անցած ձեւին. ինչ բան որ {ուզում} էր կեանքը շարունակել, պէտք էր որ աւելի

ես մի ունեւոր մարդուց գտնում էի, որ թէ {ուզում} էր մէկը ձեռք բերել, այն եւս վանքի պէտք

կն է աղաղակում. " Ո՞ւր ես գալիս, չե՛մ {ուզում}, համարձակութիւն չունի՛մ քեզ տեսնել "։

ն համը հերիք է եթէ մարդ միանգամ առնու, {ուզում} էի առաւել մեռնել, քան թէ այդ սիրուց զր

քը նո՛յն Վաղարշապատն է, այդ մասին չենք {ուզում} ուրիշ վկայութիւնք բերել ( թէեւ այո՛, կ

թիւնքը եւ վարդապետներ ասելով՝ որո՛նց է {ուզում} մեզ հասկացնել. մենք յանձնառու չենք դրա

մեծ օգնութիւն այն մարդուն, որ անպատճառ {ուզում} է, որ Փարպեցին Մեծ Թարգմանչաց աշակերտ

. Էմինը քահանայապետ աշխարհին խօսքը, եւ {ուզում} է ասել, թէ Փարպեցու Սիւնեաց աշխարհում

վ էր, ուրեմն 502 թուականից յետոյ. թէ՞ {ուզում} է ասել՝ այս այն Մուշէն է, որ Սամուէլի

այդ Թուղթը. պա՛տճառ, իբրեւ իրողութիւն {ուզում} է մեզ հաւատացնել, թէ այդ կրճատութիւնը

նել։ Ոչ օտար ասելով, մեզ թվում է, թէ {ուզում} է յիշեցնել իր սննդակցութիւնը եւ խաղակցո

57)։ Բայց սակայն, մենք երբէք չենք {ուզում} ասել, թէ Փարպեցին ծառայ մարդու, կամ ա

ած են եւ ուրիշ Սեւուկներ։ Բայց մենք {ուզում} ենք տակաւին մի քայլափոխ առաջ տանել մեր

պարզ կանոն է, որ բնաւ օրինակ եւս չենք {ուզում} բերել։ Բայց ի՜նչ ասել է Սեւուկի պար

ղջկայ շնորհքն է ընծայում։ Մենք չենք {ուզում} այս բոլոր անբնական եւ շատ թոյլ նկարված

եղ է բերվում։ Բայց անտիկեան բամբիռը չէ {ուզում} երկբայութեան տակ մնալ, նա դրականապէս բ

կ այժմ հետ է կանգնել իր խօսքից եւ էլ չէ {ուզում}: Արշաւրի խօսքը փոխելը եւ նորա դրժողութ

նորա նկարագրութեան մէջ: Մենք չենք {ուզում} իբրեւ թերութեան նայել Վարդիթերի մօր անխ

փոքր մեղմ: Բայց մենք ասացինք, որ չենք {ուզում} այս բաներին իբրեւ թերութեանց վրայ նայել

անուելի աղջկայ շնորհքը: Մենք չենք {ուզում} այս բոլոր անբնական եւ շատ թոյլ նկարագրո

նոցայ հետ չէ մեր խօսքը: Մենք եւ ոչ իսկ {ուզում} ենք վրդովել նոցայ քունը. " ննջեցէք եւ

սքանչելի կանթեղը Արագածի եւ նորա մասին {ուզում} ենք մի երկու խօսք ասել: Մեզ մինչե

ացի Ցիմմերմանի ֆիզիկայի մէջ, մենք չենք {ուզում} ամենը այստեղ դնել: Այլ այնչափ միայն յի

քո Տէր ". այլ նա, որ ոչ միայն ինքը չէ {ուզում} եւ չկամի իմաստասիրել բնութիւնը. " զերկ

արիւնը այս կամ այն ժամանակ եռ է գալիս, {ուզում} ես դորանով քարոզել ինձ այլեւ աստուածը,

գրագէտքը, որպէս սիրելի է մեզ կարծել, {ուզում} են փարատել եւ մէկ օր առաջ տեսնել ազգի ա

: " Մենք մեր յայտնագործութիւններով չենք {ուզում} խառնափնդորել բնութիւնը եւ մտքերը. չենք

խառնափնդորել բնութիւնը եւ մտքերը. չենք {ուզում} կործանել գիտութիւնքը, այլ ուզում ենք լ

չենք ուզում կործանել գիտութիւնքը, այլ {ուզում} ենք լուսաւորել նորանց եւ ստոյգ հիմք տալ

, որոնց մասին խօսեցանք. բայց մենք չենք {ուզում} աւելի ձգացնել բանը: Մեր դիտաւորութիւնը

ան պայմանքը փոխուած են: Մենք չենք {ուզում} մեղադրել կատաղած շան աւանդութեան մասին

ն աշխատութեանը ժամանակ, երբ աղջիկը չէր {ուզում} բանիլ կամ թէ ուզում էր իր սիրականին տես

ակ, երբ աղջիկը չէր ուզում բանիլ կամ թէ {ուզում} էր իր սիրականին տեսնել, հերիք էր որ մի

վիպասանութեան, պրծաւ: Մենք չենք {ուզում} քննութեան տակ ձգել հեղինակի լեզուն եւ ն

ը անցածի եւ մեռածի գերին չէ, իսկ ով որ {ուզում} է կամայաբար իր կենդանութիւնը ուրանալով

կամ հինգ տարում չէ շինւում ինչ որ մենք {ուզում} ենք: Այն որ հազար տարիներով տարբեր աշխ

րի " վրայ: Տակաւին ներելով նորանց չենք {ուզում} վերագրել նոցա անհաւանութիւնը մի կամաւոր

Վարդիթերին տալ եկեղեցում: Անոյշը սրտով {ուզում} է կատարել իր ազգականի խնդիրը, բայց իր

հանայի բնաւորութեան հարազատութեանը մենք {ուզում} ենք լռել, որ հեղինակը խօսի: " Երեխեքը

ստրը Սօսի հետ եւ համբուրել տալիս: Մենք {ուզում} ենք մէջ բերել պառաւի այն խօսքերը միայն

: Պարզ է, թեւ արգոյ հեղինակը կրօնաբար {ուզում} է ազդել այդպիսիների քարացած խղճմտանքի վ

ւկ ( իւզերլիք) ծխելու ընդդէմ մենք չենք {ուզում} դրական բան ասել, որովհետեւ եւրոպական շ

: Յայտնի է, թէ մարդը ինչ բանից որ {ուզում} է օգուտ քաղել պէտք է, որ այդ բանը լաւ

ղացիք անում են միմեանց: Օրինակ Հեթումն {ուզում} է այգին բանալ ( թաղը վեր տալ) նորան գն

ական ձեւ ու ոճը գործ դնելու: Մենք չենք {ուզում} երկար խօսել այս մասին, որովհետեւ մեր հ

պէս ազնիւ, նոյնպէս գեղեցիկ, բայց մենք {ուզում} ենք միայն Նանիկը մէջ բերել ( եր. 100)

, բայց մենք չենք կարող ուտել։ Չենք {ուզում} ասել, թէ երթանք Իտալիա եւ Իտալացոց ստի

լատիներէն թարգմանէ ու կարդայ։ Եւ չենք {ուզում} միմիայն այն պատճառով, որ մեր ցանկութիւ

ղումը, մի այնպիսի թաղում, որին պատճառ {ուէին} նախանձել շատ մարդիկ։ ԲԱՐԵՊԱՇ

աչքերով պարծենալ բոլորովին չեմ կարող: {Ութ} ամիս գիշեր-ցերեկ կարդում եմ, կամա-ակամ

եմ մոռանա: Վերջերս միտս ընկավ, սրանից {ութ} տարի առաջ Մոսկվայում մեր միասին կատարած

էգզադէի մօր յղութեան ժամանակ նորա հայրը {ութ} ամսական յղի թողնում է իւր կինը եւ գնում

գտանւում եմ ես մի հիւսիսային գիւղում՝ {ութ} ամիս ձմեռը փակուած միայնակ եւ անմխիթար

ովի նման նայել նոցա երեսին: Այսպէս {ութ} ժամը կը լինէր, մի պատանի գեղեցկադէմ եւ

ածի համեմատ, տասն եւ վեց սամ արասցեն, {ութ} սամն նոյն յառաջակայ ջանէր ամսումն առաքե

ի ութսուն հազար հինգ հարիւր քառասուն եւ {ութ} ( 80548) քաղաթ դրամ ի այլոց տալիքէս,

Հինգ հարիւր ռուպլին Երուսաղէմայ։ {Ութ} հարիւր ռուպլի Հայրապետայ վանին:

հարիւր ռուպլի Հայրապետայ վանին: {Ութ} հարիւր ռուպլի Լիմու։ Ութ հարիւր

: Ութ հարիւր ռուպլի Լիմու։ {Ութ} հարիւր հուդլի Կտուց: Ութ հարիւր ռ

։ Ութ հարիւր հուդլի Կտուց: {Ութ} հարիւր ռուպլի Նոր Ջուղայու կուսանաց:

ւր ռուպլի Նոր Ջուղայու կուսանաց: {Ութ} հարիւր ռուպլի Հալաբայ երկու սուրբ եկեղե

յ քաթի բալանս տաջիկս տասն եւ չորս հազար {ութ} հարիւր քառասուն եւ մին 14841 փարդաւ քաղ

արեկան գինը Մոսկվայի բնակիչների համար՝ {ութ} ռուբլի արծաթով, այլ քաղաքի բնակիչներին

րի սորանից յառաջ սկսուել էին մինչեւ եօթ-{ութ} տեղ: - Վերջացան, Ձեր մռայլութիւն

ւթեամբ միայն զանազանւում են, ըստ որում {ութ} ձայները, ինչպէս ունի Յունաց եկեղեցին,

ամանի մէջ, որ հայելին ծածկուի: Առ մի {ութ} կամ տասն տարեկան տղայ, բայց հարկաւոր է

ընդունող աստիճանաւորին նշանակած տասն եւ {ութ} կոպեկանոցի տեղ: - Կորի՛ր, անիծած

տոյ չգիտեմ ինչ տեղից բարակացաւ ստանալով {ութ} ամսից մեռաւ. եթէ նա կենդանի լինէր, ին

դարու հայախօսութիւնը կենդանացաւ տասն եւ {ութ} -տասն եւ ինն դարերի մէջ ապրող մի քանի մա

է կործանելու էին Հռովմի Քահանայապետների {ութ} հարիւր տարի ունեցած իշխանութիւնը, ուրի

տալ նորան "։ Արդարեւ Կարգի ջնջուելուց {ութ} ամիս յետոյ առոյգ եւ զուարթ Պապը հիւանդա

ձախ ածականով մկրտեցինք նորան, բայց այդ {ութ} երես յառաջաբանի մէջ կայ մի առողջ կտոր,

ս. քեզնից խէր կը հանեն, համա ինձնից, {ութ} տարի չարչարուին, չոր ոսկորից սաւահի ոչ

դուրս տա պ. Նազարյանցը, ամենայն ամիս {ութածալ} ութն թերթ ( իմ անվամբ խնդրել չէր կարելի

եսնի ամեն ամիս, առանձին գրքերով, 8-10 {ութածալ} տպագրական թերթերով: Բնագիտական հոդվածն

2 Տրապ[իզոնի] ռուսի շոգ[ենաւային] ընկեր[{ութեանը]} 63 Փոթի, Լիւլեւին, աղի համար 64

գտանի արձանագրեալ ի րեվիզսկի սկազկային {ութերորդ} աշխարհագրութեան, ուստի արձակեալ օրինաւ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆՔ Տասն եւ {ութերորդ} դարու վերջումը, մինչ Ղրիմը ընկնելով Ռո

նու բաժինն ըստ իւրաքանչիւր տիրէ։ {Ութերորդ}, կտակումս յիշեցեալ ստացուածքէս դուրս ո

կրորդ չիքը, նոյնպէս Մեհրուժան Արծրունի, {ութերորդ} դարում, այն է՝ 786 թ-ին, Եզիտ ոստիկանի

էր նոցա, գաղտնիքը բանալու համար: {Ութերորդ} դարու մօտ, ապրել է Արաբացոց մէջ Գեբեր

բան էր առանց ընդհանուրին։ Տասն եւ {ութերորդ} դարու գործակատարութիւնը՝ Հայկական դպրո

ծ Կարդինալների ձեռքով ծեծուեցան Կլեմենտ {ութերորդ} պապի ներկայութեամբ։ Կրակով ու սրով

արկաւորապէս բանախօսութիւն բացեց Կլեմենտ {ութերորդ} պապի հետ, որ միա՛յն կարող էր լուծանել

կ Օգոստոսի 6-ին 1623 թուականին Ուրբանոս {Ութերորդ} Պապը դասեց նորան սուրբերի կարգը։ Կսաւի

ցք տալ բանին, որ տասն եւ ինն դարու մէջ {ութերորդ} ամենախաւար դարին արձագանք եղած չլինի:

րորդ պապը, 1605 թ. յաջորդելով Կլեմենտ {ութերորդին}, դուրս էր ձգել եկեղեցուց Ծերակոյտը եւ

էր գտանել սրտի մէջ, եւ ոչ մի ժանգոտած {ութը} փութանոց եւ երեք չորս փակով կղպած արկղի

Վերջապէս Յիսուսեանք վերադարձան Ֆրանսիա {ութը} տարուայ աքսորից, 1603 թուականի սեպտեմբ

ատարակուեցաւ օգոստոսի 16-ին՝ երեկոյեան {ութը} ժամին։ Իսկոյն կոնդակի հրատարակութենից

, այն ժամանակ կը տեսնենք, որ Վարդիթերը {ութը} լման իննի մէջ զգացել է սիրելու կրակը:

ի տարեկան աղջիկը դեռ տղայ է, ո՛ւր մնայ {ութը} կամ ինը տարեկանը: Եւ այդ հասակում ո՛չ

, այդ բանում էլ անաջող է. պատճառ, եթէ {ութը}, ինը տարեկան աղջիկը սիրահարւում է եւ տ

թականութիւն, կամ ո՛վ գիտէ, դեռեւս ինչ {ութիւն}: Մեք չենք կարող նոցանից ամեն մինի

6-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս: 27-ին տես[{ութիւն]}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակ[ուած

ացայ եղբօրիցս 16-ից գրուած: 18-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

ականից ` 21-ից գրածիս դարձը: 25-ին տես[{ութիւն} եղբ[օրս] հետ: Առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

յսօր նամակ ստացայ եղբօրիցս: 22-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

Սերոբին ապահովեալ թուղթ գրէ: 20-ին տես[{ութիւն]} եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] ն

ացայ եղբօրիցս 22-ից գրուած: 27-ին տես[{ութիւն]} եղբօրս հետ, առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] ն

անեցի, Աւտուշին եւս գրեցի: 17-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] եւ վարդապետի հետ. առաջ[իկայ]

3-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս: 24-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ, առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

ստացայ եղբօրիցս 4-ից գրուած: 7-ին տես[{ութիւն]} եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] ն

ացայ եղբօրիցս 11-ից գրուած: 14-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

եղբօրս տեսութեան ժամանակն: 12-ին տես[{ութիւն]} եղբօրս եւ Յովհ[աննէսի] հետ. այսօր տու

թէեւ սխալմամբ 22 էր գրուած: 26-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

օրս եւ Լ[ազար] Ի[լյիչի] հետ: 9-ին տես[{ութիւն]} եղբօրս, Յովհ[աննէսի] եւ Աճեմ[եանի] հե

, 2-ից ( նոյեմբ. ) գրուած: 16-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ, Յովհ[աննէսի] եւ տէր Գրի

նամակ ստացայ 27-ից գրուած: 30-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս], Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի], Լ[

. Աստուած վերջերս բարին անէ: 7-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս հետ] եւ Բերբ[երի]: Առաջ[իկայ]

ացայ եղբօրիցս 11-ից գրուած: 14-ին տես[{ութիւն]} եղբօրս եւ Սուլթ[անշահի] հետ. առաջ[իկա

տացայ եղբօրիցս 18-ից գրուած: 21-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

եւ հ[այր] Ղ[եւոնդի] նամակը: 28-ին տես[{ութիւն]} եղբօրս հետ: 31-ին նամակ ստացայ Յովհ[

Շնորհաւոր նոր տարի: Յունուարի 1-ին տես[{ութիւն} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

ւթիւնը] նշան[ակուած է] 4-ին: 4-ին տես[{ութիւն]} եղբօրս հետ. առաջիկայ տեսութիւնը նշանա

յետոյ շատ թոյլ երեւեցաւ. տեսնենք: Տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

ն տենդը գրեթէ աննշմարելի է: 25-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

31 idem 31-1 idem [Փետրուարի] 1-ին տես[{ութիւն]} Յովհ[աննէսի] եւ Ան[անիայի] հետ, առաջ[

է եւ ոչ Ֆոխտից: 7-8 վատ էր. 8-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս], նոյնպէս բժշկին Լ[ազար] Ի[լյ

, 14-15 գրեթէ իսպառ լաւ եմ: 15-ին տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

եւ կուրծքիս ցաւը իսպառ քամեց ուժս. տես[{ութիւն]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

ով, որ իսկոյն հետեւում է կամ ում, կամ {ութիւն} ։ Այս այնպիսի դիպուածներում, երբ բառը

, կամ պատասխանատու, հարկատու, որ ստէպ {ութիւն} վերջաւորութիւն են ստանում վերացական նշա

ԱՐԳՈՅ ՊԱՐՈՆ ԱԲԳԱՐ ԵՒ ԱՌ ՊԱՏՈՒԵԼԻ ԸՆԿԵՐ[{ՈՒԹԻՒՆ]Ս} Յետ մեծի կարեկցութեան, զոր ցուցիք

-ին տեսութիւն եղբօրս հետ. առաջիկայ տես[{ութիւնը]} նշանակ[ուած է] 30-ին: 30-ին տեսութիւ

-ին տեսութիւն եղբօրս հետ, առաջիկայ տես[{ութիւնը]} 17-ին: 13-ին նամակ ստացայ եւ գրքեր,

ն տեսութիւն եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 16-ին: 11-ին Քերոբի գր

ն տեսութիւն եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 23-ին: 18-ին նամակ ստա

ն տեսութիւն եղբօրս հետ: Աոաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 13-ին: 8-ին նամակ ստա

ն տեսութիւն եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 27-ին: 23-ին նամակ ստ

ս: 27-ին տես[ութիւն]. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշանակ[ուած է] մայիսի 4-ին: Այսօր տու

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 25-ին: 21-ին նամակ ստա

ես[ութիւն եղբ[օրս] հետ: Առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] յունիսի 1-ին: Այսօր տո

ն տեսութիւն եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշանակ[ուած է] 15-ին: 12-ին նամակ ստ

ղբօրս եւ Անանիային հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 22-ին: Այսօր հիւանդացա

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 29-ին: Մօրս գիրը: 23-

իմացայ Անանուշին մահը: Առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշանակ[ուած է] յուլիսի 6-ին: Յուլիսի

ն տեսութիւն եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 13-ին: 7-ին նամակ ստա

[ութիւնս] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 20-ին: 14-ին այսօր տար

տես[ութիւն] եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 27-ին: 22-ին լերդս գր

տես[ութիւն] եղբօրս հետ, առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշանակուած է օգոստոսի 3-ին: Օգոստոսի

ն տեսութիւն եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 10-ին: 5-ին սենեակս փո

ս եւ Սուլթ[անշահի] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} 17-ին: 13-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս ե

[օրս] եւ վարդապետի հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշանակած է 24-ին: 19-ին նամակ ստացայ

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ, առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 31-ին: 26-ին նամակ ստա

ն տեսութիւն եղբօրս հետ: Առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] սեպտեմբերի 7-ին: Սեպտ

տես[ութիւն] եղբօրս հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 14-ին: 9-ին նամակ ստա

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 21-ին: 16-ին նամակ ստա

ութեան պատճառով չէր եկած, առաջիկայ տես[{ութիւնը]} նշանակուած է 28-ին: 22-ին նամակ գրեց

ն տեսութիւն եղբօրս հետ, առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշանակուած է հոկտեմբերի 5-ին: Հոկտեմ

ի] եւ Լ[ազար] Ի[լյիչի]. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 12-ին: 8-ին նամակ ստա

ի Սուլթ[անշահի] նամակը. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 19-ին: Տունից եկած թղթ

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] նոյեմբերի 2-ին: 29-ին

էսի] եւ Աճեմ[եանի] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշանակ[ուած է] 16-ին: 11-ին նամակ ստ

նէսի] եւ տէր Գրի[գորի]: Առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 23-ին: 18-ին նամակ գր

ի] եւ Մագդ[աղինէի] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] դեկտեմբերի 7-ին [Դեկտեմ

ս եւ Սուլթ[անշահի] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշանակուած է 21-ին: 16-ին երկու նամա

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 28-ին: 24-ին նամակ ստ

ես[ութիւն եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 4-ին: 4-ին տես[ութիւն

[սութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 18-ին: 13-ին բոլոր մա

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 25-ին: Այսօր ընդ[ունեցի

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] փետրուարի 1-ին: 25-26

էսի] եւ Ան[անիայի] հետ, առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} 8-ին: Այսօր ընդունեցի 7-երորդ բաղնիսը

ի], Մ[ագդաղինէի] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 15-ին: 8-9 վատ: 9-ին

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշան[ակուած է] 22-ին: 15-ին ընդ[ունե

ս[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} մարտի 1-ին: 22-23 id[em] 23-24 լաւ ե

էսի] եւ Ան[անիայի] հետ. առաջ[իկայ] տես[{ութիւնը]} նշ[անակուած է] 8-ին: Վերջ

ովհ[աննէսից] եւ եղբօր[իցս]: 13-ին տես[{ութիւնս]} եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը]

անդեանց, ըստ զօրութեան արձանագրութեանց {ութն} եւ իններորդ ընդհանրական մարդաթուութեանց

տել զիս ի հոգեւոր կոչման: 5 Յետ իբր {ութն} ամսոյ նորին բարձր սրբազնութիւն կոչեալ զ

ա պ. Նազարյանցը, ամենայն ամիս ութածալ {ութն} թերթ ( իմ անվամբ խնդրել չէր կարելի, պա

զթուղթ մի յանուն վեհափառ կաթողիկոսին, {ութն} պարբերութեամբ, զորոյ զպատճէն վաղ ուրեմ

արժք բաժանին ի վեշտասան մասունս, յորոց {ութն} անկանին Նախիջեւանայ, իսկ մնացեալն կիսի

Տրուած է Սանկտպետերբուրգ քաղաքում հազար {ութն} հարիւր երկու թուականին Դեկտեմբերի քսան

լն, եւ այլն, բաւական յարմարաւոր բեմ: {Ութն} կամ տասն հոգի երաժիշտքը թէատրոնական գոր

ն հինգ ղուրուշ, իսկ քաղաքում ստանում է {ութն} կամ տասն, բայց ինչ օգուտ այն երեք կամ

լինի Պօլսի մէջ կամ այլ քաղաքներում, ՝ {ութն} կամ տասն ստանալով: Բացի սորանից,

ցնելու համար: Եւ ահա նորա տասն եւ {ութն} կամ քսան տարեկան որդին, որ աճել եւ զօր

համարելով, ի նոյն տասն եւ վեց մասնիցն {ութն} մասն վաղֆ արարի եւ կատարելապէս ետու յԱզ

ցեալ վաթսուն հազար հինգ հարիւր քառասուն {ութն} ( 60548) ռուպլին ի վերայ տասն եւ երկու

-վէյն, մի խօսքով թունդ գինիներ տասն եւ {ութն} շիշ: Կատարումն օրինաց եւ մարգարէիցը կը

ղութեամբ համարել․ հարիւր քսան, տասն եւ {ութն} եւս, հարիւր երեսուն ութն, քսան չորս դ

սան, տասն եւ ութն եւս, հարիւր երեսուն {ութն}, քսան չորս դորա վերայ, հարիւր վաթսուն

աւատայի քեզ: - Երեք հարիւր տասն եւ {ութն} հայրապետների նզովքը գլխիս լինի, եթէ մի

դիկ, եւ թէ նոր այժմ մի չար բախտով եօթն {ութն} դարերից յետոյ հասել էր Հայերին: -

առնում իւր անմեղանչականութիւնը տասն եւ {ութն} տարեկան հասակում, միւսը՝ տասներկուսից

ի՝ որդւոյ սրբոյն Գրիգորի, գրէ տասն եւ {ութն} ճառս աստուածաբանականս եւ բարոյականս, ո

ն հոգւով, երբեմն երբեմն յընթացս ամբողջ {ութն} կամ ինն դարուց, այն է սկսեալ ի հինգերո

արար Աստուած " եւ բացի վերջինից " Յամին {ութուտասաներորդի} ": Երբ որ աւարտել էիր այս ընթերցմունքը

էր եւ ես ինքն աստ էի, աստ եւ ոսոխք իմ {ութսնիւ} չափ առաւելեալք եւ Աստուածաբան վերաձայնե

ի Աբգարեանց: Ծերունիս այս, ամաց իւրեւ {ութսուն} եւ հնգից, հարստութեամբ իւրով եւ մեծակշ

երկու հարիւր չորս ( 204) եւ երկրորդին {ութսուն} ( 80) կումպանու ռուփիս հատուցեալ կամ չ

բգար, գումար երկուցն առնէ երկու հարիւր {ութսուն} չորս ( 284) կումպանու ռուփիս, զորմէ խ

ի մինչեւ 2784 ցերեկու հազար եօթն հարիւր {ութսուն} եւ չորս հնդկական կումպանու ասացեալ ռուփ

արի չեմ ցոյց տալիս, ունիմ երկու հարիւր {ութսուն} բարեկամ, միայն նոքա են տեսանում: Եւ ա

Իմ Յիշատակարանիս ընթերցող երկու հարիւր {ութսուն} բարեկամքս կարող են զարմանալ, թէ այս ի՛

մ եւ վասն բառնալոյ զապագայ փոփոխմունս, {ութսուն} հազար ռուփի սքայ գունահքեարի տալոց պարտ

ինչ կերպիւ եւ պատճառաւ, յայնժամ յիշեալ {ութսուն} հազար սթայ ռեփի գունահքեարին հատուցից ե

րկու կէս փարդաւ քաղաթ դրամ, որ փոխարկի {ութսուն} հազար հինգ հարիւր քառասուն եւ ութ ( 805

Ծո՜ւնր եմ դնում ես այդ քարին, {Ութսուն} եօթը տարուց յետ ` Քեզ պատւում է Հա

աւելի առողջարար մտածում են, քան թէ մի {ութսուն} տարեկան ջախջախած ծեր, որ միշտ կանչւում

ւրելի էր... Երեք հատ եօթանասուն, {ութսուն} տարեկան, քրքրուած պառաւներ ձորի խորքի

ն։ Շուտով նորանց թիւը բարձրացաւ մինչեւ {ութսուն} ։ Պապը, օրէ օր համոզուելով Իգնատիոսի ջ

նք արգոյ ժողովագրից, որ, խնայելով իւր {ութսունամեայ} հասակին, հանգիստ տայ իւր անձին եւ ազատ

րկում էր մի րոպէում ո՛չ առաւել, քան թէ {ութսունհինգ} անգամ: Վիզը կապած էր մի նեղ թաւիշեա

բանախօսութեամբ, քան նկարագրելով որչափ {ուժ} է իմ կարողութիւն՝ զբարերարութիւն Ձեր ա

լու տեղ էլ չկա, եւ, պիտի խոստովանեմ, {ուժ} էլ չունեմ, չեմ ասում դեռ այն, որ գրել

զզի մասին, լծակի մասին, որն առաջինն է {ուժ} հաղորդում ամբողջ մեխանիզմին: Ո՞ր սաքսը

թե նրա համար, որ առանց դրան վավերագիրն {ուժ} կունենար, ո՛չ, այլ իբրեւ նմուշ, թե ի

որմալ տեսքով, այդ ժամանակ եւս նա ավելի {ուժ} չունի, քան " Aqua fontanea cum sacchar

ս արդեն ասացի, որ այդ վավերագիրը ոչ մի {ուժ} չունի, ոչ մի օրինական իմաստ, այդ պատճ

ապօրինի է: Եթե դա ունենար գեթ մի փոքր {ուժ}, մեր հասարակությունը շատ վաղուց դատակա

ի՛ պահանջեցեք. գիտե աստված, որ չունիմ {ուժ} եւ զորություն: Այս տողերը գրում եմ, բ

փոշտով քեզի ալ կգրիմ տեյի, հեչ գրելու {ուժ} չկար վրաս, ինչու որ ան թերմաշ խնդիրը գ

բոց հրոյ, եւ բերիլ՝ Յոր ոչ բնաւ {ուժ} է մարդն ": Ընդ հենգն ելանէ Ադամ

անք էր այդ, այն էր, որ նա, կամենալով {ուժ} եւ զօրութիւն դնել մայրենի նորախօս լեզու

եւ նորա մարմնանալու մէջ կայ ժամանակ եւ {ուժ}, որ պիտի գործ դրուի մինչեւ այն կէտը,

իճանին, առանց այնքան ժամանակ եւ այնքան {ուժ} գործ դնելու, որքան առաջին ազգը, եւ բն

Տիրացուն մտածեց մտածեց եւ վերջապէս {ուժ} ու սիրտ ստանալով ասաց, - Պարոն, դուք

չքի տակ առնելով այս բոլորը: Եթէ այնքան {ուժ} եւ զօրութիւն ունենար մարդկային բնաւորու

արին ընդ ամենայն ազգս եւ ազինս եւ ոչ ոք {ուժ} է ճակատ յարդարել ընդդէմ ներգործութեան ժ

նդրոնը, սա ոչ միայն չէ կարող ծաղկել եւ {ուժ} առնելով՝ հանրական խորհուրդ ունենալ ազգ

անը կերպարանագործութեամբ եւ նոցանից նոր {ուժ} եւ նոր զօրութիւն չառնու իր գլխաւոր հերո

շեանցի քանքարը աւելի զօրութիւն եւ աւելի {ուժ} ունի ընդհանուրի կեանքի եւ բնականի ստորա

է, երբ աչքի առջեւ տեսնում է մի այնպիսի {ուժ}, մի այնպիսի զօրութիւն, այնպիսի տեսարա

յ եւ որս չբերէ, կարծում ենք, թէ աւելի {ուժ} է տալիս մեր ենթադրութեան. պատճառ, ինչ

ւկ) այլ շատ արագութեամբ, այնպէս որ էլ {ուժ} չմնայ պարը շարունակելու: Երկրագործական

պիսի թեթեւ աշխատութիւնը, որ առանց ծանր {ուժ} գործ դնելու առաջանում են, եթէ միայն աչ

կի եւ պէտքերի իրաւունքը յափշտակելու չափ {ուժ} չունի։ Մեր խօսքը սիրահար մարդու վրայ չ

ներում: Երեկոյեան պիտի գայ վաստակեալ, {ուժաթափ}, շատ անգամ եւ վնասուած անդամներով, իս

րտաբերելով, ընկաւ աթոռի վերայ ամենեւին {ուժաթափ}: Պ. Մարկոսը նայում էր զարմացած:

ւ իբր աննիւթ մարմին: Հոգնած, {ուժաթափ}, մինչ վեր բարձրացրեց Իւր արտասուքո

ցուցանեն նորա ճշմարիտ աճեցականութիւնը, {ուժաթափ} առնեն նորան դպրոցական շարժողութիւններով

ւական զօրութիւն գործ դնելով երկուքը եւս {ուժաթափուեցան}, Մանթուխեանցը, ուրախական արտասուք աչք

ւ այս թուլութիւնը յառաջացած այդ հոգեկան {ուժաթափութենից}, օգուտ ստանալու չէր բժշկի նիւթական դեղ

Միտքդ բեր այրած գօտին. Կամ {ուժաչափ} գործիքը, Դինամօմետր երկաթին:

ւ խրախճան: Ես ոսկորներս եմ քարշ տալիս {ուժատ}, Իմ կապանքները կտրած հազիւհազ ` Հանգ

քից շունչն սպառւում, Եւ մերթ կրծքով իր {ուժգին} Ճմլում փափուկ, ձիւնափայլ Նռների պէս կա

, իր հոգու վերջին կարողութիւնքը ամենայն {ուժգնութեամբ} գործ դնելով Ֆրանսիոյ յեղափոխական շարժող

, բայց եւ կէտը կը վազէ առաջ ձգտողութեան {ուժգնութեան} չափով: Սորանից յետեւում է, որ մարդը դ

մինչեւ իմ գործի վերջանալը: Թեեւ ես {ուժեղ} ցանկություն ունեի թաքցնելու Ձեզնից այն

ղները: Կասկած չկա, որ կրոնն իր հերթին {ուժեղ} ազդեցություն ունի մասսայի վրա՝ նրա քաղ

ո ուղղակի ապրել հնարավոր չի լինի: Այժմ {ուժեղ} հազը՝ շնչափողի եւ նրա աջ ճյուղի անհաճե

այանալուց յառաջ, ինչպէս առողջ, քաջ եւ {ուժեղ} տղայ էր, մի ոչխարը նորան հազիւ թէ նախա

առավոտյան: Տեսակցությունից հետո տենդս {ուժեղացավ}, իսկ երեկոյան դեմ փոխվեցավ խստագույն պ

ցին, Լուսից աւել արագ վազող {Ուժեր} ստրկացուցին: Նոյնիսկ լուսին

այդ հարցի վրա եւ խնդրում եմ լարել բոլոր {ուժերը} նպատակին հասնելու համար: Այն խեժը,

ուզում տեսնել նորա մէջ շրջան առնող առատ {ուժերի} հարստութիւնը: Այստեղ վերստին կատարւում

ի շուտով կը յօժարի դիմել դէպի գերբնական {ուժերի} ազդեցութիւնքը, " որով հարայ նովին եւ բ

անձնաճանաչութեան ներգործում են զանազան {ուժերի} ազդեցութեամբ։ Եւ ի՛նչ այլ հետեւանք կար

ազդեցութիւնից, քանի որ կորուցել էր այդ {ուժերին} դէմ դնող անձնապահական զօրութիւնը, կեան

մէջ ուղղելով՝ նորա ապականող եւ աւերող {ուժերից} փրկուել։ Բնութիւնը կրա՛կ է, կ՚ա՛յրէ,

րբարոսների սուինները։ Բնութեան ահարկու {ուժերից} յետոյ, որպիսի են ելեքտրականութիւն, ջե

յալ, իսկ հետեւյալ օրը մտադիր էր զինված {ուժերով} հարձակում գործել պառլամենտի վրա: Ինչ է

կսեցի պարապել, բայց մի՛ վախենա, ոչ թե {ուժերս} լարած, այլ ավելի ձանձրույթից, մանավան

ի էին իմ վիճակում, բայց դարձյալ վերջին {ուժերս} եւ ոգիներս գործ դնելով, դիմացանք: Հաս

դպիսի վշտացուցիչ նամակ. երեւի ձեր սերի {ուժը} այնքան է, որ երկու կամ երեք շառլաթյանի

գիտության հետեւողներ ենք եւ մեր ամբողջ {ուժը} կենտրոնացնում ենք միայն ուսումնասիրելու

խոսքով, Անանիան թող գործադրի իր ամբողջ {ուժը}, ամբողջ փորձառությունը, որպեսզի նրան

վատացած եմ, որ նա կգործադրել իր ամբողջ {ուժը}: 86. ՂԱԶԱՐՈՍ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԻՆ 1 мая

նուիրական պարտականութիւնն է, որչափ մեր {ուժը} կը տանի, սպասաւորել մարդկութեան, քանի

ի լեզուով։ Կը տեսնենք այն ժամանակ նոցա {ուժը} եւ կարողութիւնը։ Լեզու հասկանալը միայն

լիւցիոն. Բոռքը, որ իր բոլոր կեանքը եւ {ուժը} մինչեւ այն ժամանակ թափել էր ազատութիւն

պատմութեան եւ նորա մէջ շրջան առնող ոգու {ուժը}, ամէն ուսումնական կուսակցութիւններից զ

ալիքները, մինչեւ որ ծովի մրրկից ստացած {ուժը} թուլանայ եւ ալիքների սուր եւ կոնաձեւ գա

սահմանների գլխում, չէ մտածել երբեք իւր {ուժը} եւ զօրութիւնը ամփոփել իւր բարոյական կեն

ամբ, բոլոր աշխարհը շարժող եւ կառավարող {ուժը} եւ զօրութիւնը էր արծաթը, եւ նա այնպիսի

ում է իւր յարաբերականը, որովհետեւ սորա {ուժը} յարաբերում է յատկացուցեալին, որ անմիջա

ս, է, արդէն ստանում են բայի կատարեալ {ուժը} եւ զօրութիւնը, մինչդեռ բայանունները,

թիւնք բնական դէպքերի: Ասես թէ հեղինակի {ուժը} կտրւում է եւ գործ է դնում այդ հնարը մնա

ւնը իր ամլութեամբ մաշում է կենդանի ազգի {ուժը} առանց ամենեւին արդիւնք տալու: Նա նմանո

մի մարդու, այլեւ բովանդակ մարդկութեան {ուժը}: Բնական երեւոյթքը թէեւ ոչ այնպէս սասան

պատճառելով այն ախորժ քամին: Այդ քամու {ուժը} միշտ համեմատ է ջերմութեան աստիճանին: Ո

ս է մեր պարտականութիւնը, որ ինչքան մեր {ուժը} կը տանի ձգտինք այս խնդիրը լուծելու: Հա

մ եւ պիտի լինի։ Լեզուն է այն սարսափելի {ուժը}, որի ընդդէմ տկար են նաեւ միլիոնաւոր բա

կ գարշիլ եւ զզվել, որպես բռնակալության {ուժի} պատկերացույցից, նույնպես եւ նորա շրջան

ն փորձում բռնանալու նոցայ վերայ, կոպիտ {ուժի} օգնութեամբ, կամ իւրեանց խաւար ատմօսֆեր

ի դռներում, որ կարողանար ստանալ թերեւս {ուժի} գործադրութեամբ կամակոր տորիների համաձայ

ել նորան եւ առհասարակ դէպ դնել մի կոպիտ {ուժի}, եթէ սա որեւիցէ կերպով կամենար վրդովիլ

եց Ատամները ճռացին, Թափուած {ուժից} ցընորամիտ։ Մահն իւր գործը կատարած

ռողջ կազմուածքը։ Երբ բոլորովին զրկուած {ուժից}, ընկած էր մահուան մահճի մէջ, նա դեռեւ

ն են ստանում, ինչպէս գրութիւն։ Միեւնոյն {ուժն} ունի, եթէ ասենք "իմ գրութեանց մէջ կամ ի

իսկ ֆրանսերէն --------- վերջաւորութեանց {ուժն} ունի. Ինչպէս՝ երկաթի ծեծուածքը, երկաթի

յան երես տեսած չեմ, որ քիչ մը կռատուսի {ուժով} բան տեսանեի: Քո գնալեդ հետո կռատուսը մ

ց մեր. պետք է ձեռք ձեռքի տալ եւ միաբան {ուժով} ջարդել խավար վիշապի գլուխը: Դեռեւս նոր

եղմում եմ՝ ջրաբաշխական մամուլին չզիջող {ուժով}: Ի՞նչ է, Հովհաննես եղբայրս ոչինչ չի գ

ասն երեւելի հարուստք միանային եւ միաբան {ուժով} սկսէին գործ կատարել, այն ժամանակ նոցա

ւազակը թուլանում է, եթէ յանկարծ եւ մեծ {ուժով} ներգործես նորա հոգու վերայ: Այդպիսի դի

ն ու տեղ Կոյսին զարկում է գետին Հուժկու {ուժով} նժոյգի Եւ ձգտում է հարուածել Իր եղջիւրո

լիս գործին, որով, որպէս մի կախարդական {ուժով}, մերկացնում է գործի շապիկը եւ տալիս է

միասին ոչ մի տեղ, այդ չափով եւ այդպիսի {ուժով} չեն երեւել նորա օրհնած հետեւանքը, ինչպ

ով տեւում է սահմանադրութեան մեռա՞ծ տառի {ուժով}, թէ՞ թագի հարստահարելով: Ոչ առաջինը ե

մ է միմիայն առաջին եւ միջին դասակարգերի {ուժով}: Այդ երկու դասակարգի շահին էլ ընդդէմ է

եմ"։ Արդեօք այս դարձեալ նախդրիւ տրականի {ուժով} չէ, այսինքն՝ "լալու վրայ եմ". մենք գոնէ

նէութիւնը ներս մտաւ թագաւորական հրամանի {ուժով}, շատ տեղ սուր եւս գործ դրուեցաւ եւ մի

արկադրուած էր զօրացնել իւր նզովքը զէնքի {ուժով}, Վենետիկեցիք նոյնպէս պատրաստուեցան զէն

յս վտանգաւոր իշխանութենից, ոմանք զէնքի {ուժով} հասան այս բարձր աստիճանին, ուրիշները՝

ուսուցիչը պիտոյ է Բիւզանդական գայիսոնի {ուժով} բռնութեամբ ներս մտանէին։ Այն ազգն ենք,

ամքի առաջեւը, որ եւ խորամանկութենով եւ {ուժով} գիտէր ոչնչացնել բոլոր խոչընդակութիւնքը

էմք եւ թիւ նախընթաց բայի վերջաւորութեան {ուժով}, ինչպէս՝ " գնում է կարդում, յետոյ բե

ամ Մշեցին։ Բայց ինչ հարկաւոր է այսպիսի {ուժով} կենդրոնների վրայ խօսել. շատ հոյակապ եւ

սաստիկ լինի ջերմութիւնը ցերեկը, այնքան {ուժով} կը լինի քամին իրիկնապահին: Շատ ծովահայ

ցիկ չէ, քան թէ նորը, հին լեզուն աւելի {ուժով} չէ, քան թէ նորը, թէեւ սա հին լեզուի ե

ր, որ պիտի կարողանաս այն ահագին հսկայի {ուժով} յաղթել բնութեան, մինչդեռ բնութիւնը ծաղ

ին, որ միմիայն Քրիստոսի վարդապետութեան {ուժովը} կարողանան իւրեանց հետ քարշել Հնդկաստանի

բայց հազը եւ կուրծքիս ցաւը իսպառ քամեց {ուժս}. տես[ութիւն] եղբ[օրս] հետ. առաջ[իկայ]

որ նոր լեզուի մէջ, բացի էական բայից, {ուիրշ} բայ չկայ։ Բայց կարելի՞ է թոյլ տալ մէկ

յ աղջիկները դոքա են, որ կան եւ դոցանից {ուիրշ} էլ չկան։ Բնութիւնը եւ ընկերական կեանքը

լթանները զինչ խոտեր դաշտի, Պիսակ {ուլանները} բռնում, հանում են փոշի: Պատերազ

: 13-ին նամակ ստացայ 12-ից Ա[նանիա] Ս[{ուլթանշահ]ից} եւ 10 նարինջ: 18-ին նամակ գրեցի եղբօր

ւթիւն տեսութեան: Եղբայրս եւ Ա[նանիա] Ս[{ուլթանշահը]} եկան ինձ այցելութեան: 13-ին նամակ գր

էն կուրծքերումը բրիչը ձեռին Ոսկի, {ուլղինձ} գտանելով կը բանայ ուղին: Կարաւան

տել Էջմիածնի ծայրագոյն պատրիարք Կարապետ {Ուլնեցու} կողմից: Այդ աւանդութեան ծագման եւ հանգ

Զուլուցդ երկուորիս այծեման, Եւ {ուլուց} եղջիւրք ցցուեն Ի կուսական քո գիրգ

նմա կեալ եւ ընդ նմա մեռանիլ: Եւ այս {ուխտ} է, որ այսօրինակ բանայ զբերան մեր առաջի

նիս ուրանալէն կամ սպանելէն դադրեցանք եւ {ուխտ} ըրինք՝ այսուհետեւ ձեր ծիծաղելի վէճերու

երեխայամիտ օրագիրքը եւ լրագիրքը մինչեւ {ուխտ} են դրել բամբասել մեզ եւ մեր ասածի հակառ

չէ՛ թիրախ. Իսկ դու ինչո՞ւ ես ժպտում, {Ուխտ} չեմ անում ես խարդախ ": " Քաւ լիցի, տէ

իմ յորդւոցն Իսրայէլի... ահա ես տաց նմա {ուխտ} խաղաղութեան. եւ եղիցի նմա եւ զաւակի նո

. եւ եղիցի նմա եւ զաւակի նորա յետ նորա {ուխտ} քահանայութեան յաւիտենական. փոխանակ զի

պարոնը, մի օր մի լաւ երկրպագութիւն եւ {ուխտ} կատարած լինելով Բաքոսի տաճարում, եւ մե

, բայց այս տարի անպատճառ պէտք է գնալ, {ուխտ} դնել եւ չկատարելը յաջողութեան մեծ վնաս

թիւն է. մանաւանդ ես ինչ որ խնդրել եմ, {ուխտ} դնելով, ստացել եմ, փառք Աստուծոյ:

ինձ այսպէս յարմար է, պսակուիլ եւ յետոյ {ուխտ} գնալ: - Ի՞նչ ասել է. ի հարկէ հաշիւ

լեւ արհամարհում էր նորան իւր մտքումը եւ {ուխտ} էր դրել, թէ նորա ծնողը հարկադրելու լին

ազար տեսակ հարկադրող պատճառներից, ի՞նչ {ուխտ} է, որ դնում է աղջիկը մի մարդու հետ առա

անակ պահանջում եմ նոյնպէս քո սիրտը, ես {ուխտ} եմ դնում հաւատարիմ մնալ քեզ մինչեւ իմ մ

Իգնատիոսը, նոքա յաւելացուցին մի այլեւս {ուխտ}, այսինքն՝ հնազանդ լինել Կարգի Գեներալ

լ նորա ապագայ ասպարիզում, մանաւանդ եթէ {ուխտ} չէ արել միշտ Աշտարակի լեզուով գրելու։

տալիս, բայց բանը նորա խնամելն է), եւ {ուխտ} է անում, որ հետեւեալ տարին էլ կը պահէ

ունենար եւ հակամէտ ենք կարծել, թէ դոքա {ուխտագնացութեան} աւելորդութիւնքը լինին: Ասիացին, որի ե

ինձ տրուել կին: Խոստացել եմ չլինել Ես {ուխտադրուժ} - այդ շա՛տ լաւ, Բայց թէ սիրուց հրաժարո

ում ազգը, եւ այդ հերոստրատեան պարծանքը {ուխտադրուժների} մեք պիտի կտակենք մեր զաւակներին: Պ

Ասում է նա տարփագին. " Օ՜, չե՛մ երբեք {ուխտազանց}, Ինչո՞ւ է ինձ տրուել կին: Խոստացել եմ

դագուշեալ գլխովին՝ " Ոչինչ գտայց {ուխտազանց}, Ասէ, առ ի՞նչ տուաւ կին:

: "... Չէք իմանում, - ասում է նա իր {ուխտակից} կին մարդոցը, - էս մեր փչացածի ( Վարդիթե

վորութեան համեմատ, ինքը եւ իր հետ եղած {ուխտապահ} եւ քաջարանց նախարարքը մի քանի օր մնացին

ուականի գարնան յարձակուեցաւ երկու ուրիշ {ուխտապահ} եւ հաւատարիմ նախարարների վրայ, երբ սոք

պէս պատմում է Փարպեցին (Պատմ. եր. 108), {ուխտապահ} նախարար էր, եւ Վահանի հօր՝ երանելի Հմայ

ալը կարո՛ղ էր նուիրել ( օրհնել) նորանց {ուխտապահ} չորս ուխտերին, որոնց յայտնի էին Կարգի

ելով գովանի աշակերտ։ Նոյնպէս կարելի էր {ուխտապահ} լինել ժողովող չեղած։ Այս տնօրէնութիւնը

ահանայանալ կամ վարժապետ լինել եւ նորանց {ուխտապահական} երդումը չէր լինում հրապարակով, թէ եւ մ

ի իշխանքը կառավարում էին Կօլլեգիաները, {ուխտապահական} եւ նորընծայական տները, այլեւ՝ առաքելո

ի 25ին։ Նոքա ստացան դարձեալ Փարիզի մէջ {ուխտապահական} տունը եւ Կլերմոնտեան Կօլլեգիումը, այն

շխարհական ժողովողները Կօլլեգիումների եւ {Ուխտապահերի} տներում կատարում էին ամենացած պաշտօններ

կամքը։ Ժողովողների եւ չորս ուխտերի {ուխտապահերի} մէջ կար մի այլ միջին աստիճանակարգ " Ուխ

րդինալ Շօշֆուկօ եւ մի քանի այլ մարդիկ։ {Ուխտապահերի} տները բաղկացնում էին Կարգի էական մասը ե

անի մի Տէրութիւնք), իսկ Կառավարիչք եւ {ուխտապահերի} իշխանքը կառավարում էին Կօլլեգիաները, ո

ն աստիճանաւորներ, որոնք ենթադրւում էին {Ուխտապահերի} գլխաւորին, սոքա՝ Գաւառականներին, իսկ

Յիսուսեանների մէջ՝ միայն գաւառականք, {ուխտապահերի} վերակացուք, վերատեսուչք, տնտեսք եւ այ

III) Ժողովողներից ( coactor) եւ IV) {Ուխտապահերից} ։ Ունկնդիրք անուանւում էին նոքա, որոնք

երի մէջ կար մի այլ միջին աստիճանակարգ " {Ուխտապահք} երեք ուխտերի "։ Կանոնադրութեան մէջ այս

է ի՞նչ խորհրդով է կարգած։ Երեք ուխտերի {ուխտապահքը} զանազանւում էին ժողովողներից նորանով,

ղէմ, Մշու սուրբ Կարապետ եւ այլ այսպիսի {ուխտատեղեր}, որ օրհնենքագիր ստանանք: Ախ ի՛նչ գեղե

ւմ էին ամօթից, որպէս կրակից: - Ես {ուխտաւոր} եմ թողուլ բոլորի մեղքը, եւ այդ ուխտը ա

Աւասիկ զհաւսստիս: Է՛ր, է՛ր Ադամ {ուխտաւոր}, Մի զառածիլ մեղկութեամբ, Ո

մ էր ճիշտ պահել իւր խօսքը, որ տուել էր {ուխտաւոր} Մկրտչին: Մանուշակը ոչինչ չունէր, բ

կտրուէր նոցայ բարեկամութիւնը եւ եթէ սա {ուխտաւոր} Մկրտչին գնար, Մկրտիչը ճանաչած լինելով

ղել ", - ասում է նա ( եր. 92) իր հետի {ուխտաւոր} կին մարդոցը եւ սպառնում է, որ էլ Սօսին

իթերը " կարդացողի մտքին կլինին երեւանցի {ուխտաւոր} երիտասարդքը, որ Հանա-վանք երթալու ժամա

ց եւ երեւելի մարդերի բնակարաններից, II {Ուխտաւորական} տներից, III Առաքելական ժողովներից ( mi

ատականը, Քրիստոսի գերեզմանի ոգեւորուած {ուխտաւորը} ուսանում է երեխաների հետ միասին քերական

ողաթափը, մի խօսքով՝ ինչ որ կը վայելէր {ուխտաւորի} ունենալ, եւ այս կերպով սկսեց իւր ճանապ

իւր գլխարկը եւ սուրը սեղանի վերայ, եւ {ուխտաւորի} հանդերձով ճանապարհ ընկաւ ոտքով դէպի Բար

լիզելով Ադրիանոս IVի հողաթափները եւ այլ {ուխտաւորների} հետ միասին Պապի օրհնութիւնը ստանալով,

ռ 1536 թուականում։ Նոքա ճանապարհ ընկան {ուխտաւորների} հագուստներով, ձեռքերում Սուրբ գիրք բռն

այնիւ սաստիկ երկբայութիւն ունինք հիւանդ {ուխտաւորների} ջրվախութեան մասին եւ կարծում ենք, թէ դ

ցնելը, - աղեկտուր լինելով տեսած ենք այն {ուխտաւորների} մէջ: Թողում ենք եգիպտական ծարիրը ( սիւ

ող է խեղդամահ սպանել ե՛ւ քուրմերը, ե՛ւ {ուխտաւորքը}: Հեղինակը շատ տեղ օդերի մասին եւս

. ստուգելու համար նախ, թէ Փարպի գնացող {ուխտաւորքը} իրաւ, կատաղա՞ծ շան խածած էին եւ ջրվախո

թշուառացելոյ եւ առաթուր կոխելոյ, քանզի {ուխտեալ} է նոցա սպաս հարկանել ազգին, կամենայն թ

եւ ինքը՝ լրագիրը, չունի իւր համար մի {ուխտեալ} խորհուրդ, առաջեւումը մի նպատակ, որին

ւնը, որ կարողանային մոլորեցնել մեզ մեր {ուխտեալ} ճանապարհից. մեր աստղը քարշում է մեզ դէ

ճաւոր ուղղութիւն չստանալով չէ հասել իւր {ուխտեալ} խորհրդին: Այս մեր ընդհանրապէս խօսակցու

Կրկնի, ասէ նախահայր, Չէ՞ իմ {ուխտեալ} միշտ ի սէր Վերին, ամենակատար

Ասէ, առ ի՞նչ տուաւ կին: Իմ {ուխտեալ} է չմեղկիլ Եւ յայս մնամ անդղորդ,

չ նաեւ մի մազի չափ, խոտորեցնել մեզ մեր {ուխտեալ} ճանապարհից: Այսօր, վերստին հանդէպ

չենք խաբում, Ահաւասիկ ապացոյց: Ադամն {ուխտել} էր անխաբ Չսխալուել մեղկօրէն, Ուստի յախ

այն ժամանակ՝ մեզ յաջորդք պատրաստել եւ {ուխտելով} նզով առնել, որ նոքա աշխատեն իրագործել

ախ, Իսկ ընդե՞ր բնաւ ժպտիս, {Ուխտեմ} ես ո՛չ՝ յուխտ խարդախ: " Փարգա՜ս

խական տօնի պատճառով, նախ եւ առաջ իրենց {ուխտերը} եւ աղօթքը կատարում են Վաղարշապատի Սուրբ

րարքը մի քանի օր մնացին այնտեղ եւ իրենց {ուխտերը} եւ նուէրները կատարեցին նախ Կաթողիկէ եկե

ախոհութիւն) աւելացուցին երկու հետեւեալ {ուխտերը} ՝ " Կոյր հնազանդութիւն դէպի կարգի Գեներ

ւթիւնը, որպիսի են Մողնու կամ Վարդավառի {ուխտերը}, վիճակը կամ " Հաւկթի շուռ տալը ", հար

ել Կարգին. այս պատճառով բոլոր առաջուայ {ուխտերի} միայն անունը մնաց, եւ Կարգը կորուց մին

եներալի կամքը։ Ժողովողների եւ չորս {ուխտերի} ուխտապահերի մէջ կար մի այլ միջին աստիճա

այլ միջին աստիճանակարգ " Ուխտապահք երեք {ուխտերի} "։ Կանոնադրութեան մէջ այս մասին ոչինչ

ւում, թէ ի՞նչ խորհրդով է կարգած։ Երեք {ուխտերի} ուխտապահքը զանազանւում էին ժողովողներից

րին աստիճանակարգը, բաղկանում էր " Չորս {ուխտերի} ուտապահերից "։ Սոքա էին հասարակութեան

նուիրել ( օրհնել) նորանց ուխտապահ չորս {ուխտերին}, որոնց յայտնի էին Կարգի բոլոր գաղտնիքը

ում են աշխարհական հասարակութիւն իւրեանց {ուխտերին} համաձայն, բայց ո՛չ բոլորովին կատարեալ

այում էին Իգնատիոսի վերայ, եւ բացի այն {ուխտերից}, որ արեց Իգնատիոսը, նոքա յաւելացուցին

սեց փոքր առ փոքր յետ կենալ իւր առաուջայ {ուխտերից} ։ Պորտուգալիայի թագաւորը կամենում էր իւ

անքներին, որոնք փրկեցին նորան առաջուայ {ուխտերից}, այսինքն՝ աղքատութենից եւ հեզութենից

Բայց ինչո՞ւ մեր նպատակէն շեղելով՝ {ուխտերնուս} դէմ ըրինք. մեր գրութեան հիմը եւ միտքը

ի ներկայութեամբը հրապարակով ու հանդիսով {ուխտեց} ճիշտ պահել աղքատութեան, ողջախոհութեան

ի վեր բարձրացաւ իմ աչքում, եւ այդ օրից {ուխտեցի} վերջին արիւնս թափել ազատութեան անունի վ

որանից Բազուկներս արձակել. Ես այն օրից {ուխտեցի} Ազատութիւնը սիրել: Թոթով լեզուիս մինչ

որանից Բազուկներս արձակել. Ես այն օրից {ուխտեցի} Ազատութիւնը սիրել: Թոթով լեզուիս մինչ

ձան Վենետիկ, ուր Պապական դեսպանի առջեւ {ուխտեցին} կամաւոր աղքատութեան եւ ողջախոհութեան ու

ւխտաւոր եմ թողուլ բոլորի մեղքը, եւ այդ {ուխտը} ամրացած է մի սարսափելի կնիքով՝ Քրիստոս

ով օտարի հետ, խախտեցին երանելի նախնեաց {ուխտը}, նենգեցին մեր ազգի եւ նորա եկեղեցու ին

իւ, ինչպէս թռչնակ: Յաւերժի {ուխտը} պահելով ` Ինձ արբածք խոնարհում են

մոռնանք հն ընկերը։ Երեւի թէ մեր {ուխտը}, որ սերտ սիրով կապեցինք, Մընաց

սափելի ազգուրացութեամբ Մեր նախնեաց {ուխտը} ոտքով կոխել ենք. Հիմի է՞լ խօսենք

դրած էր հանգուցելու մարմինը։ Եկեղեցու {ուխտը}, հոգեհանգիստ կատարելով այնտեղ, յառաջ

տարիմ մնալ քեզ մինչեւ իմ մահը, եւ նոյն {ուխտը} պահանջում եմ եւ քեզանից: Մի՛ վիրաւորու

էս նաւով Տրապիզոնտ, իսկ Տրապիզոնտից իմ {ուխտը} կատարելու համար - Մշու Սուրբ Կարապետ,

ենով նկարագրեց նոցա կամաւոր աղքատութեան {ուխտը}, որ իսկոյն գնացին նորա քամակից հիւանդա

ին կամաւոր աղքատութեան եւ ողջախոհութեան {ուխտը} ։ Նոքա, քահանայ ձեռնադրուելով Արդէ

դէպի կարգի Գեներալը եւ Պապը "։ Վերջին {ուխտը} Լօյոլա անհրաժեշտ համարեց. պատճառ, գիտ

ճիշտ պահել աղքատութեան, ողջախոհութեան {ուխտը} եւ կոյր հնազանդութիւն ունենալ դէպի առաք

պիտոյ է թոյլ տար աշակերտներին ընդունել {ուխտը}, կա՛մ յետ դարձուցանէր նորանց իւրեանց տ

անքներից չէին կարողանում ընդունել Կարգի {ուխտը}, բայց կարո՛ղ էին օգտակար լինել Կարգին

այս շինուածների եկամուտից։ Ժողովողների {ուխտը} կատարւում էր հրապարակով, բայց ո՛չ հանդ

որոնք շատ տարիներով փորձուած էին։ Սոցա {ուխտը} զանազանւում էր միւսներից նորանով, որ ս

, որ նոքա երդում էին կերել աղքատութեան {ուխտը} պահելու։ Այս ահագին միութիւնը կառա

, Ընդ ազգ մարդկան Աստուծոյ յանդարձ {ուխտի} նշանակ։ Ես անդ մինչդեռ կրկնածին Երկնից

խոստանալով ինձ, հաստատ մնալ իւր սուրբ {ուխտի} վերայ, անջատուեցաւ: Նորա հեռանալ

ր խոստացել ես, պիտի կատարես: - Դու {ուխտի} մասին ես խօսում, - շարունակեց Թիւթիւնճի

կէ Մխիթար վարդապետ Սեբաստացի՝ առաջնորդ {ուխտի} սրբոյն Ղազարու ի Վենետիկ: Մատենագրո

ելի գաղտնիքը։ Տարակոյս չ'կայ, որ Չորս {ուխտի} Յիսուսեաններից պահանջւում էին խորին գիտ

ւմների Կառավարիչքը լինում էին միշտ Չորս {ուխտի} Յիսուսեաններից։ Յիսուսեան Կարգը, ունե

քնամատոյց կերպով, հրաւիրում է Սօսին եւ {ուխտի} հրապարակում ( Հանա-վանքում) համբուրել

եդ Յիսուս Քրիստոս, արեամբ իւրով զդաշն {ուխտին} վաւերացուցեալ. միթե մե՞ծ ճանաչի առ մեզ

ց Քրիստոս զհեղումն անասնական արեան հնոյ {ուխտին}, եւ կարգեաց զանարիւն պատարագն ըստ Մելք

ւծոյ լուսազարդեալ նորոգէր, զպաշտօնեայս {ուխտին} մեծարելով, բարեշէն զաշխարհս առնելով։

, իր աներն էր, թէ՛ ազգին եւ թէ՛ սուրբ {ուխտին}, այնպէս էլ նորա որդիքը մինչեւ վերջը հա

այքը եւ ժողովուրդը վկայ բռնելով իւրեանց {ուխտին}, այսուամենայնիւ չգիտէին, թէ ո՞վին էին

երդաշնակութեամբ: Հաստատ կացանք մեր {ուխտին}, Հաւատարիմ պաշտօնին. Հետեւեցէք, քուր

ծի եւ երեւելոյ, սկսեալ ի հիմնարկութենէ {ուխտին} ցայս վայր, երեւեցան հոյակապ հայերենագէ

ելով այսպիսի պաշտօնը իւր դրած հեզութեան {ուխտին} ։ Այս բանը բոլորովին անհաճոյ եղաւ Իգնատ

արդիթերին, նշան է դնում: Աշնան Մողնու {ուխտին}, իր մօտ հիւր եկած կին մարդուն պատմում

նց ինքն է հեղինակ Եւ սկիզբը գոյութեան. {Ուխտիս} ես չեմ հակառակ ": Եւ սերովբէն, որ գիտ

Սկիզբն գոլոյ, եւ ո՛չ ինչ Գտցի {ուխտիս} դիմակաց ": Այլ սերովբէն, որ գիտ

, առանց իրիք կողմնապահութեան եւ կամ այլ {ուխտից}, որ ապականիչք էին մարդկային ազնուութեա

հիմքի վրայ, մեզ թւում է: Աշնան Մողնու {ուխտից} Էջմիածին թափուող ահագին բազմութիւնը մեր

էր որոնում, որ կարողանայ իւր առաջուայ {ուխտիցը}, այսինքն՝ Երուսալեմ գնալուց յետ կենալ

ւ ինքեանց Յիսուսեանների համար, որ Չորս {ուխտիցը} չէին, մնում էր անլուծանելի առեղծուած,

այն պատիւն անոր ընելու միտք չունինք եւ {ուխտիւք} կը խնդրենք, որ անոր նման քանի մը հատ գ

ին, տառապանքին պատճառ եղած չլինինք: " {Ուխտիւք} խնդրէի ես իսկ ի՛նքն նզով լինիլ ի Քրիստո

րէն պիտի ստանայ, չ'պիտի գործէր: Մարդը {ուխտում} է, եթէ ես այսինչ բան ստանամ կամ այնինչ

ամենայն տարակոյս. " կատարէր զսովորական {ուխտս} եւ զպատարագս 'ի սուրբ եկեղեցւոյն Կաթուղ

թեան ընդ կենդանին բարբառ, դնելով ի նմա {ուղ} եւ ծուծ բաւական առ ի կեանս հրաշագործել

ղ բերելու լինի, քան թե մեք տոմսակ էինք {ուղարկած}, այդպիսի դիպվածում կարող եք ստանալ նոր

եռած - որեւէ կերպ ափ կհասնենք: Ինձ {ուղարկած} հանրագիտական բառարանի նմուշը ցածր է ամե

նից նրանց շնորհակալություն հայտնի՝ ինձ {ուղարկած} ողջույնի համար: Նրանցից առաջինին ցանկա

եմ, որ հետեւյալ նամակս արդեն կգրեմ ձեր {ուղարկած} թղթի վրա: Ավելացնեմ, որ եթե որեւէ կեր

ի Սայաթ-Նովան, որ բոլորովին այլ է: Քո {ուղարկած} ոտանավորները գրված են ո՛չ թե որեւէ գավա

Սիրելի եղբայր, Երեկ առավոտյան {ուղարկած} իմ նամակից հետո, ժամը 1-ին կեսօրից անց

րձրելու աջը: ՄԵՔ, քննելով ձեզանից ՄԵԶ {ուղարկած} ընդհանուր եւ յօժարակամ խնդիրը, անցեալ

կան եւ բնագիտական ժողովը արքունի ծախքով {ուղարկած} է Լինդմանին Տաճկաստանի Բրուսա քաղաքը՝

մեղադրում է ինձ, թէ ինչո՛ւ համար նորա {ուղարկած} մի ոտանաւորը չէ ընկել " Հիւսիսափայլի "

յառաջագոյն Մալաղայ, Մադրաս եւ Կալկաթայ {ուղարկած} եւ կամ թէ տեղս բաց թողած բոլորն բովանդվ

: 17-ին առաւօտ կանուխ բերին ինձ եղբօրս {ուղարկած} գրքերը, որ չէի ուզել. աղբաթս խառնուեց

մայեցիր, որ միւսանգամ կրկնէ այն մարդոց {ուղարկած} խօսքը. որի ընդդէմ դու, Տէր, ուրիշ էլ

, որ ճանաչեն քեզ ճշմարիտ Աստուած եւ Քո {ուղարկած} Յիսուս Քրիստոսը, վկայում է մեր խօսքին

. Հոգուս ցանկալի. Աղքատի ձեռքով {ուղարկած} նամակդ կարդացի եւ շատ ցաւեցայ, որ այդպ

Մարիա Աֆանասեւնային շնորհակալությունս՝ {ուղարկածի} համար: Փառք աստծո, ես առողջ եմ եւ բավ

, անտանելի է այդ: Ինչ վերաբերում է նրա {ուղարկածին} ՝ անկեղծ շնորհակալ եմ, բայց ես, ինչպե

ն էր, քան սա, ուստի, եթե դեկտեմբերին {ուղարկածիցդ} չի կարելի ճարել, ապա եկող շաբաթ կուղար

արկես մի ֆունտ՝ մի քանի օր սրանից առաջ {ուղարկածիցդ}, բայց միայն՝ եթե կարելի է, հոգ տար,

նից նամակ ստանամ ու պատասխան չգրեմ: Ես {ուղարկել} էի քեզ 2 ռեցեպտ, այժմ գիրիդ զորութենով

գրիս, եւ Սատեթին հետ 3 հատ սպրինցովկա {ուղարկել} էի, ստացա՞ր թե ոչ: Խնդրեմ գիրիս պա

հասցեքը եւ ստորագրության գները կարող եք {ուղարկել} իմ վերա. ես ներքեւում դնում եմ հասցես

զարյանք քո նամակը եւ մյուս բանը իսկույն {ուղարկել} են Այվազ[ովսկուն] եւ ինչպես ասում է Էզո

առժամանակ, մինչեւ իմ հասցես կարողանամ {ուղարկել}, եթե կամենաս ինձ նամակ գրել, ուղարկիր

րան, ես այդ օրագրից ասացի հրատարակողին {ուղարկել} մի քանի օրինակ պ. Նազարյանցին, եթեւ ց

որ ասում էի, թե հառաջ հարկավոր է մարդ {ուղարկել} այն պայմանով, որ նա քննել, հարցանե,

ովս խնդրում եմ Ձեզանից առաջին մեքենայով {ուղարկել} ինձ մի օրինակ Կ. Պոլիս տպված ( 1857)

կը մի փոքր ուշացել էր, քանզի Եգիպտոսից {ուղարկել} էին Պոլիս, բայց ես արդեն դուրս էի ելած

տ ծերունվո նամակը առ վեհափառ կաթողիկոսը {ուղարկել} եմ հունվարի 20-ին մի առանձին նամակով,

առանձին նամակով, որի պատճենը այս մեկով {ուղարկել} եմ առ պ. Ս. Հ. Աբգար, եւ խնդրել եմ

ատ կացեք: Ինչ նամակ որ ինձ կամենաք {ուղարկել}, տվեցեք պ. Սեթ Հ. Աբգարին, նա Լոնդո

ը, կորավ Սաուտհամպտոնում, որ ես ուղիղ {ուղարկել} էի ամբողջ իմ իրերը, եւ, հասնելով, չգ

անունով կատարած հավատարմագիրը՝ եղբայրս {ուղարկել} է Ձեզ սույն հունվարի 12-ին հավատարմագրի

սզի ես կարողանամ ինձ մոտ եղած փողից քեզ {ուղարկել}. նրանք այնպես էլ, արդեն յոթ ամիս է,

ոսկվայում թողնենք, իսկ այդ տեսքով տուն {ուղարկել} չի կարելի, կամ հարկ եղած դեպքում հնարա

յն Գերվինուսը, այլեւ Շլոսսերը ես արդեն {ուղարկել} եմ քեզ հանձնելու համար, բայց նրանք, ե

: Այսպիսով, ինձ մոտ մնում է այն, ինչ {ուղարկել} եք փետրվարի 28-ին, եւ ուրիշ ոչինչ: Սր

ավ հավատարմագիրը, որ պետք էր Հնդկաստան {ուղարկել}, եւ Հայրապետյանը ստացա՞վ, արդյոք, այ

ը բոլորովին այն չէ, ինչ որ դեկտեմբերին {ուղարկել} էիր, դրա համար էլ ետ եմ վերադարձնում,

եզ պիտի ասեմ, որ դու բոլորովին այն չես {ուղարկել}, ինչ որ ես խնդրել էի: Այս գրքույկը պա

թվով գրած նամակդ: Այն գրքերը, որ դու {ուղարկել} ես ինձ երեքշաբթի, ես նույն օրն էլ վերա

շատ գովում էր Լ. Ի. -ն եւ խոստացել էր {ուղարկել} ինձ: Հիշեցրեք նրան եւ երբ շաբաթ օրը գա

1863 թվի հունվարի 15-ին N 516 գրությամբ {ուղարկել} է Արդարադատության մինիստրություն: Ո

դունէ իմ աշխատութիւնքը, եթէ պատահի ինձ {ուղարկել}: Ես կարդում եմ այստեղ " Մեղու Հայաստան

արում, Ապրիլի 5-ից: Խնդրեմ շուտով {ուղարկել} ինձ այն երաժշտական նօտերը, որոնց մասին

ուտկալէ: Վերջին նամակովս, որի հետ {ուղարկել} էի իմ քանի մի նկատողութիւնքը Պ. Իսահակ

էր Թիֆլիզից եւ որի բնագիրը Մայիսի 15-ից {ուղարկել} էին մի լրագիր հրատարակողի: Կարդացի այդ

ը յանձնառու լինելով կատարել էր՝ լրագիր {ուղարկել} զանազան մարդերի, որ խնդրած չէին, եւ մ

ակին: Ներկայ տարու Ապրիլի 14 թուականից {ուղարկել} էի Պ. Կ. Էմմանուէլին մի յօդուած՝ " Ն

իպել էր Սուրբ թարգմանիչներին աշակերտներ {ուղարկել} դէպի յունական դպրոցները, որ ՚ի լեզու պ

նոր ոտանաւորքը, որ վերոյիշեալ նամակով {ուղարկել} էր ինձ։ Աւելի ոչինչ չեմ կարող առնել.

ուղարկելու ժամանակ աշխատեն այնպիսի բան {ուղարկել}, որ ե՛ւ իւրեանց, ե՛ւ ինձ, ե՛ւ պատուե

մ ենք ամենակալ Տէրը սրտացաւ գործաւորներ {ուղարկել}, որ խնամով խլէին այդ փուշերը, որպէսզի

ելու համար գրում է Բէգզադէին նոր ապրանք {ուղարկել}: Բէգզադէն, սկզբումը այսօր էգուց ասելո

որդ՝ Բէգզադէն սովորութիւն ունէր ապրանք {ուղարկել} մի մեծ քաղաք, երբ վաճառի հանդէս էր լին

յի քեռին, եւ ասում է, որ չհամարձակուի {ուղարկել} տղան դէպի իւր վաճառանոցը կամ դէպի իւր ա

յ, եւ եթէ ծնողք չկամենան իւր ժամանակին {ուղարկել} իւրեանց զաւակքը քահանային, սա իրաւունք

ի պիտի կարողանային վաճառել նորան, դրամ {ուղարկել} Եւրոպա մի այնպիսի տեղից, ուր ոսկին եւ

ագէտ եւ հարազատ մարդ ընտրէ իւր միջից եւ {ուղարկել} նորան արեւելեան Հնդկաստան օրինաւոր վերա

եափանի ոսկե դրամի գին 106871/2 փարդաւն {ուղարկել} Կալկաթայ Տեր Ստեփաննոս Յարութիւնեանի ձե

դրել: 17-ին ուզում էր անպատճառ հեռագիր {ուղարկել}, ինչի՞ չէ ուղարկում եւ սպասում է եւ 18

եղբօրիցս եւ իսկոյն պատասխանեցի: Այսօր {ուղարկել} էր ինձ հին հեղինակները: 11-ին տեսութի

թուակ. մի հայ սխօլաստիկ Թիֆլիզ քաղաքից {ուղարկել} էր իւր մոսկուացի համախոհ սխօլաստիկին)

սել նորալուր դէպքեր, աւելորդ չհամարեցի {ուղարկել} Ձեզ մի յօդուած, որի բովանդակութիւնը,

ից քաղել, այլ խոստանում է հնձի ժամանակ {ուղարկել} իր հրեշտակները, որոնց կամ հրեշտակ է ա

որեցունց գաւառաց նախարարացն ( Վահանն էր {ուղարկել} այս պատգամը Արծրունեաց, Անձեւացեաց, Մ

սը այդ յառաջադէմ աշակերտներից տասն տղայ {ուղարկել} Բեռլին, որ այնտեղ պարապէին զանազան ուս

մէջ, որովհետեւ իշխանութիւնը մտածում էր {ուղարկել} նորան Կովկասու Բորջոմ ասացեալ տեղը, ու

վերարկուն Թովմաս Տորգուեմատայն ընծայ էր {ուղարկել} սատանային ինկվիզիցիոնի պահարանից: Մոռա

ն: - Անպիտան, ի՛նչ պաքսիմատներ ես {ուղարկել} ինձ, - ասաց սատանան բարկութեամբ, - չո

, որ գալիս է մեր մօտ, ինքը իւր ձեռքով {ուղարկել} է ամենայն տարի այդ մատեանքը, որ ժապաւի

է Վասիլիոս չորրորդին, որ իւր որդու հետ {ուղարկել} էր նորան Կոստանդնուպօլիս: Պարացելս

գաղտնիք հաւատալ, աղախնի հետ չէր կարող {ուղարկել}, որովհետեւ մօր հետ պարապած էր նա. եւ

այս յաջողութեամբ, որ նամակը կարողացաւ {ուղարկել}, առանց մի մարդու իմացնելու իւր կարծիքը

ռաքեալի փոխանորդը, ուր եւ բարեհաճէր նա {ուղարկել} Կարգի անդամները Աւետարանը քարոզելու համ

ինի այն Տրիդենտի մէջ։ Պապը կամենում էր {ուղարկել} այն ժողովը իբրեւ իւր երեսփոխան այնպիսի

րբ Յովհանն երուսալեմայու Ասպետների նման {ուղարկել} նորանց Ասիա։ Յիսուսեանները, ջարդ ու փ

ց Պօրտուգալացոց փոխարքային դեսպանութիւն {ուղարկել} Չինաստան։ Դեսպան նշանակուեցաւ մի Պօրտո

ն։ Կլեմենտ XIը որոշեց դեսպանութիւն {ուղարկել} Չինացոց Կայսրի մօտ Յիսուսեանների կարողո

րոնական քաղաքական ժողովը պարտաւորւում է {ուղարկել} Դռանը բոլոր եպիսկոպոսների ցուցակը, եւ

ափառ տէր, ի՞նչպէս է ձեր կամեցողութիւնը {ուղարկելի} աշակերտների մասին ", պատասխանում է Կաթ

ց Սինոպի ծովապետին, որ, իսկոյն մի նաւ {ուղարկելով} հանդերձ բանագէտ մարդերով, տեղեկութիւն

մ պատրաստում են ստէարինեան ճրագներ եւ, {ուղարկելով}, չասեմ ուրիշ տեղեր, այլ միայն հարաւայ

յ ընդդէմ իմ առաջին նկատողութեանը, որ, {ուղարկելով} քեզ, խնդրում եմ հասուցանել " Հիւսիսափա

, իբր 60 աշակերտ Եւրոպա կամ Ալեքսանդրիա {ուղարկելով}, կարելի՞ է, որ մոռանային այդ աշակերտք

րող յարութիւն տալ մեռած մանուկին: Մարդ {ուղարկելով} մանկաբարձի քամակից, հրաւիրում է իւր մօ

անական գրագրութիւն այս առարկայի վերայ՝ {ուղարկելով} ուրիշների հետ Թէորիանոս անունով իմաստաս

, պատճառ, շուտով գնալու է, միգուցե քո {ուղարկելու} փողը դեռեւս ուշանա, ահա, եղբայր, իմ

այտարարությանս մեջ ( որ շնորհ ունիմ Ձեզ {ուղարկելու} ) աշխատավոր հրատարակեցի Հայաստանի քարտի

Կարդալով " История цивилизации "-ն ինձ {ուղարկելու} մտադրությանդ մասին՝ վերնագրից սիրտս քի

, ընդորում դեռ մի նամակ էլ՝ ծնողներիս {ուղարկելու} համար, որ դու արդեն, հավանաբար, ստաց

վում եմ, որ նա գլխի չի ընկել Նախիջեւան {ուղարկելու} Կոխինխինյան հավի մի քանի ձու - կբազման

խաւարեցնելու եւ Պլուտոնի թագաւորութիւնը {ուղարկելու} համար: Այս միջոցին ամենայն բան անե

անազան մսեղէն պաշարներ պատրաստել Եւրոպա {ուղարկելու} համար: Քաղաքի բնակիչքը բոլորը Հայք

ւց, որ խնայեն իմ Յիշատակարանը, եւ բան {ուղարկելու} ժամանակ աշխատեն այնպիսի բան ուղարկել,

ադեմիա՝ ուսումնական ճանապարհորդք դուրս {ուղարկելու} համար: Աւելորդ է ասելը, որ ներկայումս

րի մասին եւ մի նամակ դրի մէջը մեր տունը {ուղարկելու} համար Աւետիքի անունով, սորա թուականը դ

կամք էր վեհափառ տիրոջը աշակերտքը Բեռլին {ուղարկելու}, որպէսզի Աբովեանը կարողանայ այդ միջոցի

Մանուշակի մէջ, որ ցոյց տար նորա նամակը {ուղարկելու} պատրաստութիւնը, նա թէեւ ամբոխուած, այ

շատ լաւ եւ ուսումնական մարդիկ՝ ժողովը {ուղարկելու} համար։ Իգնատիոսը ուրախութեամբ կատարեց

նազանդութիւն ունենալ դէպի Պապը, ուր եւ {ուղարկելու} լինէր նորանց Աւետարանի քարոզութեան համա

... - Երեւի թէ առաւօտուն վաղ մարդ {ուղարկելուս} պատճառով: Օրհնած հոգի, ո՞չ ապաքէն տոմ

մէջ, այլեւ հրաժարւում էր յետ իւր տեղը {ուղարկելուց}, տղան, բոլորովին անօգնական մնալով, կ

պարզ, վեր առնեմ մի հավատարիմ եկողի հետ {ուղարկեմ} ։ Ես իմ պարտականությունս կատարեցի, բեր

մերժողությունը գրեմ ( опровержение) եւ {ուղարկեմ} " Հյուսիսափայլին ", թո՛ղ այնտեղ տեսանե

" պիտի ստորագրվիմ եւ Պետերբուրգից պիտի {ուղարկեմ} պ. Նազարյանցին 9-50 կոպեկ: Քո անխ

հատ պատկերը մեր վեհափառ կաթողիկոսի, որ {ուղարկեմ} Մոսկվա մեր հասարակական բարեկամներից մին

ւ որ ազգերնուս աչքը բացուի, եւ ես պիտի {ուղարկեմ} Ձեզ հետզհետէ ազգային հանգամանաց շատ նիւ

ւմ են, որ մի խօսքով Դորանց դժոխք {ուղարկեմ}, Կամ նզովքի շանթերով Շան սա

ցից առել էի ` 43. 22 2. 1 41. 21 Պիտի {ուղարկեմ} նորան այժմ 41 տալեր 21 զիլբեր գրոշ:

է, թէ. " Տիրոջ խօսքերը լսելու սո՛վ կ'{ուղարկեմ} ձեզ "։ Իրենց մտածութիւնքը ուրիշ շատ

առնալիքը, որ ասում է. " Ահաւասիկ ես կ'{ուղարկեմ} ձեզ մարգարէներ, իմաստուններ եւ կարդացո

ք, իւր ժամանակին, աոանձին ծրարի մէջ {{կ՚ուղարկենք} նորան մի օրինակ: Ո՜հ, ի՛նչ ցաւալի

տ. բացի սորանից հարկաւոր է, որ դարպաս {ուղարկենք} Երուսաղէմ, Մշու սուրբ Կարապետ եւ այլ ա

անեթը ( ավելի չեմ համարձակվում խնդրել) {ուղարկես} պ. Նազարյանցի անունով, նա կտնօրինե ըս

կարելի է, վերցնես մի օրինակ նրանից եւ {ուղարկես} ինձ: Ի՞նչ է, տալիս են նրան սաղմնաբանո

ւսավորության նախարարին, որի հետ միասին {ուղարկեց} եւ տպելի օրագրի պայմանքը, որի համառոտ

վ: Գնացքի ընդհարումը ուղղակի ad patres {ուղարկեց} նրան՝ բոլորովին ազատելով պատասխանատվու

նցության Ս. Գ. Սուլթան-Շահին նա - ինձ {ուղարկեց} Բոկը՝ " Առո՛ղջ եղեք ": Բոկը շատ խնդիր

ւնս, բարեկամիս մինը քաղաքական փոստայով {ուղարկեց} իմ մօտ մի ոտանաւորի պատճէն, որ առանց ս

կ ստացայ եղբօրիցս նոյն օրից գրած, որով {ուղարկեց} ձուկ, բակսիմատ եւ փոշտի թուղթ եւ այլն

մակ ստացայ եղբօրիցս 13-ից գրուած, որով {ուղարկեց} մի ֆունտ թաբակ: 15-ին պատասխանեցի, որ

ցայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով, որով {ուղարկեց} պակսիմատ եւ " հասարակաց շահի " տպած գրք

ացայ եղբօրիցս երէկուայ թուականով, որով {ուղարկեց} " հասարակաց շահի " հաշիւը, պակսիմատ,

երեկոյեան նամակ ստացայ եղբօրիցս, որով {ուղարկեց} պակսիմատ եւ խաղող, եւ որով յայտնեց Վար

նամակ ստացայ եղբօրիցս 1-ից գրուած որով {ուղարկեց} պակսիմատ: 5-ին զուր տեղը նամակի սպասեց

ցայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով, որով {ուղարկեց} 1 ֆունտ թաբակ եւ օրգանական քիմիայ Մենդե

ցայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով, որով {ուղարկեց} Վադուժի նամակը: 24-ին պատասխան գրեցի

վազովսքին, աղաւնէական պարզամտութեամբ, {ուղարկեց} վեհափառ կաթողիկոսին, վերստին տպելու հր

վ կարօտութիւն կայ վերստին տպելու հրաման {ուղարկեց} վեհափառ կաթողիկոսը, թերեւս առանք կարդա

ար, գիտութեան զէնքը առնելով իր ձեռքը, {ուղարկեց} այս թուղթը բարեսէր, մեծ եւ պատուական ն

եւ միւս նախարարաց զաւակները, որ յետոյ {ուղարկեց} Պարսկաստան։ " Իսկ յամին եօթն եւ տաս

աջը դուրս գալով, Վասպուրականի տեղ դժոխք {ուղարկեց} ՝ նոյն իսկ հանդիպած տեղում նորա պատանը ձ

ութենով ցած վազեց սանդուղքներից եւ մօրը {ուղարկեց} խօսելու այցելուի հետ, ինքը մնալով գետն

լուն, մօտենալով ծառային: - Պարոնս {ուղարկեց} ձեզ այս նամակը, - եւ նամակը տուած անյայ

նիքը ձեռնադրել տուեց քահանայ, որոնց եւ {ուղարկեց} քարոզութեան համար։ Մխիթարը, որ ին

Տաճկաստանից։ Աշակերտներից երկու երկու {ուղարկեց} նա Մօրէա, որ գտանւում էր Վենետիկեան հա

նէին։ Այս խորհրդով նա իւր աշակերտներին {ուղարկեց} Հռովմ, իսկ ինքը միայն մնաց Վենետկում։

ել իւր հասարակութիւնը, միմիայն Լիսաբօն {ուղարկեց} երկու մարդ՝ Րօդրիգէզ եւ Կսաւիէ անուննե

Պապը, Սալմերոն եւ Բրուէ Յիսուսեանները {ուղարկեց} Իրլանդիա, ուր մեծ երկիւղ կար Հենրիկոս

անունով արեւելեան Հնդկաստան եւ Չինաստան {ուղարկեց}, որ քննէ Յիսուսեանների յանցանքը եւ ջնջ

նին գրած թղթին օրինակը, որ խնդրել եմ, {ուղարկեցեք} պ. Սալթիքյանցի անունով, Նովսքու-րեչսք

: Այժմ եթե կամենաք ինձ նամակ գրել, {ուղարկեցեք} պ. Նազարյանցին, նա կհասուցանել ինձ:

ատ շնորհակալություն, միայն թե Շլոսսերն {ուղարկեցեք} ինձ ո՛չ թե աշխարհի ստեղծագործությունից

լինելը: Չնայած այդ բոլորին, Բոքլն {ուղարկեցեք}, ես մի տեղ ինչ-որ բան եմ կարդացել այդ

ոմեական պատմությունից սկսած), ապա ինձ {ուղարկեցեք} նրա 18-րդ դարի պատմությունը, որ արդեն

պես: Ի դեպ, ում միջոցով, որ հարկ է, {ուղարկեցեք} մի կապուկ փոստի թուղթ 25 ծրարի հետ, որ

թների մոտ կա. աղաչում եմ՝ խնդրեցեք եւ {ուղարկեցեք}: Բացի այդ, ինձ էլի հարկավոր են մի քան

ցի, իմացա. ինչ որ կամենում էիր, ահա՛ {ուղարկեցի}, տե՛ս եւ ինչպես պետք է՝ այնպես գործ կ

, բայց այս քանի տողը դարձյալ գրեցի: {Ուղարկեցի} իմ պատկերս մամայիս համար, եւ մամայիս պ

ածին պատասխան: Այսօր վերակացուի ձեռքով {ուղարկեցի} կոմենդանտին խնդիր միջատների մասին, որ

ն[ակուած է] 16-ին: 11-ին Քերոբի գրքերը {ուղարկեցի}. 11-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, պակսիմա

Վելիգայ: 26-ին նամակ գրեցի եղբօրս եւ {ուղարկեցի} Կիպրիանոսին թուղթը եւ նորա պատճէնը, թո

աղը. այսօր խնդրեցի, որ կանչեն: Այսօր {ուղարկեցի} բերդակալին մի թուղթ, որով խնդրեցի օրէն

ւելի ազնուական մարդ, ականաւոր տոհմից, {ուղարկեցի} այդ Հայոց գլխաւոր քահանային, այդ հոգին

գեղեցկութենից... - Այսօր առաւօտ {ուղարկեցի} քեզ այն տոմսակը, որ ստացար. իսկ ինքս

ժամանակ մոռացա հարցնել հեռագրի մասին՝ {ուղարկեցի՞ր} եւ մերոնք ստացե՞լ են, արդյոք: Բայց այ

օտար երկիր Իմ ծերունի ծնողքը {Ուղարկեցին} ինձ միայնակ, Տուին իւրեանց խրատը

22-ին նամակ ստացայ 21-ից գրուած, որով {ուղարկեցին} ռնգեղջիւրի մասին դուրս եկած թղթի պատճէն

29-ին նամակ ստացայ 28-ից գրուած, որով {ուղարկեցին} 2 մունդշտուկ եւ նարինջ 10 հատ, որ եւ ը

ականից, երկրորդը առանց թուականի, որով {ուղարկեցին} թաբակ, նարինջ եւ խաւիար: 6-ին նամակ

յն պարոններին, որ կամակար յօժարութեամբ {ուղարկեցին} մեզ վերը դրուած գրքերը, ո՛վ ինչ ունէր

ուցանել Եւրոպայի առաջեւը, դեսպանութիւն {ուղարկեցին} Հռովմ, որի մէջ կային երեք հատ նորադարձ

աւորները։ Բայց Յիսուսեանք շուտով Հռովմ {ուղարկեցին} մի Պալատական Յիսուսեան՝ Պետրոս Մարտինի

, բայց ասացի թե քո հետ միասին Մոսկվայից {ուղարկեցինք} տաքլատնոյ զաբիսքայով, նայե չխայտառակես

աճառէ, կամ, որ նոյն է, օտարի ապրանքը {ուղարկէ} Եւրոպա։ Ազգին ո՛չ շահ կայ եւ ո՛չ վնաս

յսօր տուի եղբօրս Սերոբ եղբօրս գիրը, որ {ուղարկէ}, թուեալ 29-ից: 28-ին նամակ ստացայ եղ

մերժեցի. նամակ գրեցի եղբօրս, որ նորից {ուղարկէ} ինձ կէս ֆունտ եղ: 2-3 id[em] 3-ին ընդ

ից. " Խօ՛սք տուր, - ասում են, - շնո՛րհ {ուղարկէ}. բո՛ւն դու ինքդ խօսէ մեզ հետ դորա բերն

խնդրեց Իգնատիոսից, որ սա մի քանի մարդ {ուղարկէ} Հնդկաստան՝ Քրիստոսի Աւետարանը քարոզելո

թէ այդ պարոնը հնար տար ինձ, ես նորան կ'{ուղարկէի} մի նամակ, որ հօրեղբօրիցս ծածուկ շարադր

նորանից որպէս թըլիսմ եւ Գարեգնից ծածուկ {ուղարկէր} Վարդիթերին: Արդէն ասած ենք, որ Ս

եղած տեղից կանթեղ հնարէր եւ Լուսաւորչին {ուղարկէր} այնտեղ Նարեկ քաղելու: Մենք այդ լոյսը կ

: Սերմերն ստանալուն պես, թող նա այն {ուղարկի} Նախիջեւան որեւէ գնացողի հետ: Պետք է մի

: Քանի որ մենք հող չունենք, թող նա {ուղարկի} Կարպ Մակարովիչի անունով, որպեսզի ցանեն

չկամիս իմ ծառայութիւնը, ուրեմն իմ տեղը {ուղարկի՛ր} ինձ: Այս խօսքերի վերայ Բէգզադէն եւս առ

ուղարկել, եթե կամենաս ինձ նամակ գրել, {ուղարկիր} պ. Նազարյանցին, նա " Արեւմուտքի " հրա

հանդերձ պատրաստ թողեցի, փողը 106 մանեթ {ուղարկիր} Սահակին վերա, նորան երես արի, միամիտ

րկնում եմ - ինձ ոչինչ հարկավոր չէ, մի՛ {ուղարկիր}: Խնդրում եմ՝ թող սիրելի քույրիկս զբաղ

Ամբողջովին քոնը Միշել Հ. Գ. {Ուղարկիր} ինձ Ա. Բուտկովսկու " Весталки "-ն, ես

եւ հորը, եւ եթե նկարը տա՝ նամակիդ հետ {ուղարկիր}: 85. ՂԱԶԱՐՈՍ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԻՆ 19 ап

կա՛մ հետդ տար քո ծառան, կա՛մ իւր տեղը {ուղարկիր} նորան: Բէգզադէն պատասխանում է, թէ չէր

կը: Երեւակի վերոյգրեալ տետրակը մեզ {ուղարկողը} գրում էր, թէ Պոլիս ամէն տեսակ մարդերից

ապրի իւր աշխարհում: Այդ օտար դպրոցներ {ուղարկուած} զաւակներից շատ փոքր պատահում է, որ նմա

՝ աշխարհի ծայրումը, ուր նորա ամուսինը {ուղարկուած} է անգլիական զօրքի հետ միասին որպէս քաջ

նձնական գրուածքս անգամ: Իմ անունով {ուղարկուած}, բայց անմիջապէս " Հիւսիսափայլի " մէջ տ

է առնել մի հրատարակութիւն, թէ ամենայն {ուղարկուած} ձեռագիր կարելի է տպել նորա տպարանում,

1860 Ծանօթութիւն - Մինչեւ փետրուարի 11 {ուղարկուած} նամակների ցուցակը կորած է, որոնց թիւը

ալ, դեռեւս իւր երիտասարդութեան ժամանակ {ուղարկուած} էր այստեղ: Նա բաւական միջոց յառաջ վարե

ի մօտ այդ նպատակով յատուկ սուրհանդակ էր {ուղարկուել} Երուսաղէմի նոյն այն Իսահակ վարդապետը,

սէր Հայ: Եթէ շատ ցորեան կամ այլ ապրանք {ուղարկուելու} լինի Եւրոպա Մարսէյլի վերայով, այդպիսի

սութիւն եղբօրս հետ. այսօր տուի Սերոբին {ուղարկուելու} թուղթը, թուեալ 25-ից. առաջիկայ տեսութ

ելք էին լինում պատանի Գեղամեանցի Թիֆլիս {ուղարկուելուն} ։ Նորա հօրեղբայրը ստիպանքով առել էր նոր

ն, թէ ուրիշի ձեռքով եւ հոգաբարձութեամբ {ուղարկուեցան}, եւ այդ հոգաբարձութիւնը, որ կատարեց ա

Նորան յաջորդեց Կլեմենտ VIII-ը, որի մօտ {ուղարկուեցան} շուտով դեսպաններ Հենրիկոս IV-ի կողմից՝

գնականութեամբ, իւր հօրեղբօրից թաքուն, {ուղարկուեցաւ} Թիֆլիզ, ուր Աբովեանի բարեխօսական նամակ

ցի բազմահայեաց կրթութիւն։ Այս խորհրդով {ուղարկուեցաւ} նա վերոյիշեալ Թամամշեանի հոգաբարձութեամ

էրութեան իսկական տիրոջ։ Կօրսիկա դեսպան {ուղարկուեցաւ} պապական սեպհականութիւնքը կառավարելու այ

իրը յետ դարձուցանելու։ Սարդինիա կոնդակ {ուղարկուեցաւ} նոյնպէս, որի մէջ աւանդւում էր պապի ծայ

ակ եւ վերջապէս իւր ցանկութեանը համաձայն {ուղարկուեցաւ} նոյն թշնամիների ձեռքով իւր հայրենի ամրո

ունով Յիսուսեան աբեղայն, որ քանի անգամ {ուղարկուեցաւ} զանազան Պապական թագաւորների մօտ օգնութի

է այդքան մեծագումար հացեղէնքը անմիջապէս {ուղարկուէին} Եւրոպա, եթէ մեր սիրելի ազգակիցքը Նախիջ

ի հրատարակել, եթէ այդպիսիք Ձեր անունով {ուղարկուին}: " Հիւսիսափայլը ", որպէս մի բարո

րակում ենք այժմ հայտարարությունքը: Ահա {ուղարկում} եմ քեզ մի օրինակ, որ կարդաս, հոգիդ փա

վական մեր անքակտելի բարեկամությանը: {Ուղարկում} եմ Քռիլովի առակը. խրիստոմատիան վերջին

Ն ՀՈԳԵԿԻՑ ԲԱՐԵԿԱՄ ՍԱԴԱ ԴԱՒԹԵԱՆ, Ահա {ուղարկում} եմ Ձեզ տեր Մովսեսի ինձ գրած նամակը, որ

շ արժանավոր եւ հարմարավոր մարդ գտանել, {ուղարկում} եմ ձեզ այն պատկերները եւ շատ խնդրում եմ

եկություն կտա Ձեզ հայտարարությունս: {Ուղարկում} եմ Ձեզ մի տպյալ 30 տոմսակի տետրակ, սկս

մի տարբերություն չկա՝ ես եմ գնում, թե {ուղարկում} են ինձ, բացի նրանից, որ առաջին դեպքու

արաշրջանում, լեգեոն լեգեոնի հետեւից էր {ուղարկում} Աֆրիկան ստրկացնելու համար.. թող հիշատ

հետ միասին) ում էլ, որ հանդիպում էր, {ուղարկում} էր Տոբոզո, իր Դուլսինեայի մոտ, իսկ հա

նրագիտական բառարանը բոլոր ընթերցողներին {ուղարկում} է, ըստ մեծի մասին, A տառի հավելվածին

ել եմ այս թերթի կեսի վրա, որն ընդ սմին {ուղարկում} եմ: Ես շատ կկամենայի ծառայել Մոսկվա

խարհագրական քարտեզի տպագրության մասին, {ուղարկում} եմ Ձեզ մի համառոտ բան, աղաչելով, որ մ

, անունը եւս տալու չէի այդ գործին: {Ուղարկում} եմ այժմ իմ մի քանի նկատողութիւնքը՝ " Հ

րում եմ իմ խոստմունքս. այս նամակիս հետ {ուղարկում} եմ մի փոքր տետրակ, որի մէջ գրել եմ իմ

ագ է կապում Պապին եւ իւր զօրքով հանդերձ {ուղարկում} է Հայաստան։ Պատերազմ է լինում պարսիկնե

ւսիսափայլի " մէջ տպուելու գրուածները ես {ուղարկում} եմ Պ. Հրատարակողին, ինչպէս Պ. Գամառ-

ռաուն անունով բժշկի շնորհի վերայ, որին {ուղարկում} եմ այս նամակը քեզ հասուցանելու համար,

լ բարկանում է: Այս միջոցին տղայի մայրը {ուղարկում} է իւր որդուն Բէգզադէի անունի վերայ 30 մ

բերանից իւր որդու վերայ, որով որպէս թէ {ուղարկում} էր վերոյիշեալ 30 մանէթը եւ ասում էր, թ

ական թղթով զրկում է նորան իւր ծուխից եւ {ուղարկում} է մի այլ քաղաք, որի ժողովրդի թէ՛ սակաւ

ունէր Կեսարիա դիմելու, թէ եւ պարոնը չէ {ուղարկում} նորան Կեսարիա՝ հրատարակելով նորան անձն

ընդհատում գերեզմանի լռութիւն, Չի {ուղարկում} նորան լոյս երկնից արեւը սիրուն...

: 7-ին նամակ ստացայ 7-ից գրուած, որով {ուղարկում} են պակսիմաթ եւ ասում են, թէ Կալկաթայի

տացայ եղբօրիցս այսօրից թուականով, որով {ուղարկում} են մրգեր, թամա՜մ: 12-ին առողջութիւնս

էր անպատճառ հեռագիր ուղարկել, ինչի՞ չէ {ուղարկում} եւ սպասում է եւ 18-ին, որպէս թէ, նամա

ալ: 9-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, որով {ուղարկում} է Աւտուշի նամակը: 9-ին նամակ պատրաստեց

է իւրայինները, եւ միւս կողմից դեսպան է {ուղարկում} քաղաքական դատարանից զինուորներ բերելու

իւն արած ընդունելով, յետոյ Յունաստան է {ուղարկում} նորան Մեծ թարգմանչաց հրամանով։ Մեզ

գին հարկաւոր էին, այնպիսիներին յետ էին {ուղարկում} ։ Կանոնի զօրութենով, մի քանի մահացու մ

երկու կողմից եւս անդադար դեսպաններ էին {ուղարկում} Պապի մօտ։ Պապերը գործ էին դնում երբեմն

եկամուտքը եւ գոյացած դրամը մուրհակներով {ուղարկում} էր Հռովմ՝ Գեներալի ձեռքը։ Իւրաքանչիւր

կողմնակիցներին, որ յատուկ այս պատճառով {ուղարկում} էր Հռովմ, զարկել իսկական Վատիկանի դուռ

ումի այս անիրաւ գործի միջոցին, Փափակին {ուղարկում} է, որ իմաց տայ Հեթումին Վաղարշակենց Ար

ը յուր հառաջաբանով եւ վերջաբանով վաղուց {ուղարկված} է ցենզորին, այժմ իհարկե ստացավ, եւ կտ

այց ի՞նչ նպատակով են այդ պատճեններն ինձ {ուղարկված}: Քո նամակում դու համառորեն լռում ես այ

ա այն ժամանակ, երբ նամակս վաղուց արդեն {ուղարկված} էր: Այդ պատճառով խնդրում եմ, որ դու ե

վի, իսկ դրա համար հարկավոր է, որպեսզի {ուղարկված} Անդրեաս սրբազանը գործի անբասիր եւ բարեխ

կայն ինձ հայտնեցին, որ իմ բոլոր թղթերն {ուղարկված} են եղել Հանձնաժողովին եւ ըստ տեղեկանքի

խարներ, որոնց ճարպը ( ճրագուն, сало) {ուղարկւում} է սահմանից դուրս: Շատ ժամանակ չէ, որ

ր այդ մարդը շատ անգամ, Անգլիացուց {ուղարկւում} էր գործերի: Եւ տարու մէջ ա

ւ Էջմիածինը, եւ խնդրեց ինձանից, որ ես {ուղեկից} լինիմ նորան այս ճանապարհորդութեան մէջ:

ասն եւ չորս դարու ճանապարհ։ Ժողովուրդը {ուղեկից} է ժամանակին եւ մնացել է եւ մնում է նորա

բանի համար. մանաւանդ լսած լինելով իւր {ուղեկցի} անունը, հարկաւոր էր համարում զգուշութի

պես ( ըստ Անանիայի տեսության) խցանային {ուղեղ} ունեցող գրողի ճիգերը հասնում են կոմիզմի

տեսանէ հրաշալի, ազդու եւ այլ սոցա նման {ուղեղ} գրգռող բաներ, սառնասիրտ է մնում դէպի գ

մ է՝ " անսխալ եմ ", ո՞ր խելապատակումը {ուղեղ} ունեցող մարդը ճշմարիտ լուսաւորութիւն կը

ղեցիկ խրատներ են մեր համար, թող իմանան {ուղեղաւոր} գլուխները. որովհետեւ սորա բոլոր չարագո

ւցանելով դրսի որոտմունքը, եւ թնդիւնը՝ {ուղեղդ}, սա գտանուել է մի աւելորդ ջերմութեան մ

րից մեծագույնի՝ Արիստոտելի վրա, նրա՝ {ուղեղը} սպունգի հետ համեմատելու համար - ինչպես

էր իմ կեանքը, իմ հոգին, իմ արիւնը եւ {ուղեղը}: Վերջապէս բարոյական ոյժը յաղթահարե

ի փիլիսոփայութիւնը շիկանում է, մինչ նա {ուղեղը} նմանեցնում է սպունգի: Ոչ միայն մեղադրե

հոգեպէս, որդու կորուստը դղրդել էր նորա {ուղեղը}, ուստի եւ նորա աչքի առջեւ երեւում էին

րդ, որ գարեջրի շոգիներով չէ բթացրել իր {ուղեղը}, ասել է ուրեմն եւ զգում է երբ երես առ

լուխներս ճաքեցաւ, փոքր մնաց, որ գլխիս {ուղեղը} հոտի, թող մի փոքր հանգստանանք, ուրախա

ռագայթը մի առարկայից, չէ հասանում դէպի {ուղեղը} ․ ականջը, լսողական գործարանը, նոյնպէս

ւցանեն մի կիսատ թերատ տպաւորութիւն դէպի {ուղեղը}, սա յագ է եւ չէ կարող ընդունել տպաւորո

ոյրներով, ամենայն օր բորբոքուած է նորա {ուղեղը}... ես կարճ եմ ասում ձեզ, որ եթէ դու

եւ առողջ պաշտօնակատարութիւն։ Եթէ նորա {ուղեղը} եւ ջլերը այն վիճակում են, որ նա հանգիս

եւ առողջ պաշտօնակատարութիւն: Եթէ նորա {ուղեղը} եւ ջլերը այն վիճակում են, որ նա հանգիս

վեհափառ կաթողիկոսն, ծնունդ իցէ նեխեալ {ուղեղի}, ոյր ուրուք եւ իցէ հնարողի զառասպելը:

ւանդութիւնքը, որ դարերով նստել են նորա {ուղեղի} վերայ, արմատացել են նորա ոսկերքի մէջ,

արժանի մարդ է, որովհետեւ նորանից առաջ {ուղեղի} համար քար էլ է ասող չէ եղած, պատրաստ գ

տպաւորութիւն արած լինելով մեծ զօրապետի {ուղեղի} վերայ, դարձել էին նորա համար sine qua

: Այսպիսի պատկերներ ստեղծագործելով {ուղեղի} մէջ, խմում էր պ. Մարկոսը իւր թէյը, ե

ւնքը կենդրոնանալով մտքի գործարանի մէջ, {ուղեղի} վերին կիսաբաժինների մէջ, միւս ջղերը եւ

կան գաղափարների սերմը խոր դրա՞ծ էր ազգի {ուղեղի} եւ արիւնի մէջ, ահա խնդիրը: Այժմ ա

ացել էք. բայց արծաթի ժանգը նստել է ձեր {ուղեղի} վերայ: Երբեք ցանկանալու չէի այդպիսի հա

բ կաթուածից հոգեվարք մարդը ցոյց է տալիս {ուղեղի} եւ ջլերի անխոտոր եւ առողջ պաշտօնակատարո

բ կաթուածից հոգեվարք մարդը ցոյց է տալիս {ուղեղի} եւ ջլերի անխոտոր եւ առողջ պաշտօնակատարո

ն իսկոյն, պիտի անշուշտ պատճառ դառնային {ուղեղի} եւ ջլերի ուղիղ պաշտօնատարութեան խանգարո

, հանդէս հանելու համար խռկել են իւրեանց {ուղեղի} մէջ քանի մի հին լեզուի մեռեալ բառեր, ե

, ինչ որ նա հանում էր, արդեօք լսողների {ուղեղին} կը հասնէր իբրեւ նշանական ձայներ, թէ մի

որանոր տպաւորութիւնք, պատերազմ բանալով {ուղեղիս} մէջ, աշխատում էին իւրաքանչիւրքը առաջին

ր մտածութիւնք, ասես թէ պատերազմ ունէին {ուղեղիս} մէջ: Ես կոխում էի գետինը՝ այն ծառերի

գործ դրեցի այն բոլոր շնորհքը, որ, քո {ուղեղից} ծնանելով, ստացել էի, բայց երբ տեսայ,

թիւնը մի մասնով դեռեւս անհետացած չէր իմ {ուղեղից}: - Անիրաւ եւ բռնակալ մարդերի կողմի

լսէ զձայն իմ, դողան ջիլք լսելեաց, այլ {ուղեղն} ըմբռնէ եւ ոչինչ, վասն զի անկարող են ջի

, միանգամայն մարմնից բաղկացած, բթացած {ուղեղներով} եւ ասես թէ արբեցած իւրեանց հօր հարստութ

կրկնում ենք, Բոռքը հիւանդ եւ սասանեալ {ուղեղով}, եւ մինչդեռ Հեգելի ամբողջ համակարգութե

խարդական գաւազանի զարկուածքի պէս դղրդեց {ուղեղս}: Աչքիս երեւեցան իսկոյն ֆրանսիական Պուպ

. J. J. Rousseau, "Confessions". {ՈՒՂԵՐՁ} "Compte rendu" Որում Խորէն հանապազ Լ

leur science. Voltaire {ՈՒՂԵՐՁ} "Compte rendu" Որում Խորեն հանապազ Լ

Ուրացողք, ծո՛ւնկ չոքեցէք: {ՈՒՂԵՐՁ} Առ Մեչուխեչան ի Կոստանդնուպօլիս

ւթիւն ունենալով ընկերութեան մէջ, այլեւ {ուղեւծուծ} ունենալով՝ կարող էր հիւթ եւ արիւն դառն

րիշներին։ Տարակոյս չկայ հին լեզուի մէջ {ուղեւծուծ} եւ սնունդ չլինելուն։ Արդէն ցոյց տուել

աքէն հրաժարելով ի քարուտն ճանապարհ է եւ {ուղեւորելով} ընդ արքունին ճանապարհ, զի յաւուրս մեր

վարձի։ Իգնատիոսը, Ֆաբերը եւ Լայենէզը {ուղեւորեցան} դէպի Հռովմ։ Այս վերջի երկուսը շատ փոքր

աբեղայի խորհրդով ուսումնապարապի ժամանակ {ուղեւորեցաւ} դէպի Սպանիական Նիդերլանդիա ողորմութիւն

հարուստ եւ ամենամեծ Կօլլեգիում։ Կսաւիէ {ուղեւորեցաւ} շուտով դէպի մարգարտաբեր ծովեզրը, ուր գ

էմքդ, չկայ հանգիստ քեզ եւ դիւր, {Ուղեւորը} ղեկը ձեռին՝ եթէ արթուն կը նաւէ,

էեւ հարկ ի վերայ իմ կայր անդէն առ նմին {ուղեւորիլ} ի Հնդկաստան, այլ ձմեռնային եղանակք արգ

ն, որոնք խորհուրդ էին տալիս Իգնատիոսին {ուղեւորիլ} դէպի հարաւ, բայց նա ամենեւին չէր համաձ

կից եւ բաւական պաշար վեր առած, Փարիզից {ուղեւորուեցանք} դէպի Բօրդօ, շոգեշարժ կառքով: Նոր

սկսված լինելով, մտա թատրոն եւ մյուս օր {ուղեւորվեցա} դեպի Նեապոլիս: Նեապոլսի մեջ համարյա

ԴԷՊՔ Ալպեան լեռներից դէպ վայր սահելով {Ուղեւորւում} եմ դէպի Ֆրանսիա, Տանջուած, յոգնաբեկ

երին Մեքենայք որ եւ սուլեն, {Ուղեւորք} խուժին, խռնին Ի կառս կառս, եւ ճ

որդէր։ Մեք, այսքան քննելով այդ լեզուի {ուղը} եւ ծուծը, ոչինչ չգտանք, բացի քանի մի

լեզուն, եթէ չունի իւր մէջ այն սննդարար {ուղը} եւ ծուծը, եթէ նա մշակած չէ ինչպէս պահա

եւ դրանով գիտության համար դյուրանցանելի {ուղի} բանալ, առանց որի ամեն մի լուսավորությո

թերը մի՞թէ չի հարթում Եւ չի՞ բաց անում {ուղի} ապահով. Մարդն է առած սղոց ու մուրճ Գե

ռ առաջնորդն՝ որ ուղղեաց զնա ի փրկարարն {ուղի}: Հայկական դպրութիւն ի կեանս հրաշագո

նալի լինելով նոր ժողովրդեանն, պիտոյ էր {ուղի} հատանել լուսաւորութեան ընդ կենդանին բար

ւթիւնը, որ բերինք այստեղ, բա՛ռ առ բառ {ուղի՛ղ} է բո՛ւն հրէական բնագրի հետ։ Թովմա Արծր

Ձեզ, եւ ի ժողովի անդ իբրեւ տեսի եթէ ոչ {ուղիղ} գնան յիրաւունս ոմանք անդամք, զորոց յան

մբերի, ընդ երեկո մեկնեցա ի Թիֆլիսէ դէպ {ուղիղ} ի Փօթի եւ անտի ընդ Սեաւ ծով է Կոստանդնո

գլիա, մտեալ ՚ի ծովի 21 դեկտեմբ., դեպ {ուղիղ} ՚ի Մարսեյլ քաղաք ֆրանսիական, ուստի ելա

սերմերը, կորավ Սաուտհամպտոնում, որ ես {ուղիղ} ուղարկել էի ամբողջ իմ իրերը, եւ, հասն

եւ սայթաքուն նյութի մասին. այդ բոլորն {ուղիղ} մեր սիրելի Անանիայի աղբահորը նետելու բա

ր դատողություններով, կարծես խուսափելով {ուղիղ} պատասխանից: Սատանան գիտե ինչու՝ մի տե

գծերը, որ կետ-նպատակը տանող ամենակարճ {ուղիղ} ճանապարհից շեղվում են, հանդիսանում են

կները եւ եղանակները շատ ավելի ճշգրիտ եւ {ուղիղ} են, քան հին լեզվի մեջ: Բայց այս մասին

ւնները: Եվ այդպես, մի՛ մոռանա եւ արի՛ {ուղիղ} ժամը 11-ին: Սեղմում եմ Հովհաննես եղ

մարից սորա տասը ֆունտը: Եւ աւելի լաւ է {ուղիղ} ճանապարհով երկու օր, երկու շաբաթ կամ ե

Սորա հակառակ, անպիտան է, եթէ հայելին {ուղիղ} չէ եւ չէ ցոլացնում ստուգապէս այն բանի պ

ն իրաւացի ազատութիւնը, չենք փոխում մեր {ուղիղ} կարծիքը: - Ուղիղ է թւում՝ որքան ժ

, չենք փոխում մեր ուղիղ կարծիքը: - {Ուղիղ} է թւում՝ որքան ժամանակ ունիս նորան, ի

ժամանակ, թէ դորանից ճշմարիտ, դորանից {ուղիղ} կրօն չկայ աշխարհի երեսին: Ո՛րքան վէճ ո

ան կեանքի վերայ արած նկատողութիւնքը եւս {ուղիղ} չեն. պատճառ, այդ բաների աղբիւրը ամենա

 ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ ՈՐՊԷՍ {ՈՒՂԻՂ} ՃԱՆԱՊԱՐՀ ԱՇԽԱՏԱՍԻՐԵՑ ՍԻՄԷՕՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ ՈՐՊԷՍ {ՈՒՂԻՂ} ՃԱՆԱՊԱՐՀ " Իմ աշխատութեան գա

եւ գրեթէ ատելութեան աչքով նայում էր դէպ {ուղիղ} նորա աչքերի մէջ: - Ինչու՞ այդպէս

ախ, շրջան յառաջ, ծռեց պատմութիւնը իւր {ուղիղ} ճանապարհից: Ազատութիւնը, հաւասար

լսիր: Քո բոլոր ասածներից մի բան միայն {ուղիղ} է, այսինքն՝ դրամի զօրութիւն չունենալը

ռ խնդրի համար մի երկու քայլ խոտորիլ մեր {ուղիղ} ճանապարհից: Այս պատճառով մէջտեղ դնում

անայինք շինել, եթէ տեսական հաշիւը միշտ {ուղիղ} գար կեանքի գործնական կողմերի հետ, այն

րծնական կողմերի հետ, այն ժամանակ գուցէ {ուղիղ} լինէր քո ասածը, գուցէ քո որդիքը կամ նո

Նայելով նորա դուրսի ընթացքին {Ուղիղ} բան ասել է անհնարին։ Շատերը

է կեսօրին "։ - Հրամել էք, կ՚ուզի {ուղիղ} մի քառորդ։ - Ո՜ւֆ, ժամանակ է վեր

հեղեղ Զարհուրելի- դանդաղ զերթ մէգ {ուղիղ} Արեւելք: Տխրագուշակ, խեղդուած մ

ղծաւորի դա աստղ էր, Որ իւր օրում {ուղիղ} մի խօսք Մարդու երբեք ասած չէր.

ս վրաս) ես խնդրում էի նոցանից ցոյց տալ {ուղիղ} ճանփան, եթէ մոլորական էր. բայց եւ ոչ

ն էր. բայց եւ ոչ մի անգամ լսում էի այդ {ուղիղ} ճանփի մասին, որովհետեւ մեր ընդդիմախօսք

՝ միտ դնելով դորա որպիսութեանը միայն եւ {ուղիղ} պահելով արդարութեան կշիռը դէպի որեւիցէ

նոյնիսկ իր համար չէ կարող ամէն ժամանակ {ուղիղ} լինել, որովհետեւ ժամանակն առաջ է վազու

ութիւնը մերժենք, մարդը ո՛րտեղից ուսանի {ուղիղ} հասկանալ, եւ ամէն բան նորա բնական գուն

է, թէ գոնէ տեսական յարաբերութեամբ ինքը {ուղիղ} է, որ հաւան չէ իմ հացին: Դէ սատկեցէք

պատմութիւնը այսպէս. Այժմ ունի՞ս դու մի {ուղիղ} հայեացք այս մարդերի գործերի վերայ. տես

զանդացու գրածները։ Այս դասակարգութիւնը {ուղիղ} է, եթէ միայն վերաբերենք այդ աշխատութեա

ութիւնը, եւ միթէ ընդդէ՞մ է քերականական {ուղիղ} կանոններին հասկանալ, եթէ արք Սեւկոյ դր

՝ "գրաբար" եւ ոչ "գրաբառ"։ Յայտնի է, թէ {ուղիղ} խօսելով՝ չէ կարելի ասել գրաբար, այլ գրա

գլուխը: - Իմ ծայրագոյն վէզիրը շատ {ուղիղ} է դատում, - ասաց սատանան փառահեղութեամ

պատասխանեց կոմսը, - բայց այսպէս... {ուղիղ}. պատճառ, ես այժմ վերադառնում եմ դէպի

ը եւ պատրոյգը: - Փառք Աստուծոյ, մի {ուղիղ} մտածութիւն լսեցի քեզանից, - ասաց Շահում

ւած ժամի զարկելուն. նա կարծում էր, որ {ուղիղ} տասն եւ մինին, ոչ մի րոպէ աւելի, ոչ մ

, Շահումեանց, ես այստեղ սպասում էի քեզ {ուղիղ} 11 ժամին, յանկարծ մի սպիտակ բան...

լիս. պատճառ, Սուրբ Կարապետից եկողները {ուղիղ} Սուրբ Գէորգ կ՚երթան, ինչպէս նաեւ գնալո

նորա միաբանութեան գլխաւորը կամ, աւելի {ուղիղ}, իւր յաջորդը թղթերով ու երդումներով նզ

ընկալաւ 'ի գրոց վասն ճշմարիտ հաւատոյ եւ {ուղիղ} դաւանութեան, եւ թէ զիարդ շըրջեցաւ 'ի ք

արս եւ առնուլ 'ի ձեռաց Հայոց եղանակ ինչ {ուղիղ} դաւանութեան զոր կարասցեն եւ 'ի տիպ արձա

ք ջանահնար լինին հարստացուցանել զանձինս {ուղիղ} ուղիղ գաղափարօք եւ մաքուր հայեցողութեամ

հնար լինին հարստացուցանել զանձինս ուղիղ {ուղիղ} գաղափարօք եւ մաքուր հայեցողութեամբ ի բն

զուագիտութիւն, որ ոչ ճոխացուցանէ զմիտս {ուղիղ} գաղափարօք եւ ճիշտ հայեցողութեամբք ի բնա

օլը, որ ձախողակի ամեն հայի յատնի է թէ՛ {ուղիղ}, թէ՛ սխալ հասկացողութեամբ։ Այժմ դա

վիճակում են, որ նա հանգիստ խօսում է, {ուղիղ} մտածում է, յիշողութիւնը չէ կորցնում,

տարաբար կպել է ս տառը, ուրեմն եւ աւելի {ուղիղ} է տալի ասել, քան թէ տալիս, մանաւանդ ո

, մեր սխալը մեզ ցոյց տան, որ մենք էլ, {ուղիղ} կանոնը սորվելով, լեզուին ընդդէմ չմեղան

րձ փորձեն: Բայց մենք հեռացանք մեր {ուղիղ} ճանապարհից, մեր գրութեան խորհուրդը է "

եան, նորա ստորագրութեանքը այն աստիճանի {ուղիղ}, կենդանի եւ հարազատ են, որ թէ մանր մո

վիճակում են, որ նա հանգիստ խօսում է, {ուղիղ} մտածում է, յիշողութիւնը չէ կորցնում,

անշուշտ պատճառ դառնային ուղեղի եւ ջլերի {ուղիղ} պաշտօնատարութեան խանգարուելու: Թէ

ւթիւնը մի գիրք է, որ պիտոյ է կարդալ եւ {ուղիղ} հասկանալ. սխալ ըմբռնողութիւնքը մեծ վնա

փարատուիլ, մերժուիլ, եթէ ոչ բնութիւնը {ուղիղ} հասկանալով: Ահա այս է պատճառը, որ ամէ

աւերանք բառը, ապա թէ ոչ փիլիսոփայաբար {ուղիղ} մտածութեամբ ոչ դրական կատարելութիւն կայ

ր կար նոցա մէջ այն ժամանակ, եւ այդ շատ {ուղիղ} մի բան էր. պատճառ, որ կրօնը մի այնպիս

։ Այդ պատուելի պարոնները եթէ փոքրիշատէ {ուղիղ} տեսութիւն ստացած լինէին, կը տեսանէին ա

ամենի նպատակը ազգի լուսաւորութիւնը չէր {ուղիղ} ճանապարհով, եթէ հին լեզուն կենդանի աշխ

ն եւ ընդհանրապէս բովանդակ ազգին այնպիսի {ուղիղ} գաղափարներ գիտութիւնների վերայ, որպիսի

եւս այժմ, ինչպէս մինչեւ այսօր, բնական {ուղիղ} դատողութենով բաց է թողել մեռածը եւ պահե

ութիւնը եւ անխարդախ դէպի ինքը սէրը, նա {ուղիղ} եւ պարզ մտքով կը տեսանէ այս չնաշխարհիկ

տկութիւնքը, որ շատ անգամ սխալ, քան թէ {ուղիղ}, որպէս հասարակաց վերագրւում են այս կամ

, Եթէ սոսկական քաղաքացի լոկ. Պատճառ ` {ուղիղը} խօսելից յետո Պէտք է սպասել դառնալու մեր

ած էր այն աքսիոմը, որ կոր գիծը երկար է {ուղիղից}: Համենայն դեպս, այդ պարոնները անփո

բխեցնում են անպայման կաթոլիկությունից. {ուղիղն} ասած, ես այդ հարցը դիտում եմ բոլորովին

ունի հայկազն. Խիղճ իմ ստիպեց, որ {ուղիղն} ու պարզն Յայտնեմ ձեր առաջ, որ այս

թիւնը: " Սոս եւ Վարդիթերը ", եթէ {ուղիղն} ասենք, պիտի նայուի որպէս ամբողջ մի ընկ

դ նորա պաշտօնը: Գործի կատաստրոֆը, եթէ {ուղիղն} ասենք, գլխաւորաբար հիմնուած է Արշաւրի

ից է նրանից առաջ բացված ու տրորված սխալ {ուղին}: Իհարկե, քարտեզի անճշտության համար էլ

ն Ոսկի, ուլղինձ գտանելով կը բանայ {ուղին}: Կարաւաններն այն ժամանակ այն ժայ

որ անհապաղ ընթանալով Ս. Ի. Ժոֆրուայի {ուղիով} - Կ. Ռուլյեն - օդընտելացման առաջին հիմ

սկայ հասակով. Եւ ես մթան մէջ կորցըրած {ուղիս} ` Անցնում եմ սխալ, ա՛յլ ճանապարհով..

՛մ ռուսաց եւ կա՛մ տաճկաց։ Ուստի բնական {ուղից} դատողութենով, քան թէ օտարի լեզուով յայ

րին կուտ կուտայ... - Յուռթի լիցի {ուղխ}... Արբեալ ես ցնա: Եւ ի ձ

եւմուտս հաւասար չափոյ տանս երկայնութեան {ուղղագիծ} որմն ձգի, յայնկոյս որմոյն ի հիւսիս եկե

Յերկոտասաներորդ դարու Գրիգոր Պահլաւունի {ուղղագործեալ} զտովմար եւ զտօնացոյց Հայոց եւ երգեալ զշ

լ աղճատեաց զլեզուն, անհատ ոք անկարանայ {ուղղագործել}, առ այս պիտին ժամանակ եւ բազում գրողը

ս գիտեմք, վկայեսցէ նորոգ տպագրութեամբն {ուղղագործելոյն}, այլ արժան էր խօսիլ ի մասնէ զքննութենէ

գիտակցութեան արդիւնք լինելով, կարող է {ուղղագործուել}, եթէ անյաջող էր, մինչդեռ առանց չափի,

Չէ՛, այս տղայութիւն է. այս տեսակ {ուղղագործութիւնքը} եւ վերանորոգութիւնքը հեշտ բաներ չեն, ե

բէք հանի 'ի վեր եւ սակայն պատրաստեալ էի {ուղղագրել} եւ կատարելագործել զնոյն, զի թէ երբէք պ

քերականութեան մէջ, նոր լեզուի սեփական {ուղղագրութեան} իրաւունքը։ " Անորոշ տարբերութենէն մ

րժանի, որ հետեւանք էին գիտակցութեան եւ {ուղղախոհութեան}: Իմ համար միեւնոյն է մի յիմար մարդու ի

ուծոյ, զի այսպիսի վարանս զարթոյց յոգիս {ուղղախորհուրդ} քաղաքացեացս համօրէն, յառնել ոչ եթէ ընդ

Այս մարդը, հայրենի փառքին նախանձաւոր, {ուղղախօս} եւ հասարակաց օգտի վերայ մտածող անձն էր

ռերի գործադրութեան սխալ եւ, վերջապէս, {ուղղախօսութեան} եւ քերականական սխալ: Լեզուն բաւական մօ

եղ ուած կամ ուածք գրելը աններելի սխալ է {ուղղախօսութեան} ընդդէմ։ NB. Իւ վերջացած բառերը, ինչպէս

ց զրկեալ է դա ի կարի կարեւորացն կանոնաց {ուղղախօսութեան}, եւ որչափ համեղական եւ ազդոյ հինն է,

եամբ կարելի լինի մի համակարգութիւն, մի {ուղղախօսութեան} արուեստ կազմել եւ նոր լեզուի ուսումնասի

ծ. այս երկուքը տարբեր բաներ են եւ առանց {ուղղախօսութիւնը} շփոթելու չեն կարող իրար տեղ գործ դրվել։

յմի խրոխտ շառաչից, Աչքերըդ վեր երկինք {ուղղած} ` Մի՛ մոռանար, յիշի՜ր ինձ: Եթէ սիրո

եմ, մի առոյգ պատանի գալիս է, դէպի ինձ {ուղղած} իւր քայլերը, նորա պարզ երեսի վերայ տար

Այս այնպիսի դիպուածներում, երբ բառը իր {ուղղական} վիճակում ու է վերջանում, ինչպէս լեզու

նալի է լինում, եթէ հոլովված ժամանակ իր {ուղղական} վիճակը պահում է. մանաւանդ լեզվի վերածն

ուրիշ հոլովում պահում ենք բառերի ամբողջ {ուղղականը}, մինչդեռ նոքա, ընդհանուր կանոնով, տա

յն բառով վերջացած հայցականը կամ որոշեալ {ուղղականը} իրենց վերջում ըթ ուեն, ինչպէս ձեռքերը

յն, որ ի բերան առեալ զանուղ եւ զանծուծ {ուղղականն} եւ զսեռականն՝ [զզուին եւ նողկտան, ցամ

լսի բարբառում, նա եւ նոյն դերանունները {ուղղականում} միայն եւ անխտիր ամեն բանի տեղ գործածուե

գործածւում հոլովուած։ Մնացել են միայն {ուղղականքը}, իսկ միւս հոլովները առնւում են նաից։

զծանօթութիւն զստացմանէ այնորիկ գրութեան {ուղղակի} նորին վեհ գերազանցութեան աղայ Խաչատրոյ

մ 2 տարի ժամանակով Փարիզ մնալ եւ այնտեղ {ուղղակի} վարդապետի քննություն տալ. եթե այսքան դ

Պ. Հ. ՍՎԱՃՅԱՆ Մրրիկը չթողեց ինձ {ուղղակի} նավել դեպի Մարսեյլ՝ հարկադրվեցա ոտք կո

, որպէս երկրորդական առարկայ, որպէս ոչ {ուղղակի} վերաբերեալ առ ներկայ պահանջողութիւնս իմ

ի մորթուց մուշտակը. այս փորձից հետո նա {ուղղակի} կարող է փոխարինել եթե ոչ կարգավորիչին մ

ուռն ցանկությամբ հանդերձ, մեծադիր թղթի {ուղղակի} սովի պատճառով, պետք է բավականանամ փոքր

ժամանակ ապրել եմ, թե չէ ես ինձ կզգայի {ուղղակի} բեւեռից դուրս, ինչպես ասում էր Ամիրյան

ր այդպիսի մի քանի փոխակերպումներից հետո {ուղղակի} ապրել հնարավոր չի լինի: Այժմ ուժեղ հազ

անտարկությունը դեռ երկար է տեւելու: Ես {ուղղակի} ոչինչ չեմ հասկանում: Ամիսներն անցնում

պում է. մի անգամ եւս կարդալով նամակդ, {ուղղակի} չեմ կարող մի քանի խոսք չասել " Համբավաբ

, որպեսզի այդքան մանր չկտրեն: Կարելի է {ուղղակի} ասել, որ 1/4-ը ամբողջապես փոշի է, եւ

ա անցյալ տարի մեռավ: Գնացքի ընդհարումը {ուղղակի} ad patres ուղարկեց նրան՝ բոլորովին ազա

տեւ նրա առաջ բացարձակորեն ստրկանալը մեզ {ուղղակի} կհասցնի անվերջ հակասությունների: Չէ՞ ո

Իսկ բնապատմությունն այդ հարցին տալիս է {ուղղակի} եւ դրական պատասխան, նշանակում է՝ բնու

եցած պակասութիւնքը, որովհետեւ նա միայն {ուղղակի} եւ կտրական կերպով կարո՛ղ է խօսել իւր պա

անցը փախչում է իմ առաջարկած հարցմունքին {ուղղակի} պատասխանելուց. երեւի թէ ձեռք չէ տալիս

վէճերի պատճառով Մխիթարեան միաբանութիւնը {ուղղակի} կամ անմիջապէս հրատարակեց քանի մի տետրակ

ջին ( այսինքն՝ ծածուկ) նամակի մէջ նա {ուղղակի} ցոյց էր տալիս իւր առ ի սրտէ ցանկութիւնը

եւ ոչ առօրեայ: Հասարակ ժողովրդի համար {ուղղակի} եւ մնացած մասին համար՝ անուղղակի, բայ

անատիրոջ մօ՞տ է: Վաճառականների մի մասը {ուղղակի} վարձկան է գործարանատէրերին, իսկ միւս մ

դը: Ի՛նչ պիտի լինի ուրեմն այս հնարների {ուղղակի} հետեւանքը: Այն, որ պարտքը պիտի կրկնապ

տաճամուկ աւանդութեններից եւ չէ հիմնւում {ուղղակի} ներկայ սերունդի եւ ներկայ պայմանների վե

կամէր պարապիլ որեւիցէ արուեստի, չ'պիտի {ուղղակի} գործէ այն, ուր հասած էր արուեստի ներկա

արեցար մարդ լինելուց, որովհետեւ ինչ որ {ուղղակի} քո մարդկային պարտքն էր, այն զոհի անուն

թեան մերում, զի կոչեցեալ իցէ աբեղայ ոք {ուղղակի} ի կաթողիկոսութիւն, եւ լուեալ զԶաքարիայ

ատել հոգեւորների այն գործերը միայն, որ {ուղղակի} վերաբերութիւն ունին դաւանաբանական խնդիր

նչելի պարոնների կշտամբանքի մի բաժինն էլ {ուղղակի} ինձ էր հասնում։ Ամեն այսպիսի դիպուածնե

։ Այդ տրամաբանութեան ընդդէմ անկարելի է {ուղղակի} պատերազմ յայտնել. մեռած կենդանու մորթը

իլիսոփայի փիլիսոփայական համակարգութիւնը {ուղղակի} աղբերանում է այն ազդի կեանքից եւ պատմու

ւնակութիւնը եւ կան այնպիսի առածներ, որ {ուղղակի} բնութեան արտափայլութիւն լինելով բիւրապա

գութեամբ, միշտ մնում է ազնուական տների {ուղղակի} յաջորդութեան մէջ: Եւ այս է այն սոսկալի

անգլիական հասարակութեան այն բաժինը, որ {ուղղակի} կամ անուղղակի մասնակից է կառավարութեան

համար կոտրած ծառից սկսել, այլ կարող է {ուղղակի} շոգենաւին ձեռք զարկել: Մարդը, որ առաջ

լուցկիք եւն, այսօր այս վերջինը կարող է {ուղղակի} ժառանգութիւն լինել այն վայրենուն, որ տ

հեցինք ոչ միայն բուն Ս. Գրքի խօսքերը՝ {ուղղակի} արտագրելով Աստուածաշնչից եւ տեղերը ցոյց

նիկ հայկական ոճ չէ, այլ յունական լեզուի {ուղղակի} ազդեցութիւն, ըստ որում կարդում ենք...

, հազարաւոր ֆրանսիարեն չիմացող տուներից {ուղղակի} մեր տուն մտանել, ուր խօսում էին այդ լե

պատճառ, ամենայն խրատ եւ խորհուրդ, որ {ուղղակի} վերաբերւում էին իմ ընտանեկան կեանքին,

յնտեղ թուփերի միջից դուրս թռաւ եւ վազեց {ուղղակի} վերաս... Աւելի ոչինչ չգիտեմ: Երբ մի

ն գլխարկը վեր առեց եւ գնաց, խոստանալով {ուղղակի} տուն դառնալ նորա մօտից: Մնացին տան

արաբանելով այդ մասին, կը հեռանայինք մեր {ուղղակի} խորհրդից եւ գուցէ վշտացնէինք եւս մի քան

բաները բարձրանալու կերպը։ Սորանից ի՞նչ {ուղղակի} եւ անհրաժեշտ հետեւանք կը ծագի. նիւթակա

իւրեանց կողմից յայտնում էին այս բաները {ուղղակի} Գեներալին, որ համեմատում էր այս ծանօթո

շուտով տիրապետեց երկնքի որդու կամքին, {ուղղակի} եւ առանց յօժարութիւնը հարցանելու մուտք

ան բոլոր գործերին, վարելու այդ գործերն {ուղղակի} կամ Կ. Պոլսի հայ պատրիարքների միջոցով

վերին աստիճանի փափուկ մի խնդիր էր այդ. {ուղղակի} պատասխան տալ այդ հարցին չէր կարելի. վե

երը - ուսումնական, տնտեսական եւ այլն, {ուղղակի} կախում ունէին կենտրոնական վարչութիւնից

կանապէս կասկածելի անձնաւորութիւններին, {ուղղակի} հանում է նրանց ընտրելի եպիսկոպոսների ցո

առաջ կը բացուի ճանապարհ դէպի Թուրքիայ: {Ուղղակի} կախում ունենալով ռուս կառավարութիւնից ե

տքերի, այլ պարզութեամբ, եւ խօսում ենք {ուղղակի} մեր սրտից, որ շատ անգամ չէ ենթարկվում

նաստեղծութիւն է, բայց բանաստեղծը որտեղ {ուղղակի} խօսում է բնութեան լեզուով, ուր միայն լ

դատ խօսքը, երբ այդ ձայնը դուրս է գալիս {ուղղակի} ազգի սրտից, ազգի հասկացողութիւնից, եր

ործածության մեջ մտցնելու մեր սկզբունքին {ուղղակիորեն} հակասող սխալը: Չէ՞ որ Տուրինյան պալատի

ացնել իւրեանց գլուխը, ազատուելով արեւի {ուղղահայեաց} այրող ճառագայթներից, որ խաղում էին այժ

վարդապետ առ քաղցրութեան բանիցն եւ խորին {ուղղամտութեան} Շնորհալի անուանեալ մեկնիչ կաթուղիկեայց

յոց ազգի, յորմէ անկեալն են, թերեւս եւ {ուղղափառ} Հայ, որպէսզի հասցեն նպատակի իւրեանց,

նապազ զակնյայտնի հակառակութիւն նորա ընդ {ուղղափառ} եկեղեցւոյ Հայոց եւ զանարգանս, որք ո՛չ

եանին, է վասն նորին հակառակութեանց ընդ {ուղղափառ} եկեղեցւոյ մերոյ, եւ վասն ստուգապէս կաթ

միայն պաշտպան կալն իմ յամենայն ժամ իմոյ {ուղղափառ} եկեղեցւոյ ենթարկէ զիս քննութեան եւ դատա

բնակիչքը բոլորը Հայք են՝ բուն հայկական {ուղղափառ} դաւանութեամբ, որոնց մէջ գտանւում է միա

շտութեամբ ուղղուելիք: Ներսէսը խոստացաւ {ուղղափառ} եկեղեցու հետ միանալու համար ամենայն հնա

յց էր տալիս իւր առ ի սրտէ ցանկութիւնը՝ {ուղղափառ} եկեղեցու հետ միաւորուելու, եւ վկայում

բ Մարտիրոսի որդի Մասէհս, որ եմ հաւատով {ուղղափառ} Քրիստոնեայ, ազգաւ Հայ, քաղաքաւ եւ ծնն

ռ հարցումն որ ի 2 §, յայտնի երեւի, թէ {ուղղափառ} ճանաչէ զխոստովանութիւն բղխման, ելողութ

ոս ": Բուն խոստովանութիւն Հայաստանեայց {ուղղափառ} եկեղեցւոյ այսպէս վարդապետէ. " եւ եղեւ

, յետ խօսելոյ եւ սահմանելոյ զյատկութիւն {ուղղափառ} կաթողիկէ եկեղեցւոյ. ( միութիւն, սրբու

ժողով գումարեալ սրբագրել զեկեղեցի, զոր {ուղղափառ} գիտեմք եւ վկայեմք իսկ զանարատութիւն: Ե

դո՛ւրս է ձգել, որոնք հեռացած Աստուծու {ուղղափառ} եկեղեցուց, մինչեւ այսօր վարւում են, ա

րկուած, որ անյայտ չեն միմեանց եւ ամե՛ն {ուղղափառ} ժողովրդոց էլ յայտնի։ Եւ թէպէտ այս մ

կրթուած եւ դաստիարակուած մարդիկ են, եւ {ուղղափառ} հաւատի ուսումը ստացած են քո օրհնեալ մօր

ելի է ընդունել քաղկեդոնեան ժողովը առանց {ուղղափառ} լինելուց դադարելու՝ հրատարակել էր այս մ

, եւ առ այս ոչ ոք այնպէս կարող էր օգնել {ուղղափառ} եղելոց այնր ժամանակի, որպէս ազգն Հայոց

արիւք ծածկելով զիւրն փօլիթիքա, եւ զիւր {ուղղափառ} դաւանութիւնն առաջի դնելով, յինքն յանկո

) Երես 52, Հարց. - " Մասնաւոր եկեղեցին {ուղղափառաց} ալ կրնա՞ն ըսուիլ կաթողիկէ եկեղեցի ": Զ

ն Դիսսերտացիօնին է ցուցանել, թէ մարթ է {ուղղափառաց} հաղորդութիւն առնել ընդ հերձուածողաց 'ի

իբրեւ աղերս, լուեալ էք եւ լսէք զվիճակ {ուղղափառաց} քաղաքիս, բաժանումն անզօդելի, գայթագղո

գիրս ( անուանեալ նոյնպէս Վահան հաւատոյ {ուղղափառութեան} ) 'ի վանել եւ 'ի զատել զպղինձն եւ զկապա

ով, ձեռքերում Սուրբ գիրք բռնած, իբրեւ {ուղղափառութեան} նշան՝ գլխների վերայ վարդի պսակներով եւ

այլ զգեստով՝ որպէս քարոզիչ եւ տարածող {ուղղափառութիւն} ասացեալ պապականութեան Հայերի մէջ, որ փ

թ հարուածներին մատնելը, իւր սարոք ի՛նչ {ուղղափառութիւն} է: Թո՛ղ դժոխքի ջամբռ մատենի մէջ գրէ մե

ծութեամբ տարածել Հայոց ազգի մէջ պապական {ուղղափառութիւնը} ։ Ե՛ւ Պապը, ե՛ւ Վենետիկեան կառավարութի

, զի եւ մասնաւոր եկեղեցիք կարեն համարիլ {ուղղափառս}, ըստ որում պահեալ էր նոցա միշտ եւ ընդ

եալ ընդ այլոց մասնաւոր եկեղեցեաց, զորս {ուղղափառս} խոստովանի այժմ առ հարկին ստիպելոյ, որպ

արեմիտք, չունէին ինչ հակառակութիւն ընդ {ուղղափառս}, բայց առաւել ընտրէին մնալ միաբան ընդ ա

պապականն, Նեստորականն եւ այլն եւ այլն {ուղղափառք} են որպէս նաեւ մերս Հայաստանեայց եկեղեցի

մանակի, այսինքն՝ սակաւաթիւ ոմանք բուն {ուղղափառք}, թէպէտ այժմ շնորհիւ տեառն բազմաթիւ երե

լեճեանց յոյժ յոյժ, եւ յերկուս ճեղքեցան {ուղղափառք}. մանաւանդ թէ եւ յերիս եւ 'ի չորս, ման

ի սպաս տաճարին աստուծոյ: առ այս նպատակ {ուղղեալ} ես զիմ մտադրութիւն, ընկալայ վերստին ի

նամիք, անկորուստ հասեալ են միշտ առ որս {ուղղեալ} են, թողեալ զթշնամիս բերանաբաց մէկուսի

ղոք իմ զանարժան հոգեւորաց ընդհանրապէս, {ուղղեալ} ՚ի Պետերբուրգէ ՚ի 11-էն փետրվարի 1850 ա

է որցեալ ցնցեսցիս, Զաչկունս ի վեր {ուղղեալ} յերկին՝ Մի՛ մոռանար, յիշեա՜ զիս

համար Հերոստրատեանց: Զայս նամակ, {ուղղեալ} առ Վեհափառ Տէրս, յանձն արարից նոյնպէս

ստովանել, թէ հեղինակիս [դիտաւորութիւն] {ուղղեալ} էր ի լուաաւորութիւն ազգակից եղբարց՝ որ

հին հայկաբանութեան, քանզի եթէ յայս կէտ {ուղղեալ} էր զիւր ընթացս, որ զնորախօսութիւնն քար

երկրորդ, զի եւ միտք ժողովրդեանն պարտին {ուղղեալ} լինել յայն կոյս, յոր բեւեռեալ ունին բա

սցի զերախտապարտութիւն առ առաջնորդն՝ որ {ուղղեաց} զնա ի փրկարարն ուղի: Հայկական դպրու

զայնոսիկ գրութիւնս իւր զոր այժմ ուրանայ {ուղղել} շեշտակի առ կառավարութիւնդ ի քննել առ ի

պա, որպեսզի նա հարկ եղածը հիմնավորապես {ուղղել} տա, եւ ոչ թե հենց այնպես, ի միջի այլո

տնվել, կարծելով, թե հնարավոր չէ սխալն {ուղղել}: Ես լավ գիտեմ, որ հենց միայն այդ հուս

րթամ է Պ. Խուդաբաշեւի գիրքը. պատճառ, {ուղղել} այդ բոլորը, մէջ բերելով նորա աղճատաբան

եւ միշտ աշխատեցաւ ճանապարհը լայնացնել, {ուղղել}, հարթել՝ մոռնալով, որ իւր նեղութիւնը

այստեղ յաջող ենք համարում եւ դէպի նոցայ {ուղղել} մեր առ ի սրտէ շնորհակալութիւնը եւ ընթաց

բեք ներած է ինքեան եւ ոչ բնաւ պիտի ներէ {ուղղել} իւր հայեացքը մի այնպիսի կէտի վերայ, ու

ծ յարաբերութեան մէջ: Պարտակա՛ն են նոքա {ուղղել} իւրեանց ընթացքը. մինչեւ այժմ, վարձկան

, սկսել էր այնուհետեւ զգալ իւր մեղքը, {ուղղել} իւր վարքուբարքը, ոտք կոխել ճշմարտութեա

իու քաջահմուտ ճարտարապետն եւս չէր կարող {ուղղել}: Կարդինալի ասութեամբ պէտք է, որ սա շա

պիսի ոյժ է, որ ոչ եթէ շիլ աչքը կարող է {ուղղել}, այլեւ կտրիճի աչքը անգամ շլացուցանել,

առ 'ի ըստ իւրումն խոհեմութեան դատել եւ {ուղղել} ։ Ի վերայ այսր ամենայնի ո՛չ ուրանամ զու

ատ չունէր իւրեանց վերայ։ Նոքա որոշեցին {ուղղել} դէպի նորա սիրտը Րավալեակի սուրը այն ժամ

ն էին գործում նորա վերայ: Մի րոպէի մէջ {ուղղելով} իւր այլայլուած դրութիւնը, ասաց. -

որել եւ հեղեղի յորցանքը այն սահմանի մէջ {ուղղելով} ՝ նորա ապականող եւ աւերող ուժերից փրկու

տ մամուլում արտահայտել ենք մեր սխալներն {ուղղելու} պատրաստակամությունը, եթե բարեխղճորեն մ

, որ անխորհուրդ խաւարասէրքը, անշուշտ, {ուղղելու} էին մի այդպիսի հեղինակի վերայ: Ասիացին

ը նոյնիսկ կարծեցեալ անկարգութեան ընդդէմ {ուղղելու}, փոխանակ իւրեանց մի վիշտ հասուցանողից

ւ նոյն ժամանակին առիթ է տալիս հեղինակին {ուղղելու} եւ կատարելութիւն տալու իւր գործին, որո

պատ կղզին, կրկնապատիկ երդումը իւր անձը {ուղղելու} մասին, թշուառական մարդու տարեմուտքը եւ

նաք, որ ես ազատ չեմ, որ կամեցածիս պես {ուղղեմ} իմ ընթացքը. պաշտոնիս հանգամանքները չթո

եւ մեծ սխալներ գործել՝ թող նկատողներն {ուղղեն}: Ներկա միջոցներով այժմ հնարավոր չէ պահ

այս օրից չոգան իւրեանց գլխի ճարը. կամ {ուղղեն} իւրեանց անձը, վարքը եւ բարքը, կամ դու

նուլ զքաջ փորձ..., Սիրողապէս թէ {ուղղեսցես} Յամբոյր տիգեալ խաւարծիս՝ Բո

ւոնեան խարտաւանակ տումարի ծանծաղներից, {ուղղեց} նորա ընթացքը նո՛յն գծի վրայ, ուր կանգն

ու իմ երեւակայութիւնը: Բուբանդուսը {ուղղեց} թուղթը ինչպէս յարկն էր եւ սկսեց կարդալ

սի վերայ, նորա խարտեաշ աչքերը թէպէտ եւ {ուղղեցած} էին դէպի իւր կարը, այսուամենայնիւ փայլ

, որոյ խորհուրդ բազում ուրեք քաղաքական {ուղղեցեալ} յօգուտ եւ յանձնապահութիւն պաշտօնէիցն կր

ս, մինչեւ հասցի պատասխանին ի Լոնդոնէ, {ուղղեցի} զընթացս իմ ի Կոստանդնուպօլսոյ յԱնգլիա,

: Ըստ այսմ եւ ես ի Կոստանդնուպօլսոյ {ուղղեցի} զընթացս ( Անգլիայի մտեալ ՚ի ծով ի 21 դե

ի Կալկաթա բնակի ՚ի տան իւրում: Այսօր {ուղղեցի} առ նա զգիր մի օրինակ զայս: " Մ

թից արձակած ռումբ. Աստեղաբաշխքը իսկոյն {ուղղեցին} իւրեանց հեռադիտակները Աստարօտի վերայ եւ

եակի մէջ, յարձակուեցան Րիշիէի վերայ եւ {ուղղեցին} երկու դանակ, մինը դէպի կուրծքը, միւսը

ղոպտել, ուստի իւր ամեն այն զօրութիւնքը {ուղղեցրեց} դէպի այդ կէտը: Նորան փոքր չօգնեց եւ իւ

երից աւելի, ընթերցողը պիտի իր հայեացքը {ուղղէ} դէպի հեղինակի խօսքերը, որ առանց ուրիշի

մ էր մի Կարգ հիմնել, այն խորհրդով, որ {ուղղէր} Իտալական հոգեւորականութեան բարոյականութ

ն փոխարքային առ մինիստրն արտաքին գործոց {ուղղի} ի Ս. Պ. Բուրգ: Յետ աւարտելոյ գործ

վ երեսփոխանակցին իմոյ, ելանեմ ի Փոթի, {ուղղիչ} շոգեշարժ նաւով ի Կոստանդնուպօլիս, ուստ

եղել է Փարպեցու դաստիարակութեան գլխաւոր {ուղղիչը}, այնուամենայնիւ Փարպեցին ունեցել է նոր

ւցանել ի նպատակ իւր, այսինքն յիմացարան {ուղղոյ}: - Միթէ՞: - Այո՛, Ձերոյին մ

րի սիրտ անփորձ, Ծառանայ ծուխ ընդ {ուղղորդ} Յերկինս ի վեր խառն ընդ բոց:

րում ասած է. " Վիճակեցին մահու, եւ ոչ {ուղղոց} այլ անիծից " եւ իսկոյն սորանից յետոյ բա

ու, քան թէ վանքը, հիւսիսից դէպի հարաւ {ուղղուած} ։ Ղազարապատից դուրս գալով, եթէ իսկոյն

օրը տեղ: Այս պատճառով անծանօթը դեռ չէր {ուղղուած} իւր շփոթութենից մինչ Թիւթիւնճի-օղլու տի

գը, այսպէս թէ այնպէս ընդհանուր կարծիքը {ուղղուած} է դրանց դէմ, եւ մտքերի ընթացքը խոստանո

մի պաշտօնական թղթի պատճէն, որի բնագիրը {ուղղուել} է պ. Չամուռճեանի վերայ: Ահաւասի

իւնքը մեծ մասով ճանաչուեցան հեշտութեամբ {ուղղուելիք}: Ներսէսը խոստացաւ ուղղափառ եկեղեցու հե

ել, - ասաց պ. Յովնաթանեանցը, մի փոքր {ուղղուելով}, երբեմն զանազան հանգամանք ստիպում են մ

եր, թամա՜մ: 12-ին առողջութիւնս գրեթէ {ուղղուեցաւ}: Տեսութիւն եղբօրս, Մ[արիա] Ա[ֆանասեւն

յսօր, դաստիարակուելով սուտ ազգասէրների {ուղղութեամբ}, առաջնորդուելով նոցա ձեռքով, արդարեւ

ն, այժմ մի քանի պարոններ բոլորովին այլ {ուղղութեամբ} վարւում են մեր հետ, ինչո՞ւ բացում են մ

րայից. է) Դպրոցը վարել ճիշդ եւրոպական {ուղղութեամբ}. ը) Դպրոցի մէջ աւանդուելու ուսմունքը

կարող միեւնոյն լարով լափուիլ, միեւնոյն {ուղղութեամբ} քայլել, առանց անօգուտ եւ վնասակար դառն

եղուելով հիմնադրի մեծ նպատակից, մի նոր {ուղղութեամբ} առաջ է գնում: Սորա պատճառն եւս այն էր

անքը, որ պէտք է չառաջանային դոցայ թիւր {ուղղութեամբ}: Խղճալի՛ գործարան, դու խաղալիք ես եղե

ւրեանց հարստութիւնը: Դստերքը, այսպիսի {ուղղութեամբ} եւ այսպիսի խանգարուած բարոյականութեամբ

որելով սկսեց ման գալ սենեկի մէջ զանազան {ուղղութեամբ}, անհաւասար քայլերով: - Չէ, - աս

որդիս միայն, թէ եւ միանգամայն թիւրաթեք {ուղղութեամբ}, սակայն զի՞նչ եւ իցէ, գոնէ բնական ազդ

կ երկու ճանապարհ գնալ, միմեանց հակառակ {ուղղութեամբ} ` իսկ երկուսի մէջը մեզ երեւում է մի անթ

ազգի վերայ: Ի՞նչ է այդ մարդերի այսպիսի {ուղղութեան} շարժառիթը, ի՞նչ է, որ այդպէս հաստատ պ

ջ: Աւելորդ է մի խօսք եւս ասել՝ դպրոցի {ուղղութեան} բնաւորութիւնը սահմանելու համար, ըստ որ

անայ, բայց, այնուամենայնիւ, միեւնոյն {ուղղութեան} եւ սկզբունքի տէր է, ինչպէս Մխիթարեանք

ջը պաշտուին, պարոնը ճանաչում է " կարօտ {ուղղութեան} ": Ահա նորա խօսքերը. " Որովհետեւ

էին նորա աչքում եւ որ յիրաւի կարօտ էին {ուղղութեան}, որպէս՝ ա. Յիսուսի Քրիստոսի բնութեան

րիանոսի հետ համաձայն, կարօտ է ճանաչում {ուղղութեան}: Փոքր է այս, լսեցէ՛ք եւ հետեւեալք

տեղեկութիւն տալ ազգին այդ գրքի վնասակար {ուղղութեան} մասին անմերժելի պարտականութիւն համարեցի

. նա մինչեւ վերջը հաստատ պիտի մնայ իւր {ուղղութեան} մէջ՝ պարտական չհամարելով իւր անձը ուշա

ից, այլեւ մեծ զարկ տալ նորան յառաջադէմ {ուղղութեան} մէջ: Բնութեան մէջ չկան այն վտանգն

րն ներքին գործոց իրազեկ եղեալ հոգւոյ եւ {ուղղութեան} մատենկանն Այվազովսքւոյ, արձակեաց առ նա

մն յաջող, եւ երբեմն անյաջող կերպով իւր {ուղղութեան} ընդդէմ, յառաջ էր գնում մի բարեբարոյ մա

յ է ազդեցութիւն ունենային եւ նոցա հոգու {ուղղութեան} եւ յարաբերութեան վերայ դէպի մեր ազգը։

կա վարդապետի եւ աշակերտների մէջ. այդ է {ուղղութեան} զանազանութիւն։ Եւ այդ զանազանութիւնը ա

իթարեանց մէջ լինին Կոլլեգիացոց հոգու եւ {ուղղութեան} տէր մարդիկ։ Երեւի թէ պատճառ ունէր կասկա

ի հնասիրացդ իբրու յապացուցութիւն մերոյս {ուղղութեան} կարծեաց, թէ ո՞յր աղագս ի բառնիլ ի միջո

գրել զինչ եւ իցէ, եթէ հետեւել համարին {ուղղութեան} հեղինակաց չորրորդ կամ հինգերորդ դարու՝

ելուկ գրողներ, առանց սկզբունքի, առանց {ուղղութեան} հանդիպածը գրում են, էլ աջ ու ձախ նայել

էր իմանալ, թէ այդ երկնային եւ փրկարար {ուղղութեան} շրջանը արդեօք որքա՞ն տարածութիւն ունի ա

նորոգել եւ հաստատել ազգի վրայ այդ խաւար {ուղղութեան} տիրապետութիւնը: Ի՞նչ է դորայ խորհուրդը

ժամանակ իրենք էլ կը տեսնեն միջնադարեան {ուղղութեան} ամլութիւնը եւ տարապայման չքաւորութիւնը

ասի գաղափարը: Ահա միջնադարեան սքանչելի {ուղղութեան} մէկ արդիւնքն էլ. այսպիսիներ որքա՜ն կան

Արգոյ հեղինակը հետեւելով պ. Աբովեանի {ուղղութեան}, իր բովանդակ գործի մէջ միշտ աչքի առջեւ

մեր ուրախութեամբ ոգեւորուած ընկերութեան {ուղղութեանը}: Պատահում են մարդիկ, որ առանց ուշադիր

ւ այս բանը համաձայն չէր Յիսուսեան Կարգի {ուղղութեանը}, որի անդամ լինել ցանկացողքը շատ տարինե

թիւնքը, այնուհետեւ շատ անգամ պատահական {ուղղութեանն} են հետեւում։ Եթէ գտանւում են առաքինի մ

յայտեսցէ զիւր նպատակ եւ պատճառ այդունակ {ուղղութեանն}: Եկեսցուք այժմ ի զննել " Բազմավէպ " օր

զարմանում ենք այս նեղսիրտ եւ հալածասէր {ուղղութեանց} վրայ. քա՛ւ լիցի՛: Բոլոր Եւրոպան անցաւ

ն: Դպրոցի օգուտը պիտի հետեւի նորա {ուղղութենից}. առանց խղճի եւ մտքի ազատութեան, չկայ

ին ազգին իմաստութեան լոյսը եւ այն, ինչ {ուղղութենով} որ կամենում էին։ Զարմանալի է աշխարհիս

բ նոքա 2000 ասպարէզ տեղ վազեցին զանազան {ուղղութենով}: Վերջապէս դժոխքի իշխանը բռնեց իւր խորա

կեղտերի փոշիներով, կազմում էին զանազան {ուղղութենով} սեւ գծեր: Նորա ալեխառն մազերը համա

յդ մարդիկը ստանում էին այդպիսի ստրկական {ուղղութիւն} հոգու: Եւ այդ պատճառը պիտոյ էր որոնել

տ անգամ մի զաւակ, տան մէջ հոգու վատթար {ուղղութիւն} ստանալով, արդէն փոքր կերպարանքով իւր հ

ր մագնիսեան սլաքը ընդունեց ամենեւին այլ {ուղղութիւն}, քան թէ սովորականը: Այս բանը լինելով

եւ այժմ սուտ ազգասէրների մէջ տիրած է մի {ուղղութիւն}. ամենայն բան, որ վերաբերում էր ազգին

որ մարդիկ կարող են եւ պարտական են միայն {ուղղութիւն}, զարկ եւ ընթացք տալ այդ մեքենային:

ւմ է եւ այժմ ծանր է շարժում դէպի մի այլ {ուղղութիւն}: Ահագին տխրութեան ամպ ծանրանում է մեր

ը այն է, որ շատ անգամ գործը պատշաճաւոր {ուղղութիւն} չստանալով չէ հասել իւր ուխտեալ խորհրդին

գամ չկարաց ՚ի գլուխ հանել զայն: Նա՛ զի {ուղղութիւն} եւ հայեացք փիլիսոփայութեան դարուս ո՛չ ա

բոլորովին փոխում է բանի ընթացքը, ա՛յլ {ուղղութիւն} է տալիս գործին, որով, որպէս մի կախարդ

այլեւ մի հզոր եւ մի լայնատարած դպրոց ( {ուղղութիւն} ) եւ այդ դպրոցը ըստ էութեան էր նորա ստե

նկարելի է չարութիւն դարձած մարդս դէպ ՚ի {ուղղութիւն} ածել: Այսպիսիները այն խորհրդով դուրս է

արդէն ուսման ընթացքը ընդունում է մի այլ {ուղղութիւն} ։ " Ռուսերէ՛ն, երեխա՛յք, ռուսերէ՛ն, -

րաքանչիւր օրագրի տուեցի առանձին կարգ եւ {ուղղութիւն}: Միմիայն Ֆրանսիայումը կարգեցի չորս տես

ների խօսակցութիւնը ստացաւ բոլորովին այլ {ուղղութիւն}: Դ․ - Այժմ խօսենք մեր խնջոյ

ւանելու չէր կոմս էմմանուէլը, թշնամական {ուղղութիւն} տուեցին դէպի սա: Զարմանք բան է. շատ ա

սիրութիւն, թէեւ ցաւելով խոստովանիմք թէ {ուղղութիւն} առնդ ուսումնականի չէր ամենեւին համաձայն

եթէ ստուգապէս դիտաւորութիւն կամ լաւ եւս {ուղղութիւն} իմաստնոցդ Հայոց էր անդնդասոյզ միանգամայ

քարոզել զժողովուրդն, տալ նմա զայնպիսի {ուղղութիւն}, զի նպատակն լինէր լուսաւորութիւն ազգի

արիւր տարի ունեցած իշխանութիւնը, ուրիշ {ուղղութիւն} տուեցին այս հասարակութեանը, եւ հարկադր

թենից, եւ տուեցին ըստ ամենայնի հակառակ {ուղղութիւն} ։ Մի բանի համար միայն Կարգը երախտապարտ

ութիւնը Եւրոպայի մէջ ցոյց է տալիս երկու {ուղղութիւն}. XV եւ XVI դարերումը Կարգը պատերազմում

ատարեալ անյաջողութիւնը, վեր առեցին այլ {ուղղութիւն} ։ Այս օրից նոքա յայտնւում են ամենայն տե

ում, մեք չենք տեսանում որպէս ընդհանուր {ուղղութիւն} նորա բոլոր աշխատութենների մէջ. նորա "

դէպքերը եւ ինչի համար այնպիսի ընթացք եւ {ուղղութիւն} է ստացել հասարակաց կեանքը, որի արդիւնք

նախատեսաբար եւ սկզբունքի վերայ հիմնուած {ուղղութիւն} է այդ եւ ոչ պատահականութեան արդիւնք. ո

պատմական դէպքերը եւ ինչի՜ համար այնպիսի {ուղղութիւն} է ստացել հասարակաց կեանքը, որի արդիւնք

որհուրդը բռնանալ չէ բնութեան վրայ, այլ {ուղղութիւն} տալ նորան եւ սահմանափակել նորա կարողութ

եան սլաքը սկսում է դողդողալով փոխել իւր {ուղղութիւնը} եւ հեռանալ հիւսիսային Բեւեռից: Այս բան

ի բարեացակամութիւնը: Դորա հակառակ, իմ {ուղղութիւնը} ա՛յլ է բոլորովին՝ ճշմարիտը ասել եւ կան

բազմամասնեայ թերութիւնքը, միմիայն այն {ուղղութիւնը} ՝ ամենայն բան ուսուցանել օտարի լեզուով

րդ մարդիկը գովէին մեզ, մեր գործը, մեր {ուղղութիւնը}, ըստ որում մեք ինքնին պիտի կասկածելի ե

եպհական խօսքեր Շնորհալու, որի հոգին եւ {ուղղութիւնը} քաջ յայտնի են մեզ բոլորովին այլ կողմից

իշի սրտի վկայութիւնը։ " Հիւսիսափայլի " {ուղղութիւնը} յայտնի է արդէն. նա մինչեւ վերջը հաստատ

հայկական դպրութեանը տալ այն ակնարկական {ուղղութիւնը}, որ երբեմն յայտնի էր Փրանսիայում անուն

նշմարէ իւր մինչեւ այժմ բռնած ճանապարհի {ուղղութիւնը} եւ փոխէ նորան յառաջ, քան թէ հասել էր մ

կամ չկամի քննել իւր գործը, իւր ընթացքի {ուղղութիւնը}, այնտեղ չէ երեւում այն վիհը, որի մասի

ում է այստեղից: Մինչեւ ազգը չկոտրէ այս {ուղղութիւնը}, մինչեւ որ նա չկատարէ մի տնտեսական յեղ

. իսկ այն գրիչը, որ տակաւին իր լեզուի {ուղղութիւնը} չգիտէ, որ անխտիր եչի տեղ է, ռայի տեղ

Հայերին, թէ ի՞նչպէս էր Յիսուսեան Կարգի {ուղղութիւնը}, որ Պապականութեան հարազատ զաւակներն էի

մանական հասկացողութեամբ լայն եւ հոյակապ {ուղղութիւնը}: Եւ միայն Բոկլը չէ, որ դատապարտեց այս

միայն Բոկլը չէ, որ դատապարտեց այս սուտ {ուղղութիւնը}: Ամէն խելքը գլխին մարդ, որ գարեջրի շո

նց կամենում էք լսել գործի հանգամանքը եւ {ուղղութիւնը}, ապա ձեզ պատմեմ, թէեւ ոչ այնքան երկար

եր դատապարտածը Հրատ անունը չէ, այլ այն {ուղղութիւնը}, որ ապացոյց չունեցող ենթադրութիւնը դնո

իտէ իմ գործերը, իմ սիրտը, իմ հոգին եւ {ուղղութիւնը}, որին մի մազի չափ վնաս չեմ տուել, որի

րումը՝ ընծայելով նոցա իւր կեանքի բոլոր {ուղղութիւնը} ։ Մխիթարը տասն եւ չորս տարեկան հասակում

տոյ է քննել այդ կրօնի բուն սկզբունքը եւ {ուղղութիւնը} ։ Ստրկական կրօնի մէջ բռնակալական հոգի ե

եամբք։ Այսպէս է ահա ստրկական կրօնի {ուղղութիւնը} եւ այս է այն մարդերի դրութիւնը, որ բաժ

մեր ազգին, թէ ինչպէս էր պապականութեան {ուղղութիւնը} եւ խորամանկ քաղաքականութիւնը։ Այսպ

քաղաքականութիւնը, բայց քաղաքականութեան {ուղղութիւնը} անմիջական հետեւանք է կրօնի եւ լուսաւորո

ալով Յիսուսեանների հոգին եւ խաբեբայական {ուղղութիւնը}, մանաւանդ աչքի առջեւ ունենալով նոցա ապ

մէջ։ Բայց կործանուած Կարգի գործերը եւ {ուղղութիւնը} կենդանի էին աշխարհի երեսին։ Պիոս VII,

մանակի հանգամանքներին, փոխեցին իւրեանց {ուղղութիւնը}, սկսեցին աշխատել, որ հասանեն հոգեւոր

է փոխէին իւրեանց ներգործութեան ձեւը եւ {ուղղութիւնը} ։ Եթէ ես յանձն առնուի գրել Յիսուսեա

սինքն՝ Յիսուսականութեան։ Նորա այս նոր {ուղղութիւնը} երեւում է մանաւանդ իւրեան հետեւող ճարել

ւմ է Յիսուսականութեան բովանդակ հոգին եւ {ուղղութիւնը} ։ Կարգի բոլոր յառաջադիմութիւնքը այս գրք

գլխաւոր միտքը այն էր, որ փոխեն ժողովքի {ուղղութիւնը}, պարապեցուցանեն նորան զանազան Աստուածա

որդների, որ ճանաչում էին նորա հոգին եւ {ուղղութիւնը} ։ Պորտուգալիայում դատապարտում էին Յիսու

տէրութենների վիճակը եւ ոյժը, նոցա մտքի {ուղղութիւնը}, եւ շատ անգամ՝ առաւել լաւ, առաւել ճի

տ լաւ են հասկացել իւրեանց դարու բանական {ուղղութիւնը} ։ Նոքա յայտնւում են այն ժամանակ, երբ Վ

եւ Չինաստանում նոքա պահում են միեւնոյն {ուղղութիւնը}, միեւնոյն որսողական հոգին՝ միմիայն յա

ստանում. այսպէս էր ահա եւ ամբողջ Կարգի {ուղղութիւնը} ։ Բայց չէ կարելի մտածել, որ Կարգի անդա

մի քանի տողից էլ պարզ տեսնում ենք նորա {ուղղութիւնը} նրա լեզուի մշակութեան մէջ, եթէ միայն ն

ոյց է տալիս մեզ նոր սերունդի սկեպտիկեան {ուղղութիւնը}: Մեզ շատ ցանկալի էր իմանալ, թէ այդ եր

ւթիւնը ապացուցանել: Մեզ թւում է թէ այս {ուղղութիւնը} դատապարտելու մեծ իրաւունք ունինք, մանա

սում ենք նոցայ: Միջնադարեան անշահ {ուղղութիւնը} իր ամլութեամբ մաշում է կենդանի ազգի ուժ

դէս ունի " [Սօս եւ] Վարդիթերի " մէջ այն {ուղղութիւնը}, որ երեւում է Արշամում, թէեւ այս չափի

ան ուրանալով անցածի անունով ապրիլ: Այն {ուղղութիւնը}, որ առանց մի էական խորհրդի բռնաբարում

անում է բնութիւնը եւ դնում է եւ զանազան {ուղղութիւններով} շարում է իւր խաղակից ժամանակի առաջեւ:

աւերանքը շինել. հերիք է, եթէ միայն այդ {ուղղութիւնով} առաջ երթանք։  "Ասւում է լսուելո

հանգամանքների, կարող է եւ տեսակ տեսակ {ուղղութիւնք} ստանալ։ Մեք չենք կարող համաձայնիլ այն

անում են " Հիւսիսափայլի " եւ " Մեղուի " {ուղղութիւնքը}: Տհաճ չենք՝ տեսանելով սեւ բամբասա

լ այն բանին, թէ զանազան էին Մխիթարեանց {ուղղութիւնքը} ։ Դնում եմ այստեղ այդ նամակի բառացի պատ

րօնը, ոչ թէ վնաս կրելու չէ միջնադարեան {ուղղութիւնքը}, մերժելուց, այլ դորայ հակառակ այդ մեր

տաղանդը, այնուամենայնիվ, գնում եմ այլ {ուղղությամբ}: Տարոնի բարբառը նա հանձնարարում է բ

քի՝ այս բառի նեղ մտքով, այլ հօգուտ իմ {ուղղության}. եթե ես կարողանամ համոզել այդ ուղղությ

ղղության. եթե ես կարողանամ համոզել այդ {ուղղության} անհրաժեշտության մեջ, այդ ինձ բավական է

լ ամեն տեսակ հարցմունքների պատասխանը իմ {ուղղության} եւ քերականական կանոնների վերաբերյալ:

ասկացավ հայերի վրա ծանրացած միջնադարյան {ուղղության} կապանքները վերացնելու անհրաժեշտությունը

Իմ ամբողջ շարադրածից պարզ է, թե ես ինչ {ուղղություն} եմ բռնել: Ոչ մի կերպ ես ինձ վրա պատասխ

կողմից եւ նույնինքյան դպրության ոգին եւ {ուղղությունը} որքան կարելի է շինենք ժողովրդական, ազա

ելի կամ պակաս չափով, պաշտպանում էի այն {ուղղությունը}, որ այժմ դրվատվում է " Կռունկում ", բ

յստեղ ո՛չ մի արխիվ չի օգնի, սխալ է այն {ուղղությունը} ( այստեղ ես հիշում եմ Դովրիտովին), որ

է, որ այդ ժողովուրդն ունենալով այդպիսի {ուղղություններ}, չէր կարող հասնել այլ հետեւանքի, քան

ռավարութիւնը եւ տնօրէնութիւնը, յետոյ կ'{ուղղուի}, կը նորոգուի եւ այլն, եւ այլն:

զգի կեանքը եւ թող քո բոլոր իմաստութիւնը {ուղղուի} դէպի նորա կեանքը: Սոփեստութիւնը, մէջէ

ղած կարգի հետ, ուստի մեր կարողութիւնքը {ուղղում} ենք մեր ազգութիւնը պաշտպանելու համար:

թերը: Ապա պ. Նազարյանցն իր խոսքն {ուղղում} է իր ազգին եւ, ինչպես երեւում է, այն

անուէլը անձնատուր եղած մելամաղձութեան, {ուղղում} էր ընթացքը դէպի իւր օթեւանը: Պ. Յ

ինչ վստահութեամբ հմուտ եւ վարժ որսորդը {ուղղում} է իւր հրացանը որսի վերայ, հաւաստի լինե

, վերաքննութիւնը պէտք է սահմանափակուէր {ուղղումներ} մտցնելու այն յօդուածների մէջ, որոնք հա

, եթե յոթ հոդվածներում իմ կատարած զգալի {ուղղումները} չեն համապատասխանի գրաքննչական կանոնների

ոններին, որ չեմ սպասում, ըստ կատարված {ուղղումների}, ապա կոմիտեն առանց ինձ այդ մասին նախապ

նչացված են, 29-ը վերափոխված: Սույն {ուղղումներն} իմ կողմից կատարված են այդ նույն էջերի վ

ա) ներածականը " խորագրով ձեռագիրը, որ {ուղղված} է արված նշումների համաձայն, որ գտա իմ

արկում եմ իմ անձնական խնդիրս, որ թեպետ {ուղղված} է ազգին, մանավանդ Նախիջեւանի դաստիարակ

երից, ուստի մեր նկատողութիւնքը հաշուէ՛ {ուղղված} են ընդհանուրի թերութիւններին, քան թէ մ

ում է շատերին: Մինչդեռ միշտ հնարավոր է {ուղղվել}, եթե միայն մարդ կամք ունի, եթե նա չի

ւլթանի նամակի զօրութեամբ: Առողջութիւնս {ուղղւում} է կամաց-կամաց: 3-ին նամակ գրեցի եղբօր

լորովին ազատ է կոմսի յարձակմունքից, որ {ուղղւում} է միայն իմ ընդդէմ: Ինչպէս առնել, որ մ

ւնդի ելեքտրականութան հետ, կապւում է եւ {ուղղւում} է դէպի երկրագունդի ելեքտրական կենդրոնը

դ։ - Ո՜ւֆ, ժամանակ է վեր կենալ՝ {ուղորդ} ։ Վեր կացաւ-հագաւ շորերը սիր

), խղճում եմ. նա չար չէ, այլ շատ վատ {ուղու} վրա է: Սատանան գիտե, թե որտեղից է նրա

ը, որպեսզի նրան դուրս բերի արժանավայել {ուղու} վրա, որպեսզի ստիպի նրան աշխատել եւ կան

յ է հրամանակատար լինէր. եթէ ո՛չ, նոյն {ուղտը} նորա դրանը կը չոքէր. միեւնոյն ժամանակի

նոյնպէս 'ի Նախիջեւան եւ անդէն վաղվաղակի {ուղւոյ} լինի յԷջմիածին, 'ի համբոյր սրբազնեալ ա

միշտ բնութեան Տուրք մշակութեան: {Ուղւոյ} եղեալ այլ ոք այր Ընդ բոխասեր առապ

ի յերկիր ի խոնարհ Անգրէն լինի փոյթ {ուղւոյ}: Ոչինչ գիտէ մերս Ադամ, Զի

ծ, իրավունք չունիք տոմսակ կտրել եւ տալ {ում} եւ իցե: Վերստին աղաչելով Ձեր ժիր հո

, այդպիսի հանդուգն ճանապարհորդությունը {ում} ասես, որ խելքից չհանի. բայց կատակը մի

անապարհորդությունը Սանչոյի հետ միասին) {ում} էլ, որ հանդիպում էր, ուղարկում էր Տոբ

ւսի շարունակությունը նույնպես: Ի դեպ, {ում} միջոցով, որ հարկ է, ուղարկեցեք մի կապ

ունը ձեղնահարկում ( աստված վկա՝ չգիտեմ {ում} ), ուր հանդիպեցինք մեզ բոլորովին անծան

առաքյալներին: 1861-62 թվականների Times-{ում} նույնպես կարելի է ցույց տալ մի շարք հոդ

ա, խնդրեմ այդ մասին հանգամանորեն խոսես {ում} հետ հարկն է եւ համոզես նրանց. ես այդ գ

ը պողպատե տրամաբանություն ունի: Չգիտեմ {ում} թարգմանությունն է, կարծեմ անանուն է,

առնափնդորում է եւ չէ յայտնում, թէ ո՞վի {ում} հետ խօսելու վերայ է իմ կասկածը, եւ այդ

նեւին ո՛չ, դուք կարող էք գրել իմ մասին {ում} կամիք, բայց այն մարդը, որին գրելու էի

եւ Աբրահամ Ավետմալն. նաեւ ի թուին 1794-{ում} Հայեւար գրած մին կտակ եւս ամ գրել տվել

այ բարեկամի կամ թէ իմ յանձնարարութեան, {ում} ունեցածի քաթէն այ, քաթէս այս վերաբերի

յ 20, որ է Մայիսի 9, թիւն փրկչին 1799-{ում}: Որ եմ ամենախոնարհ եւ յայտնել ( ձ

ին 1813 եւ Մարտի 11-ին, որ է նիրհան 26-{ում}, գրեցաւ ձեռամբ նուաստ Կարապետիս Յովհան

ց դու փրկի՜ր, Որդուն քո հեզ աղախնու, {Ում} սիրտ տուիր սիրով լի Եւ սուրբ խաչը կրել

զ չեմ ճանաչում ": " Ես նա եմ, քոյր, {ում} պարտիզում որ զուարթ Սոխակի միշտ թովիչ

ՄԷ՜Ն, ՈՎ ԿՈՅՍ... Արուսեակի վրայով, {Ում} ` կիրք վառող լեռն ի վար Զառիվայրի գաղտ

, Զորդի Քո աղախնոյ, {Ում} սիրտ ետուր սիրալիր Եւ զսուրբ խաչ ի

ում. Մինչեւ այժմ նա չգիտէ ուր եւ {ում} Պատճառել էր մի վիշտ կամ ցաւ իւր կե

որան յետ, ինձ պէտք չէ, Տո՛ւր ուրիշի, {ում} կամիս. Քեզ մի անգամ ասել եմ, Յիշի՛ր ե

թոռ դու զոյ կամիս նստուցանես, Եւ {ում} զլանաս ի փառաց հեշտին զնայ դու կապտես:

անոք հիգին դու ես միայն ապաւէն. {Ում} ոտնահար լինին մարդիկ, եւ ում երեu ոչ ա

ն. Ում ոտնահար լինին մարդիկ, եւ {ում} երեu ոչ առնեն. Ամենեքին զիս թողի

անցուցած չեմ, եւ ո՛չ իմ պէտքերի համար {ում} եւ իցէ տուած, եւ այս բանը գիտեն իմ հետ

աւամբք վայել է նմա. suum cuique]: Չէ՞ {ում} էք ի մերայոց անտես երկասիրութիւն Ստեփան

լ խորհրդաբար, եւ ո՛չ հասկանալի ամենայն {ում} եք, որով հանդիսացուցանէին զնուիրական պ

ի բաց վտարելով կներկայացուցիչ մասնիկս " {ում} " եւ զապառնիացեալ մասնիկս " կը " եւ յաւ

, այլ յաղագս անուանելոյ նորա զմասնիկքս {ում} եւ կը խժականս, աւելորդ համարիմք մանրախ

լ՝ չնայելով, որ իսկոյն հետեւում է կամ {ում}, կամ ութիւն։ Այս այնպիսի դիպուածներու

յժը, այլ կան երեք ուրիշներ էլ, ինչպէս {ում}, իմ, ամ. սոքա էլ ճիշտ նոյն պաշտօնակա

ն եղանակում, պէտք է որ նա կպչի նոյնպէս {ում} մասնիկի հետ։ Եթէ ասենք կամ գրենք " նոր

ռի պատահենք, որ չկարողանանք հասկանալ, {ում} հարցնենք, որ մեզ չասէ, կամ ո՛ր բառարա

հարուածոց Եւ ղեկավար կաց նաւակիս {ումդ} հառաչեմ ի խորոց: Յայնժամ հասից ե

ոնից։ Ընդհանուր եւ միակ լծորդութիւնը է {ումեմ}. օրինակ՝ գրում եմ, տեսնում եմ եւ այլ

եւ զորդիս իւրեանց տուեալ յաշակերտութիւն {ումեմն} Մկրտչի կարճահասակ լատինադաւանի, կոչեն

դուստր իւր ետ ի կնութիւն Հայու կաթոլիկի {ումեմն} վարսավիրի, որ բնակէր յայնժամ ի Թաղանրօ

մինչ ՚ի գիշերին յորում ձգիւր լարն, ոչ {ումեք} յայտնի եղեւ ինչ եւ ոչ զկնի ցայսօր ժաման

եւս յայտնեմ, զի ես ի սկզբանէ անտի ընդ {ումեք} զամենայն կարճ չեմ պահեալ երբէք ըստ ծիսի

ուծոյ, որ մինչի ներկայ թարեխս ամենեւին {ումեք} չպարտիմ ինչ սանաթով, չիթով կամ խսեպագր

թիւն վաճառել, գրաւ դնել եւ կամ շնորհել {ումեք} զտունն եւ կամ ՚ի տան սարանջամիցն հատոր

տեան օրհնեա՜լ լիցիս: Եկեալ {ումեք} վարդիցդ ի հայց, Դու՝ որպէս մայր

ւմ եւ անհամար կարասի ծախեալ իւրաքանչիւր {ումեք}. եւ մանաւանդ անօրէն հազարապետին Միհրնե

ութիւնն ազատեսցէ զձեզ: Մի ծանր {ումեք} [թուեսցի], եթէ ներեսցուք մեզ [մերոյս վ

ն եւ ժամանակագրութեան, [զորս, մի խիստ {ումեք} թուեսցի բանս, եթե ասիցեմ աբեղայական դե

Մերուժանայ, եւ պարսիկ վերակացուք թոյլ {ումեք} չտային ի Հայոց յունականաւն վարիլ դպրութ

րերարս իւրեանց համաթուել, թէ եւ այլում {ումեք} եւս ժամանակին յաջողեալ էր կատարել զգործ

քի իւրում ի Սմարղանդ, հրաման տուեալ մի {ումեք} համարձակիլ հանել անտի զգրեանն, որպէս ա

ուն գործական՝ նորն, հասկանալի ամենայն {ումեք}, մի երբէք յուսասցին հայք հանդիպել փրկա

աջընթացն լինի նորախօսութեան), թէ ո՞ւմ {ումէք} ի հայոց հասկանալի է հեղինակութիւն նախնե

րծ դնել այնտեղ, ուր իսկոյն յաջորդում է {ումը}, շատ ծանր է եւ հասարակ ժողովրդին գայթա

մ-է եւ այլն, այսինքն՝ բայ արմատի վրայ {ումը} թողնելով, իսկ բայական վերջաւորութիւնը

դունելով որպէս բայական վերջաւորութիւն, {ումի} հետ միացած, իսկոյն հասկանում ենք, թէ

լիս է լեզուի մշակութեան։ Հին լեզուի {ումն} վերջացած բայանունները, որպէս անկումն,

եմն ժողովուրդը դատապարտելի չէ, եթէ այդ {ումն} վերացական առքական անուններն փոխանակել է

կ՚ըլներ, ո՛ւմ տունն ուզէի կը քանդէի, {ումն} ուզէի կը շինէի, ձիս որ դհովն ուզէի, դ

ս, եթէ բնական աներեւոյթ եղանակից յետոյ {ումնէլ} դարձնում ենք ել, ինչպէս՝ մերժումն-մեր

ծոց նորա պասուք՝ Ո՜հ, բժշկի ի մի {ումպ}: Անդ եւ թակոյկք ճախարակեայ

խմեցին: Բայց Մանթուխեանցը արաղի վերջին {ումպը} կուլ չտուած, սկսեց պատմել, թէ ինչ կեր

վբէն մեր. Ծարաւըն իսկ կրծքի շաղի Մէկ {ումպովը} յագենում է: Սափորները կոկ ու գողտրիկ

ամք ի խորախոհիցդ այդոցիկ, թէ զինչ վարձ {ուն} էին դոքա առ հասարակ վասն հեղինակաց Սինէ

ով, որ երբեմն հարկը ստիպում է վեվի տեղ {ուն} պահել՝ չնայելով, որ իսկոյն հետեւում է

տեղերում, ուր միմիայն Երեւանի գաւառում {ուն} վեվ է, իսկ այլ տեղեր՝ ու։ Նա գրում է

լը աւելորդ շռայլութիւն է եւ քանի որ այդ {ուն} վեվ պիտի հնչվի, ու պահելու խորհուրդն ի

. էլ հաշտուում եմ գրելու ժամանակ, այդ {ուն} ինչ իրաւունքով եւ որտեղից է մտնում։ Պ

որ, առանց ընդհանուր միութեան լեզուի, {ունա՜յն} երազ է հասարակաց ազգի առաջ գնալը։ Բայց

ում են եւ զուարթացնում են նորա հասկացող {ունակութիւնը} եւ կան այնպիսի առածներ, որ ուղղակի բնո

տեսակի յարատեւութիւնը պահպանելու բնական {ունակութիւնը}: Իբրեւ թերութիւն կարելի է տեսնել

ջ։ Նկատում ենք հոգեկան կարողութիւնք եւ {ունակութիւնք}, որ միւս շնչաւորների մէջ փոխանակւում ե

արութեան սկիզբն կամ տարր, եւ հոգու այդ {ունակութիւնքը} հետեւանք են նորա լաւ կամ վատ շրջակայքի

մոռանալու քեզ եւ ոչ քո ազնիւ եւ առաքինի {ունակութիւնքը}, ո՛չ այն րոպէները, որոնց միջոցին բաժա

րպարանագործւում են հոգին եւ հոգու բոլոր {ունակութիւնքը} ։ Մարդը, ենթարկելով իւր անձը կրօնի ազդ

գրուած ընկերութեան կեանքը, հոգեբանական {ունակութիւնքը}, բարոյական եւ ընկերական հասկացողոլթեօլ

ասին, իւր արծաթը վատնում էր աշխարհային {ունայն} եւ անցաւոր վայելչութենների համար, եւ ե

նով հաճոյանալ մարդերին եւ մի անցաւոր եւ {ունայն} փառք ճարել, իսկ ճշմարտութիւնը չունի այ

ր հառաչանք քաշեց սրտից, յոյսը եղաւ ողջ {ունայն}. Տեսաւ բազմած Նիկողոսի գահումը նո

Մա՛րդ, իմացիր դու աշխարհը, {Ունայն} են քո հոգսերը. Մի՛ տառապիլ զուր բ

ծութեան տակ, Րոպէ չմնաց ազատ կամ {ունայն}: Գիտակցութիւնը յաջորդեց սոր

էր " Հիւսիսափայլի " խորհուրդը։ Ես այդ {ունայն} ճանաչուած աշխատութեան մասնակից էի, յայ

իտոյ էր, հրաժարուելով հնախօս հայկաբանի {ունայն} փառասիրութենից, աշխատել կենդանի ժողովր

ում էին. " Ա՛յ յիմար մարդիկ, ինչի՞ էք {ունայն} տեղը աշխատում, ո՞ւր էք այդ շոգ կրակում

, եթէ թողունք ոմանց մօտ շռայլութեան կամ {ունայն} պճնասիրութեան համար արծաթ ճարելու բարբա

երեւների քաղցր խշխշոցից: Բայց այդ {ունայն} երկիւղ է. մոծակը ուրիշ շատ միջատների ն

եր աւելի երկար դադարելովը մի անխորհուրդ {ունայնաբանութեան} վերայ, որ իւր սրտի յաւելուածից բաշխել

դ աջմէ Հօր, յորմէ ո՛չ երբէք մեկնեցաւ: {Ունայնանայ} խորհուրդ պատարագին, եթէ առցուք զայն ըս

ոգութենից եւ չհայութենից է կախւում, որ {ունայնանան} մեր հօրերի եւ մօրերի քաշածները, եւ մեք

երի եւ թէ՛ շարադրողի ջանքը եւ աշխատանքը {ունայնացնելու} համար: Չգիտենք, թէ մինչեւ ե՞րբ պիտի յ

պարտութեան վճիռն էլ քամակիցը տալիս, որ {ունայնացնում} էր " Հիւսիսափայլի " խորհուրդը։ Ես այդ

արմինն ունի յինքեան եւ զարիւն, որով եւ {ունայնացուցանէ} զխորհուրդ կրկնակի նուիրանաց նիւթոց, այ

նա՛ է մարդը, որ, արհամարհելով ամենայն {ունայնութիւն}, կտրիճի պէս կ'անցանէ այն նեղ եւ փշոտ ճ

աց կամաց տեսանելով իւրեանց ընդդիմութեան {ունայնութիւնը} ՝ քարշում են պոչերը: Ը. Նոր

երի մոլորականութիւնը եւ մեր աշխատութեան {ունայնութիւնը} գիտէին!!! Կանոնաւոր կերպով վէճ բանալ այ

ինը նստած բազմոցի վերայ, մաքրում էր մի {ունդեղէն}, պահոց կերակուր պատրաստելու համար:

յլերը ցորենով, սեխով, ձմերուկով, այլ {ունդեղէններով} եւ այլն, եւ այլն: Քաղաքը կամ նորա

տեւ մշակների ձեռքով լցւում էին ցորեան, {ունդեղէնք} այն նաւերի մէջ, որ մօտենում էին Նախիջե

ր եմ փաթաթում քո վզին, բայց արդյոք փող {ունե՞ս}. առանց այդ էլ ասում էիր, թե այստեղ ար

յաց կողմից գտնել այնքան սեր, ինչքան ես {ունեի}: Ես ամոթ կհամարիմ, որ իմ ծնողաց որ

յուններին, ի՞նչ այլեւս հարկավորություն {ունեի}, որ օտարներից լսեի. այդ կանե միայն այ

նամակ չգրելս ո՛չ թե մի սիրտ ցավելու բան {ունեի}, քավ լիցի, այլ գնալեդ հետո բավական ժա

նացի. 2 շաբաթ հետո քիմիայից քննություն {ունեի}, այժմ թեեւ ազատ չեմ, բայց խղճմտանքս տ

չունիմ առայժմս գրելու, պատճառ, ինչ որ {ունեի} ասելու՝ ստրախավոյ գիրով գրիլիմ ամսույս

երջանալը: Թեեւ ես ուժեղ ցանկություն {ունեի} թաքցնելու Ձեզնից այն զգացմունքը, որ հա

ը միանգամայն առողջ կզգամ ինձ: Ես պահած {ունեի} Tinctu[ra] Belladonae, բայց մենք այս ա

րս կհոգա հորս մասին: Ես դեռ շատ բան {ունեի} քեզ գրելու, բայց վերոհիշյալ պատճառով չ

երեւ, այլեւ օտարները, որոնք բարի սիրտ {ունեին}, ես շատ երանելի մարդ կլինեի, եթե կարո

զգը, նորա օգուտը եւ վնասը եւ բարի սիրտ {ունեին} օգնել նրան: Այս սրտով եւ հոգվով դար

ճարեց յուր համար, քան թե նորա ընկերքը {ունեին}, ասել է թե ուրիշի սեփականությունը գողա

քանչյուր տարի հարկ է դրվել, գոյություն {ունեին} նաեւ եկամտի ուրիշ հարյուրավոր, գերազան

միայն առ ի գտանել զաւուրն պարէն եւ առ ի {ունել} զիրաւունս ընդ անուամբս հոգեւոր ուսուցչի

եւ յիշեայ դպրատանցն եւս մինչ հարկաւորս {ունել} վասն տարեկան խարջին քառասուն հազար ռուփ

հարցանելն, եթէ ո՛վ իցէ մեծ, եւ այլն: {Ունել} Պետրոսի զաթոռն Հռովմայ ցարդ ո՛չ հաստատի

ծ է] 15-ին: 8-9 վատ: 9-ին սկսեցի ընդ[{ունել]} beladon եւ ընդ[ունեցի] 13-երորդ բաղնիս

ննեցէ՛ք զգիրս. զի դուք համարի՛ք նոքօ՛ք {ունել} զկեանսն յաւիտենականս "։ Աւետ. Յովհ.

. " յորում եւ ե՛ս իսկ ճգնիմ անխիղճ միտս {ունել} առ Աստուած եւ առ ամենայն մարդիկ յամենայ

Արետա՛յ արքայի պահէր զքաղաքն Դամասկացոց {ունել} զիս. եւ ընդ պատուհա՛նն վանդակաւ կանխեց

ւմ եւ Թէոֆրաստ Պարացելսոսը հրաւիրուեցաւ {ունել} այդ ամբիոնը: Այս գերօրինակ մարդը ծնած

վերաբերելիս կրօնի եւ աստուածապաշտութեան {ունել} խորհրդաբար, եւ ո՛չ հասկանալի ամենայն ո

ց, եթէ պատմութիւնդ անուն պարտի անշուշտ {ունել} ըստ գործարանաւոր մարմնոց նախ քան զամենա

այո՛, չունի զլեզու ասեմ ք վերստին, զի {ունել} այնպէս որպէս Հայք զհինն բարբառ՝ համարի

իլ ի խաւարի եւ չունել զլոյս, այսպէս եւ {ունել} լեզուի Հայոց համարի չունել, զի որպէս գ

նձ զբառդ անձուկ նշանակութեամբ) չկարէին {ունել} եւ զայնպիսի կորովի բանաստեղծութիւնս, զ

ր այլովք ձեռովք հասուցեալ ի բերան կարէր {ունել} զնոյն ճաշակ, զորպիսին զգամ ք, մինչ իր

գս յօրինէ սերովբէն, Եւ մատուցեալ {ունելեօք} Առնու զկայծակն բոցավառ Ի սեղա

իբրեւ 400 մանէթ արծաթ, այլ ես փոխանակ {ունելոյ} զայնքան դրամս վասն ծախուց ճանապարհի, ի

, զաւարելոյ Ամենափրկչեան վանաց, որ յետ {ունելոյ} զայնքան աղբիւրս եկամտից եւ առանց ծախելո

հինն լեզու, թերեւս եւ անպիտան, առ ոչ {ունելոյ} յինքեան զկենդանարարն նիւթ յագուրդ տալ ն

մանել զԳերմանական բառ: առանց զուգակշիռ {ունելոյ} զպայմանս լեզուի մերոյ, թէ կարէր արդեօք

ս հասակի վերաբերած քանի մի հիշատակարանք {ունելով} ես իմ մոտ, կամ իմ սեփական մտածողության

քննել զգործն ի նորոյ, գործակից ինքեան {ունելով} զնախկին թեմակալ արհին մեր զսրբազան Մատթ

ում, ամենայնիւ զգաստ միտս եւ զգայարանս {ունելով} հաստատեցի կտակս այս իմով ստոարագրութեամ

, - Օրհներգում է սերովբէն Եւ վերցընում {ունելով} Կայծը կիզիչ բոց-կրակ Այն ծխացող սեղանից

լաւ եւ 'ի շարադրութիւնս լեզուին Հայոց, {ունելով} զայն ոճ Եւրոպացի առ 'ի շահել զամենեսին

այս նկատի, զի եւրոպէականք ( ոտնկառոյց {ունելով} ի հող իւրեանց հայրենի], արդէն զընթացսն

գործարանաւոր մարմնոյ, որպէսզի նիւթն, {ունելով} զկերպ, գործարանաւորեսցի եւ ի ներքուստ

ապետները, ձեռքերում գաւազաններ պատրաստ {ունելով} նորան ծեծելու համար, ներգործեց նորա վե

դարեալ եւ մշակեալ ըստ պիտոյից աւուրցս, {ունելոց} էր զանունդ ռամկախօսութիւն, ապա ուրեմն

ցողութիւն դժուար էր նորան առանց ձեռքում {ունելու} բաղդատող կշիռը եւ չափը: Վերջաբանի

աշտում չեն բուսանում, գիտուն հոգեւորներ {ունելուց} յառաջ, պիտոյ է պատրաստել ուսումնարաններ

առթիվ ինձ տոմս տալ: Ընդ որում, պատիվ {ունեմ} ներկայացնելու Լազարյան ճեմարանից ինձ տր

Մոսկվա, 19 հունիսի, 1856 թ Պատիվ {ունեմ} սրան կից հիշյալ կոմիտեի քննությանը ներկ

ԳՐԱՔՆՆՉԱԿԱՆ ԿՈՄԻՏԷԻՆ Սրան կից պատիվ {ունեմ} երկրորդ անգամ կոմիտեի քննարկմանը ներկայ

ւմ է եւ ինձ օգնական է լինում: Ես հույս {ունեմ}, որ մեր բարեկամությունը պիտի մինչեւ գե

եւ անտանելի պարտքի մեջ են: Ես հույս {ունեմ}, որ դուք բոլոր մեր ճշմարտասեր եւ ազնվա

է արհամարհում այդպիսի հաշիվները: Հույս {ունեմ}, որ կկատարեք իմ այս խնդիրը: Մեծարա

իտության ասպարեզում: Ի դեպ՝ մի խնդիրք {ունեմ} նրան. ասա, խնդրեմ, նրան, որ նա ձեռք

ծում: Ես հարստություն չունեմ, բայց {ունեմ} պատիվ եւ ես պատրաստ եմ առաջին հնարավոր

անկեղծ հարգանացս հավաստիքը, որով պատիվ {ունեմ} մնալ Ձեր խոնարհ ծառա Միքայել Նալբանդ

կ չափերով՝ մեկական գրքույկ: Սիգար դեռ {ունեմ} եւ կբավականացնի մինչեւ հետեւյալ ամսվա ս

ւնը: Այս բոլոր հարցերին ես մի պատասխան {ունեմ} - այն որ, տարակուսած եմ եւ բոլորովին ո

Անանիայի հետ ես համաձայն չեմ: Շատ բան {ունեմ} ասելու այդ՝ հետաքրքրությունից ոչ զուրկ

ամ ե՛ւ բուն գիրքը: Առայժմ կարդալու բան {ունեմ}. եւ ես գրքերը ո՛չ թե սոսկ կարդում եմ,

գականների կարոտ: Համենայն դեպս, հույս {ունեմ}, որ նա այդ զոհաբերությունը կանի: Ս

փորձով դեռ ծանոթ չեն Անգլիային: Հույս {ունեմ}, որ կուղարկեք Գերվինուսի շարունակությո

՝ առանց ոչ ոքի նեղություն տալու: Հույս {ունեմ}, որ հետեւյալ նամակս արդեն կգրեմ ձեր ու

ն, եւ ավելի... առայժմ ոչինչ: Հույս {ունեմ}, որ դու ամեն ինչ ճշտորեն կհաղորդես, ո

ար: Այժմ մտքումս մի ընդարձակ ծրագիր {ունեմ}, եւ որն արդեն, որքան հնարավոր է, մշա

անի այդ բարբառի վերլուծությունը: Հույս {ունեմ}, որ դու այժմ հասկացար, թե ի՛նչ եմ խնդ

ւ ասա, որ չծուլանա գրել: Ես դեռ հույս {ունեմ} նրա մասին խաբրիկ ստանալ, իհարկե քեզանի

անի տող կբերեի: Բայց բավական է։ Հույս {ունեմ}, որ արդեն ստացել ես 12-ի թվակիր նամակս

լորի համար ի սրտե շնորհակալ եմ եւ հույս {ունեմ} դեռ անձամբ շնորհակալությունս հայտնել Մա

իայից եւ Աֆրիկայից, որտեղ ամենուրեք ես {ունեմ} գործակալներ, սակայն ես այդ չեմ կարողան

տրալիայի եւ Աֆրիկայի հետ: Ամենուրեք ես {ունեմ} ծանոթ հայրենակիցներ, որոնք հաճույքով կ

իսկ ես բնավ չգիտեի, որ ես եւս իրավունք {ունեմ}, բայց դու միայն այն ես մոռանում, որ դ

ղբայրը, եւ ոչ այլ ոք: Ես դեռ հույս {ունեմ}, որ եթե քո խոհեմությունը մի րոպե թողել

եղ չեմ մեռնի եւ աստծու օգնությամբ հույս {ունեմ} քեզ հետ շուտով տեսնվելու: Թեեւ ամեն

ւթիւնք ունենաս այս բաների մասին եւ յոյս {ունեմ} երբեմն կարդալ քո Յիշատակարանի մէջ այս բ

րելով միգուցէ երկարախօս նամակ: Ես յոյս {ունեմ}, որ Դուք բաց գրկով կ՚ընդունիք Ձեր հեռա

Տեղնուտեղ տափկում: - Մերի՛, երկու {Ունեմ} ես ձու, Բաւակա՞ն է քեզ Երկուորեակն իմ

գնացին, կոկորդիս ցաւը թուլացաւ, յոյս {ունեմ}, որ վաղը իսպառ լաւանամ: Այսօր նամակ ս

կեղծ հարգանքի հավաստիքները, որով պատիվ {ունեմ} լինել Ձեր խոնարհ ծառա Միքայել

դուք անպատճառ շնորհ բերէք իմ մօտ. յոյս {ունեմ}, որ կը կատարէք իմ խնդիրս, եւ կատարելո

երկասիրության դեր խաղալու հավակնություն {ունեն}, վերջիններից ես խուսափում եմ այնպես,

ր եւ ուր նրանց բարբառները տեղական երանգ {ունեն}: Դրանից հետո գրել ( հենց այստեղ) քերա

բուսաբանությունն առաջիկայում մեծ ապագա {ունեն}: Գյուղատնտեսությունը եւ քաղաքատնտեսութ

առայողները, բացի մեր տեսակցությունից, {ունեն} իրենց եւ այլ պարտականությունները: Եվ ա

ես այդ խնդրէի. մի՞թէ նրանք, որ աչքեր {ունեն} տեսնելու, չպիտի՞ գուշակեն այդ, հէնց ո

ր այնտեղ արծարծված գաղափարները իրավունք {ունեն} հարգանքի արժանանալու մարդկության սրբազա

նչեւ 200, 000, որպեսզի հնարավորություն {ունենա} նրանց ( հայերին) դասել գնչուներից հետո

գրականությունը ոչ մի առաջադիմություն չի {ունենա}: Կարելի է, թերեւս, սահուն էլ գրել,

ը եւ նույն դրոշմը, բնականաբար, պետք է {ունենա} եւ նորա լեզուն: Մեր հին լեզվում չկա "

այդպես պիտի տպագրի, ապա երբեք վերջ չի {ունենա}. պետք է, չէ՞ վերջացնել երբեւիցե:

պրում է այսօր, չգիտէ թէ վաղը պիտի հնար {ունենա՞յ} ապրելու, թէ ոչ, քանզի չգիտէ, թէ պիտի

որա անմահությունը, ուրեմն ջանք ու խնամ {ունենալ} նոր լեզվի տղայական հասակի վերա: Վերանո

լ խելոք կերպով, պետք է այր մարդու սիրտ {ունենալ} եւ կին չդառնալ, եւ եթե մենք կամենայինք

օր, չի կարողացել ոչ մի կերպ գոյություն {ունենալ} իբրեւ անկախ ժողովուրդ: Նա երբեք չի դրս

իվ թե կարող է արմատական հեղաշրջում տեղի {ունենալ} նրանց կենցաղում դեպի լավը, չնայած զանա

արկե, մեծ ցավ չէ, բայց պետք է ի նկատի {ունենալ}, որ ծառայողները, բացի մեր տեսակցությո

ելու համար հարկավոր լինի հարաբերություն {ունենալ} Չինաստանի, Հնդկաստանի, Ավստրալիայի եւ

ական համաձայնությունը: Նրանք կարող էին {ունենալ} այս կամ այն կարծիքը, այդ նրանց չի արգե

բաժանուած, պառակտուած, չկամի ամենեւին {ունենալ} մի որեւիցէ ընկերութիւն, ինչո՛ւ այդպէս

ը լինիմ ձեզանից, եթէ առիթ տաք ինձ գործ {ունենալ} իմ աշխարհի կառավարութեան հետ, որ, անտ

ծառայութիւնը ի՞նչ յարակցութիւն կարող էր {ունենալ} իմ ազգի օգտի հետ: - Հը՛մ... Ես քե

կեանք եւ շարժողութիւն, հարկաւոր է յոյս {ունենալ} մեր անձին եւ մեր ընկերի վերայ, եւ առան

սնում, որ Բէգզադէն ասում է, թէ չկամէր {ունենալ} նորան իւր խանութի մէջ: Տղան աղաղակում

դրականապէս ասել էր պատանուն, թէ չկամէր {ունենալ} նորան իւր խանութի մէջ, այլեւ հրաժարւու

ել է, այդ ազատութեան միւս օրը պատերազմ {ունենալ} 23 միլիոն բազմութեան հետ, որ սովամահ լ

րդը՛ միայն կարող է նախապաշարեալ հայեացք {ունենալ} թատրոնականաց վերայ, որ կարծում է, թէ

այթայթելու համար եւ թէ կամի նա խորհուրդ {ունենալ}, ապա ուրեմն պարտակածն է սպասաւորել ազգ

ուիրուած օրագիրը կարող է միայն աչքի տակ {ունենալ} մի փոքր հասարակութիւն, որ պարապում էր

իւնք է։ Յայտնի է, թէ տալուց առաջ պիտի {ունենալ}. իսկ այն գրիչը, որ տակաւին իր լեզուի

որա սրտին։ Եւ հեղինակը պարտական է գործ {ունենալ} ժողովրդի սրտի եւ հոգու հետ եւ ո՛չ նորա

արում են, թէ կարելի էր մեծ ազդեցութիւն {ունենալ} ժողովրդի լուսաւորութեան վերայ։ Ահա հազ

տեղ անցածի խրատը հազիւ թէ կարող է արժէք {ունենալ}. Գրանովս[կին] խոստովանում է այս, բայց

, թէ այդ արուեստը կարող էր ազդեցութիւն {ունենալ} իր պաշտողների ճաշակի վրայ: Ծիծաղելին ա

ին տեղը գործարանումը եւ նորանով մի կշիռ {ունենալ} ժողովրդի մէջ: Իհարկէ, այս բանը նորանի

լ, երբեմն պաշտօնատարը- վերակացուի կշիռ {ունենալ}, շատ անգամ եւս աւելի վերին: Յաճախ պատ

շատ դժուարին էր նոցայ հետ մասնակցութիւն {ունենալ}, բայց յօգուտ իւր հայրենակիցների յանձն

, կարծու՞մ ես թէ կարող էր այնքան կեանք {ունենալ} գործարանումը, ինչքան ունեցաւ: Հռոմի ո

ից, աշխատի իւր կոչմանը համաձայն ընթացք {ունենալ}: Եւ որովհետեւ նորա պարտականութիւնը շատ

, պիտոյ է նորան մեծ մեծ առաքինութիւններ {ունենալ}, որ կարողանայ իւր խօսքերը ազդու կացուց

ւնենալով, կարողանաք այնտեղ երկար կեանք {ունենալ}: Երրորդ, գլխաւոր սխալն այն է, որ չկա

կացուները ինձ ստիպում էին այնպիսի գնացք {ունենալ} ծառայողների հետ, ապա, նախ սխալ է այն

ոքա կամեցել են միայն սնափառութեամբ կշիռ {ունենալ} գործարանումը ծառայելով: Այսպիսի գ

ղը, պարտ է իւր խորհրդին համեմատ գործեր {ունենալ}, եւ իւր անձը բոլորանուէր ընծայել ազգին

պեցու Աշուշայի դռնումը երեւելը կարող էր {ունենալ} խիստ շատ պատճառ, բացի նորա ծնողների ակ

մի այնպիսի դեւիկ, կարող էք ծանօթութիւն {ունենալ} Բուբանդուսի ձեւին, առաջին դուքսի եւ օր

ներ, ըստ որում օրինաւոր բան չէին կարող {ունենալ}: - Ի՛նչ պատճառով: - Ո՛հ, շատ

որ ես... բայց ո՛չ. ես չկամիմ բնաւին {ունենալ} որեւիցէ յարակցութիւն մի այնպիսի մարդու

ժուար չէ լինելու այսուհետեւ ազատ ընթացք {ունենալ} դէպի ինձ... - Այսուհետեւ հաւատում

եղբայր, կարող ես հաստատ յոյս եւ հաւատ {ունենալ} իմ վերայ, ես իսկոյն կ՚երթամ դրացու տու

զգից, ոչինչ քաղաքական հանդէս չէր կարող {ունենալ} պատմութեան մէջ. ուրեմն մնում է մեզ անտ

րբեմն՝ այլապէս։ Այո՛, մարդը չէ կարող {ունենալ}, բայց ճիզուիթը առատ ու հարուստ է սրտի

ամբք. նա այնքան ունի եւ այնքան կարող է {ունենալ}, որքան գործ պատահել են կամ պիտի պատահե

նութեան կարդալը, կարողանան ծանօթութիւն {ունենալ} այս Կարգի մասին, ճանաչել եւ շօշափել նո

մի խօսքով՝ ինչ որ կը վայելէր ուխտաւորի {ունենալ}, եւ այս կերպով սկսեց իւր ճանապարհորդու

ջախոհութեան ուխտը եւ կոյր հնազանդութիւն {ունենալ} դէպի առաքեալի փոխանորդը, ուր եւ բարեհա

րդում էին ուտում կատարեալ հնազանդութիւն {ունենալ} դէպի Պապը, ուր եւ ուղարկելու լինէր նոր

ւմ էին։ Կոյր եւ անսահման հնազանդութիւն {ունենալ} դէպի այս դաբիրաները առաջին կրօնական պահ

ն, որի ճակատը գրած էր մեծ նշանակութիւն {ունենալ} Ֆրանսիայի պատմութեան մէջ։ Մարիա Մեդիչի

ու։ Յիսուսեանք մեծ յոյս չէին կարող {ունենալ} թագաւորի վերայ, որ երբէք հաւատ չունէր

արակութեանը։ Նոքա երբէք չէին ցանկանում {ունենալ} մի այնպիսի զարհուրելի թշնամի, վասն որո

կ խորհրդակցութիւններ գրի միջնորդութենով {ունենալ}, մինչեւ անգամ եւ Տէրութեանց հետ։ Նոքա

րակութեան կանոնների զօրութենով կարող էր {ունենալ} այսպիսի առեւտրական գործեր, կալուածներ

ւէ իւր մեղքերը, չեմ կարող հաղորդութիւն {ունենալ} նորա հետ " ի հոգեւորս ", որպէս լոկ քրի

նդունել մի այդպիսի մարդ եւ հաղորդութիւն {ունենալ} հետը եկեղեցաբար, թող ընդունին, այդ նո

ուութեան: Ազգը, որ վաղուց էր կամենում {ունենալ} այդպիսի մի Կանոնադրութիւն, լիովին բաւա

ում, պառկում չէին կարող բայի զօրութիւն {ունենալ} առանց, անպատճառ, իրենց վերջում ունենա

քրել, մշակել կամ նորա վրայ ազդեցութիւն {ունենալ} ։ Եւ ինչպէս կարնայ ժողովուրդը իր կարդաց

ղկել եւ ուժ առնելով՝ հանրական խորհուրդ {ունենալ} ազգի համար, այլ կա՛մ մի գաւառի կը ստրկ

ի պատշաճ էր " Քաղցկեղ Հայաստանի " անուն {ունենալ}, քան թէ կապուիլ մի պարեգօտաւորի անունի

կ, թող ներեն մեզ, Վարդիթերը չէր կարող {ունենալ} այն բնական եւ հոգեբանական յատկութիւնքը

Ինչպէս առաջ էլ ասացինք, մենք բան չէինք {ունենալ} արգոյ հեղինակին ասելու, եթէ նա այս կամ

րերի խաւարին, չենք կարող քաղցր յիշատակ {ունենալ} նոցայ մասին նայելով մեր ամրոցների, քաղ

ա ուրեմն է՛լ աւելի հարկաւոր էր աչքի տակ {ունենալ} այս խամութիւնը այն դատողութեանց մէջ, ա

յս սքանչելի յատկութիւնքը չէր կարող ազգը {ունենալ}, յայտնի է թէ պիտի թրջուէր էլ, էրուել

Այն ողորմելին ի՞նչ ջերմութիւն կարող էր {ունենալ} սառուցից։ Հայոց ողորմելի Ազգը, երկ

մորենու սքանչելի որակութիւնքը չէր կարող {ունենալ}, որ ցօղը նորան չթրջէր կամ կրակը չէրէր

ամ այլ եւրոպական քաղաքների հետ առուտուր {ունենալը} կարելի է անուանել ազգային վաճառականութի

մասին հասարակութեան թիւր եւ սխալ կարծիք {ունենալը}: Այն մարդը՛ միայն կարող է նախապաշ

բայց ոչ կատարեալ. պատճառ, մարդու հոգի {ունենալը}, բանականութիւն ունենալը մի յարաբերական

, մարդու հոգի ունենալը, բանականութիւն {ունենալը} մի յարաբերական արժանաւորութիւն է, եթէ

Իններորդ, որպէս յայտ այ կտակակատարիդ {ունենալն} իմ զԳնուսցի մի մանուկ Սէթ կոչեցեալ զոր

է, այսուամենայնիվ դուք շատ բարեկամներ {ունենալով}, որոնց առաջեւ, հավաստի գիտեմ, որ հար

նեն յուրյանց մոտ եւ այսպես անդադար գործ {ունենալով} նոցա հետ, չեն կարող խոզի նման բնակվել

ց, ես եւս կգրեմ եւ այսպես միմյանց լուր {ունենալով} գոնե կկարողանանք ազգին պեսքը հասկանալ ե

ն զարկերակայնության դեպքում: Աչքի առաջ {ունենալով} իմ ներկա վիճակը, հիվանդությանս նկատմամ

յց մեկը ( կարծեմ Գրանովսկին), ի նկատի {ունենալով} Եվրոպան, շատ հաջող համեմատել է Հնդկաստ

ոշափելու չափ պարզ է, որ այդ ժողովուրդն {ունենալով} այդպիսի ուղղություններ, չէր կարող հասն

դալ մի որեւիցե ժողովրդի գլխին, ի նկատի {ունենալով} նրա ներկա վիճակը եւ խորամուխ չլինելով ա

ու մի այդպիսի աշխատանք՝ արդեն իր ձեռքն {ունենալով} մի որեւէ ֆոն՝ իմ աշխատանքը: Իսկ քանի

բեւիցե նրանց կարիքն ենք զգում, ի նկատի {ունենալով} մեր սուրբ թարգմանիչներ՝ Սահակի եւ Մեսր

ի " վերայ, եւ ես, անդադար գրագրութիւն {ունենալով} Թիֆլիզի հետ, տեսանում եմ, որ այնտեղ ե

ը, որ, իւրեանց ձեռքումը նիւթական հնար {ունենալով}, անտես էին առնում իւրեանց զաւակների դա

նգարիչք են առաքինութեան, եթէ մի մարդ, {ունենալով} այդ բոլորը, զուրկ էր ստոյգ դաստիարակու

ւի նորա մէջ, եւ նա, տեսանելով եւ հնար {ունենալով} փրկել նորան, գործ չէր դնում իւր հնարը

ը կամ որպիսութիւնը, որ մեծ ազդեցութիւն {ունենալով} ջլերի վերայ, հետեւաբար մեծ խորհուրդ ու

յ եւ թոքերի միջնորդութեամբ յարակցութիւն {ունենալով} նոյն իսկ արիւնի հետ, որ է աղբիւր կենդա

այս հետեւում է նորանից, որ նեղ հայեացք {ունենալով} ՝ եւ ամենափոքրը հսկայ է թւում: Խօսքս Ն

Առաջին՝ Բէգզադէն, մի մեծ քաղաքում {ունենալով} մի վաճառանոց, առել էր իւր մօտ մի պատու

հեղինակը, բայց, աւելի մեծ ատելութիւն {ունենալով} դէպի " Հիւսիսափայլի " գործակատարքը, այ

, որ սորանից տասն տարի առաջ հարիւր ոսկի {ունենալով}, հանգիստ կարող էր ապրիլ մի տարի, այժմ

ուռճեանը երկար տարիներով, յարակցութիւն {ունենալով} եզուիտների հետ եւ շատ անգամ գործիք լինե

ն Սիւ'ն, ոյժ տալով իւր մտքի թեւերին եւ {ունենալով} զանազան յարաբերութիւնք դէպի Յիսուսեաննե

վերացնելու անհրաժեշտությունը եւ, նկատի {ունենալով} իր ժողովրդի ժամանակակից կենսական հարցեր

կրթութիւնը եւ ո՛չ հեղինակը, որ արդարեւ {ունենալով} իւր մէջ գաղափարներ՝ ունի դոցա համար եւ

ինչպէս Հեգելը անում է միշտ, աչքի առջեւ {ունենալով} յունական իդէալը, այն ժամանակ նորա փիլի

ինելով խորհրդական անդամ գործարանումը եւ {ունենալով} այնտեղ մեծ կշիռ եւ տեղիք կարդինալի մօտ

անձը սիրելի ընծայել, որ նորանց ջատագով {ունենալով}, կարողանաք այնտեղ երկար կեանք ունենալ

պ. Էմինը, Փարպեցու Թուղթը իր ձեռքում {ունենալով}, եւ մանաւանդ այդ Թղթի հետ միասին, տպո

ադարեցաւ, դուրս եկաւ Լուկուլլոսը բռնած {ունենալով} ձեռքում մի ահագին սկուտղ, որի վերայ շա

ուած էր կրակի կայծերից, ձեռները, գործ {ունենալով} միշտ ջերմ մետալների հետ, կոշտացած էին

իր ինձ ազատել... Թէեւ դու ազնիւ սիրտ {ունենալով} բիւր անգամ խոստացել էիր այդ... Չէ՛,

այնպիսի մարդիկ, որ հաստատ բնաւորութիւն {ունենալով}, կարողանան մերժել այնպիսի անզգամների հ

դուրս գալ տանից. բայց շատ հարկաւոր բան {ունենալով} ձեզ ասելու, խնդրում եմ, որ դուք անպատ

ճկաստանում կամ ուր եւ իցէ։ Աչքի առաջեւ {ունենալով} այս հանգամանքները՝ մեք հարկադրւում ենք

պարհով սկսեցին ներգործել։ Կարգի օգուտը {ունենալով} իւրեանց համար իբրեւ հասարակաց նպատակ՝

յական ուղղութիւնը, մանաւանդ աչքի առջեւ {ունենալով} նոցա ապստամբութիւնը Պապական հրամաններին

ն նոյնպէս Յիսուսեանների հետ՝ մտքերումը {ունենալով} նոցա ամենասաստիկ աշխատութիւնը Տրիդենտեա

ւխտի Յիսուսեաններից։ Յիսուսեան Կարգը, {ունենալով} կիսաշխարհական բնաւորութիւն, զանազանւու

ուայ մէջ տասն երկու հազար մարդ։ Կասկած {ունենալով}, թէ մի գուցէ այս մարդիկը նորից հեթանոս

էին համարում մեռանել՝ ձեռքերում բռնած {ունենալով} կովի պոչ։ Ո՛չ ոք բարեպաշտ Հնդկացիներից

ս բանի մասին, Րիկցի, ինքեան կողմնակից {ունենալով} մի քանի դիւրահաւան Մանդարիններ, կարողա

այելով գործի ընթացքի վերայ, ատելութիւն {ունենալով} դէպի Պրօտեստանտները, յետ դրեց այս գործ

նդոկի մէջ, ուր ամենայն մարդ ազատ մուտք {ունենալով} ՝ կարո՛ղ էր տեսանել նորան։ Կօտօնը

երի եւ հետեւաբար մօտիկ յարաբերութիւններ {ունենալով} թուրք կառավարութեան ազդեցիկ դէմքերի հետ

լու յոյսը, իսկ միւս կողմից, աչքի առաջ {ունենալով} իրենց սահմանափակ թիւը, չէին կարող որեւ

ազգի ընդհանուր ցանկութիւնը եւ աչքի առաջ {ունենալով} Երուսաղէմի աւանդութեան խախուտ լինելու հ

ճանապարհ դէպի Թուրքիայ: Ուղղակի կախում {ունենալով} ռուս կառավարութիւնից եւ գտնուելով սրա հ

, կատաղած շան խածած էին եւ ջրվախութիւն {ունենալով} արդարեւ Փարպի գնալով բժշկւում էին, ապա

ցը թէեւ միայն նիւթական բան էր, մի մարդ {ունենալով} երկու տեսակ, մինն հին քանի մի շաբաթուա

իջնորդութենով, որ կեանք եւ կիրառութիւն {ունենալով} ընկերութեան մէջ, այլեւ ուղեւծուծ ունեն

նալով ընկերութեան մէջ, այլեւ ուղեւծուծ {ունենալով} ՝ կարող էր հիւթ եւ արիւն դառնալ եւ սնու

ինչու որ դուք արժանի չեք վերաբերություն {ունենալու} եվրոպական ազգերի հետ, անցանել այն փրկո

ժեշտ չեն մեր հասարակական գործերում ձայն {ունենալու} համար, շնորհված հրովարտակը չի վերաբերո

ն: Չէ՛, եղբա՛յր. առանց Վռամշապուհներ {ունենալու}, Մեսրովբներ չի ունենար մեր ազգը։ Թէ ո

ութիւնը եւ ազգային անդամների դէպի իրեար {ունենալու} եղբայրական եւ հարազատ արենակցութեան սէր

իցէ գործ սկսանել՝ առանց մի հաստատ հիմք {ունենալու}, այս պատճառով եւս ազգային դպրոցը, որպ

թղթակցիլ, մինչդեռ օտար տների հետ գործ {ունենալու} ժամանակ պիտի նեղութիւն կրէին լեզուի կող

ն վերայ մտածել, առանց ճիշդ տեղեկութիւն {ունենալու} ազգի վերայ, նորա որքանութեան եւ վիճակի

ռանց վաճառելու կամ գրաւ դնելու իրաւունք {ունենալու}, քանզի ես եւ իմ ազգի իւրաքանչիւր անհատ

ից ոչինչ ստացայ, ինքնին, առանց մի բան {ունենալու} այսչափ վաստկեցայ միմիայն իմ աշխատութեամ

երի եւ ճանապարհի վերայ, օգուտ ամենեւին {ունենալու} չէր։ Այն ազգը, որ չունէր դպրոցներ

անդան, այլ եւ առանց մի ոտք կոխելու տեղ {ունենալու}, կամենում ենք օդի վերայ սանդուղք ամրաց

չգործել, որովհետեւ դա լաւ հետեւանք չէր {ունենալու}: Գիտե՞ս դու, թէ ի՛նչ փառքի ասպարէզներ

կների կոմս էմմանուէլի մօտ երթեւեկութիւն {ունենալու} պատմութիւնը: Նա, ինչպէս համարում էր ի

պիսի բանի վերայ, առանց որեւիցէ գաղափար {ունենալու} ազատական արուեստների մասին: Նոքա ինչո՛

էր նոցա օգուտը, առանց ամենեւին գաղափար {ունենալու}, թէ ի՛նչ ասել է դպրոց, եւ թէ ինչպէս պ

թեան եւ լինելութեան վերայ յոյս եւ հաւատ {ունենալու} սերմերը տնկած էին մարդու հոգու մէջ, եր

ական բայ ունենայ, առանց ուրիշ բայեր էլ {ունենալու}. յետոյ կարելի՞ է մի այդպիսի լեզուով խօ

ւնենալ առանց, անպատճառ, իրենց վերջում {ունենալու} եմ, ես, է։ Եւ այս եմ, ես, է բայակա

դնում առանց Սօսից եւ Վարդիթերից կախում {ունենալու}. այնտեղ հաւասարապէս հասարակաց է ներգոր

են այս տեսակ կտրուկ եւ որոշ հետեւանքներ {ունենալու} համար. կամ պատճառքը պիտի աւելի սաստիկ

. ա) Գարեգնի ձու նկարելը: Մենք ասելիք {ունենալու} չէինք, եթէ, գլուխը քարը, լոկ մի խօսք

իրաւունք չկայ, առանց դրական ապացոյցներ {ունենալու}, ամէն մի հին աւանդութեան մնացորդ տեսնե

ւր սերունդը եւս այն հողի վերայ իրաւունք {ունենալուց}: Ապա եթէ մի գեղի մէջ 100 տարու միջոցու

ոլոր Եւրոպայի գործերի վերայ ազդեցութիւն {ունենալուց} յետոյ հիմնեց Պարագուայումը մի անկախ Տէր

րւոքեմ եւ ձեր վերայ լաւ հոգացողութիւն {{կ՚ունենամ}: Եւ նոցա սիրտը գրգռելու համար միշտ նախ

խուզարկութիւնքը, մանաւանդ թէ այդ բանը {ունենայ} պատմական արժանաւորութիւն: Այսօր ձեռքս

ւիրայի փոյթը չէ, թող հիւանդը բարակացաւ {ունենայ}, թող միջողական տենդ ( febris intermitt

միջողական տենդ ( febris intermittens) {ունենայ}, նա կը զարկէ նշտրակը եւ այն ժամանակ մի

օդ, որ վառւում է, հարկաւ պիտի ծծումբ {ունենայ} իւր մէջ։ Ինքը՝ արգոյ հեղինակը, վկայո

դարձուցանել այն բանի վերայ, որ բնագիրը {ունենայ} մի հաստահիմն արժանաւորութիւն: Մեք

չափ ցանկանում եմ, որ մի բարի հետեւանք {ունենայ} այս հրատարակութիւնը մեր ազգի վերաբերութ

է, եթէ ընկերութիւնը կազմուի, նա պիտի {ունենայ} մի կանոն, որով պիտի առաջնորդուի իւր բո

յական զօրութեամբ, որ ինչքան եւս հանդէս {ունենայ} բանաստեղծութեան մէջ, պատմական գործերու

ունքը, կարելի՞ բան է, որ համակրութիւն {ունենայ} դէպի հարաւային Ամերիկան, ուրախանայ նոր

: Ձեզանից իւրաքանչիւր գնացող պիտի զէնք {ունենայ} իւր ձեռքում եւ հարկ դիպուածում պատերազմ

մ ազգի իւրաքանչիւր անհատը նոյնպէս չպիտի {ունենայ} գրաւ դնելու կամ վաճառելու իրաւունքը ":

ւր անդամը, հաւասար չափով իրաւունք պիտի {ունենայ} մի որոշեալ քանակութիւն հողի մշակելու եւ

աքանչիւր քաղաք, իւրաքանչիւր գեղ, պիտի {ունենայ} իւր յատուկ հողը, որ պիտի սեպհական մնայ

ձեռքը մի փոքր դրամ անցանէ, եթէ նա յոյս {ունենայ}, որ իւր աշխատութիւնը պիտի գնահատուի,

կը տեւէ գոնէ՛ վեց ամիս, գնացողը ծախս {{կ՚ունենայ} մօտ 3000 ռուբլի, մի փոքր պակաս կամ աւե

բնականաբար պիտի եւ աւելի շատ ընթերցողք {ունենայ}, մինչդեռ այս կամ այն մասնաւոր նիւթի նո

լը " լեզուի կողմից ունէր, ունի եւ պիտի {ունենայ} թերութիւնք։ Մեր ընդդիմախօսքը իրենց վայ

րող ես գտնել, որ մարդը տուն գտնէ, հաց {ունենայ}, մերկութիւնը ծածկէ, բնութեան պարտքերը

ս մարդկային կեանքը աւելի յաջող ընթացք {{կ՚ունենայ}, եթէ այն ռազմական փիլիսոփայութիւնը ընկ

դրէին զտեղիդ "։ Մի՞թէ իրաւունք պիտի {ունենայ} բարկանալ մեր վերայ հայկաբանութեան ուսու

յդ օրիորդը պիտոյ է գեղեցիկ եւ սուր ձայն {ունենայ} ․ նա եզրափակում էր այսպէս նորա աղաղակից

այց ցաւը այս է, որ նա հազիւ թէ ժամանակ {ունենայ} ․ նորա պարապմունքը կը ներե՞ն արդեօք ժամա

հերքել: Բանաստեղծութիւնը պիտի որ հոգի {ունենայ}, կեանք ունենայ, եւ այս կեանքը նա կարո

եղծութիւնը պիտի որ հոգի ունենայ, կեանք {ունենայ}, եւ այս կեանքը նա կարող է ստանալ մի այ

, մեր դուստրը ամառանոցում աւելի հնար կ'{ունենայ} իւր ցաւին դարման տանելու... ես վճռել

կացուցանել իւր մարդկութիւնը, պիտի սէր {ունենայ}, պիտի սիրէ իւր ընկերը, ազգը եւ մարդկո

եւ պէտք չէ, որ կինը իւր սեփական խելքը {ունենայ}, նորա խելքը մարդն է, եւ մարդը պէտք է

լի է, որ մի հայր այդպիսի կամեցողութիւն {ունենայ} դէպի իւր աղջիկը... Ասա՜, ստիպում եմ

որ մի մարդ երկու տեսակ սրտի վկայութիւն {ունենայ}, երբեմն այսպէս ասէ եւ երբեմն՝ այլապէս

րա, մանաւանդ թէ այդ գործը յարակցութիւն {ունենայ} մի նիւթական օգտի հետ։ Ճիզուիթը մի անբա

ը քարոզէ նորան նեռն, սուտ Քրիստոս եւ կ'{ունենայ} նորա հետ մշտնջենական եւ անհաշտ պատերազմ

անոնների վերատեսութիւնը մի վատ հետեւանք {ունենայ}, իւրեանց որոմնացանութենով Պալատի մէջ կ

քով թալանուած ու ճնշուած ազգը միջոց չէր {ունենայ} ոչ բարոյական, ոչ մտաւոր զարգացման:

զգը ներկայիս հազիւ թէ ուրիշ թեկնածուներ {ունենայ}, որոնք որ արժանի լինէին այդ կոչումին:

լեզուի մէջ կրաւորական բայը վ տառը պիտի {ունենայ} խոնարհվող վերջաւորութեան նախընթաց եւ այ

թոյլ տալ մէկ լեզու, որ միայն էական բայ {ունենայ}, առանց ուրիշ բայեր էլ ունենալու. յետո

ք է նայի, որ իր ձեւը եւ ոճը հարթութիւն {ունենայ} եւ մի կանոնով առաջնորդվի, իսկ առանց կա

նոր դպրութեան մէջ այդ գործն այն տեղը {{կ՚ունենայ}, ինչ տեղ ռուս դպրութեան մէջ ստացել է "

անաւոր, որ օգտակար եւ փրկարար խորհուրդ {ունենայ} մեր համար: Միջին դարերի ժանգը, որ նստ

այն մարդ պիտոյ է իւր սեպհական կերակուրն {ունենայ}, իւր սեպհական կենդանութիւնն ունենայ։

րն ունենայ, իւր սեպհական կենդանութիւնն {ունենայ} ։ Ինձ ինչ օգուտ է, եթէ ես տեսնում էի մ

րաժեշտ ընդունակութիւնը եւ ձգականութիւնը {ունենայ}, մենք գեղեցութեան ճարտարապետից կամ սիր

ամաձայն քեզանից նամակ ստանալու իրավունք {ունենայի}: Ինչ եւ իցե, ես գիտեմ, որ դու ինձ մո

անցը: Ի՛նչ լաւ կը լինէր, գո՛նէ հնար {{կ՚ունենայի} ես եւս ստանալու, ուրիշները եւս նոյնպէս

մի մարդ, որ մօտ լինէր սրտիս, որի հետ {ունենայի} մի հասարակաց գաղափար: Շատ պատահեցայ գե

ա նրանն ըլնում. ես էլ, որ ընենց տուն {ունենայի}, էն աղեքանց ոտը կը պաչէի, իմ տանս վեր

ր այդ մարդու եւ երեխայի վերայ, որ դոքա {ունենային} մի հայր որդիական առնչութիւն, թէեւ այդ

զմը, որ լոյսը եւ ճշմարտութիւնը պիտոյ է {ունենային} խաւարի եւ ստութեան հետ: Փառք Աստու

հասկանալի լինէին նոցա, ե՛ւ ազդեցութիւն {ունենային} նոցա հոգեղէն զարգացման վերայ։ Իսկ թէ Ա

որ բոլոր երեսփոխանք այն հոգին ու հաւատը {ունենային}, ինչ որ դու ունիս. բե՛ր մատեանները,

ողքի վերայ, թէեւ որչափ ես պակասութիւնը {ունենային}: Ճշմարի՛տ է, նա երբեմն մեղադրում էր ն

ութիւնքը անտարակոյս պիտոյ է ազդեցութիւն {ունենային} եւ նոցա հոգու ուղղութեան եւ յարաբերութե

նը բնականաբար վնասակար հետեւանքներ պիտի {ունենային} մանաւանդ երբ դպրոց-մպրոց չլինելուց յետո

թէ դորա գրողներն կենդանի եւ առողջ ականջ {ունենային} ՝ այս խօսքերը լսելու. Պատճառ, որ ասւո

րծում ենք, որ ընթերցողք եւս իրաւունք {{կ՚ունենային} ձանձրանալու։ Բայց մի քանի օրինակ հարկ

եզրակացնում ենք, որ պիտո է անհամար շատ {ունենայինք} այսպիսի երգեր մեր քաջերի վերա, որոնք կ

նահապետական ժամանակներում. պիտո է, որ {ունենայինք} եւ մեհենական կամ նվիրական երգեր, որովհ

թէ մեք զՄխիթարեան համախոհը դատելու միտք {ունենայինք}, պիտի հարցնէինք իրեն: Նախ՝ մեր ը

ն ձգտողութեանը: Երանի էր մեզ, եթէ {ունենայինք} խելացի հակառակորդք, բայց, որպէս Հայ,

իւր անգամ դառնագոյն մեզ գրել։ Երանի՜ թէ {ունենայինք} գովեստի արժանաւոր բաներ, ի՛նչ ուրախութե

րա անունը. եւ եթէ դուք հրաւիրելու միտք {ունենայիք}, ես անտարակոյս պիտի խորհուրդ տայի ձեզ

կոյս պատուէրն իմ այս լինիցի, զի մի՛ ոք {ունենայցէ} իշխանութիւն այլայլելոյ սորա եւ ոչ մի ին

Բաքոս, Աստղիկ ու Կուպիդոն " Հիւր {ունենան} իրենց մօտ "։ ՄՈՒՍԱՅԻՑ ՄՈՒՍԱՅԻՆ.

րելու ժամանակ պիտոյ է իւրեանց խորհուրդը {ունենան}, եւ այս խորհուրդը պիտոյ է կարելի բան լ

, որ մեր ընթերցողը մի փոքր ծանօթութիւն {ունենան} այսպիսի ոգիաբնակ տեղերի մասին, որոնցով

Կարդինալ Կարոլոս Բուրբօնի նման թագաւոր {ունենան}, որպէս զի կարողանան կամեցածների պէս պա

ել, որ Ռուսաստանի հայերը մասնակցութիւն {ունենան} Երուսաղէմի պատրիարքի ընտրութեան, ինչպէ

պիտի մի մակերեւոյթ եւ մի հաւասարութիւն {ունենան}: Ի՛նչ է սորա բնական հետեւանքը, այն,

րաւ դնելու կամ վաճառելու իրաւունք չպիտի {ունենանք}: - Այո՛, մեր օգուտը պահանջում է

տ նազիկ գոյներ ունի եւ որքան շատ հայելի {ունենանք} ՝ իւրաքանչիւր այդ գոյները մեզ ցոլացնող

ջություն տան ինձ: Եթե այնպիսի բաներ {ունենաս}, որ հարկավոր էին տպվել " Հյուսիսափայլի

։ Ակամայ կը կատաղիս, եթէ այդպիսի կրակ {ունենաս} փորիդ մէջ: - Ես չեմ հասկանում քեզ

եմ, որ դու աւելի հիմնաւոր տեղեկութիւնք {ունենաս} այս բաների մասին եւ յոյս ունեմ երբեմն կ

Եւ իմ հաւասար իրաւունք եւ արտօնութիւն կ'{ունենաս} այն հողի վերայ, որ պիտի ազատենք, - ընդ

Բայց որ գո՛նէ մի գաղափար Դու {ունենաս} նոցա վրան, ( Թէ եւ այս տեղ իւր տե

ի եւ հազար երանի կլիներ, եթե ամեն մարդ {ունենար} այնքան մաքուր սեր, ինչ որ կաս իմ սրտիս

ականը ցույց է տալիս գործով, որ թե հնար {ունենար}, ապա ուրեմն անշուշտ խեղդելու էր Իտալիա

ց կատարած վավերագիրն ապօրինի է: Եթե դա {ունենար} գեթ մի փոքր ուժ, մեր հասարակությունը շ

գտանուի այնպիսի տուն, որ մի երկու ծառ {ունենար} իւր բակում: Թէեւ բոլոր բնակիչքը մեծ նե

աշխարհի երեսին, պիտոյ է շատ հետեւողներ {ունենար}, քան թէ կարող էր ճշմարտութիւնը գտանել

, ինչպէս պիտոյ է եւ արժան է լինէր, որ {ունենար} դաստիարակիչ ազդեցութիւն ժողովրդի վերայ

Վռամշապուհներ ունենալու, Մեսրովբներ չի {ունենար} մեր ազգը։ Թէ որ իրանք առանց Վռամշապուհ

թէ հեղինակը ժառանգական ազգակցութիւն եւս {ունենար} Սուրբ Սահակի հետ, այնուամենայնիւ այդ գ

լի ցանել, որովհետեւ ոյժ չունի, եւ եթէ {ունենար} եւս, դարձեալ ընդունայն, քանզի բնակակի

ռականը իւր սովորական չափից աւելի ( թէեւ {ունենար} աւելի դրամական ոյժ) չէ կարող ապրանք բե

գործը յանձն չառնուր, թէպէտեւ շատ օգուտ {ունենար} դորանից: Իսկ յանձն առնելուց յետոյ, նո

, չէ եղել երբէք մի մարդ, որ Հրատ անուն {ունենար}. եւ մենք մանաւանդ կարծում ենք, թէ Փար

յմանի զօրութեամբ, պիտի մեծ ազդեցութիւն {ունենար} եւ Շաքարեանցի կեանքի վերայ: Երկու

յս բոլորը: Եթէ այնքան ուժ եւ զօրութիւն {ունենար} մարդկային բնաւորութիւնը, որ իւր կրքի ս

հիմնուած եկեղեցիների մէջ, քրիստոնէական {ունենար} մշտելութեան յարակից եղած աղօթքները եւ մ

իրու կրակը, ցանկալի էր, որ կատաստրօֆը {ունենար} աւելի բնականութիւն։ Անբնական է, եր

ովանդակութեան մէջ չկայ տեղ, ուր հանդէս {ունենար} այս դաւաճանութիւնը եւ կապուած լինէր վիպ

թիւն չենք տեսնում, որ բնութեան մէջ տեղ {ունենար} եւ հակամէտ ենք կարծել, թէ դոքա ուխտագն

ւմ էր Չինաստանից, իբրեւ երեւելի մարդ, {ունենար} իր ծառայքը կամ բարեկամքը, որ նոյնպէս մ

ինելով եւ չմշակուելով, բնականապէս պիտի {ունենար} այդ թերութիւնքը։ Բայց հին լեզուն նոյնպ

, որ քաղաքագործուելով՝ բարբարոս լեզու {ունենար} ։ Պատճառ, սոքա երկուքը եւս կապակից են

լերուք միամիտ եւ թէ մէկ հարկաւոր բան {{կ՚ունենաք}, գրեցեք ինձ անթագուստ: Հայրութեան ձեր

տունը կամ մեր մոտ ազգականաց տանել բերել {ունենաք} եւ մարդասիրություն ցույց տաք, իմանալով

ւն որոնել, այլապէս ուրիշ տեսակ հաշիւ կ'{ունենաք} իմ հետ եւ կը զղջաք ձեր յամառութեան վերա

հենց ապագա օրգանիզմի կազմի մեջ: Տեղի է {ունենում} այդ, թե ոչ, ես տվյալներ չունեմ, չեմ

ան կին՝ որպէս կախարդ եւ գող։ Այս կինը {ունենում} է մի դուստր՝ Ազուչենա անունով: Մայրը

կի մեջ կբանանք ստորագրությունը եւ հույս {ունենք}, որ դուք անձանձիր կհետեւեք այս բանին,

նության անծայրածիր տնտեսության մեջ գործ {ունենք} հավասարակշռության եւ տարրերի զանազան զո

ն նման եռանկյունների անկյունները: Մենք {ունենք} բարձրագույնս շնորհված հրովարտակ, որը հ

որ պաշտօն կատարելու ժամանակ: Յոյս {ունենք}, որ նոքա հասարակութեան կողմից պատահելո

են մեծ ընթացք տալ թատրոնին: Յոյս {ունենք}, որ ազգը չզլանայ իւր ձեռնտուութիւնը,

. Մեզ մոռանում չէ աշխարհ, Դարձեալ {ունենք} մեզ պաշտող. Վստահ եղէք, քուրիկներ, Մ

այի երկրորդ հատորը, որի համար դու տոմս {ունես}: Եթե գիրքն ստանաք, ապա տուր կազմելու

փսոսում եմ, այո, շատ եմ ափսոսում: Նա {ուներ} այնպիսի մեղմ, բացսիրտ եւ խաղաղ բնավորո

ր: Եզյանից խնդրիր Շլոսսերը, կարծեմ նա {ուներ}, իսկ եթե ոչ՝ գտիր ինձ համար Մակոլեյի

ակաս լիբերալ խարտիայով: Անգամ Բավարիան {ուներ} այնպիսի կոնստիտուցիա, որ կարող էր մրցե

կություն է. նախկինն, այնուամենայնիվ, {ուներ} այն առավելությունը, որ տպագրված էր տան

մ, բայց մի՞թե Պուասսոնը պակաս իրավունք {ուներ}, քան անդադրում խոսող մյուս անդամները:

շխանաց, որպիսի եղեալ է Հայոցն, հարկաւ {ուներ} լինել ինչ մի ի ստորագունիցն յոյժ: Ա

տատութիւն խնդրել։ Նա երկու հզօր թշնամի {ուներ} Հռովմի մէջ՝ Կարաֆֆա Կարդինալը ( առաջու

ւթիւնք հանդէս հանելու, ինչ իրաւունք որ {ուներ} 4. 000 տարի առաջ ապրած հայը այնպէս խօսե

տրեներ: Գործս ավարտելուց հետո ես պատիվ {ունեցա} ներկայանալ III բաժանմունք՝ ետ ստանալու

րոպես հաշված է: Ես գիտեմ քո իմ վերա {ունեցած} սերդ եւ բարեկամությունդ եւ հույս ունիմ

նց շնորհակալ եմ Անանիային՝ իմ նկատմամբ {ունեցած} եղբայրական վերաբերմունքի համար. ավելին

վերը ճիշտ հետազոտելու համար, բայց տեղի {ունեցած} խառնակություններն ստիպեցին նրան այլ հար

կունենար՝ չնայած մինչ այժմ գոյություն {ունեցած} բոլոր խմբագրությունների խիստ հուսահատակ

: Դրա հետ մեկտեղ նրան հաղորդեցեք առ նա {ունեցած} իմ խորին հարգանքն ու պատիվը: Տեսակց

ն հասկանալի է: Թող Անանիան գրի նրա հետ {ունեցած} իր խոսակցության արդյունքի մասին, եւ նր

ւթիւնը, պիտոյ է ուրեմն խոստովանենք մեր {ունեցած} պակասութիւնքը, որովհետեւ նա միայն ուղղ

անդաստիարակութեան եւ անկրթութեան: Եթէ {ունեցած} էր Նախիջեւանը մի ազգային կամ եւրոպական

արեանց Վինետկոյ ստորագրուած, հեղինակին {ունեցած} եւ չունեցած անուններն ալ ետեւէն կարգաւ

մէկովը ֆօպլասին, միւսովն ալ թառթիւֆին {ունեցած} նմանութեան պատմութիւնն ընենք, ու այս օ

ւթեան պատմութիւնն ընենք, ու այս օրուան {ունեցած} իր պատուաւոր եւ Առաջակայ վիճակովը մերկա

ատ վաղ ժամանակներից սկսած, իրեարու մէջ {ունեցած} յարաբերութեան մասին չար լեզուներ խօսած

. մի՞թէ չէ կարելի մտածել, որ Հայք եւս {ունեցած} լինէին այս սովորութիւնը: Գուցէ թէ եղած

՛ հայագիտութեան եւ թէ՛ այլ բաների մասին {ունեցած} տեղեկութեան չափը: Եւ մեր ընթերցանութեա

աւանդ, բաղդատելով նորա՝ այլ ճիւղերում {ունեցած}, ազատ օրէնսդրութեանց հետ, զարհուրելի

ռնակիրը, որ չունի եւ այս վաճառականների {ունեցած} շատ կամ սակաւ նիւթական ոյժը, ապաստան է

մինի հետ: Գանք այժմ պարզելու մեր {ունեցած} հայեացքը ազգութեան վերայ, որպէսզի հակա

ր նեղսիրտ ընթերցողը ազգութեան վերայ մեր {ունեցած} գաղափարը, եթէ համոզուեցաւ կամ գոհացաւ

ոլոր ընտանիքի տէրը, եւ այս պատճառով քո {ունեցած} կարողութիւնը հերի՛ք է այսօր մի ընտանիքի

միւսը՝ փոքր եւ այլն, եւ, մեր բոլորի {ունեցած} կարողութիւնքը իրար վերայ բարդելով, դնե

ւն հանդերձ երկու աղածին եւ ընդ նմին իւր {ունեցած} բոլոր զգեստ զարդ եւ դրամն մի ոք իշխեսցէ

51 թ., մարտ ՅԻՄԱՐԱՑ ՈՒՍՄԱՆ ՎԵՐԱՅ {ՈՒՆԵՑԱԾ} ԿԱՐԾԻՔԸ Ի՞նչ քո անձնդ մանուկ

չունի այն միստիկական խորհուրդը, ինչ որ {ունեցած} տեսանում ենք Պ. Չամուռճեանի համար:

ի եւ առհասարակ եկեղեցականների դէպի ազգը {ունեցած} յարաբերութեան մէջ: Պարտակա՛ն են նոքա ո

արարութեամբ բարեկարգել էր, իւր սեփական {ունեցած} չունեցածը ծախելով: Վանքից հալածելու ժա

րդը ( որի բարոյականութեան եւ մինչէ այժմ {ունեցած} ընթացքի վերայ ոչ ոք համարձակութիւն չուն

նասակար կերպով պաշտեց, քան թէ երբեւիցէ {ունեցած} էին այն պարոններից դատապարտուած օրագիրք

: Ընդունեցե՛ք, ողորմած պարոն, առ ձեզ {ունեցած} իմ անկեղծ հարգանքի հավաստիքները, որով

դէպի պապը եւ նորա Յիսուսեան կարգի հետ {ունեցած} հաղորդակցութիւնները: Երբ որ պապը շտապո

րելի շինէր նոցայ եւ ժողովրդի նորա վերայ {ունեցած} վատ կարծիքը հերքելով, իւր անունը նոցայ

Ինչպէս երեւում է սորա դէպի գործարանը {ունեցած} առնչութեններից, սա ինքն կամ եկել է նոր

տ Կամսարականները, իսկ Սիւնեաց երկրում {ունեցած} կեանքիս որպիսութիւնը գիտէ վերը յիշուած

քե՛զ՝ Տիրո՛ջդ արժանի էի։ Իսկ, իմ {ունեցած} շատ շնորհին նայելով, որ Քրիստոսը տուեց

, էլ ո՞ւր եմ խօսում արարածների միմեանց {ունեցած} նախանձի մասին, երբ եւ ամեննե՛րի արարչի

տրտում եմ, որ գայլերի նման վազեցին իմ {ունեցած} չունեցածի վրայ եւ առանց խնայելու կտրատե

այտառակութեա՛մբ դուրս հանեցին իմ բոլո՛ր {ունեցած} չունեցածի միջից, ինչ որ տղայութեանս ժա

յ է բռնում Մուշէին, Սիւնեաց երկրում իր {ունեցած} վարքին ու բարքին. " զառաջինն կելոյն իմ

Փարպեցին իր Թղթում իր Սիւնեաց աշխարհում {ունեցած} վարք ու բարքին վկայ է բռնում Մուշէին,

կաբարձական օգնութեանը: Նորա, յառաջուց {ունեցած} հիւանդութեան մասին այսքան միայն լսած եմ

ատ անգամ, թէ ձեր դուստրը երկար ժամանակ {ունեցած} էր էպիլեպսիա, եւ թէ այժմ, թէպէտեւ չէ

, - բացականչեց Շահումեանցը, - դու, եթէ {ունեցած} էիր չորս-հինգ որդի, միթէ՞ նոցանից իւրա

կը մտաւ ներս: Մանուշակի մի ժամ առաջ {ունեցած} ուրախութիւնը եւ սրտի ցաւը ուրախութիւն է

եղեցուն, իւր Լատինական հոգեւորների հետ {ունեցած} կենակցութեան, այլեւ այն նախապատիւ սիրո

մարդկային ազգի մէջ, սորա դէպի Աստուած {ունեցած} առնչութեան հայր որդիական գաղափարը՝ ուս

ութիւններ՝ նոցա փոխադարձ միմեանց վերայ {ունեցած} հաւատով։ Քրիստոնէութիւնը չէ պահանջ

որ յաջորդներին, սոցա՝ Դալմաթիու վերայ {ունեցած} բարձրագոյն իշխանութեան համար գին կամ տա

ած չարչարանքները եւ նորա աշխարհի երեսին {ունեցած} աղքատ ու ապաշուք կեանքը. սրբացնում էին

1523 թուականին։ Իգնատիոսը վաճառեց իւր {ունեցած} չունեցածը, որպէս զի, կարողանալով հատո

Հռովմի Քահանայապետների ութ հարիւր տարի {ունեցած} իշխանութիւնը, ուրիշ ուղղութիւն տուեցին

կով մինչեւ Սայքամ։ Այստեղ նա իւր բոլոր {ունեցած} արծաթը տուեց մի Չինացի վաճառականի, որ

ի ազնուական ազգատոհմից։ Սա վաճառեց իւր {ունեցած} կայքը, արծաթը բաժանեց աղքատներին, իսկ

զի Պարլամենտի մէջ՝ յուսալով Պալատի հետ {ունեցած} կապակցութեններովը իւրեանց կողմը շրջել դ

ր Շուազեօլը։ Վերջապէս իւր՝ Հռովմի մէջ {ունեցած} դեսպանի ձեռքով խօսակցութիւն բացեց Կարգի

, որ կարող լինէր փոխել հայերի առ Դուռն {ունեցած} հպատակութիւնը, քանի որ այն վերաբերում

հրաւիրեցին պատրիարքի ուշադրութիւնը Դռան {ունեցած} շահագրգռութեան վրայ, այլեւ յայտնեցին,

նաւորութիւնից 15 տարի յետոյ: Տեղի {ունեցած} անկարգութիւնների հետեւանքով Դուռը փութա

նը, որը յայտնի է բուլղարական գործերում {ունեցած} իր միջամտութեամբ, վաղուց ի վեր դաւեր է

է Թորոսի, Մինասի եւ Նիկողոսի ազգի մէջ {ունեցած} խորհրդից, արժանաւորութիւնից ու յատկութ

ացնել, մեր առողջութիւնը պահպանել՝ մեր {ունեցած} չոր հացը՞, որ ուտւում է, թէ այն շատ ա

Տղան հանում է եւ տալիս է իւր բոլոր {ունեցածը}: Գործակատարը ստանում է եւ, դէպուղիղ գ

ւթեան, իբրեւ մի ապահով տեղ դնում է իւր {ունեցածը}: Եւ ինչի՞ պիտի վախենայ, քանի որ կառավ

ալածեցին նորան՝ յափշտակելով բոլոր նորա {ունեցածը}, այն ժամանակ Ղազարը ստիպուեցաւ բարեպաշ

որոնց իւրաքանչիւրին բաժին պիտի հասնի քո {ունեցածի} կէսը, կամ քառորդը, կամ աւելի մի փոքր

արեկամի կամ թէ իմ յանձնարարութեան, ում {ունեցածի} քաթէն այ, քաթէս այս վերաբերի կտակակատա

ի մէջ, որ ասել է, թէ քո թոռներին, քո {ունեցածից} հազիւ պիտի հասնի հարիւրին 5-6 տասանորդ

ելու: Ո՞չ ապաքէն, եթէ մեզնից մինը իւր {ունեցածից} աւելի մի հարիւր ստանայ, մեզնից միւս մի

օգտի համար, զրկւում են իրենց ստուգապէս {ունեցածից}: " զի ամենայնի որ ունիցի տացի եւ յաւել

եսան, թէ քո աչքից ընկայ։ Եւ այժմ, իմ {ունեցածներով} զարդարուած, ման են գալիս՝ ինձ ծաղր ան

լն: Ծխախոտը դեռ չեմ փորձել, որովհետեւ {ունեցածս} մինչեւ վաղը տակավին բավական կլինի, իսկ

ոմն քսան 20 ռուպլի երծաթ դրամ. այլեւս {ունեցածս} Սուֆիայ անմաւոր աղախինն քինչ դատաստանաւ

նեան խառնակութենից: Այս գործից ես հնար {ունեցայ} տալ ձեզ 100 000 շատոյ յանդուգն նզովեալն

ց անձերին երկնաւոր խօսքը՝ միշտ պատրաստ {ունեցան}, որ թէ՛ իրենց եւ թէ՛ լսողների հոգիները

քը, բայց նոքա շատ փոքր յառաջադիմութիւն {ունեցան}. պատճառ, այս Ազգի հասկացողութիւնը շատ

տամ միայն նոցա այն ներգործութիւնը, որ {ունեցան} ( այսպէս անուանուած) Աստուածաբանական-ք

նով, միայն թագաւոր Լուդ[ովիկոս] XIII, {ունեցաւ} նոյնպէս փրկարար ազդեցութիւն քաղաքակրթու

ն եւ ռէվոլիւցիօնը իր կարգով ազդեցութիւն {ունեցաւ} Անգլիոյ աւելի առաջադիմութեան վրայ: Բայ

եթէ բազմաթիւ վերակացուք եւ շատ հոգատարք {ունեցաւ}, որոնցից երկուքը եղել են պապի քահանանե

քան կեանք ունենալ գործարանումը, ինչքան {ունեցաւ}: Հռոմի ողջ ժողովուրդը նորա դէմ վեր կաց

իջոցում, գրականութեան դիւապետը ժամանակ {ունեցաւ} մի ստորակէտի փոխանակ բութ դնել, որովհե

հետ նորան այնքան օգտակար եղաւ, որ հնար {ունեցաւ} նստել այն զինուորական նաւը, որ նաւում

րտուգալիայում, ուր այնպիսի ազդեցութիւն {ունեցաւ}, որ թագաւորը ընծայեց Կարգին Լիսաբօնի Ս

յն մասնակցութիւնը, որ ամբողջ Ֆրանսիայն {ունեցաւ} այս անբաղդ աղջկայ գործի մէջ, ցոյց էր տ

, զանց էր արել պատմե՛լ, թէ ինչ հետեւանք {ունեցաւ} այս ընդունելութիւնը, թէ Լօյոլլայի որդիք

աստատուած Դռան կողմից, ինչպէս այդ տեղի {ունեցաւ} նաեւ վերջին անգամ, երբ Կանոնադրութեան

՝ մնացի ապաքէն յապշութեան թէ ե՞րբ է իմ {ունեցեալ} զգրութիւն ընդ Բարսեղ քահանային, ուստի

]նթացս իմոց քսան ամեայ հասակի կենաց չեմ {ունեցեալ} ընդ Բարսեղ քահանային զգրութիւն եւ ո՛չ ի

, թէ ես իցիմ նմա գրեալ զայնս, եւ ե՞րբ {ունեցեալ} եմ ես ընդ նմա կամ զգրագրութիւն եւ կամ ծ

անի, այլ յօրէ յայմանէ մինչեւ ցայսօր չէ {ունեցեալ} իմ ի կողմանէ նոյն հոգեւոր կառավարութեան

նում ենք, որ հայոց հին դպրությունը եւս {ունեցել} է երգեր, ավանդություններ եւ առածներ,

ն: Չէ կարելի ասել, թե հայոց լեզուն չի {ունեցել} պատանեկություն կամ երիտասարդություն այլ

գիրքը կազմելու ժամանակ այդ դեռ տեղի չէր {ունեցել}: Իհարկե, այդ գրքի վերլուծությունը

ընդհանուր մակարդակը, որքան ես առիթ եմ {ունեցել} տեսնել այս եւ այն պետության մեջ, շատ բ

ի ժամանակներից առեւտրական որոշ կապեր են {ունեցել} ռուս կառավարության հետ: Բայց այդ բոլոր

օծանելիքը ես չբանեցրի, թեեւ ի նկատի եմ {ունեցել} այն, մի ամբողջ ամիս աղտոտվեցա, հետեւյ

րա ձեւերը ընդունելը, մեծ ազդեցութիւն է {ունեցել} եւ հայկական լեզուի վերայ։ Նախիջեւանի լ

, ինչ որ ստուգապէս չունի, եւ միտք չեմ {ունեցել} համազգիների սիրտը վիրաւորելու, այլ, մ

մահ ստացաւ դահճի ձեռքից: Լաւ ծանօթ ես {ունեցել}, վատ չէ, վատ չէ, մինչեւ այն աստիճան

ղ կրօն չկայ աշխարհի երեսին: Ո՛րքան վէճ {ունեցել} եմ կրօնի մասին, ո՛րքան բան գրել եմ այդ

: Ես որդի եմ մի անբաղդ ազգի, որ երբեմն {ունեցել} է իւր քաղաքականութիւնը, իւր հողը, օրէ

ը վաղուց մոռացել է ցանկանալ. այո՛, նա {ունեցել} է եւ ունի այս զգացողութիւնը, բայց միմի

աջարկողին. այս պատճառով մեծ խորհուրդ է {ունեցել} եկեղեցին Հայոց անցած գնացած կեանքի մէջ

ո՞ւր է այդ գրքերի հանդէսը։ Այո՛, եթէ {ունեցել} էինք պատշաճաւոր ուսումնարաններ, եթէ գի

արաններ, եթէ գիտութեան սանդուղքի համար {ունեցել} էինք մի ամուր քարից պատուանդան, որի վե

րը մինչեւ այժմ աշխարհական դպրութիւն չեն {ունեցել}. լաւ ու վատ եղել է եւ կայ աբեղայական դ

խաւոր ուղղիչը, այնուամենայնիւ Փարպեցին {ունեցել} է նորա ձեռքի տակ թերեւս եւ ուրիշ ուսուց

որ գտանւում է Երեւանի եւ Էջմիածնի մէջ, {ունեցել} է սրտումը մի յաջողութեան յոյս, իսկ որք

սանութիւն: - Ձեր մռայլութիւնը միշտ {ունեցել} է նուրբ եւ դիւական ճաշակ: - Կարդա՛

յժմ հասկացայ, որ ես մազի չափ պատիւ չեմ {ունեցել} քո մօտ: Միթէ՞ խաղ է, կամ, կատա՞կ է ի

թիւնք: - Տարակոյս չկայ, որ մի բան {ունեցել} են, բայց հեթանոսութեան ժամանակ: Ձեզ յ

ստացել ո՛չ այն դաստիարակութիւնը եւ ո՛չ {ունեցել} էր ճանապարհ՝ ուսումնասիրելու հին լեզու

ւթիւնը, անգամ եթէ այդպիսին գոյութիւն է {ունեցել}, այնուամենայնիւ երբեք ճշտութեամբ չի գո

ժամանակ, այլ նաեւ շատ յետոյ, երբեք չէ {ունեցել} մի կանոնաւոր եւ լոգիկական աճելութիւն եւ

ձեռք ու ոտք ունէր Հայաստանը, մենք չենք {ունեցել} մի օրինաւոր, եւրոպական հասկացողութեամբ

վ եւ ժողովրդին խաբելով, աւելի խնամք են {ունեցել} այդպիսի բաները գրով մինչեւ մեզ հասցնելո

ներ կան, որ ընչանք քեզնից մի օգուտ չեն {ունեցել}, բանըդ չեն շինել... Արշամի բեր

, իր բովանդակ գործի մէջ միշտ աչքի առջեւ {ունեցել} է գործ դնել ազգային առածներ, ասացածներ

ւթիւնը] նշան[ակուած է] 25-ին: Այսօր ընդ[{ունեցի]} 3[-րդ] բաղնիսը: 18-ին լոյս 19 գիշերը

ինձ կէս ֆունտ եղ: 2-3 id[em] 3-ին ընդ[{ունեցի]} 9-երորդ բաղնիսը, նամակ ստացայ եղբ[օրի

այսօրիցս գրուած: 3-4 id[em] 4-ին ընդ[{ունեցի]} 10-երորդ բաղնիսը: 4-5 id[em] 5-ին ըն

10-երորդ բաղնիսը: 4-5 id[em] 5-ին ընդ[{ունեցի]} 11[երորդ] բաղնիսը: 5-6 id[em] 6-ին

[երորդ] բաղնիսը: 5-6 id[em] 6-ին ընդ[{ունեցի]} 12[երորդ] բաղնիսը: 6-7 id[em] 7-ին

9-ին սկսեցի ընդ[ունել] beladon եւ ընդ[{ունեցի]} 13-երորդ բաղնիսը: 9-10 լաւ էր: 10-

ը տալու համար: 10-11 id[em] այսօր ընդ[{ունեցի]} 14[երորդ] բաղնիսը: 11-12 id[em] 12-13

3 id[em]. կոկորդս ցաւում է. այսօր ընդ[{ունեցի]} 15[երորդ] բաղնիսը: 14-ին նամակ ստացա

իւնը] նշան[ակուած է] 22-ին: 15-ին ընդ[{ունեցի]} 16[երորդ] բաղնիսը. պաղ էր, եւ սկսեցի

15-16 id[em] 16-17 id[em]. այսօր ընդ[{ունեցի]} 17[երորդ] բաղնիսը: 17-ին նամակ ստացա

ըստ Անանիայի տեսության) խցանային ուղեղ {ունեցող} գրողի ճիգերը հասնում են կոմիզմի: Խեղճ

ախված միեւնույն քիմիական բաղադրությունն {ունեցող} նյութերի տարբերությունը, ինչպես օրինակ

Այդ ջրով լուացւում են ամենայն ջերմնախտ {ունեցող} մարդ եւ, իւրեանց հանդերձների կտորից մի

առնայ նորան յանցանքի ցուցակ ամեն մի աչք {ունեցող} մարդու համար: Այլ տեղ մարդիկ, վաղուց

, այնպէս, որ անդամ լինելու ցանկութիւն {ունեցող} Հայը վճարէ ամենայն տարի երեք մանէթ արծա

ւիլ ճակատագրին: Այս պատճառով, շատ հող {ունեցող} ազնուականը ունի իւր քամակում շատ ֆերմեր

մինչեւ որ այդ մարդը հողի վերայ իրաւունք {ունեցող} չխոստովանուի: Եւ մինչեւ այս, ընդհանրա

նդհանրապէս եւ անխտիր ամեն բանի հետ գործ {ունեցող} օրագիրը բնականաբար պիտի եւ աւելի շատ ըն

րուած, եւ իրաւամբ մի քանի պակասութիւնք {ունեցող} սահմանադրութեամբ, աւելի եւ աւելի հաստց

մենք պարզ տեսնում ենք, որ ոսկի խարիսխ {ունեցող} հրեղէն սիւնը երեւել է Վաղարշապատի կենտր

թէեւ գտանւում էր մի կենդանութեան պատկեր {ունեցող} կեղեւի մէջ: Մի այդպիսի մարդու վարդապետ

չէ՛ր կարող Շահումեանցի նման ազնիւ սիրտ {ունեցող} մի մարդ: Մանուշակը կէս երկիւղի եւ կ

" անսխալ եմ ", ո՞ր խելապատակումը ուղեղ {ունեցող} մարդը ճշմարիտ լուսաւորութիւն կը յուսայ

շրանքը, որ մնացել էին փոխադրական ցաւեր {ունեցող} հիւանդներից, ամբողջ օրը ման էր գալիս ա

շտ ազգային-կրօնական վարչութեան մէջ տեղի {ունեցող} ամէն տեսակի չարաչար գործողութիւններին,

նալով ուրիշ բան մտնել, եթէ յարաբերական {ունեցող} յատկացուցիչը սովորական կանոնին հետեւելո

, մեզանից առաւել հմուտ եւ աւելի ժամանակ {ունեցող} մարդերի: Այս արարողութեանց մասին

արժուն, ջերմութիւն եւ երակներում արիւն {ունեցող} էակներ։ Այն քարեղէն, մեռած անշարժ, ս

նում դոքա, արծաթ եւ ոսկի, որ թէ ես մի {ունեւոր} մարդուց գտնում էի, որ թէ ուզում էր մէկ

կը տրուին գանձարանից առանց վճարի, իսկ {ունեւորքը} կարող են նոցա տրուած հողերի վերայ շինել

ք քաղաքագլխի պաշտոն, ուրեմն ավելի հնար {ունեք} ներգործել: Ձեզ քաջ հայտնի է, թե որքան

տիրելու ժամանակները, Բահալը եւ Աստարդը {ունէ՞ին} դարձեալ իսրայելացի պաշտողներ։ Յայտնի է

է նորան փրկել, բայց չկամի մտածել, թէ {ունէ՞ր} արդեօք իւր ձեռքում այն պայմանները, որո

անդէս գալը կրիտիկայի ձեռքով ազդեցութիւն {ունէ՞ր}, կամ թէ ո՞րքան ազդեցութիւն ունէր նոյն

յլ թէ այդ վերակենցաղութիւն հնոյն լեզուի {ունէ՞ր} ընդհանուր ինչ բան առ ազգն Հայոց, զա՛յս

" մեք " բառը, եւ երբ հարցնում էին, թէ {ունէ՞ր} արդեօք խորհրդակիցք, նա միշտ պատասխանու

էն տէր, զի 'ի կամիլ զդատ մեր մեծ, զոր {ունէաք} ընդ քեզ, եկիր յԱրեւելս եւ վճարեցեր զամ

: Էֆիմերդէ չունէի, որ նայէի: Օրացոյց {ունէի}, բայց երազի մասին բարի ու չար օրերը չկ

չ ծածկեմ պատճառը, մի փոքր արծաթի հաշիւ {ունէի} մի նայիբի հետ, որ ամենայն կամակորութեա

որ ասաց, թէ իւր անունով մահ չկայ: Ես {ունէի} նորա կտակը եւ, ամեն օր եւ ամեն ժամ կար

աւասիկ երկրագունդի այսինչ կէտի վերայ ես {ունէի} երբեմն հող եւ ազատութիւն, որ յետոյ աւա

ց ասպարէզը, քան թէ ես. քանզի ես ոչինչ {ունէի}, իսկ որդոցս իւրաքանչիւրը պիտի ստանայ ի

Ընդ բարս ձեր անկայուն Ասել ինչ ո՞չ {ունէի} ": Այսպէս վերսաստէ Ադամ՝ Խ

ինձ փոխ արծաթ որպէս պարտք, Մինչ {ունէի} անտանելի նեղութիւն: Եւ իմ

րեկոյեան գլուխս էր ցաւում եւ թուլութիւն {ունէի}: 2-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս Սուլթանի

րեկոյ, լոյս 6, սաստիկ տկարացայ, ջերմ {ունէի} եւ 12 անգամ փորս լուծեց: 6-ին լուծողո

ուած է] 22-ին: Այսօր հիւանդացայ, ջերմ {ունէի}: 16-ին շարունակւում է: Մէջքս, գլուխ

է ` ոտքիցս մինչեւ գլուխ եւ գիշերը ջերմ {ունէի}, այսինքն ցրտութիւն, բայց լուսադէմին ք

լ 7-ին զարթեցայ քորից եւ ցաւից: Քրտինք {ունէի}: 16-ին ամբողջ օրը առաւ[ոտեան] 9-ից մին

յսօր ցերեկը մի-երկու ժամ փոքր նեղութիւն {ունէի}, բայց չորրորդ ժամին, որ գրում եմ այս

նեցի 4[-րդ] բաղնիսը: 22 լոյս 23 քրտինք {ունէի}: 23-ին ձախ թուշս ուռած է եւ ցաւում է

գնացի մօտիկ բարեկամիս տունը, որ վաղուց {ունէի} Հնդկաստանում. նա ՚ի գութ շարժուելով մի

նց նախնի հին հռովմայեցիքը: Ես իրաւունք {ունէի} սպասել այս գործի կատարեալ յառաջադիմութե

ց պ. Մարկոսը, - ես շատ դիտաւորութիւնք {ունէի}... Այս խօսքերը ասելու ժամանակ մի այն

Խոլերայի ժամանակ ճշմարի՛տ աւելի պատճառ {ունէի} տրտմելու, ըստ որում երկիւղ կար սրտիս մ

ք այժմ մի՛ կարծէք, թէ ես ժամերով քարոզ {ունէի} այդ մասին ասելու... ո՛ւր էր այն երան

ի չորս կողմս փոքրիկ լապտերի լուսով, որ {ունէի} ձեռքումս: Այս ասելով մի թուղթ հանե

լսելու համար: Որովհետեւ մի քանի բան {ունէի} քեզ ասելու յառաջ, քան թէ ամուսնացած էի

, - խօսեց Շահումեանցը, - ես մի քանի բան {ունէի} քեզ ասելու, որ չեմ կարող այժմ, պատճառ

: - Արդեօք այդ բաները յարակցութիւն {ունէի՛ն} իմ դստեր հիւանդութեան կամ բժշկելու հնար

, կատաղա՞ծ շան խածած էին եւ ջրվախութիւն {ունէի՞ն} ( Hydrofobia), թէ՞ առողջ շան խածած,

անաւանդ դոցա միջից նոքա, որ աւելի հոգի {ունէին} ( энергія), երկար չեն մնում անտարբեր

եւ աղիւս շինողները, որովհետեւ մեծ վնաս {ունէին} անձրեւից, կենդանի կենդանի թաղել են մի

չէի սպասում, եւ իմ ծանօթքը այնքան խելք {ունէին}, որ այսպիսի եղանակում ոտք դուրս չէին դ

ների դատաստանական գործողութենների մէջ, {ունէին} միայն լինել նոցա պաշտպանքը եւ հովանաւոր

այն երիտասարդ մարդիկը, որ յարակցութիւն {ունէին} Ռուսերի հետ, ամենայն կերպ աշխատում են

նց փաստերը յառաջ բերէին արդարապէս, եթէ {ունէին}, թէեւ սոքա էլ շատ քիչ են, կամ թէ երբէ

մեծամեծքը, որ գուցէ մի փոքր լաւ կարծիք {ունէին} ձեր գլխի վերայ, պիտի այժմ հասկանան ձեր

դիրներ, որ յարակցութիւն եւ ազդեցութիւն {ունէին} մեր ազգի կեանքի վերայ: - Իմ համար

որակութիւնքը, որ անմիջապէս ազդեցութիւն {ունէին} օդի վերայ, զորօրինակ՝ անտառները, բու

եւ բիւր մտածութիւնք, ասես թէ պատերազմ {ունէին} ուղեղիս մէջ: Ես կոխում էի գետինը՝ այն

խանան, թէ ինքեանք, ազատ մնալով, առիթ {ունէին} զուարճանալու՝ տեսանելով Բէգզադէի բրդգզ

շ. մի՛թէ սակաւ են այն մարդիկը, որ ոյժ {ունէին} ամենայն թեթեւութեամբ վճարել այս քանակու

ոսկին իւր գաւառներում. ի՞նչ զօրութիւն {ունէին} այդ գաւառները, որ կարողացած լինէին նոր

բռնակալ աշխարհակալութիւնքը մի սուտ փաստ {ունէին} իւրեանց ձեռքում, որ այսօր չէ կարող արդ

ծանելոյ յայն զայնպիսիս, ընդ որս մտանել {ունէին} ե՛ւ նոր ե՛ւ այլ իմաստք. ուստի յաւելու

ելուլ ՚ի հանգանակն զբառս, որք մուծանել {ունէին} եւ զնոր իմաստսն որ ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ բղ

, պատուիրան եւ միակ նշան՝ որով ճանաչիլ {ունէին} հետեւողք նորա: Ուսումն քրիստոնէութեան

րը, ինչպէս այժմ, նոյնպէս եւ առաջ կշիռ {ունէին} մեր աչքում։ Չէ՛, առաջ էլ նայել էինք ն

ներգործելուց առաւել, այլ ազդեցութիւն չ'{ունէին} ։ Այս պատճառով ժողովրդի սրտի վերայ ներգ

մարդիկ, որոնց դատաստանի առաջեւը պատճառ {ունէին} կարմրիլ եւ ամաչել հրապարակական ստախօսքը

լ էր, բայց տակաւին երկու տունն էլ հնար {ունէին} կենալու, բայց, հաւասարութեան ոգին ուն

այնպիսի բառեր, որ բաւական մօտաւորութիւն {ունէին} հին լեզուին, օրինակ՝ բերեմ բայի կատարեա

ն մտածութիւնքը մանաւանդ մեծ ազդեցութիւն {ունէին} նորա սրտի եւ հոգու վերայ. այս էր պատճա

քր ինչ հին էին, բայց մեծ յարաբերութիւն {ունէին} ներկայ անցքի հետ: Եւ այսպէս, նախ եւ յ

էր բաւական լաւ, եւ նորա մօտ ել ու մուտ {ունէին} ոչ թէ միայն նորա նման մարդիկ, այլեւ.

աւատացնել աշխարհին, թէ իւրեանց կողմում {ունէին} ճշմարտութիւնը, բայց այդպիսի դիպուածում

ն, պատահած ժամանակը ասում են, թէ հոգս {ունէին} եւ մտածութիւնք, բայց մերն է հոգսը, ին

եւ այս ոչ այնպիսի սէր է, որ գազանք եւս {ունէին} իւրեանց ձագերի վերայ, այն բնական ազդեց

սէր հասկացող մարդիկ լինելով, իրաւունք {ունէին} Աստուծոյ նմանել: Այդ ի՞նչ սէր է, որ դ

րտարութենով, այնպէս քնքուշ, որ պատճառ {ունէին} օրինակ առնուլ Փարիզի տարազահնարքը, այդ

ները: Իւրաքանչիւրք աջ բազուկների վերայ {ունէին} ոսկի ապարանջան հիանալի քանդակած: Հր

ւթեան սնաւ առ ոտս երկուց կուսանաց, որք {ունէին} համարումն 'ի նոյն ժողովրդեան սրբակեցիկ

'ի մէջ Մխիթարեանց եւ Քօլլեճեանց, որ ոչ {ունէին} զայս փօլիթիքա. մինչեւ յետ բազում բանից

ագաւորքը իւրեանց հողի վերայ իշխանութիւն {ունէին} եպիսկոպոս եւ վանահայր կարգելու։ Մինչեւ

իայի եւ Գերմանիայի մէջ պապական դեսպանքը {ունէին} պապի իշխանութիւն, որոնց թուլութեան կամ

ակի տարեկան շրջանառութիւնքը ազդեցութիւն {ունէին} այդ գիտութենների վերայ՝ յարաբերութեամբ

յլ կանոններ։ Բացի սորանից, Յիսուսեանք {ունէին} եւ " Exercitia Spiritualia "՝ " Հոգեւո

յս չկայ, որ այդ հնարները սերմի տեսակով {ունէին} իւրեանց մէջ այն ամենայն վատ հետեւանքներ

նս Յունաց եւ Հռովմայեցւոց, որ զայն բան {ունէին} առ մերս հայկական, զոր բան տիւ առ գիշեր

տեսանել, թէ դոքա իբրեւ անդամ միոյ ազգի {ունէին} ամենեքին զմի նպատակ վերաբերութեամբ առ լ

նթարկեալ ազդեցութեան չարաշուք արկածից՝ {ունէին} եւ զչարաշուք յիշատակարանս, յորոց բղխէի

նակը որոշել, միւսքը, որ մանաւանդ հոգի {ունէին}, յուսալով իւրեանց խարդախութեան եւ հնար

Հռովմ։ Այս վերջի երկուսը շատ փոքր յոյս {ունէին} գործի յառաջադիմութեան վերայ եւ այնքան ա

s "։ Խորհրդածութեան ժամանակ սոքա միայն {ունէին} ներգործական եւ կրաւորական ձայն։ Սոցանի

նաստեղծութենով եւ փիլիսոփայութենով յոյս {ունէին}, նաեւ աշխատում էին իսկ հասանել մի նոր

իսկոս Կսաւիէն, Րոդրիգէզը եւ Բոբադիլիան {ունէին} ոգեւորութիւն, որ նոյնպէս հոգի էր տալիս

անում էին կոյր հնազանդութեան վերայ, որ {ունէին} դէպի Կարգի կամքը, ընտիր զինուորների նմ

պայի հետ անցաւ Յիսուսեանների ձեռքը, որ {ունէին} իւրեանց սեպհական գործակատարքը ամենայն ծ

ից նայելով երեւում էր, որ նոցա գործերը {ունէին} օրինական ձեւեր, վասնորոյ չէր կարելի բո

եց քարոզիչներից շատ արտօնութիւններ, որ {ունէին} յառաջուց։ Բայց Յիսուսեանք մնացին Պալատ

տեղի բնակիչքը, եւ անհաւանութենովը, որ {ունէին} դէպ ի Յիսուսեան քարոզիչքը, արգելք էին

մի շաբաթուայ մէջ։ Երեխայք մինչեւ անգամ {ունէին} իւրեանց օրական պարտականութիւնը։ Արհեստ

առներ ( վիճակ), որոնցից իւրաքանչիւրքը {ունէին} իւրեանց մէջ մինչեւ տասն հազար ընտանիք։

անհամար գործարաններից, Պարագուայի մէջ {ունէին} ձուլարան, ուր շինում էին թնդանօթներ եւ

Յիսուսեանները համաշխարհային առեւտուր {ունէին} Պարագուայի բուսական բերքերի, մանաւանդ

Ֆրանսիայի մէջ ամենայն արտօնութենից, որ {ունէին} մինչեւ այն ժամանակը։ Լուդովիկոս XV-ը չ

, որոնք ճանաչում էին Յիսուսեաններին եւ {ունէին} դէպի այս մարդիկը մի արդար եւ բնական ատե

յի մէջ, ուր Յիսուսեանք մեծ ազդեցութիւն {ունէին} ժողովրդի վերայ, ռամիկները առեցին հանգո

Այդ Կանոնադրութեան միջոցով հայերը յոյս {ունէին} վերջ դնելու մէկ ընդմիշտ ազգային-կրօնակա

ան, տնտեսական եւ այլն, ուղղակի կախում {ունէին} կենտրոնական վարչութիւնից եւ չէին կարող

որ այս ծերունիքը տասնումի տարեկան աղջիկ {ունէին}, դեռ նորանից յետոյ էլ ծնել են Փափակը,

եւ այլն իրենց գաղափարներով հակասութիւն {ունէին} կանթեղի գաղափարին: Նոյնպէս եւ լուսատու

րքը, բայց էլ մի քանի տեղ կան, որ պէտք {ունէին} աւելի պարզաբանութեան եւ ծանօթաբանութեան

այն բոլոր խնդիրները, որ վերաբերութիւն {ունէին} նոր լեզուի մշակութեան: Այդ աշխատութեան

ն այնուհետեւ մեր բարի բարի յոյսերը, որ {ունէինք} այդ քաղաքից: Իհարկէ, լսելու եմ այ

րը եւ կերպարանագործել մեր հայեացքը, որ {ունէինք} այս առաջարկած խնդիրների մասին: §1

ան հետեւանքը հաստատեց մեզ, որ իրաւունք {ունէինք} չկարդալու յօժարութեամբ եւ ախորժանքով մի

պրոցներ, ո՛չ Ճեմարան եւ ո՛չ Համալսարան {ունէինք}, թարգմանել եւ տպել " Ուսումն նաւուղղու

տանիք պահել: Մեզ ասում են, թէ արդիւնք {ունէինք} ժողովրդից. ի՛նչ տեղից է մեր արդիւնքը:

ագրութենների մէջ։ Դեռեւս շատ բաներ {ունէինք} հանդէս բերելու, բայց ժամանակի սղութիւն

անց շնորհքով։ Ահա՛ այն բոլորը, ինչ որ {ունէինք} ասելու Մխիթարեանց մատենագրական գործունէ

ւնք ունէր վաճառելու եւ ո՛չ դու իրաւունք {ունէիր} գնելու. նա՛ գող է, եւ դու՝ գողակից,

Ես մեղաւոր չեմ, եթէ դու, թէեւ պաշտօն {ունէիր} գրականութեան դեւապետի, քո տգիտութեամբը

սել պարզ եւ կենդանի բարբառով, եթէ կամք {ունէիր} կենդանի էակների հետ խօսել, եթէ քո խօսա

ւ համար կոտրել ես մէջքիդ օղը. բայց եթէ {ունէիր} մի գիտութիւն, որ հրամայում էր պղնձին կ

Ես հանգիստ եմ այժմ... Ասա, ի՛նչ որ {ունէիր} ասելի... Կը տանեմ, թէեւ պատրաստած լ

անութիւնը, այդպիսի մի կրօնի ի՞նչ անուն {ունէիր} տալու, սիրելի՛ ընթերցող, եթէ ոչ բուն

րելով ձեզ, քան թէ ձեր եղբայրը, տեղի՞ք {ունէիք} բամբասել Նախախնամութիւնը, թէ նա էր պատ

ղափոխութիւն գործոյն, որում ոչ բնաւ ակն {ունէր} օրէնսգէտն այն անշուշտ նեղսրտեալ, ցայս

՝ մի մարդու զարկել տալու համար, եթէ դա {ունէր} մի թշնամի: Եւ ահա այսպէս է դորա արարող

էր արդեօք իւր բնական որակութիւնքը, որ {ունէր} կամ դեռեւս պիտոյ է ստանար՝ մնալով իւր

: Այս ի՞նչ բան է. ո՞չ ապաքէն այդ ծառը {ունէր} իւր մէջ պտուղ բերելու ընդունակ գործարան

ն մասին: Եւ ամենայն ծնող, որ հնար {ունէր} դաստիարակելու եւ լուսաւորելու իւր զաւակ

նպատշաճ բան չգրեմ: Թէպէտ այդ ոտանաւորը {ունէր} իւր մէջ անպատշաճութիւնք, բայց, այնուա

ենաւոր ժամանակով, բացի ով որ ինքը կամք {ունէր} մտանել ՄԵՐ ծառայութեան մէջ: Չորրո

առնելու մասին, թէեւ շատ հեշտ ճանապարհ {ունէր} ՝ կանոն դնելով ամենայն քաղաք մտանող շին

ասկացաւ, որ ընդունակութիւն եւ գործարան {ունէր} հասկանալու եւ մտածելու, եւ այդ չարախօս

նել իւր մէջ այդ աստուածային մասնը, եթէ {ունէր} ։ Կրթութիւնը եւ լուսաւորութիւնը առաւել

րաւունք ունի ուրախանալու այն մարդը, որ {ունէր} ստուգապէս ուրախացուցիչ գործեր: Ուրեմն

որ րոպէումս, մի քանի դատապարտող խօսքեր {ունէր} մեզ ասելու: Արդեօք անցեալ տարում ճանաչ

, որի հետ ինքը՝ երիտասարդ կոմսը, միտք {ունէր} ամուսնանալու: Այս խօսքերը տեղիք են տալ

ւթիւնը այժմեան ժամանակումս ինչ խորհուրդ {ունէր} մարդկային յառաջադիմութեան համար: Կար ժ

աստանեայց Հայրապետ մը անկէց ինչ վար տեղ {ունէր}: Արդարեւ, կատակէն ուրիշ բանի արժանաւո

ից: Երկրորդ՝ Բէգզադէն սովորութիւն {ունէր} ապրանք ուղարկել մի մեծ քաղաք, երբ վաճա

է շինականի տրեխ: Երրորդ՝ Բէգզադէն {ունէր} մի սիրական գործակատար, որ վերջին ժաման

որ ինքը խոստովանել էր, թէ գործակատարը {ունէր} 2000 մանէթ, այժմ սկսում է քրքրել իւր ս

նը, որ ստացել ենք նամակի ձեւով, եւ որ {ունէր} այսպիսի ստորագրութիւն՝ " Աբրահամ Դիոսկ

բան հարկաւոր է Հայ մատենագրին, քան թէ {ունէր} Պ. Խուդաբաշեւը: Յոյս ունինք, որ

մանակ, երբ Բիւզանդիոնը մեծ ազդեցութիւն {ունէր} Հայաստանի վերայ: Իբրեւ ապացոյցք մեր այ

ան գիրք՝ նորա ռուս թարգմանութենից, որ {ունէր} ինքը, եւ ուր որպէս թէ գրուած էին Շնորհ

գելք չենք. եւ յիրաւի, ի՛նչ այլ պաշտօն {ունէր} նա, բացի սորանից, կատարելու: Մեղ

ազգի սեպհականութիւնը: Ո՛չ նա իրաւունք {ունէր} վաճառելու եւ ո՛չ դու իրաւունք ունէիր գն

ւր հազար հոգի: 1851 թուականում Լոնդոնը {ունէր} բնակիչ 2, 362, 236, իսկ 1861-ին ` 2, 8

է, զգացմունք ունի: Նա, մինչդեռ ինքը {ունէր} մի փոքր գործ, իւր անձը զգում էր ազատ,

ն մեր վերջացեալ ՚ի քաղաքական խորհրդոյ, {ունէր} ՝ եւ այսօր իսկ ունի զերկուս դեռ անօթս,

ն Խորնոյ: Զարդիս ամենայն ոք, որ {ունէր} ի գլուխ իւր երկկանգնեան ինչ սեաւ կնկուղ

ասաց զուարթուն այն հրեշտակ ( Ինքն {ունէր} ալեւորեալ մի ծեր մարդու կերպարանք). -

անք, որ " Հիւսիսափայլը " լեզուի կողմից {ունէր}, ունի եւ պիտի ունենայ թերութիւնք։ Մեր

թիւն ունէ՞ր, կամ թէ ո՞րքան ազդեցութիւն {ունէր} նոյն իսկ քննութեան տակ ընկած առարկայի յ

ին, կամ թէ նորա գոյութիւնը մի խորհուրդ {ունէր} ՝ համեմատելով ընդհանուր մարդկութեան հետ

են այս կամ այն հեղինակութեան: Իրաւունք {ունէր} Դեկարտը մինչ գրում էր, թէ " ես սկսելով

ւթեան, որի մէջ ազատութեան նախագաղափարը {ունէր} մի հզոր փաստաբան երեսփոխանական պալատի մ

ոնի ապառաժների վրայ: Նա միայն մէկ խօսք {ունէր} - մա՜հ ֆրանսիական անաստուածներին, մա՜հ

սդրութիւնը նոյն զօրութիւն ունի, ինչ որ {ունէր} առաջուանը. մէկ խօսքով, կենդանի սահման

նը միայն, որ ամէնից առաւել քնքուշ սիրտ {ունէր} եւ էր նա բարեբարոյ եւ ընկերասէր: Ես կե

րի հետ պապը եկեղեցական գործերի պատճառով {ունէր} շատ վէճեր: Թող մեզ խրատ լինի այսպիսի ա

տեց իւր սրտի միջի ոխակալութիւնները, որ {ունէր} տարեւոր ժամանակով նորա դէմ: Այս բոլորի

, սա իւր քաջաքաջ խորհրդակցութեամբք, որ {ունէր} միշտ նոր պապացու կարդինալի հետ, եւ իւր

րբեմն Ֆրանսիայումը շատ մեծ յարգ եւ կշիռ {ունէր} իւր հայրենակիցների կողմից: Քեզ ի՞նչ ձա

ի անձնական պատճառով, եւ շատ մեծ կարծիք {ունէր} սորա վերայ: Այս անձը շատ անհմուտ

րկեցին մեզ վերը դրուած գրքերը, ո՛վ ինչ {ունէր} ։ Մի քանիսը այդ գրքերից, ինչպէս ամենին

տեղւոջն որ քեզ ցուցաւ, որ սիւնն հրեղէն {ունէր} ոսկի խարիսխ ( եր. 337) "։ " Եկա՛յ

համալսարանից, աշխատում էր, որքան հնար {ունէր}, վառել Հայերի սրտի մէջ լուսաւորութեան

ս ամենայն ազնուամիտ բանագէտ մարդ, յոյս {ունէր} ջերմացնել այն սառնութիւնը եւ պաղութիւնը

բ աւարտում էր իւր ուսման ընթացքը, միտք {ունէր} պատրաստուել բժշկականութեան Վարդապետի աս

ադիր Շահի մօտ երեւելի լեզուագէտի պաշտօն {ունէր}: Այս դեւը անգիր գիտէր բոլոր շարադրութի

ակների հետ խօսել, եթէ քո խօսակցութիւնը {ունէր} մի իրական խորհուրդ եւ ո՛չ գաղափարական մ

, ճշմարիտը պիտոյ է խոստովանել, երկիւղ {ունէր}, որ միգուցէ դա լինի այն խոստացած սատան

ան եւ դաւաճանութեան կողմից այնպէս անուն {ունէր} դա, որ ոչինչ մարդ բարեկամ չմնաց դորան

ակառ, որ փայտից էր շինած, որ ո′չ հոգի {ունէր}, ոչ Աստուծոյ պատկեր էր, այդպիսի մի չն

ացող եւ աստուածաբան մարդու: Ի՛նչ գլուխ {ունէր}, ի՛նչ ուսում ունէր, կարճ խօսելով, փի

մարդու: Ի՛նչ գլուխ ունէր, ի՛նչ ուսում {ունէր}, կարճ խօսելով, փիլիսոփայ մարդ էր: Ին

: - Նա մօտ երկու հազար մանէթ արծաթ {ունէր}, բայց այդ բոլորը պահեց Ալքիմիային զանա

վ դիւթական բաներով, մի փոքր երկիւղ եւս {ունէր}, որ միգուցէ Աստուած բարկանայ իւր վերայ

ինչպէս ասել ենք իւր տեղում, Շաքարեանցը {ունէր} մի փոքր կարողութիւն: Բայց երբ գտաւ ոսկ

տիրացուն, որ եւ քառասունի չափ աշակերտ {ունէր}, ի՛նչ բան էր հարցանում: Տիրեց դար

ին ասաց. - Օրհնած, եթէ օրիորդ Մարիամը {ունէր} " Տէր կեցո "ի նօտերը, ինչո՛ւ չասացիք ա

այնպիսի բան, որ անմիջական յարակցութիւն {ունէր} ազգի հետ, ազգի իմացական եւ բարոյական կ

ող է ստանալ մի այնպիսի բանից, որ կեանք {ունէր}, որ ապրում էր ոչ որպէս մի հանք կամ մի

բայց մի այլ տեղում, Յաւերժահարսնի {ունէր} կերպ ու ձեւ, Թռչում էր, շարժում օ

րդէն վաղուց եւ ընտանիքի տէր դարձած էր: {Ունէր} բաւական մեծ գերդաստան, կին, որդիք, դ

որոնց բացի նիւթական հարստութենից ոչինչ {ունէր} թողնելու, ըստ որում հոգաբարձու չէր եղա

կիրը առանց մի բան ստանալու: Այս պարոնը {ունէր} նոյնպէս մի քանի եղբարք, որոնցից փոքրը

, որոնցից փոքրը աւելի մօտ յարակցութիւն {ունէր} մեր նկարագրած պարոնին, քան թէ միւսքը:

վ հաւասար լինիմ իմ եղբոր հետ, որ ոչինչ {ունէր}. դուք ուրանում էք մարդկային արժանապատո

արող է կատարել մի այնպիսի բան, որ զգալ {ունէր}, որ կամք ունէր, որ գործիք ունէր, եւ

ի այնպիսի բան, որ զգալ ունէր, որ կամք {ունէր}, որ գործիք ունէր, եւ այսպէս քո ասելով

զգալ ունէր, որ կամք ունէր, որ գործիք {ունէր}, եւ այսպէս քո ասելով մահը մի մարդու նմ

հումեանցը, - մի այնպիսի բան է, որ կամք {ունէր}, այնպէս չէ՞: - Թող այդպէս լինի, -

ցոյց էր տալիս, ոչ թէ միայն կարողութիւն {ունէր} արծաթի կողմից, այլեւ ճաշակ ունէր աշխար

ւթիւն ունէր արծաթի կողմից, այլեւ ճաշակ {ունէր} աշխարհի բաների մէջ: Սա մի օր եկեղեցու

Երեւում էր, որ այս մարդը մի մտածմունք {ունէր}. պատճառ, շատ անցած, հեռացած լինելով

: Ոմանք ասում էին, թէ հետը բերած արծաթ {ունէր} կամ գոհարեղէնք, երբ եկել էր Նախիջեւան

գնում էր անկողին: Ճշմարիտ է, յոյս {ունէր} Շահումեանց Գէորգի - իւր սիրականի վերայ

առական անունը վերան էր եւ Ղրիմ գնալ-գալ {ունէր}: Այս հիման վերայ Մանուշակը եզրակացնում

աբար Աւետարանը եւ ուսանում է միշտ, եթէ {ունէր} պարապ ժամանակ: Բացի դորանից մեր քաղաքա

րուայ լռութեան մէջ, որ մեծ ազդեցութիւն {ունէր} նորա ապագայ վիճակի վերայ: Մանուշակի

ը չէր, այլ այն, որ արծաթի կարօտութիւն {ունէր}, այս միջոցին Թիւթիւնճի-օղլուի նամակը,

, ինչպէս կը տեսանենք, մեծ ազդեցութիւն {ունէր} իւր եղբօր վերայ իբրեւ երէց քոյր: Այն մ

ւտով ղեպի Ղրիմ, այնքան արծաթով, որքան {ունէր}, առանց դուրսից մի բան ստանալու: X

, իւր հայրենասէր որդիների համար ո՛չ հաց {ունէր} եւ ո՛չ պատիւ. ամենայն մարդ մտածում էր

տոյքը "։ Մխիթարը իւր ձեռնարկութեան մէջ {ունէր} յաղթել շատ դժուարութիւնների, բայց նա չ

թարը դատարկ դուրս գալով իւր յոյսից, որ {ունէր} Խաչատուրի վերայ, գնաց դարձեալ Հայաստան

այլեւ այն նախապատիւ սիրու պատճառով, որ {ունէր} դոցա հետ, կասկածանք տուեց Կոստանդնուպօ

ամանակ մնաց նա Ցանթէ կղզումը, ուր կամք {ունէր} սկզբումը բոլորովին մնալ իւր ընկերութեան

արկութիւնը։ Այդ միաբանութիւնը սկզբումը {ունէր} ստուգապէս այն խորհուրդը, որ վերակենցաղ

լով ամենեւին աղքատ իւրովքն հանդերձ պէտս {ունէր} նպաստից, եւ առ այս ոչ ոք այնպէս կարող

կին լինին այնուհետեւ, այլ ով որ եւ կին {ունէր}, նա եւս բաժանուի՝ թելադրելով ժողովրդի

ն, սորա իւրաքանչիւր անդամը հաւասարաչափ {ունէր} նորան, եւ այլապէս մեծանալու ծովանալու

ացոյցը ամենայն մարդ տեսանում է, որ աչք {ունէր} տեսանելու։ Մխիթարեանց բարոյականութեան

իւր աշակերտներին, պարզ երեւում է, որ {ունէր} նա իւր սրտի խորքում մի գաղտնի խորհուրդ

Մխիթարեանց մատենագրական գործունէութիւնը {ունէր} երկու շարժառիթ. մինին հետեւելով՝ աշխա

ական կրօնի հետ, շատ նեղսիրտ։ Բայց եւ դա {ունէր} իւր մեծ խորհուրդը մարդկութեան համար, դա

ուղղութեան տէր մարդիկ։ Երեւի թէ պատճառ {ունէր} կասկածելու։ Հետեւեալ գլխումը կը տեսանեն

պիսիս, զորս թէպէտ եւ հասկանայր, օգտիլ {ունէր} եւ ոչինչ, վասն զի այդպիսի մանկունք նախ

Է, զի որպէս ի ձեան վերջք գծին կուտեալ {ունէր} քարն: Եւ ո՛չ միայն երեւութացաւ, այլ ե

, զորս տպագրեաց մինչդեռ զուսուցչութեան {ունէր} պաշտօն ի տեարց Լազարեանց Ճեմարանի: Ման

Պամպէլունայի զօրքի մէջ կապիտանի պաշտօն {ունէր}, ընդդիմանում էր այս վճռին եւ առաջնորդ

րին աստիճանի անառակութեան մէջ։ Նա յոյս {ունէր} միաւորել իւր Կարգի հետ Լօյոլան եւ նորա

։ Հենրիկոս II-ը, ինչ ժամանակ պատերազմ {ունէր} Սպանիայի հետ, քշեց Փարեզից բոլոր Սպանա

ռ աստիճան գոյացաւ մի հասարակութիւն, որ {ունէր} իւր սեպհական օրէնքները, կանոնը եւ իրաւ

իլ "։ Փարիզի Արքեպիսկոպոսը, որ պատճառ {ունէր} ատելու Յիսուսեանները, Տրիդենտեան ժողով

ակոր մոլակրօնութիւն։ Նա իբրեւ Սպանիացի {ունէր} արմատական կամ ժառանգական հպարտութիւն եւ

խնդիր տալ Գեներալին, որ ազատ իրաւունք {ունէր} արձակելու։ Այն Յիսուսեանները, որ ինքն

րակութենից դուրս։ 1710 թուականին Կարգը {ունէր} 612 Կօլլեգիա, 340 ապարանք, 59 նորընծա

ւնը ցոյց է տալիս, թէ ի՞նչ նշանակութիւն {ունէր} այս գիտութիւնը Յիսուսեան դպրոցների մէջ

սութեան խորհրդական նշանը։ Ամենայն հարս {ունէր} կախած իւր վզից Ողջախոհութեան Աստուծոյ պ

Քրիստոնէական հաւատը։ Ի՞նչ կարօտութիւն {ունէր} Հռովմ այնպիսի Աստուծոյ, որ զգեստաւորած

կան Առաքելութեան վերայ։ Այս երկիրը {ունէր} իւր առանձին սովորութիւնքը՝ Չիներից ստա

թիւն, որ իւր կեանքի երջանկութեան համար {ունէր} ամենայն պայմանները, բացի այն բաներից,

եզրափակել, թէ նա մի չար դիտաւորութիւն {ունէր} թագաւորի մասին։ Երբ բանը ընկաւ հարցուփ

ճանի խորամանկութենով եւ առեւտուրով, որ {ունէր} Հռովմի եւ Ֆրանսիայի Արքունեաց հետ, ներ

րմանալի մարդ. ինչպիսի՞ հանճարեղ գլուխս {ունէր}, եւ հաստ խելապատակ, ի՞նչ ասեմ, համար

նականների միջից: Դուռը ակնբախ շատ {ունէր} պաշտպանելու աւանդութիւնը. լաւագոյն միջ

որա աշխարհ յայտնուիլը եւս բարի խորհուրդ {ունէր} մեր ազգի համար։ Մեք տեսած ու կարդացած

նք մենք էլ։ Ո՛չ. այդ տակաւին խորհուրդ {ունէր} եւ սկզբունքից առաջ էր գալիս, թէեւ ոչ դ

ժամանակներում, երբ քիչ շատ ձեռք ու ոտք {ունէր} Հայաստանը, մենք չենք ունեցել մի օրինաւ

ՈՒԱԾ ԱՍՒՈՒՄ Է ԼՍՈՒԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ Մի մարդ {ունէր} մի կին, որ միշտ կռւում էր դրացիների հե

ք իրանց ապացուցանում են, որ նոր լեզուն {ունէր} կեանք ու գործածութիւն ընկերութեան մէջ։

կ իւր ազգային աւանդութենով ստացած կրօնը {ունէր}, շատ անծուծ եւ տգեղ բաներ էին. այս տգ

ելով՝ ինչ պատմական եւ բնական պատճառներ {ունէր} հին լեզուի այնպէս եւ ոչ ուրիշ տեսակ կազ

։ Այն հիման վրայ, ինչ իրաւունք որ {ունէր} անտիկեան Հայը խօսել հին լեզուով, հին ո

սնունդ իւր յայդմիկ պանդխտութեան, զորմէ {ունի} խնդրել ի նոյն հոգեւոր ատենէ կարգել զինք

ն քահանայապետութեան՝ դիւանատունս պատիւ {ունի} ընդ այսմ առաքել առ ձեզ զայն ծրար, ծանո

զառաջարկութիւն նորին բարձր սրբազնութեան {ունի} թողուլ առանց ընթացից մինչեւ գործն ծագեա

ն եղանակի իմոց ապագայ կենաց եւ թէ յի՞նչ {ունի} եզերիլ վճիռ Սինօդին եւ գտանիմ ի մեծի չք

նպես, այսինքն ինչ որ եմ ես, ամեն մարդ {ունի} յուրյան ազատ կամքը, ամենայն մարդու ինչ

ր տվողը հավիտյանս հավիտենից: Ամեն մարդ {ունի} յուր աչքի առաջը յուր ապագա վիճակը, իհա

սին նախապես հայտնելու լիակատար իրավունք {ունի} թույլատրելու ինձ տպագրելու իմ աշխատությ

ադքով ասած մարդից, որ Նաժավոյ լինիումը {ունի} յուր խանութը, մինչեւ որ դու այս մասին

յուր անունը եւ այնքան զորություն հոգու {ունի}, որ տպելով հրատարակե յուր կարծիքը թշնա

ությունը մեր համար, բացի նյութականից, {ունի} եւ բարոյական օգուտ, որովհետեւ կարող են

չէ, ընդհակառակը, շատ եւ շատ օգուտներ {ունի}, որոնց մասին միմյանց տեսած ժամանակներս

արհի ծախք առաջարկում է քաղաքը, ոչ հիմք {ունի} եւ ոչ հաշիվ: Ես " Հյուսիսափայլի " մեջ

աստատ իմացած կլիներ, թե ահա այսքան բան {ունի} ստանալու եւ այնքանին բացարձակապես տիրապ

ն կամ Իտալիան զորք չունին այնտեղ՝ եթե՛ {ունի} մի Բուրբոն, թող ուրեմն պ. Ֆեռգուլան դ

Այժմիկ, թուղթն այն երեսփոխանութեան {ունի} զկատարեալ զօրութիւն իւր առաջի որ եւ է ա

, յաւելու յիշեալ եպիսկոպոսն, թէ " ինքն {ունի} յառաջագոյն ստանալ զհրիտակսն, յորոց ի ձ

50. 000-60. 000 ռուփի արծաթ: Մի ռուփին {ունի} յինքեան ճիշտ զերկուս անգլիական շիլլինգս

ւր ամսեանն Մայիսի 1794 ամի, գրէ, եթէ {ունի} զայլ եւս զերկուս տունս, զորս եւ յատկաց

է գտցի հնար ինչ, այս է, եթէ այրն այն {ունի} զոր եւ է անշարժ կայս, զորմէ մթին իմն

ելով հաւատալ անկեղծութեան հարգանացս զոր {ունի} առ Ձեզ, մնամ նովին միշտ, որպէս յերեկն

ւ ասէ, թէ յորչափ մնասցէ ինքն կենդանի, {ունի} կառավարել զայնս որպէս հաւատարիմ գործակա

ւ դատողութիւնք օրէնսգիտաց եւ փաստաբանից {ունի} տպագրել եւ երբ պատրաստ լիցի, յայնժամ ն

ստանալոյ զպատասխանի ՚ի փաստաբանէ իւրմէ {ունի} վերստին գրել առ պարոն Բայլն: 5. Գր

ականը այնքան է, որքան ամեն մի հայ մարդ {ունի} այս բանում անձնական օգուտ: Յուրաքա

վելը, մինչդեռ առաջնակարգ նշանակություն {ունի} այն խնդիրը, թե արդյոք Նախիջեւանում նա

!: Այս է վախճանը այն ամենի, ինչ սկիզբ {ունի}, վախճան, իհարկե, միայն տիպիկական եւ

այց մի՞թե Ֆրանսիան պակաս մածուցիկ թաթեր {ունի}: Անգլիային հանդիմանելով հնամոլության հ

, որ կրոնն իր հերթին ուժեղ ազդեցություն {ունի} մասսայի վրա՝ նրա քաղաքակրթության գործո

անոթ միջավայրից: Ճիշտ է, նա մեծ պաշար {ունի} որպես աղբահորի խմբագիր ( թեեւ նախկին)

ում է Կամենշչիկովի մոտ, նորոգման կարիք {ունի}: Հո չպետք է Մոսկվայում թողնենք, իսկ ա

տ կրկնում եմ՝ " Աշխարհում ամեն ինչ չափ {ունի}, ամեն ինչ վախճան ունի ", եւ այլն: Առ

ում ամեն ինչ չափ ունի, ամեն ինչ վախճան {ունի} ", եւ այլն: Առայժմ անկաշկանդ կողքի ըն

շատ պարզ է: Այդ հարցը շատ պատասխաններ {ունի}, բայց դրանք կարճ են: Առաջին. - Ք

եզվում բայը քանի եղանակ եւ քանի ժամանակ {ունի}: Թեկուզ այժմ այդ ծիծաղելի է թվում, այ

կի լեզու, այնպիսի անձեռնմխելի իրավունք {ունի}, ինչպես նրան նախորդող հին լեզուն: Բաց

անակ-դարաշրջան իր բնույթըն ու իր դրոշմն {ունի}: Նույն բնույթը եւ նույն դրոշմը, բնակա

առի ժողովրդի բերանում իր քմահաճույքներն {ունի} ( բայց ոչ իրավունքը): Բայց լեզվի մշակ

ւս տեքստի թարգմանությունն առավելություն {ունի}, եթե չեմ սխալվում, Բույնիցկու թարգման

լտետի համար: Նա ընդունակություններ {ունի} եւ կարող է, եթե դուրս գա բարոյական այդ

նարավոր է ուղղվել, եթե միայն մարդ կամք {ունի}, եթե նա չի դադարել գիտակից " ես " լինե

սոցիալական տեսակետից մեծ նշանակություն {ունի} ։ Առաջ, ինչպես բոլոր գիտությունները,

գիտությամբ պարապել. թե չէ՝ ի՞նչ արժեք {ունի} միակողմանի սոսկ բժշկությունը - ինչպես ի

ել այս խնդիրը: Անանիան շատ ճանապարհներ {ունի} այդ անելու 1) զոոլոգիայի պրոֆեսորը, 2

ում արտասահմանից, որ մեծ նշանակություն {ունի} ֆինանսական սիստեմում: Երկուշաբթի ան

թ է, որ պատիվ չի բերում հայ մամուլին, {ունի} միայն մի խմբագիր ի դեմս կաշառված Ղուկաս

են, որ նա իբրեւ ժուռնալիստ որեւէ կշիռ {ունի} եւ այդ պատճառով տալիս են նրան, իբրեւ ո

: Իսկ ինչ վերաբերում է նրա լրագրին - նա {ունի} ընդամենը 24 իսկական բաժանորդ ( փա՛ստ է

մարձակ կարող է հույս դնել ինձ վրա, եթե {ունի} որեւէ կարիք եւ եթե այդ կարիքը բավարարել

տարի տեւող քաշքշուկից հետո, պարտապանն {ունի} ՞ արդյոք պահանջը բավարարելու կարողությու

իր կշռի համեմատ, գ) ի՞նչ թանձրություն {ունի} հյութն ըստ Բոմեի եւ, վերջապես, դ) քա

ժմ հալածող դժբախտությունը նույնպես վերջ {ունի}: Ես քեզ խնդրում եմ հանգստացնել մեր ծնո

յքով։ Հեղինակը պողպատե տրամաբանություն {ունի}: Չգիտեմ ում թարգմանությունն է, կարծեմ

, թե՞ նույնպես թերի եւ ի՞նչ՝ վերնագիր {ունի}: Գ. Չէ՞ կարելի արդյոք ասորերենը հայեր

բիւր տեսակ նախապաշարմունքով լցուած մարդ {ունի} մի յարգ ու արժանաւորութիւն, եւ գուցէ կ

ղուն " ուսումնական լրագիր է, որով յոյս {ունի} նա լուսաւորել Հայոց ազգը: Այս տեղ

րտութեան։ Ճշմարտութիւնը աւելի մեծ յարգ {ունի} իմ աչքումը, քան թէ աշխարհի բոլոր թանգա

. Իսահակեանց, թէ Հայոց ազգը ո՞ր տեղում {ունի} գիտութեան եւ յառաջադիմութեան տուն, որի

իւր բաժին մի քանի ճառագայթ։ Եթէ գանգատ {ունի} Հայաստանը, թո՛ղ բարձրացնէ իւր մեծատուն

Գուցէ ձեր աչքումը շատ փոքր նշանակութիւն {ունի} բիւրը, բայց մեք տասն հազար համարում են

ձայն ասացեալը լսողի համար է. ով ականջ {ունի} լսելու, թող լսէ, իսկ Հայոց ազգի համար

տուգանք: Եւ պատմում են, թէ այդ մարդը {ունի} մի քանի՝ ցախ աւելով հաւաքած կողմնակից

աներ։ Ինչ պիտոյ է առնել, ամենայն մարդ {ունի} իւր համար մի սիրական բան։ Իմ սիրականը

ականութիւն են մասնաւոր մարդերի: Քաղաքը {ունի} մի քանի խանութներ՝ հին ժամանակներից շի

անի լեզուն, որպէս եւ Ղրիմեցոց լեզուն, {ունի} իւր մէջ շատ եւ շատ Թուրքի եւ Թաթարի բառ

ւթիւնը տպուած է շատ անպիտան: Վանքը {ունի} շատ պատուական աղբիւր եւ մի քանի ծառատու

են։ Արհեստասիրութիւնը շատ փոքր հանդէս {ունի} այդ քաղաքի մէջ. պատճառ, եթէ կար եւս մ

ան հետ: Փառք Աստուծոյ, Նախիջեւանը {ունի} այսօր եթէ ոչ շատ, գոնէ մի քանի ընտիր ո

վհետեւ ստութիւնը, խաբեբայութիւնը արծաթ {ունի}, նա կաշառքը ձեռքին նստած է պատրաստ, ն

Ամենայն անգամ հասարակութեան իւր տեղումը {ունի} իւր ձայնը եւ իրաւունքը. արտօնութիւնքը

աւունքները եւ արտօնութիւնքը եւ իրաւունք {ունի} բողոքելու, եթէ մի քանի մարդիկ, հարստա

ասել եւ կանգնիլ մէջտեղումը: Ազգը, եթէ {ունի} բանականութիւն եւ հասկացողութիւն, ուրեմ

ենայն ժամանակ բաների նոր կարգը պատերազմ {ունի} հին կարգի հետ, լոյսը խաւարի հետ, առաք

րել այդպիսի բան։ Սխալւում է, եթէ յոյս {ունի} Մասեաց դարեւանդի Մուզայի վերայ: Թող յա

, սիրելի՛ ընթերցողք, ինչպէս բարի սիրտ {ունի} պարոնը. ամենեւին խափան չէ իմ Անգլիա գն

պէս անարգողքը չեն նոքա, որոնցից գանգատ {ունի} Պ. Իսահակեանցը, որովհետեւ մերկացնում

ն, որ չորացնում են։ Գաստռօնօմիան գործ {ունի} առողջ անասունների հետ, ցաւագար եւ վիրա

թիւն եւ դաստիարակութիւն, բայց իրաւունք {ունի} մեր կողմից պահանջելու փոյթ եւ խնամք իւր

կածը, եւ այդ բանի հետ ինչ յարակցութիւն {ունի} մեծատունների եւ հոգեւոր իշխանների վիրաւ

ի վերայ: Իսկ այն բանը, թէ " Հայաստանը {ունի} իւր ծոցումը քնքուշ Մուզայք, որոց անմահ

ահ յիշատակները Մուզաների, որ Հայաստանը {ունի} իւր ծոցումը, անդադար ողբում են եւ կոծո

ով: Ինչպէս մեծ խորհուրդ եւ ազդեցութիւն {ունի} շրջակայքը մարդու վերայ. լսելով Պ. Իսա

ել Շահբէգը աբեղաների հետ, չգիտեմ՝ ինչ {ունի} պատասխանելու Ղզլարի մանկավարժը: Ես, հ

Իսահակեանցը, որ այդպիսի բարեկամութիւն {ունի} Մասեաց դարեւանդի Մուզաների հետ, բայց ա

միւս այլ հանդիսաւոր օրերում, իրաւունք {ունի} ուրախանալու այն մարդը, որ ունէր ստուգա

որդին, Պետերբուրգում կրթուած լինելով, {ունի} շատ մեծատուն բարեկամք, ինձ արժէ միայն

Հրատարակողներից մինը՝ Պ. Յ. Ոսկան, {ունի} բանաստեղծական ճոխ քանքար: Շահբէգ:

ով ջլերի վերայ, հետեւաբար մեծ խորհուրդ {ունի} մարմնի շնչական կեանքի վերայ՝ յատկապէս

ֆիզիօլոգիա, որ չգիտէր, թէ ինչ պաշտօն {ունի} կատարելու օդը մեր շնչական կեանքի յարատե

եծ նեղութեան մէջ: Ասում են, թէ դպրոցը {ունի} մօտ իբր քսան աշակերտ ընդամենը, որոնցից

ունքը՝ երեք կարգ բաժանուած: Վարժարանը {ունի} եւ մի բաւական գեղեցիկ եւ բաւական ընդարձ

էրը այնքան ծանր կշիռ, այնքան մեծ արժէք {ունի} իմ աչքում, որ այդ բանի համար թէ ինչի ա

արակոյս, չունի այն յարմարութիւնքը, որ {ունի} Մուրադեան վարժարանը, թէեւ միեւնոյն անյ

կատարւում է աստուածային պաշտօնը: Տունը {ունի} մի բաւական ընդարձակ պարտէզ աշակերտների

ին գործ ածւում: Հ. Ղեւոնդ Ալիշանեանցը {ունի} բանաստեղծական քանքար, եւ այդ քանքարը կ

ը թող որ երկու յառաջաբան եւ մի վերջաբան {ունի}, սակայն շատ աղքատ է իւր բովանդակութեամ

ամանակիս միլլիոն մը հաւատարիմ ժողովուրդ {ունի} նէ։ Թո՛ղ հաստատեն, որ գրիչնի՛ս կոտրատ

մատենագիրը կամ օրագրի հեղինակը պատերազմ {ունի} ոչ միայն ազգի՝ դարերով կարծրացած նախապ

կատարելութեան գաղափարը այնքան ծանր կշիռ {ունի}, որ դորան պահպանելու եւ օգնելու մտքով

մարդ, որ ինձ յիմար անուանէ, իրաւունք {ունի}: - Ի՞նչ պատճառով, - հարցանում են

ո մարդ շինած գործակատարից: - Բանդը {ունի} շատ սենեակներ... - Բայց այդ անխղճո

ւ մանէթի մանր արծաթ: Տղան ասում է, թէ {ունի} միայն մի հինգ մանէթանոց թղթադրամ, որ ս

Արամ նահապետի ոսկերքը... Իրաւունք {ունի} եղած Հայ բանասէրը մինչ սորանից քանի տար

ցել է ցանկանալ. այո՛, նա ունեցել է եւ {ունի} այս զգացողութիւնը, բայց միմիայն արծաթի

ի մէջ, որ գրել կարդալ չգիտէր: Քահանան {ունի} իւր ծուխի ցուցակը, նա գիտէ, թէ ո՛ր գե

իւրեանց զաւակքը քահանային, սա իրաւունք {ունի} դատաւորի ձեռքով պահանջել: Անտարակո

ւ խելացի ազգութեան. ասացինք, ով ականջ {ունի}, թող լսէ: Մի կողմից՝ քահանաներից

ատուրեանի առաջարկած խնդիրը շատ մեծ յարգ {ունի} մեր աչքում. համաձայն ենք նորա թէ՛ գաղա

յարգութեանը, որ Ռուսաց Թագաւոր Կայսրը {ունի} դէպի ամենայն Հայոց Վեհափառ Կաթողիկոսը:

արերարներին, Հայոց ազգը արհամարհութիւն {ունի} դէպի այն մարդիկը, որ կա՛մ անձնական օգտ

նա, որ այսպիսի անհիմն եւ անտեղի կարծիք {ունի} այն երկնաքաղաքացի ծերունու վերայ:

տեւ հոգի կայ նորանում, որովհետեւ կեանք {ունի}: Աւարտելով մեր խօսքը այն չորս խնդի

ն, եւ մրցանակը դժուարութեան չափով յարգ {ունի}: Թողէ՛ք մեռելներին թաղել իւրեանց

րովհետեւ կեանքի հոսանքը միայն մի ընթացք {ունի} ՝ դէպի յառաջ: Յառա՜ջ... Այնտեղ մ

ա ստիպուած է... Ամերիկան պատերազմ {ունի} իւր մէջ, չէ կարող բամբակ տալ Անգլիային

ս պատճառով, շատ հող ունեցող ազնուականը {ունի} իւր քամակում շատ ֆերմեր, հետեւաբար եւ

զարհուրելի է: Երբ տէրութիւնը պէտք {ունի}, երբ պատերազմ ունի, շատ անգամ իւր մաս

Երբ տէրութիւնը պէտք ունի, երբ պատերազմ {ունի}, շատ անգամ իւր մասնաւոր հաճոյքի կամ մի

ոհեց: Ազնուականը հայրենիքի հողից բաժին {ունի} բիւրաւոր մղոններ, իսկ հասարակ ժողովուր

ան, որի ամեն մի անդամ հաւասար իրաւունք {ունի} հաւասար քանակութեան վերայ, յաւիտեանս ժ

պէս: Որեւիցէ աղքատ համարուած ազգ, եթէ {ունի} մի կտոր հող, ապահովել է իւր կեանքը, մ

ապահովելու համար, եւ որչափ ծանր արժէք {ունի} այս խնդիրը, որչափ մարդը անքակտելի կապո

ցաւ հրապարակից: Տարին չորս եղանակ {ունի}, իսկ մարդկային կեանքը բիւրաւոր չորսեր

նականը եթէ տնտեսական մասնում աւելի վնաս {ունի}, քան թէ օգուտ, գոնէ՛ կ'ազատուի ստրկու

անի որ ժողովուրդը հող չունի, եւ ուր որ {ունի}, չկամի գործել: Նա թողում է դաշտը եւ գ

ի մէջ կայ մեծ տարբերութիւն: Երկրագործը {ունի} հիմք, նա ունի հող, նորա ձեռքում կայ ն

արբերութիւն: Երկրագործը ունի հիմք, նա {ունի} հող, նորա ձեռքում կայ նիւթ, որ ասել է

չունի՛ այն ոյժը եւ զօրութիւնը, ինչ որ {ունի} աշխատութիւնը, երբ նորա հետ զուգընթաց է

մի տարի, այժմ նոյն մարդը երկու հարիւր {ունի}, բայց ապրում է նեղութեամբ, քանզի այժմ

դին բաժանում է իւր ձեռագործքը, որ պէտք {ունի} միլիոնաւոր ձեռքերի, ի՛նչպէս ուրեմն կը

: Մեր խնդիրը... ինչ որ աւելի իրաւունք {ունի} գրաւելու մեր ուշադրութիւնը, ինչ որ մօտ

Իսկ Թիւրքիան իւր պարտքերի հանդէպ ոչինչ {ունի} ցոյց տալու: Երեք ու կէս նաւ՝ բացի ծով

ու համար: Նա ինքը եւս աղքատ է եւ ոչինչ {ունի}, ինչպէս ուրեմն կարող է օգնել ուրիշին:

ատա՛սկ: Եւ այնտեղ, ուր մարդը պատերազմ {ունի} չքաւորութեան հետ, որ չգիտէ, թէ վաղը ի

ը կամ իւր քոյրերին: - Քոյրե՞ր եւս {ունի}: - Այո՛, երկու կամ երեք հատ:

հետ: " Ոգի, մարմին եւ ոսկերք ոչ {ունի} ", - ասում է Աստուածամարդը, իսկ մարդը

ուածամարդը, իսկ մարդը մարմին եւ ոսկերք {ունի}, եւ այս թանձրութիւնը վկայ է բերում Նա

ապրանքը ձեռք բերելու համար: Ո՞չ ապաքէն {ունի} մի քանի փարայ, որի շրջանառութեամբ ապրո

հեշտ բան չէ, նա եւս մարդ է, զգացմունք {ունի}: Նա, մինչդեռ ինքը ունէր մի փոքր գործ

ն, որովհետեւ գիտէր, թէ որոնց որ պարտք {ունի}, կախւում է նոցանից, թէ մի անյաջող վայ

է տուողը, առնողը կարօտ է, քանզի ոչինչ {ունի}: Նա միայն յոյս ունի, թէ ահա կ'առնու ա

օտ է, քանզի ոչինչ ունի: Նա միայն յոյս {ունի}, թէ ահա կ'առնու ապրանքը, կը վաճառէ,

երով: Այն մարդը, որ բնութեան հետ գործ {ունի}, որ անմիջապէս հողի՛ց ստանում է բնութեա

, որչափ կոյր եւ ֆանատիկական ազգութիւնը {ունի} իւր եսական կողմերը. հերի՛ք է, ասում ե

նը բարոյապէս ապրում է եւ ինքնուրոյնաբար {ունի} իւր սեպհական կեանքը, իւր լեզուն, իւր

արժիլ եւ այս գործողութիւնը կատարել, նա {ունի} իւր ներսում ոյժ եւ զօրութիւն, որ դէմ է

մ: Մինչեւ այժմ այն ազգութիւնը, որ ոյժ {ունի}, որ ինքը ապրելով չկամի ուրիշի կեանքի վ

ազգը՞: - Ազգը ի՛նչ վերաբերութիւն {ունի} տէրութեան հողին կամ գանձին հետ: Ազգը ա

ւ կառավարութենից աւելի ո՛չ ո՛ք իրաւունք {ունի} շինականից գնելու, նոյնպէս եւ շինականը

յն փոքրիշատէ կարողութեան տէր մարդը, որ {ունի} արդէն բաւական ապրուստ, որ կազմել է իւր

մեզնից իւրաքանչիւրը տարբեր կարողութիւն {ունի}, մինը՝ շատ, միւսը՝ փոքր եւ այլն, ե

, այնտեղ իւրաքանչիւր անհատ միայն պարտք {ունի}: Մեր բաղդն է, որ անշունչ բնութիւնը մա

ւր իրաւունքը այդ արծաթի վերա: Ով ականջ {ունի} լսելու, թող լսէ: ԿՏԱԿ ՀԱՄԱՐ 1 Ա

լ դիւրալոյծ Սնդուն գեղապանծ {Ունի} զտաճարին Զմուտ խորանին Քարո՜

ղաքական խորհրդոյ, ունէր՝ եւ այսօր իսկ {ունի} զերկուս դեռ անօթս, որոց՝ ոչինչ ընդհատ

սի ". թէ " որն որ այս չորս նշաններն ալ {ունի}, ինչպես նաեւ մ եր Հայաստանեաց սուրբ եկ

Քրիստոսի, պատճառս եդեալ, եթէ մարմինն {ունի} յինքեան եւ զարիւն, որով եւ ունայնացուց

արմինն ո՛չ լինի միայն լոկ մարմնին, եթէ {ունի} յինքեան զհոգի, այլ՝ ուրոյն անձնավորու

ելով, թե ո՛ր եւ է գիրք կամ մատեան, որ {ունի} աւանդել աշակերտաց որպէս զմատեան ինչ առա

գրեալ եւ տպեալ եմք արդեն։ Ամենայն, որ {ունի} զուղեղ ի գլխի, տեսանէ, եթէ փաստաբանու

արդը ջոկվում է գազանից, " Որ ձեռք {ունի}, ձեռք՝ լսի՛ր. " Խելք, միտք, խ

վրայ առնել դատաստան Հեշտ չէ շատ, {ունի} անհամար պայման. Նայելով նորա դուր

միշտ գիտէ հանգիստ ` բաղդը իւր մօտ հիւր {ունի}, Վա՜յ եթէ մին հանդիպեցաւ նա կատաղ

լ կամքը կոտրելու: Նա այն ժամանակ սուր {ունի} հատու, Կըրակ է թափում այրող բերանից.

լսել, Որ այս աշխարհըս երկու {Ունի} դռներ. պէտք եղածին Մտնելու եւ դու

Ասում են որ ամենայն մարդ Աստղիկ {ունի} երկնքում. Ճշմարի՞տ է, ասա՛, հա

Եւ մեզանից իւրաքանչիւր Մի աստղ {ունի} իւր համար: " Հայրիկ, տե՛ս

մի գործ պատահական, Մարդու հոգին {ունի} կապ. Նոյն Ալեքսանդր Մակեդոնեան

խտրութիւնը, ի՞նչ բանով աւելի իրաւունք {ունի} Պ. Չամուռճեանի պատուելի դուստրը կամ ամ

վը իւր մտացածին իրաւասութեամբ: Ի՞նչ {ունի} մեզ ասելու Կրօնական ժողովը, եթէ ասենք

եկեղեցուն: Ազգը, ամենայն օր իրաւունք {ունի}, այդ հոգեւորներից մինը իւր լաւութեան հ

րի անօրէն գործերից, լիակատար զօրութիւն {ունի} մարդասպանը, գողը, պոռնիկը, շունը, հ

կատարէ զայն եւ յետոյ, թէ որ ասելիք մը {ունի}, տեսչին հասկցնէ ": - Պատիժը կրելու

դառնում!!! " Հիւսիսափայլը " հարիւրներով {ունի} այս տեսակ գերմանախօսութիւնք, խոստովանո

" Հիւսիսափայլը " լեզուի կողմից ունէր, {ունի} եւ պիտի ունենայ թերութիւնք։ Մեր ընդդիմ

անի մարդը մեռեալի հետ պատանքում. ամենը {ունի} իր իրաւունքը եւ սուրբ է։ Որքան նեղանու

նի, այնուամենայնիւ մեծ եւ մեծ խորհուրդ {ունի} նորոգելու եւ կենդանացնելու թէ՛ ճաշակը,

անց գրածը ընդունէ հալած իւղի տեղ, Ազգը {ունի} կարողութիւն ո՛չ թէ միայն ճանաչել այս խա

շատ լաւ գիտեմ, որ իմ խօսակցութեան ձեւը {ունի} պակասութիւններ, բայց ի՞նչ առնես. ամեն

: " Մեր մարդասեր եվրոպական դարումը, որ {ունի} արդարեւ մի ցավակից սիրտ դեպի յուր ընկեր

իմաստության, մոտենում է նորան եւ կամք {ունի} ճանաչելու յուր անձը, բնությունը եւ մար

րիտիկայի առաջեւ, որովհետեւ սխալ կարծիք {ունի} նորա վերայ, թէպէտ նա մի սուրբ բան է։

չէ. ո՛չ ամենայն ընթերցող մարդ ազգի մէջ {ունի} այնքան գիտութիւն, հասկացողութիւն, որ

տանքը արատաւորելու, ասել, թէ մեր ազգը {ունի} մատենագրութիւն։ Ի՞նչպէս թէ չունի մատեն

ր հասկանալ, թէ մատենագիր հեղինակը գործ {ունի} ոչ թէ մեռած գնացածների հետ, այլ այժմեա

արդարեւ ունենալով իւր մէջ գաղափարներ՝ {ունի} դոցա համար եւ ձեւեր՝ առած նոյն իսկ ազգ

կենդանի ներկայ ժամանակի մէջ ոչ խորհուրդ {ունի}, ոչ արժէք ": Այս դրութիւնը աւելի պարզ

վ երկու նոր մարդ էլ սպանել ինչ խորհուրդ {ունի} ընկերական կեանքի մէջ. չէ՞ որ երկուքի տ

վրայ. ամէն մի անգամ իրար վրայ իրաւունք {ունի} նայելու որպէս սպանողի, ատեցողի, յափշտ

րա համակարգութիւնը բացի իր ազգի կեանքից {ունի} իր մէջ եւ օտար ազգի կեանքի ոգին, որ ըն

, որեւիցէ մի հասարակ ազգի մէջ ի՛նչ բան {ունի} փիլիսոփայութիւնը: Կո՜յր զքեզ. նորա փի

նի որ բնութիւնը այլ եւ այլ աշխարհներում {ունի} այլ եւ այլ կերպարանքներ եւ ազդեցութիւնք

եւ եթէ մարդկային խօսքը կշիռ ու խորհուրդ {ունի}, ապա ուրեմն ամէն խօսք իրարից տարբեր է

ամար մարմնաւորել կարողանալու: Իրաւունք {ունի} հռչակաւոր Բոկլը դատապարտել նոցա այս նեղ

իր մտքի մէջ աւելի համեղ կերակրի գաղափար {ունի} եւ ասում է, թէ գոնէ տեսական յարաբերութ

օրապետ եւ ռազմագէտ ( стратегик) այո՛, {ունի} հոյակապ արժանաւորութիւն, բայց պատերազմ

ժամը կամ րոպէն կարո՛ղ է եւ յարմարութիւն {ունի}, ջլերի այն զլուած վիճակում, դրական հն

մնացածը, ամբողջ Գերմանիոյ հաւասար գին {ունի}: Եւ երբ անգլիական սահմանադրութիւնքը մի

ելութեամբ, որին հազիւ թէ տրամադրութիւն {ունի} ուրիշ ամէն մարդ, որ ծնած չէր Բրիտանակա

րկու դասակարգն բուռն դրական իշխանութիւն {ունի} իր ձեռքին, ոչ օրէնքը, ոչ գրուած կոնստ

ւ այդ նոր օրէնսդրութիւնը նոյն զօրութիւն {ունի}, ինչ որ ունէր առաջուանը. մէկ խօսքով,

անսիայի լոմբարդումը իւր անուան տոմսակով {ունի}, 20. 000 եւս... տոմսակով: Սորա մի

ոյց տալու, թէ նա ինչպիսի՛ն մարդերի հետ {ունի} բարեկամութիւն եւ սէր, հարկաւոր եմ համա

ղի արդիւնքը եւ այն գեղեցիկ տուները, որ {ունի} նա Քուէպէքի մէջ, խաբուած քահանայապետի

խօսքով պի՛ղծ եւ չարագործ մարդ է. վանք {ունի} այնտեղ Ղազարը եւ սիրում է նորանց "։ Այ

ի մարդ է եւ հրապարակում երեւելու պատճառ {ունի} եւ Տիրոջից. եւ Քրիստոսի շնորհից ամենքն

, ամեն հոգնածներ եւ ո՛վ որ ծանր բեռներ {ունի}, եւ ես կը հանգստացնեմ ձեզ ". եւ Պաւղո

աբանութեամբ։ Եթէ պ. Էմինը տարակոյս {ունի} Փարպեցու յանձնուած Սուրբ Կաթուղիկէ եկեղ

րդիքը եւ թոռները։ Վաղարշապատ քաղաքը {ունի} այսօր իր սեփական եկեղեցին, եւ Ս. Կաթո

է, թէ ի՞նչ ծա՛նր եւ մեծակշիռ խորհուրդ {ունի} Վաղարշապատ վերը յիշուած սուրբ ժողովը մե

ութիւնը շատ տեղ եւ մեծ մասով նմանութիւն {ունի} Տակիդոսի հոյակապ տարեգրութեանց՝ թէ՛ իր

վերաբերութեամբ շատ շփոթ հասկացողութիւն {ունի} ։ Երբեմն ասում է, թէ Փարպեցին ականատես

նաչնչին հանգամանքի վրայ ոչ ո՛ք իրաւունք {ունի} առանց ապացուցի բերան բանալ։ Մեր դատապա

բագրի մէջ, որ Հայոց Պատմութեան մակագիր {ունի}, Հատ. Ա, եր. 508, ասում է. " էառ

կամ պիղծ, կամ ագահ, որ է կռապարիշտ ոչ {ունի} ժառանգութիւն յարքայութեանն Քրիստոսին եւ

երեալ տեսանի բան "։ Լիակատա՛ր իրաւունք {ունի} պ. Էմինը. գուցէն էլ հարկաւոր չէր, որ

լ։ Յովհաննէս Աւետարանիչը մի քանի անուն {ունի}. գուցէ նոցանից մինը գրած էր։ Բայց երա

ռը այս է, թէ ո՛րքան պ. Էմինը իրաւունք {ունի} գէթ շաղկապի վրայից նախդիրը հալածելու,

ւ, որպէս գրչի սխալ, նո՛յնքան իրաւունք {ունի} ամեն մարդ յատուկ անուն Գէթ ի հալածեալ ն

տեղ եւ թաց'ը-թաց լինել. բայց նոր լեզուն {ունի} թրչվել բայը, որ ամեն տեղ հասկանալի է, ո

ստանում, ինչպէս գրութիւն։ Միեւնոյն ուժն {ունի}, եթէ ասենք "իմ գրութեանց մէջ կամ իմ գրո

րանսերէն --------- վերջաւորութեանց ուժն {ունի}. Ինչպէս՝ երկաթի ծեծուածքը, երկաթի քաշու

այժմ հասկացուցինք, թէ ինչ նշանակութիւն {ունի} ուածը կամ ուածքը եւ թէ որքան հեռու է նա

նի առաջեւ աւելի յարգ ու արժանաւորութիւն {ունի} ազգի բուն օգուտը եւ նորա յառաջադիմութեա

ը պոռնկանոց են հասկանում. եւ քանի արժէք {ունի} այդ տեսակ քաշկռտուք մեկնութիւնը։ Մեն

ործունէութեան վերայ՝ հարց էր արել, թէ {ունի} ՞ արդեօք յառաջադէմ աշակերտներ։ Երբ լսել

եւ 999-ը. ինչեւիցէ: Այս բնակարանը {ունի} իւր մէջ որպէս զանազան խորհրդով պատրաստա

: Դժոխքի թագաւորը խիստ սուր ճաշակ {ունի}. նա կուլ է տալիս անխնայ իւր ղահուէի հե

ւմ, թէ այս ժլատ սատանան այնպիսի կարծիք {ունի} ճարտարապետութեան վերայ, ինչպէս Ս...

- ձայն արձակեց սատանան, որ ամենայն տեղ {ունի} իւր լրտեսները եւ ամենայն բան տեսնում է

երով, ո՛չ ոք չգիտէր, թէ ի՞նչ խորհուրդ {ունի} գործը... - Այդ լաւ է, այդ գեղեց

ետ, նորերումս տիրել է Կանտոնին եւ յոյս {ունի}, յառաջ գնալով այդ աշխարհակալական հանդի

ան է դժոխքի թագաւորին. նա երկու պաշտօն {ունի} այնտեղ, պալատական բամբասողի եւ հրատարա

որեւիցէ ուշադրութեան, եւ իրաւունք եւս {ունի}.... երեւի թէ դժոխքումը եւս, ինչպէս

րագրութեան ոստիկանը, - վիպասանական ոճը {ունի} այն յատկութիւնը, որ ամենայն պարբերութե

ոջ գաղտնիքը.... սատանան թէեւ կասկած {ունի} նորա վերայ, բայց բան չէ խօսում քաղաքավ

րգ է: - Ձեր մռայլութիւնը մեծ շնորհ {ունի} իմ վերայ: - Ես ճշմարիտ եմ ասում,

ի, թէ այն պատճառով լինում են դոքա, որ {ունի} մի հոյակապ դպրոց բանալ, որպէս այդ հոյա

լսում էք ահա, թէ ի՛նչ արժանաւորութիւնք {ունի} իմ զաւակը, որ շնորհ բերեց մեր մօտ, որ

մարդ, ո՜հ, ցաւելի ճշմարտութիւն, յարգ {ունի} խաժամուժ ամբոխի աչքում, այսպիսի մի մար

դեռեւս պարծենում է, թէ վեցհազարեակ եւս {ունի}... Շատ անգամ տեսել են Շաքարեանցի

.. - Ասա՛, խնդրեմ, ի՛նչ խորհուրդ {ունի} այս բոլորը․ ես ոչինչ բան չեմ հասկանում․

նորան յատակի վերայ... - Ի՞նչ բան {ունի} այդ հրէշի պատկերը իմ պտուկի մէջ, ո՞ր ս

անքը գոռում են, թէ մարդը բանականութիւն {ունի}, թէ նա մի բարոյական էակ է եւ այլն եւ ա

րքը, պիտի ասեն, թէ մարդը բանական հոգի {ունի}, մարդը խօսում է եւ այլն: Նախ, ո՛վ է

ն վերայ: - Դա ի՛նչ մի երեւելի գործ {ունի}, ի՛նչ մի արքունի պաշտօնի տէր է, որ չկ

ունովս Summa perfectionis, նա հաւաքած {ունի} այն բոլոր տեղեկութիւնքը Ալքիմիայի մասին

Ազգային կարծիքը ասում էր, թէ Ալբերտոսը {ունի} մի գերբնական գործակից, որ օգնում էր նո

ւմ ոսկեգործութիւնը, եւ թէ ի՛նչ հնարներ {ունի} այդ մասին: Ջեբերի տեսութիւնը այսպէ

ս էմմանուել... - Որ սիրուն քո՞յր {ունի}, - ասաց պ. Մարկոսը: Շաքարեանցը աչ

Ին՛չ անզգամ մարդ է դա, ի՛նչ չար լեզու {ունի}. Աստուած ազատէ, - ասաց Շաքարեանցը:

ը, թէ ոչ. ուրեմն ի՛նչ գործնական օգուտ {ունի} հոգին ուսումից․ ո՛ր սուրբերը ուսեալ էին

ի՛նչ. եկեղեցական գործերի մէջ ի՛նչ գործ {ունի} ժողովուրդը. այստեղ հոգեւոր իշխանութիւն

դը եւ կաթը իւր տիրոջը տալով, իրաւո՛ւնք {ունի} պահանջելու, որ տէրը հաշիւ տար նորան,

նքը շատ կամ սակաւ կարողութեան տէր մարդն {ունի}, ոչինչ չէ խօսում, թէպէտ եւ խօսել եւս

է քաղաքի մէջ իւր չքաւորութեամբ եւ յոյս {ունի} հարուստների վերայ, որ կը հոգան քաղաքի

է հասարակութեան գանձարանը, միթէ օգո՞ւտ {ունի} նոցա անձնական շահասիրութեանը, ուրեմն ի

մայրը, -գուցէ նշանուելու դիտաւորութիւն {ունի} ։ Մահտեսի Թովմասի Մարիամը գեղեցիկ աղջիկ

ն գեղեցիկ ներածութիւնը: Ես չգիտէի, որ {ունի} նա " Տէ՛ր կեցո "-ի նօտերը, ապա թէ ո՛չ

ում են, ըստ որում ութ ձայները, ինչպէս {ունի} Յունաց եկեղեցին, վաղուց ահա ներս էին մ

կոմսը, - դորա ախոռը բաւական նմանութիւն {ունի} Ֆաուստի սենեկին: - Ես չգիտեմ Ֆաուս

արոնը, իսկոյն հասկացայ, որ մի փորացաւ {ունի}, մի նոր խելագարութուն մտել է գլուխը,

է, որովհետեւ ժողովրդի կեանքը միշտ գործ {ունի} նիւթի հետ: Օրիորդ Մարիամը այս թղթի

ամար, իմ անձի համար, միշտ չնչին արժէք {ունի} արծաթը: - Այդ կորստական սկզբունքը

: - Թէ ձեր ընտանեկան կեանքը մի բան {ունի} ՛ հասարակաց իմ հետ, կամ ինչպէ՛ս եւ ո՛ր

րակաց իմ հետ, կամ ինչպէ՛ս եւ ո՛ր չափով {ունի}, այդ եթէ դուք ուրանաք, քաղաքը վկայում

ոգաբարձութիւն էր. վաճառականութիւնը եւս {ունի} իւր Մեթերնիկները․․․ Գործակատարը պատ

ւնճի-օղլուն, - որ դու, մարդը, որ հոգի {ունի}, որ Աստուծոյ պատկեր է, հաւասարեցիր մի

, որ ասում էին, թէ այն բանը, որ սկիզբ {ունի}, նաեւ վերջ ունի: Ես տեսել եմ, եւ այդ

թէ այն բանը, որ սկիզբ ունի, նաեւ վերջ {ունի}: Ես տեսել եմ, եւ այդ բանը ինձ բաւական

եւս ստանում են Տաճկաստանից եւ մեծ յարգ {ունի} այնտեղ. սորա տակից երեւում է նորա բաշը

ո՛չ. պատճառ, ամենայն մարդ իւր հաշիւը {ունի}. ինձ այսպէս յարմար է, պսակուիլ եւ յետ

մտանելուց հասկացել էր, որ նա մի խնդիր {ունի}. պատճառ, եթէ այդպէս չլինէր փեսացուն,

ի-օղլուն, - մարդը կենդանի է, բայց հոգի {ունի}, բանականութիւն ունի եւ նորա արժանաւորո

դանի է, բայց հոգի ունի, բանականութիւն {ունի} եւ նորա արժանաւորութիւնը այս է գլխաւորա

՞թէ քո կարծիքներով ամենայն մարդ որ հոգի {ունի}, պատկեր է Աստուծոյ. մի՞թէ մի չարագործ

, - սկսեց Շահումեանցը, - որ կարողութիւն {ունի} ճանաչել եւ քննել ինքը իւր անձը, ուրիշն

ւրիշները եւ ամբողջ աշխարհը: Մարդը հոգի {ունի}, ինչպէս ասացիր, բանականութիւն ունի եւ

գի ունի, ինչպէս ասացիր, բանականութիւն {ունի} եւ գլխաւոր սոցայ մէջ, սոցայ դատաւոր եւ

մէջ, սոցայ դատաւոր եւ առաջնորդ, խիղճ {ունի}: Մարդը ազատ է ճանաչել բարին եւ չարը,

մ, Աստուծոյ մէջ է բնակւում, ով որ սէր {ունի} իւր սրտում, Աստուած ունի իւր մէջ: Մար

մ, ով որ սէր ունի իւր սրտում, Աստուած {ունի} իւր մէջ: Մարդը պատկեր է Աստուծոյ այն պ

գիտե՛ս, որ եթէ իմ հոգին աշխարհի երեսին {ունի} մի թանկագին, կամ առաւել լաւ ասել անգին

, ա՜խ հազարը... Ի՞նչ կախարդական ոյժ {ունի} այդ անիրաւը, ճշմարիտ, իմ առ ու տուրը

Ի՛նչ է կրօնը եւ ի՛նչ յարաբերութիւն {ունի} դէպի մի մարդ, դէպի մի ազգ, դէպի մի ըն

մար։ Մարդը մարմին չէ միայն, այլեւ {ունի} իւր մէջ մի աննիւթ էակ Հոգի, եւ ինչպէս

հերիք ապացոյց է, որ նա մեծ ազդեցութիւն {ունի} մի մարդու կամ ազգի եւ կամ ընկերութեան վ

մբողջ ազգի բարոյականութիւն երկու աղբիւր {ունի}. առաջինը եւ գլխաւորը՝ կրօնը, երկրորդ

ր։ Աւելորդ է երկարաբանել. ով որ ականջ {ունի} լսելու, թող լսէ, ո՛վ որ հասկանալու գո

, թող լսէ, ո՛վ որ հասկանալու գործարան {ունի} խելապատակումը, թո՛ղ հասկանայ։ Բեր

ո՛չինչ օտարական չէր կարող ներս մտանել, {ունի} իւր սեպհական հայեացքը ամենայն բանի վերա

ահա Մխիթարը կազմեց իւր միաբանութիւնը, {ունի} վանք եւ եկեղեցի, ունի մի փոքրիկ դպրոց

միաբանութիւնը, ունի վանք եւ եկեղեցի, {ունի} մի փոքրիկ դպրոց, բայց այն հնարքը, որ

յս հուր օր յօրէ բորբորքեալ տոչորէ եւ ոչ {ունի} շիջանիլ հնարիւք առանձին մարդոյ։ Հա՛յր

հարուստ է սրտի վկայութեամբք. նա այնքան {ունի} եւ այնքան կարող է ունենալ, որքան գործ

Մխիթարեանց մատենագրական գործունէութիւնը {ունի} երկու շարժառիթ, ինչպէս ասել ենք, եւ ա

աթով գնում է մի պաշտօն, ասել է թէ՝ յոյս {ունի} իւր պաշտօնից ստանալ ոչ թէ միայն այն արծ

միայն] հնգից կամ տասանց. լուիցէ, [որ {ունի} ականջս լսելոյ, թէ՝ զինչ ասէ հանճարեղ

թող զբռնութիւն գազանական, այլ զէն ո՛չ {ունի}: Եղկելի՛ ճշմարտութիւն]:: Ոչ կարա

ագրեսցի նոր եւ վճիտ հայախօսութեամբ, որ {ունի} կեանք եւ կիրառութիւն յընկերական կենցաղս

կեալ է դեռ եւս փշովք եւ մամռովք՝ ոչինչ {ունի} հանելոյ ի հրապարակ: Զգիտութիւն միոյ լե

Յարձակ շարադրութիւնս նորա զառաջին տեղի {ունի} " Գիրքն կոչեցեալ Ընդհանրական ", տպեալ

յիւրում տեղւոջ, այն է ի սկզբան ճառիս, {ունի} տպագրեալ քանի մի գրեանս վերաբերեալս ի կ

ատացեալ միանգամայն կյանքն Հայկական պէտս {ունի} շատ եւ շատ մշակութեանց լոյս առեալ առ հա

զանգիտեալ ի կերպարանափոխութեանց, զորս {ունի} նորն բարբառ, երկնչին եւ երկուանան թէ մ

ն խաւար է, իսկ տիւն լոյս, առ մեզ պէտս {ունի} ապացուցութեան՝ լարեալ թերեւս զկարելին

ց. բայց ի վերայ այսր ամենայնի իրաւունս {ունի} գերդաստանս այս ասելոյ ազգին, ահա մեք ե

ոյն եւ ծնեղ ապագային, բայց եւ ժամանակն {ունի} զիւր ներգործութիւն յիւրում կարգի առ հաս

արծիքդ իմաստնոց Հայոց, եւ պահանջէ ( եւ {ունի} իրաւունս պահանջելոյ, եթէ միայն մեք պահ

, դ) Դժոխքը միտք բերելու ժամանակ, որ {ունի} իւր մէջ երկու մուտք, հինգ գլխաւոր տեղի

ուսեաններից մինը ասաց. " Եթե Պապը միտք {ունի} այլեւս վշտացնել Յիսուսեանները, այն ժամ

րութիւնը։ Բայց այս խորհրդական հատուածը {ունի} ՞ արդեօք իւր մէջ մեծ թագաւորութեան սկիզբ

es Clément) բարեպաշտ հոգետես, որ յոյս {ունի}, թէ հրեշտակները օգնութիւն կը հասանէին

անով իւրեան նախորդներից պակաս չէ, յոյս {ունի} Աստուծոյ օգնութենովը վրէժխնդիր լինել այ

ւոյթ, ամեն մի իրողութիւն վերաբերութիւն {ունի} ազգին, եւ ազգի անդամքը, այսինքն անխտի

օնական ժողովը, ոչ երբեք համարձակութիւն {ունի} բռնաբարել կամ դատապարել խղճմտանքը ազատ

համար ասում են, որ ներկարարի կարասներ {ունի} իւր բարեկամի գործարանի մէջ եւ ամբողջ տա

. եւ եթէ միայն եզակի բացառականը տեղ տեղ {ունի} սեփական վերջաւորութիւն, այդ արտուղութի

ել մի ներգործական էակ, մարդը, որ կամք {ունի} եւ քննում է կամ քրքրում է մի բան, իսկ

ռի գործածութեան ժամանակ այն է, որ մերը {ունի} ներգործական միայն զօրութիւն, իսկ Ռուսա

ելի կատարելութիւն եւ աւելի բնականութիւն {ունի}, քան թէ այն լեզուն, որով գրել է իւր ծ

u կամ Յունական y իպիսլոնը։ Եւ իրաւունք {ունի} ։ Նոր լեզուի մէջ, եթէ ու վերջաւորութիւ

ւի մէջ միայն եմ վերջաւորութիւնը չէ, որ {ունի} այս ոյժը, այլ կան երեք ուրիշներ էլ, ի

ջ բոլորովին կորչում, որովհետեւ այդ եմը {ունի} իր սեփական վերջաւորութիւնքը։ Եթէ եմը է

զուի բովանդակ կազմութեան մէջ մեծ պաշտօն {ունի} այս տնտեսութիւնը, որպէս նաեւ բառերի վա

հին սեռականներից, որովհետեւ ժողովուրդը {ունի} իր բուն ձեւը։ Շատ ուրիշների հետ, պ.

մ մի ուրիշ խօսք, որ աւելի յարմարութիւն {ունի} բանին. Ինչպէս՝ " վկաները պսակվում են

արել։ Մարդկային միտքը շատ նազիկ գոյներ {ունի} եւ որքան շատ հայելի ունենանք՝ իւրաքանչ

է, աներեւոյթ եղանակը անունի պարագաները {ունի} եւ բայի պարագայք չունի, բայց հասարակ բ

է նորանով, որ բայի լծորդութեան արմատը {ունի} իր մէջ՝ գործել, դառնալ, թողուլ, հաշ

արդիթերը " " Վէրք Հայաստանուցն " էլ քիչ {ունի}, թէեւ ունին բնականութիւն: " Ագապին "

ել եւ ստուգել, հոյակապ արժանաւորութիւն {ունի}, իսկ ուր մէկ վայրկեան անգամ, արգոյ հե

ցի քանքարը աւելի զօրութիւն եւ աւելի ուժ {ունի} ընդհանուրի կեանքի եւ բնականի ստորագրելո

ներհակութիւն ունին այն հասակին, որ նա {ունի}: Գիտե՛նք, որ կան աշխարհներ, ուր տասը

աճ լինել այն պաշտօններին, որ Վարդիթերը {ունի} այդ գործում: Բացի սորանից, ուրիշ կողմ

հաւատանք: Բացի սորանից, ինչ խորհուրդ {ունի} դուռը կողպել եւ բանալիքն էլ հանել: Սօս

ենք սորա մասին, որ այսպէս փոքր հանդէս {ունի} սա. պատճառ, հեղինակը նորանով ցոյց է տ

ութեան շրջանը արդեօք որքա՞ն տարածութիւն {ունի} այն տեղերի հայ ընկերութեան մէջ: Մենք,

էր մեր յիշած անցքին, այնպիսի կերպարանք {ունի}, որ կարծես թէ բոլոր վիպասանութեան խորհ

նա ազգի հասկացողութեան մէջ եւ մեծ վարկ {ունի} ազգը նորա մասին: " Էս մեր կոտորուած եր

կամ վերջը, որի վրայ ազգը մեծ համարում {ունի} քաղաքականապէս կամ կրօնապէս, նայելով ան

ասելու համար: Օրինակ, կրակ է եւ լոյս {ունի} Դրումոնդի ասած կրակը ( ջրածինը վառուած

ենք, թէ ընթերցողը փոքր ի շատէ գաղափար {ունի} էլեկտրականութեան վրայ, ապա եթէ այս չեն

ֆիլոսոֆների մէջ, մինչեւ այսօր էլ տեղիք {ունի} եւ որ գիտութիւնը բնա՛ւ չէ կարող ընդունե

: Բայց երբ դեռ բանը չէր հասել այդտեղ նա {ունի} գրած մի պատուական նամակ առ Madama Chris

քաղաքի օդը, որ անմիջական յարակցութիւն {ունի} ջերմութեան լաւ առաջնորդ մարմինների հետ

իւնք, ուր որսորդութիւնը ոչ վերջին տեղն {ունի}: Մենք, յատուկ այն դիտաւորութեամբ, թ

օսել, նոյն իրաւունքին համազօր իրաւունք {ունի} այժմեան հայը այսպէս խօսել. ո՛վ հաւան չ

էլ ասացինք, ափսո՛ս, որ շատ քիչ հանդէս {ունի} " [Սօս եւ] Վարդիթերի " մէջ այն ուղղութի

ումն ամէն բանն էլ փողով ա, գեղըցուն էլ {ունի} ո՛չ. մերն ա որ մէջտեղը փչանում ա: Մար

դառը խոտը ծխելը գուցէ մի տեղական պատճառ {ունի}, մի բնական հիմք, մենք չգիտենք: Եւ որ

ն Եւրոպայի մէջ քաշուած թելը պակաս արժէք {ունի}, քան թէ հարաւային Ֆրանսիայի կամ Իտալիո

իշ եւ այլն: Այս սկզբունքը մեծ խորհուրդ {ունի} ընկերական կեանքում, բայց մեր հատուածը

է ասում հեղինակը ( եր. 120): Թուրքը {ունի} սորա նման մի բան. " Օ գիդիլ գիգտի " կա

ր անսովոր է ազգին: Ի՞նչ էական խորհուրդ {ունի} կենդանի ժողովրդի իրաւունքը ոտքի տակ կոխ

տեղ հինը դնելու փորձը ինչ զանազանութիւն {ունի} վերը դրուած մաքրասիրութիւնից: Ճշմ

ն գիտական առարկայ իր լեզուն եւ իր ոճերը {ունի}, ազգի ամենօրուայ եւ ընտանեկան կեանքը կ

հա թէ մատենագրութիւնը ինչ ներգործութիւն {ունի} կրօնի վերայ։ Ուրեմն կրօնի ուսումը պիտո

էջ այն կենդանական մասները։ Ով որ ականջ {ունի} լսելու, թող լսէ. պատճառ, որ ասւում է

ր արարչի պատկերն էր։ Այսպէս ազգութիւնը {ունի} իւր հոգին, եւ այս հոգին լեզուն է։ Առա

ը որչափ եւս։ Սոցա մօտ այսքան իւրաւունք {ունի} ճշմարտութիւնը. կամաւ եւ յօժարութենով մ

ր լեզուի կազմութիւնը եւ ձեւակերպութիւնը {ունի} նոյնպիսի պատմական եւ բնական պատճառք։ Ե

կանութեամբ, նոյն իրաւունքը, իր կարգով {ունի} եւ այժմեան Հայը խօսել նոր լեզուով, նոր

ներկայ Հայի համար, բայց եւ նոր լեզուն {ունի} իր կենդանի եւ շարժուն ձեւերը ու ոճերը,

ով նորան եւ օրէ օր աճեցնելով։ Իրաւունք {ունի} Բէկոնը, մինչ ասում է. " Կարդալը հարստ

այ սոցա եւ մունջի մէջ։ Այն թշուառը աչք {ունի}, ձեռք ու ոտք ունի եւ շատ անգամ մի առոյ

էջ։ Այն թշուառը աչք ունի, ձեռք ու ոտք {ունի} եւ շատ անգամ մի առոյգ առողջութիւն ընդհա

եւ անգամ, թէ ի՛նչ է ինքը, ի՛նչ պաշտօն {ունի} ամենաբարի բնութեան գոգում կատարելու, մ

այս պաշտօնը), թէ ազգը սքանչելի լեզու {ունի}, բայց հեղինակների վատթարութիւնից միայն

... Մխիթարեան համախոհք ասոր ըսելիք {ունի՞ն}. իրենց պապը սա՛ ժամանակիս միլլիոն մը հ

ելք կա՞յ... Կատակէն ալ ուրիշ արժէք {ունի՞ն}: Մխիթարեան համախոհաց հազար անգամ գ

է կարող մի ոսկուց պակաս կարել: Խօսելիք {ունի՞ս} ։ Եթէ չվճարես ոսկին, առանց կօշիկի կը մ

Ո՛րտեղ է քո հայրենիքդ. Կամ {ունի՞ս} դու ուրեւիցէ, Ո՛վ են արդեօք ազգակ

Հայ մարդ, ո՛րտեղ քո կենտրոնդ, {Ունի՞ս} մի բան քեզ սեպհական. Ցոյց տուր ի

եց այստեղ իւր պատմութիւնը այսպէս. Այժմ {ունի՞ս} դու մի ուղիղ հայեացք այս մարդերի գործեր

դապետութեանց իւրեանց զկրօնակիցս իւրեանց {ունիթօռս} եւ հերետիկոսս կոչեցին առ 'ի զերծուցանել

երոյին գերազանցութեանց, համարձակիմ ակս {ունիլ}, թէ ո՛չ զանց առնուք զխնդրով իմով, եւ

եր ՚ի Հնդկաստան ոչ այլ եւս կարելով ժոյժ {ունիլ} չարաչար տեսչութեան առաջնորդին ՚ի Ջուղա

ւածիս եւ հարկանայ յետ մահուանէս վերստին {ունիլ} ի ստացուածէս եւ հարիւր յիսուն 150 ռուպլ

ւթեան կտակակատարոյս եւ կտակադրել հարկայ {ունիլ} հետեւողութիւն ուսման նորա, ի պատճառի զ

ազգասիրութիւն առդնէին եւ անհակառակ բարս {ունիլ}, ուստի եւ հաղորդէին յԱստուածայինս ընդ

յինքն յանկոյց զՀռովմ. բայց ո՛չ կամեցաւ {ունիլ} տեղի 'ի Հռովմ, զի մի պարտաւորեսցի 'ի բ

Միքայել Ղազարեան Նալբանդով Բնութիւն {ունիմ} ի Նախիջեւան քաղաքի, ի Հայրենական տան։

ր յառաջն զիրաւունս, զայսցանէ կարծեմ թէ {ունիմ} ես տուեալ յայտարարութիւն ի Նախիջեւանայ

1853 ամի, ի Քիշինեւ: ՝ Բնակութիւն {ունիմ} ի Քիշինեւ քաղաքի յերկրորդ բաժնի քաղաքին

ն բարձր սրբազնութեան գոլով պատրաստեալ՝ {ունիմ} մտանել տեղւոյս կայսերական համալսարանն,

իս զնեղեալս յիմում անմեղութեան: Ի Ձէնջ {ունիմ} այսօր զօրհանապազն հաց, ընդ Ձերով համար

ութիւն, իսկոյն առանց ժամավաճառ լինելոյ {ունիմ} մատուցանել զայն ընդ այլ թղթոց զորս ստաց

ես սորվելու, գրելու եւ կարդալու բաներ {ունիմ}. բժշկությունը բերբերություն չէ, որ մե

ղ լինեիք, կտեսնեիք, թե ես ինչքան գործ {ունիմ}, եւ այն ժամանակ ինձի չէիք մեղադրել: Խ

ւմ եմ: Վասն որո ինչքան որ այժմ ձեռումս {ունիմ} այս տետրակիս մեջ գրած, ավանդում եմ ձեզ

տունս, Ավտուշն եւս հետներս էր: Հույս {ունիմ}, որ սորանից առաջ գրած նամակներս ստացած

վի ձեռքով բժշկություն ստանաս, եւ հույս {ունիմ}, որ կարո՛ղ է, միայն դու քեզ պահպանի՛ր

ծ է այժմ անտեր անտերունջ: Շատ հույս {ունիմ}, որ Ձեր աշխատությունը կպսակե մեր սրտի

մասին հետեւածներս, եթե հաջողի, հույս {ունիմ}, որ Նախիջեւանու մեջ այդ բանի տարածվելո

պես պետք է՝ այնպես գործ կատարե, հույս {ունիմ}, որ կատարվի ցանկությունդ: Շուտով

ստանալը այն եւս ստացած լինիս, եւ հույս {ունիմ}, որ բարկացած չես: Ֆեոդոր Միխայլիչն,

ի կանգնեմ քո համար մեր ազգի մեջ: Հույս {ունիմ}, որ քո ազգասիրական հոգաբարձությունքը չ

առնող, դորա պատճառը դու էիր: Հույս {ունիմ}, որ իմ այս խոսքերս կընդունես որպես անկ

ւնեցած սերդ եւ բարեկամությունդ եւ հույս {ունիմ}, որ երբեք բարկանալու չէիր իմ վերա:

ուլ, ես եւս, դուն իս իմ պարունս, արզ {ունիմ} ղուլլուղիդ աղա ջան, պահել իմ տանս եւ ս

պագրության բոլոր վարձը, իսկ թղթի պարտք {ունիմ} 65 ստոպի. յուրաքանչյուրը 3 մանեթ 25 կո

ամառ հուլիսի վերջերին կամ կեսերին հույս {ունիմ} Նախիջեւանում քեզ տեսանել: Խնդրեմ ո

ւս ասացեք, որ նա եւս աշխատի. ես հույս {ունիմ}, որ մի բաժինը նա ինքը ստորագրեց եւ մի

րոգել մեր խզած նամակագրությունը: Հույս {ունիմ}, որ օրագրի առաջին ամսատետրակը ստացաք,

պ. Սաղաթել Դավթյան Քայալյանից եւ հույս {ունիմ}, որ նա եւս յուր ազգասիրական ջերմեռանդո

նի Ղրիմում եւ Նախիջեւանում, բայց հույս {ունիմ}, որ դուք ձեր ազգասիրական օգնությունը չ

ԵԿԱՄ ԱՐԳՈ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, Հույս {ունիմ}, որ երկարաժամանակյա լռությունս վերագրա

եւ գործակցության հանդեսը: Ես հույս {ունիմ}, որ մեր բարեկամք ամենեքյան աշխատությու

աջին փոշտով Նարզարյանցի վերա: Հույս {ունիմ}, որ խնդիրս անտես չես առնիլ եւ ինձ չես

ԿԱՆ ԵՂԲԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, Հույս {ունիմ}, որ Մոսկվայից գրած նամակս ստացած լինիս

ես իմ տկարության որպիսությունը եւ հույս {ունիմ}, որ ամեն բան այնպես լավ երթա, որ թշնա

ոսկվայում, բայց հանքային ջրերը, հույս {ունիմ}, որ առողջություն տան ինձ: Եթե այնպ

շմարտությամբ հրատարակելու համար: Հույս {ունիմ} եւ հույսս մեծ է. մի՞թե մեր ազգի մեջ մի

ոպեկ չեմ ստանում: Ի՞նչ հարկավորություն {ունիմ} էշի նահատակ լինելու: Այդ ի՛նչ խելագարո

նի ծով է, բայց այնքան հոգու զորություն {ունիմ}, որ ոչ ոք չի կարող իմ դրությունը կարդա

թյունը. եթե գաս, նորա մասին եւս բաներ {ունիմ} խոսելու: Պետր Նիկոլաեւիչին սիրով բա

ցի Քառբո Մակարիչ Հայրապետյանցին, հույս {ունիմ}, որ ինչ որ պետք է նե, կհոգա, եւ չեն

լիակատար երեսփոխան պատգամաւորաց, ակն {ունիմ}, եթէ գործդ այդ անկցի ընդ մանրակրկիտ քն

լկաթա. զաւուրս 28, ուրեմն զաւուրս 38 {ունիմ} լողալ ի ծովու, ապաստան արարեալ զկեանս

թէ ոչ դուք եւ ոչ նաեւ ազգն, որոյ շնորհ {ունիմ} կալ յերեսփոխանութեան, ստգտանաց ինչ արժ

դիմեալ առ արժանապատուութիւն Ձեր, շնորհ {ունիմ} խոնարհաբար խնդրել, հաղորդ կացուցանել զ

ուութիւնդ յանկեղծութիւն յարգանացս, զոր {ունիմ} առ Ձեզ: Մնամ նովին մեծարանօք խոնար

այ, որոյ կամս երեսփոխան եւ յորոյ մասին {ունիմ} զկարողութիւն հետամուտ լինել: Ուստի զայ

դատարանի մեջ ( Սուպրիմ կորտ) երեք դատ {ունիմ}: Քո մարգարեությունը միշտ կատարվում է,

ւմ այլոց չեմ գրած, կվիրավորվին. հույս {ունիմ} որ իմ դեպի քեզ այս բարեկամությունը առիթ

այդ օրագիրը մեր թախըմի օռգանն է. հույս {ունիմ}, որ շուտով կկատարես խնդիրքս: Նազարյան

էս կարօտիմ տեղեկութեան: Ուստի շնորհ {ունիմ} դիմել գրութեամբս առ Ձեզ, որպէս առ եկեղ

ՎԵՀԱՓԱՌՈԻԹԻՒՆ ՍՐԲԱԶՆԱԿԱՏԱՐ ՏԷՐ Շնորհ {ունիմ} յայտ առնել սովին Ձերոյին վեհափառութեան

րած թղթիս պատճենը օրինակեցի: Հույս {ունիմ}, որ ձեր նամակը չպակասեցնեք ինձանից, ե

ի անունը հայտարարությանս մեջ ( որ շնորհ {ունիմ} Ձեզ ուղարկելու) աշխատավոր հրատարակեցի

ը, իմ սիրելի Տիրուհուն. բայց ես հույս {ունիմ} ներկա լինելու նրա հարսանիքին: Այլե

ուր բժիշկը կարմրություն էր գտել: Հույս {ունիմ}, որ վաղը միանգամայն առողջ կզգամ ինձ:

. մի կուխարկա ( կերակուր եփող աղախին) {ունիմ} անունով. շչի, կաշա գիտե, որ ես չեմ ո

պայի, մնաց որ պատշաճ բան էլ չէ. հույս {ունիմ}, որ դուն ալ նույն ոգվույն կհետեւիս եւ

մինիստրից խնդրել եմ եւ այս օրերս հույս {ունիմ} հրամանը անպատճառ ստանալու: Ուրեմն քո գ

հասնիմ եւ խըմըզի ալ կերթամ տեյի, հույս {ունիմ}, եւ ինձ նայող բժիշկն ալ առաջվան պես չի

մռունչ գանգատանք, թէ " ի՛նչ օգուտ, որ {ունիմ} բիւրաւոր գիտնական որդիք եւ այլն ": Հայ

նք կը ստանայ ասել, թէ " գիտնական որդիք {ունիմ} ": Հայաստանի որդոց գիտութիւնը, եթէ կա

որան չեմ տպում, օտարի չեմ ցոյց տալիս, {ունիմ} երկու հարիւր ութսուն բարեկամ, միայն նո

յդ էր ահա եւ իմ լռութեան պատճառը: Յոյս {ունիմ}, որ այսուհետեւ կենդանանայ մեր նամակակց

ւած մնալ այստեղ: Այդ միջոցին շատ բաներ {ունիմ} քեզ գրելու, անտարակոյս կը ցնծացնեմ քո

յժմ եւս, որ մեծ կասկած եւ երկբայութիւն {ունիմ} մուզաների խօսելու մասին Պ. Իսահակեանցի

գամ սիրել եմ: Եւ ես մի վատ սովորութիւն {ունիմ}, որ եթէ միանգամ սիրեմ, ասես միւս անգա

եզ, պատուելի՛ ընթերցողք, մի հօրեղբայր {ունիմ}, որ միշտ քննում է իմ բոլոր առանձնական

թարել ինձ իւր նամակով: Բարեկամ շատ {ունիմ}, որոնք միշտ պատրաստ են ինձ նամակ գրել

ի այդպիսի տհաս խօսքեր լսել ձեզանից: Ես {ունիմ} բանականութիւն, ունիմ գիտակցութիւն եւ ճ

լսել ձեզանից: Ես ունիմ բանականութիւն, {ունիմ} գիտակցութիւն եւ ճանաչում եմ սեւը եւ սպի

պայման համարձակախօսութեանս, ի՛նչ կարիք {ունիմ} ընդունելու ձեր կրօնը, որի կտակը գրուած

ք նզովեալ Սարգիս Բուխարացու ձեռքով: Ես {ունիմ} եւ պաշտում եմ մի այնպիսի կրօն, որ լոյս

գամ պիտի մեռանիմ, գոնէ մինչդեռ ժամանակ {ունիմ} ձեռքումս, ճշմարտութեան մուրճի հարուածը

երայ, ես այնքան լայն հոգի եւ լայն սիրտ {ունիմ} եւ այնպիսի բազմակողմանի մարդ եմ, որ կա

քո դատաստանը, բայց ի՛նչ հարկաւորութիւն {ունիմ} անհաւատի արիւնով պղծել իմ ձեռքը: Տարակ

- Իմ համար ասում են, թէ շատ բաներ {ունիմ} առակի ձեւերով, եւ թէ իմ բովանդակած բան

է, որ ասում են, թէ ես ներկարարի կարաս {ունիմ} եւ թէ կենդանիք, որ ընկել էին այդ կարաս

մանակից պատմութեան համար: Կո՛մս, յոյս {ունիմ}, որ կը գայ մի օր, երբ այդ բոլորը կ՚եր

վշտաց ի վիշտս, եւ ապա անվրէպ համբուրել {ունիմ} զմահ, - ասաց զայս ողբալին Հայաստան եւ

ւրադեան վարժարանին, եւ նոցա մասին միտք {ունիմ} առանձնապէս խօսել, մանաւանդ՝ այն խնդրի

աբանութեան եւ գժտութեան բոցը... Այդտեղ {ունիմ} ես իմ խորհուրդը... Ամուսինը, չկարողան

տութեան համար, Հայերի ընդդէմ, եւ յոյս {ունիմ}, որ իմ ոչխարքը կը լսեն իմ ձայնին եւ այ

առաւելը թողնելով ուրիշներին: Յոյս {ունիմ}, որ այս նամակս տեղ կը գտանէ Ձեր Յիշատա

ընտանիքի համար: Ազա՞տ եմ ես, եթէ տէր {ունիմ}, որին եթէ իմ ազատութիւնը յայտնեմ բացար

ազար քառակուսի գազ... - Ե՞ս որչափ {ունիմ}: - Չգիտե՞ս, որ չունիս: - Հ

քո սերունդի ապագան, իսկ ես, որ ոչինչ {ունիմ}, ինձ ապրուստ պէտք չէ՞. իմ ժառանգները

այն ժամանակ, երբ ստուգէ, թէ զօրութիւն {ունիմ} իմ իրաւունքը պաշտպանելու: Այս տող

ւմ նախ յայտնեմ զամենայն ստացուածս իմ որ {ունիմ} ներկայ, որպէս ամենայն յատկութեամբ ի նե

ռաջինն այս է, զի մերձ Հայոց եկեղեցւոյն {ունիմ} մին մեծ բալախանայ տուն, որ ընդ լայնութ

անս բնակիմ: Բաց յայնցանէ, այլեւ {ունիմ} ինձ կայք uանաթով, չիթով եւ խըսեպագրով

տին եւ կամ այլ շինուածք որքան եւ ներկայ {ունիմ}, որպէս վերն գրեալ կայ եւ կամ թէ այսուհ

ն վերն յիշեալ տներն եւ այլն զորս ներկայ {ունիմ} եւ կամ զորս այնուհետեւ ստացայց Աստուծով

այիսի 30. չորք դանայ ի մին օրինակ կտակ {ունիմ} գրեալ, յորոց եւ մինն առաքեալ եմ ի Նախի

այսորիկ եւ վասն մեծի կասկածանացն, զոր {ունիմ} ի նենգաւոր եւ ի յանդադար թշնամեաց իմոց

աշխատանաց իմոց զամենայն ստացուածք, զոր {ունիմ} ի վերայ յերեսս յերկրի, թէ հետ ինձ տանե

անի ձեռն, որ պարոնին քաթումն թալապ եւս {ունիմ} գրած եւ մնացեալ քաթէն բալանս 41531/2 փա

դ, կտակումս յիշեցեալ ստացուածքէս դուրս {ունիմ} հինգ ծառայ որոց անուանքն Բասդայ եւ իւր

դառնայ: Maчу, գէթ զերկուս {Ունիմ} ես զձուս, Իցե՞ն քեզ հերիք Ի

ն նշանագրելոյ, զոր զոյգ ընդ այսմ շնորհ {ունիմ} մատուցանել Տէրութեանդ: Վեհաստիճա՛

իկ անթառամ. Ո՛չ ոք չասի, թէ սիրտ {ունիմ} ՝ ` ինձ գրաւած իբրու գանձ. Ո՛չ ո

եկած եմ Թիֆլիզից: Ես տուն {ունիմ} եւ այն քարեայ Երկու յարկով շէնք փա

հիւրերը հարիւրաւոր: Եղբարք {ունիմ}, ունիմ որդիք, Դստերք ու այլ շատ

հարիւրաւոր: Եղբարք ունիմ, {ունիմ} որդիք, Դստերք ու այլ շատ ազգական

Ընտիր ծանօթք, շատ մեծատունք, {Ունիմ} փեսայ եւ այն իշխան: Իմ պարծ

, Ուռցնում ես դու փորդ ջրով. {Ունիմ} քանի տեսակ կառքեր, Բայց դու ման

ից գրուած, նոյն օրը պատասխանեցի: Յոյս {ունիմ}, թէ վաղը երթայ: 24-ին նամակ ստացայ ե

յ կը լինի քամակումս, որի մասին, շնորհ {ունիմ} տեղեկութիւն տալ ձեզ. անձնանուէր Չ

ն նաւուղղութեան ". այս ասելով, միտք չ'{ունիմ} միայն այս գործը պախարակել կամ սորա անտե

եմ Աստուծուց, որ, Պապական չ'լինելով, {ունիմ} ազատութիւն գրել եւ թարգմանել այն բանը,

արցասիրութեան արժանի բան լինելով, յոյս {ունիմ}, որ տեղ գտանէ կամ Յիշատակարանիդ մէջ,

դէպի իւր վեզիր Բէհեղզեբուղը. - ես միտք {ունիմ} ժամանակով իմ գրապետ շինել այն վարդապետը

գունեղ տէր, Այս ուրուականը, շնորհ {ունիմ} ներկայացնել ձեզ, տէր հնդկական ծայրագոյ

ալովը, դժոխքի զօրութեան չափը, ես յոյս {ունիմ}, որ այն դժուար խնդիրներում մինչ տէր սա

ս Աստուծոյ պատկեր եմ, ես բանականութիւն {ունիմ}, եւ այս խօսքերիցս տեսանում ես ահա, որ

ք չկար... բայց... արդարացի կասկած {ունիմ} դրացուս վերայ, որի հետ անցեալները կռու

զարկելով պ. Մարկոսի ուսին, - եւ յոյս {ունիմ}, որ դու այնքան խորհրդապահ կը լինիս, ո

գտանուիլ: - Ինչո՛ւ համար, ես յոյս {ունիմ}, որ նա մինչեւ էգուց բանը աւարտած կը լի

մազի չափ վնաս չեմ տուել, որի հետ ոչինչ {ունիմ} հասարակաց, դառնում է իմ թշնամին, ինձ

վերայ, հերիքանալով, որ թոյլտւություն {ունիմ} նորա կողմից ասել այնքան, որքան ասացի կ

, չնայելով, որ բաւական հարուստ տաղարան {ունիմ}, չնայելով որ Բաղդասար Խալֆայի բոլոր տա

բաներ, մի բան միտքս ձգեց: Ես մի դրացի {ունիմ}, ահա, այս կապոյտ պատուհաններով միայար

ով գործ կատարել, եւ իմ ասածը կամ գրածը {ունիմ} զօրութիւն իմ ստորագրութեամբ կնքելու, ո

այդ. իսկ յունիսի մէջ, ես նոյնպէս միտք {ունիմ}... - Երթալո՞ւ դարձեալ, - հարցրեց

քս կապած, վեր առնուն ու տան... Յոյս {ունիմ} քո վերայ, համբուրում եմ քեզ. մնաս բար

, թէ ո՞ր տեղից նամակի եմ սպասում, ո՞վ {ունիմ} Մոսկուայի մէջ. սիրտս նեղացաւ, ասացի ե

ենք կարող, արծաթ չկայ. ես ստանալիքներ {ունիմ}, որոց ժամանակը յուլիսին է, դու այս մա

վերայ, որ այդպէս հարցմունք արեցի. ես {ունիմ} մի հիմնաւոր պատճառ. այս է, թէ ես նայո

յանկարծ հարսանիք պահանջել. ես ստանալիք {ունիմ}, պատրաստութիւններ ունիմ տեսանելու, եւ

. ես ստանալիք ունիմ, պատրաստութիւններ {ունիմ} տեսանելու, եւ չկամիմ ինչպէս եւ իցէ հար

ի միում ասաց Հ. Ղուկաս Ինճիճեան, " ես {ունիմ} 'ի գլուխ տանել զմիաբանութիւն ընդ Հայոց

առն։ Իսկ ես յառաւելն բերիմ լսել եւ ակն {ունիմ} թէ լուայց, եթէ չկայցէ թշնամի ընտանի

նձ տէր ըստ արդարութեան իմում։ Բայց ակն {ունիմ}, թէ նա ինքն սուրբ եկեղեցին առանց ինչ տ

իմանում եմ Ֆրանսիայն, եւ դիտաւորութիւն {ունիմ} խօսել միայն Ֆրանսիայի մասին այն պատճառո

դակիցք, նա միշտ պատասխանում էր. " Եթէ {ունիմ} եւս, բայց նոքա այստեղ չեն "։ Պարլամեն

, իրանցը շինում, ես գրողամնայ մի հիքի {ունիմ}, ինձ տարել են զօռով կապել իրէք հիքատիր

ա " Ջան գիւլումը " ( եր. 74). Խնձոր {ունիմ} կծած ա, ջան, գիւլում, ջան, ջան, Չո

ս երիս կամ զչորս, յորոյ յապացուցութիւն {ունիմք} զներկայ զայս գործ ՚ի նոյն ատենի, որ սկ

Այլ մեք դառնամք ՚ի խորհուրդ թղթոյս: {Ունիմք} առ մեզ զբովանդակ կայից եւ կալուածոց զցո

սերականք: Այլ որովհետեւ 'ի նախնեաց {ունիմք} սովորութիւն ոչ այլ ազգ ածել 'ի կատար զա

րարեալ ճշմարտութեան՝ ո՛չ երբեք զանձինս {ունիմք} առ որ չեմք, եւ ո՛չ երբեք: Ընդե՞ր

նյողդողդ հաստատութիւն ի դաւանութեան զոր {ունիմք}, եւ տարածելով զլուսաւորութիւն, տնկելո

Եթէ զամենայն առակս ասացեալս ՚ի Քրիստոսէ {ունիմք} ընդունել որպէս իրողութիւն արդէն կատարեա

ոս զառաջինն քարոզեաց յԱնտիոք, զայդմանէ {ունիմք} զհաւաստի վկայութիւնիս: Այսոքիկ ամեն այ

եւ զի՞նչ պատճառ անարիւն զոհիս: Պատուէր {ունիմք} ՚ի Քրիստոսէ յիշել զմահ նորա ընդ մեր, ե

րուց եւ առաքինի անձանց, զորոյ յիշատակն {ունիմք} 'ի վարս նոյն իսկ Մխիթարայ աբբայի տպեալ

նալի առնելով զբանն Ազգին: Հարցանեմք եւ {ունիմք} իրաւունս հարցանելոյ, եթ է դիտաւորութիւ

առաջաբանը, այսպէս է ասում. " Մեծ յոյս {ունիմք}, թէ ազգը կ՚ընդունի Սոս եւ Վարդիթերը,

ցեն նպատակի իւրեանց, յոր սերտ բեւեռեալ {ունին} զմտադրութիւն, եցոյց զինքն գլխովին հայա

ձկամբ, այսմ կարեն վկայել երդմամբ, որք {ունին} ընդ նմա զերթեւեկութիւն եւ դ) զի զդուստ

ւթեան՝ խոյս տալով յայնմ ամենայնէ, որք {ունին} զցոյց կոշտութեան։ Քարտուղար՝ Մ

ոցա աղջիկներուն: Լսել եմ, երկու աղջիկ {ունին} որպես թե: Շատ բարեւ նույնպես Մանուկ խն

. ասենք թե ծան տալ չեն կարող, եթե բան {ունին}, այստեղ կհարցնին, բայց չկա ոչինչ, մի

ծիք է այդ եւ թե մեր ազգի հարազատ որդիքը {ունին} կարողություն բարոյապես առնիլ այդ բաները

ով, չէ պիտո մոռանաք, որ գնացողքը գործ {ունին} անգլիական դատարանի հետ, որ բաց դատաստա

այեթան՝ Սպանիան եւ Հռոմը երկու շոգենավ {ունին} պատրաստ Գայեթայի մոտակայքում թշվառ թագա

Եվրոպայի դեպքերը ի՞նչ վերաբերություն {ունին} մեզ, կասեն ինձ մի տեսակ դժոխադեմ մարդի

մի տեսակ դժոխադեմ մարդիկ, եւ իրավունք {ունին}, որովհետեւ ինքյանք օր ու գիշեր պարապած

թեանց արանց, որք զանխուլ յազգէն, փոյթ {ունին} զսեպհականութեանց նորա, յայնժամ, Ձեզ ե

ի ցոյց էք տալիս, միեւնոյն կշիռ ու յարգ {ունին} թէ՛ ազգը եւ թէ՛ նորա պակասութիւնքը եւ,

տութիւնքը եւ ուսմունքը շատ մեծ խորհուրդ {ունին} մի աշակերտի կամ մի ուսանողի համար, բայ

վին ծերացած լինելով, այսօր, վաղը յոյս {ունին} հանգստանալ բնութեան գոգումը: Գետի ափը

ժիշկը, շատ մեծ յարգ ու արժանաւորութիւն {ունին}: Վարսաւիրայի փոյթը չէ, թող հիւանդը բա

ր... Ասիացիք առհասարակ սովորութիւն {ունին} իւրեանց հոգաբարձութեան վերաբերեալ բաներ

ւնը ու ազգասիրութիւնը եւ Նախիջեւանի մէջ {ունին} իւրեանց նահատակները, եւ այստեղ ստութիւ

ակասիրութիւնը ( որ ամենայն անասունք եւս {ունին} ), որ, իւր քաղաքի մէջ նստած, վայելել

ւած մարդիկը մի բան են, մի նշանակութիւն {ունին} որպէս մարդ մարդկեղէն աշխարհի մէջ. դորա

ասեմ, թէ հայերը մի հոյակապ համալսարան {ունին}, եւ եթէ դուք պահանջէք ինձանից ցոյց տալ

չքումը միեւնոյն յարգ ու արժանաւորութիւն {ունին}, թէ ազգը եւ թէ նորա պակասութիւնքը։ Աս

դ եղերերգութիւնը, բայց ինչ օգուտ, նոքա {ունին} իւրեանց պատճառները. առաջին անգամն է,

եկեղեցւոյ կառավարութեան ղեկը ձեռքերնին {ունին}: Ո՛ր իշխանը քանի մի վաստակասէր հոգ

ժը եւ զօրութիւնը, որի մասին մեծ կարծիք {ունին} տգէտ մարդիկ, կ՚երեւի իւր վերին աստիճան

Ի՛նչ ասեմ, Հայերը մինչեւ այժմ դեռ կռիւ {ունին} իւրեանց մէջ, հին, եթէ նոր ռամկական (

դուրս մնար այդ պատնէշից... Հայերը {ունին} աւելի հիմնաւոր եւ խորհրդաւոր ողբալիք,

մեծակշիռ գործեր: Այս երկու ընկերակիցքը {ունին} վաճառական տներ Փարիզում եւ Կոստանտնուպօ

արհուրելի վարագոյր է, որի տակ իրաւունք {ունին} մարդիկ եւ մահ ենթադրել: Ազգը լուսաւորե

քը, բայց այն ժամանակ յիշիր, որ Հայերը {ունին} եւ պահպանում են դեռեւս մի կրօնական միու

րի իրաւասութեան տակ, իսկ բոլորը միասին {ունին} եւ ճանաչում են մի հոգեւոր գլուխ, որի օ

անք աւելի քաղաքավարի լինելով, իրաւունք {ունին} ուրիշներից եւս ճիշդ քաղաքավարութիւն պահ

ւթեան միջից այն մարդիկը, որ դրամագլուխ {ունին}, վարձում են մի որեւիցէ ազնուականի հողը

ուած են այն ազնուականներից, որոնց հողը {ունին} իւրեանց ձեռքում, թէեւ՝ վարձու: Ազնու

տարի ապրում էին այն հողի վերայ, ոչինչ {ունին} ասելու ազնուական պարոնին. ընտրութիւն չ

յսպիսի դիպուածում սնանկութիւն չէ: Նոքա {ունին} երկաթուղիք, ունին հսկայ նաւատորմ, զին

նանկութիւն չէ: Նոքա ունին երկաթուղիք, {ունին} հսկայ նաւատորմ, զինարան, զօրք, բանակ

որդութիւնը, բեռնակրութիւնը աւելի արժէք {ունին} նորա աչքում: Շատ դառն է մեզ ասել այս խ

Եւ չիցէ՞ ինձ հերիք նա: Զարմանք {ունին} զիս ընդ քո Անհանճար բանս, սերովբ

Խոստովանիմ, ոչ սակաւ Զարմանք {ունին} զիս ընդ բանս Եւ զի սերովբէ չեմ բնա

եւ զգուշաւոր քննութեան եւ կրկտանաց պէտս {ունին} բանք զկրօնէ եւ զնորին ստորոգելեացէ, զի

ՀԵՐՔՈՒՄՆ ՅԻՄԱՐԱԿԱՆ ԿԱՐԾԵԱՑ ԶՈՐ ԱՆՄԻՏՔ {ՈՒՆԻՆ} Ի ՎԵՐԱՅ ՈՒՍՄԱՆ Յէ՜ բանդագուշ

նք Մութ ստորերկրեայ օթեւանում {Ունին} կտաւ լոկ պատանք։ Երանի՜ թէ

- Այո՛, դստրիկ, այդ աստղերը {Ունին} հաշիւ ու համար, Եւ մեզանից իւրաքա

ործերը միայն, որ ուղղակի վերաբերութիւն {ունին} դաւանաբանական խնդիրների: Ո՞ր աշխարհ

ր: Եվ հայերը մարդկության որդիք լինելով {ունին} իրավունք եւ պարտական են նախանձավոր լինե

իտենք, Եւրոպայի կրիտիկոսքը սովորութիւն {ունին} մի գործի արժանաւորութիւն ապացոյցներով հ

րապատիկ աւելի ամրութիւն եւ հաստատութիւն {ունին}, քան թէ ամբողջ շինծու համակարգութիւնք

): - - - - - Ասես թէ իրաւունք {ունին}, մինչ կարծում են թէ Հեգելը իր փիլիսոփա

ւ ոչ իսկ թագի արտոնութիւնքը ազդեցութիւն {ունին} նորա վրայ. նա փոխում է օրէնքը, սրբագր

անիքեցիք կոչուեցան) բոլո՛ր գրուածքները {ունին} եւ ուրիշ շատերի, սոցա նման կորստի ճանա

յսօր էլ կան Ս. Էջմիածնի մէջ տեղեր, որ {ունին} իրենց յատուկ անունը։ Համառօտենք մեր

՛վ է այս նան, կամ որի՛ ծառայքն են, որ {ունին} ։ Վերը շատ սրբերի անուն տալով՝ յետոյ յ

ակ, իրարուց երեք չորս ժամ հեռաւորութիւն {ունին}, բայց այդ տեղերում խօսված լեզուին ուշադ

տում են մնալ խաւարի մէջ, եւ մեծ կարծիք {ունին} իւրեանց Բրամինների վերայ, արդէն յիսուն

նոցա վերայ: Թէպէտ շատ մարդիկ կան, որ {ունին} իւրեանց մէջ այդ դեւը, միայն հաւատացէ՛ք

ած աղերի շոգիքը, որոնք մեծ ազդեցութիւն {ունին} ներկանիւթի ( pigmentum) վերայ: Երեսի

պիտի իմանալ, որ շատ օրիորդք մուտ եւ ել {ունին} նորա տան մէջ, եւ այդ օրիորդքը թատրոնախ

որ չխմած ժամանակ այդպիսի թունաւոր լեզու {ունին}, որ վատ առողջութեան տէր են, հարբելով

ինքն չունեւորք, կային, որոնք ոչ լեզու {ունին} եւ ոչ բերան, ձուկի նման մունջ են: Այս

պարոնների, այսինքն նոցա, որ շատ արծաթ {ունին}: Միջին դասակարգի մարդիկը, եթէ հաւաքու

է նա: Այդ կարճ կամ երկայն շղթայի օղերը {ունին} իւրեանց վերայ զանազան դրոշմներ, ոմանք

այ զարկուելը, որ մեծ խորհուրդ եւ արժէք {ունին} մեր գիտուն անուանուած պարոնների աչքում

րկաւոր, որ մի երգ լինէր ազգային: Նոքա {ունին} միայն մի պայման եւ համարում են, թէ դոր

գործարաններից, որոնք մեծ յարակցութիւն {ունին} միմեանց հետ. նոցանից մինը խանգարուելով

մանաւանդ նոքա, որ փոքր ի շատէ գաղափար {ունին} կլայեկի եւ արճըճի արժողութենների վերայ

շադրութեանը, եւ նորա վաստակքը իրաւունք {ունին} պահանջելու մեզանից մի անկողմնապահ սառն

Այս գիտութիւնքը այժմեան ժամանակումս {ունին} մի արդարացի արժանաւորութիւն մարդկային դ

սպիսիս ճարտարաւորէ եւ զգայռէ։ Իրաւունս {ունին} եւ սոքա իմանալ, քանզի 'ի ճոխաբանել իւր

ուղիղ 'ի Հռովմ եւ կրկին եւս առաքեցին եւ {ունին} առաքել։ Այս ամենայն եղեւ եւ լինի, բայ

տարած աշխարհի տեւէր այն։ Դոքա իրաւունս {ունին} այսպէս վարելոյ զի իմաստութեամբ գործեն,

ուտ գործ են կատարել, քանի՞ ուսումնարանք {ունին}, ո՞րքան վարժապետք ու աշակերտք։ Մեք կը պ

գէթ ընթեռնուլ, այլ այսպիսի կարծիք պէտս {ունին} մեծամեծ փաստից եւ ապացուցութեանց, թերե

բազում հանճարոյ եւ իմացականութեան պէտս {ունին} առ ի ճանաչել միայն զզիարդն եւ զորպէսն ն

ւսոյց] մատենագիրք մեր ի գրելն զայսպիսիս {ունին} [իւրեանց կէտ| նպատակի կրթել զուխտ եկեղե

ց՝ որպէս թէ Մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ զայլս {ունին} ի Բիւզանդիոն առաքել՝ առանց կամաց եւ հր

ո որդիք, որք զանուն քո ի վեր քան զարեւ {ունին}, եւ քոյովդ նշանագրօք՝ զքո յիշատակ, ի

յեկեղեցին Հռովմայ, ասասցեն ապա թէ ի՞, {ունին} պահել զկենդանութիւն ազգին, լեզուա՞ւ մի

յօրագրէ անտի, յորում ոչ զվերջին տեղին {ունին} ամսական առեղծուածք Մխիթարեանց, հանելու

րք ոմանք որք ի բանագիտաց համարի զանձինս {ունին} առ անձնապահութեան եւ եթ ախոյեան հանդիսա

կիսալուսաւոր ազինս, բաժանեալք այդոքիկ {ունին} զիւրեանց յատկութիւնս, զառանձին կերպ կե

ուղղեալ լինել յայն կոյս, յոր բեւեռեալ {ունին} բանագէտ մարդիկ զիւրեանց միտս, այս է մի

եւ այլն։ Իւրաքանչիւր այս աստիճանաւորքը {ունին} իւրեանց պաշտօնքը պարզ եւ յատկացած։ Բայ

ւցանելու համար հայհոյել եւ նզովել. եթէ {ունին} նոքա իրաւունք, փաստ եւ պատճառ, թո՛ղ հ

լ։ Այդ մարդիկը ամենայն տեղ գրագրութիւն {ունին}, ամենայն տեղ ընկերներ եւ խորհրդակիցք,

, որովհետեւ նորա նման ուսուցիչները կտակ {ունին} Նոյ նաւապետից: Մէկ ամսից յետոյ,

քի մէջ անունների բացառականքը եզականումը {ունին} է, այդ ընդհանուր կանոն չէ։ Մեք գիտենք

ն լեզուի բնաւորութիւն եւ վերջաւորութիւն {ունին}, զորօրինակ, " մանկանց " եւ այլն եւ այ

. սոքա էլ ճիշտ նոյն պաշտօնակատարութիւնն {ունին} ինչպէս վերը դրված եմը։ Այս վերջաւորութ

ենց սեփական յատկութիւնը միայն եզականում {ունին}, իսկ յոգնականի մէջ բոլորն էլ գնում են

լեզուի կարկատանները այնքան յարմարութիւն {ունին} նոր լեզուին, որքան խաչը՝ Աթենասին, ո

րովհետեւ եւ այն տեղի հայերը միմեանց հետ {ունին} ոգու բնական ազգակցութիւն, քան թէ նստի

որ ճիշտ աներեւոյթ եղանակի նշանակութիւն {ունին}, չեն կարող այս կերպով բայի պարագայք ստ

Վէրք Հայաստանուցն " էլ քիչ ունի, թէեւ {ունին} բնականութիւն: " Ագապին " արուեստի կողմ

ւած բնաւորութիւնքը ապշելի հարազատութեան {ունին}, բայց երբեմն աւելի զօրութեան կամենալով

եանքը հասարակաց է. աւելի խմբերը հանդէս {ունին}, քան թէ նորանց կազմող անհատքը: Պաշտօն

, քան թէ նորանց կազմող անհատքը: Պաշտօն {ունին} սովորութիւնքը եւ ծէսերը, որպէս բազմութ

, - ասում ենք, - զարմանալի ներհակութիւն {ունին} այն հասակին, որ նա ունի: Գիտե՛նք, որ

բաները, մեր կարծիքով զգուշութեան պէտք {ունին}. եւ հեղինակը հանդէս հանելով մի նմանօրի

նը: Ի՞նչ է դորայ խորհուրդը. ի՞նչ յոյս {ունին} դորանից: Խորհուրդ չկայ. յոյսն էլ

առաջ աւելի աւանդապահ էին քան թէ այժմ, {ունին} զանազան երգեր, մանաւանդ հարսանիքի վերա

զճշմարտութիւն իրաց այլաբանաբար յինքեանս {ունին} թագուցեալ... " այսպէս էր գրում մեր ա

արերի, որ 20° աւելի հարաւային դրութիւն {ունին} ( Արարատը մօտաւորապէս գրանցւում է հիւս

ն իրիկնապահին: Շատ ծովահայեաց քաղաքներ {ունին} իրենց իրիկնաքամին, որ ծովից է փչում,

նկարագիրը շատ վառուն եւ կենդանի գոյներ {ունին}. եւ այդ հասարակութեան մէջ ապրող բնաւոր

միջնորդութեամբ, այնպիսի հարազատութիւն {ունին} այդ տեղերը, որ մենք չնայելով, որ մեր

եանքի պատկերը այն աստիճանի գեղեցկութիւն {ունին}, որ մենք չենք կարող մեր խօսքերով բացատ

Պռոշեանցի ոտանաւորքը մեծ հարազատութիւն {ունին} Արարատեան աշխարհի եւ տեղ-տեղ էլ ամբողջ

րի եւ անտիկասէրների համար շատ բարձր գին {ունին}, բայց, չնայելով սորա վրայ, կարո՞ղ ես

կամ, եթե հոսեն ելած ըլլանք, զերե միտք {ունինք} Քիշնեւ երթալու, հոն կուգա, արդխ դուք

ների տեսակը եւս կջնջվեր, սորա ապացույց {ունինք} շատ լեզուներ, որոնց մի քանիսի միայն ան

ւյնպես այս փայլողության պատկերը: Հույս {ունինք}, որ տերությունը հրամայե, եթե միայն մի

ելի լավ լինի այդ բանի վիճակը: Այս տարի {ունինք} մեզ մոտ 270 ստորագրողm, բայց այդքան ստ

ածնի, եթե մեք ընդդեմ հոգեւորականության {ունինք} մի բան գրած, թո՛ղ ինքը Սինոդոսը նկատել

արիներով հարկ լինի մնալ, եւ մեք օրինակ {ունինք} Հ. Սարգիս Թեոդորյանին ինն տարի այնտեղ

թե մինչեւ հիմա էլ լույս չի տեսել: Մենք {ունինք} տոմսակ. այդ մասին էլ իմացիր: Իսկ ի

տ: Եւ ձեր հետ խօսելու վերայ եւս կասկած {ունինք}. միգուցէ Թիֆլիզի վարձաւոր լալականների

ջ, հիւանդ չենք, մեզ դեղ չէ հարկաւոր, {ունինք} զՄովսէս եւ զմարգարէս, եւ կարօտ չենք այ

ւմ եմ. ի՞նչ պիտոյ է առնել, մարդ ենք, {ունինք} շատ թուլութիւնք. երբեմն սիրում ենք մի

, թէ նորա հետ խօսելու վերայ եւս կասկած {ունինք} ": Զարմանք, որ Պ. Իսահակեանցը խառնափ

նել կարդինալական գլխարկը: Մեծ յոյս {ունինք} վեհափառ Մատթէոս նորընտիր ծայրագոյն պատր

րենց տրամաբանութեանցը մտիկ ընելու գլուխ {ունինք}: Մեզի պէտք եղածն ու ազգային իրաւունքնի

տուած 5 մանէթը: Եթէ, ինչպէս յոյս {ունինք}, մի տեսակ մարդերի օրագիրքը կամ լրագիրք

սելով ազգի վերայ՝ միշտ մեր աչքի առաջեւ {ունինք} Հայոց հասարակ ժողովուրդը, եւ ազգ ասելո

ազգի կին մարդերից, որոնցից դեռեւս յոյս {ունինք}, եւ սոցա վերայ սաստիկ զարկում է մեր սի

քան թէ ունէր Պ. Խուդաբաշեւը: Յոյս {ունինք}, որ խաղաղ հոգով կը լսէ մեր գրածը Պ. Խ

մանք չէ, այլ ներքին համոզումն ": Յոյս {ունինք}, թէ եւ դպրութեան Դոն Քիշօդները կը դադա

երես 83)։ Այսպիսի բաներ հազարաւոր {ունինք} նկատած այդ գրքի մէջ, որ ինքնըստինքեան

ւսումնասիրել այդ հեղինակութիւնքը: Յոյս {ունինք}, որ այդպիսի ուսումնասիրութիւնը աւելի մ

տակարան, մեք միմիայն Ընդհանրական գիրքը {ունինք}, իսկ նորանից աւելի՝ ոչինչ. այս պատճա

բարձրաձայն խօսում են այստեղ: Եթէ յոյս {ունինք} ապագայի վերայ, նորա երեւեցուցիչը դուք

րակ կերպով: Ես եւ դու հաւասար իրաւունք {ունինք}, իբրեւ հայրենիքի հաւասար որդիք, այնպէ

մարդը բարոյական էր յառաջուց: Յոյս {ունինք} եւ կը ցանկանք նոյնպէս, որ հասարակութեա

ենք քանքար խոստացող բոյսեր: Յոյս {ունինք} թատրոնական գերատեսչութեան կողմից, որ ն

րանսիական ընտանեկան կեանքը: Յոյս {ունինք} նոյնպէս, որ ազգային թատրոնի սկզբնապատճ

Այս մեր ընդհանրապէս խօսակցութիւնը առիթ {ունինք} մի փոքր պարզելով շօշափելի կացուցանել մե

նք միայն թարգման, Միայն այս խօսքս {ունինք} բերանում: " Ո՛վ Հայր, ո՛վ

ութեան եւ դաստիարակութեան մէջ: Քահանայ {ունինք}, որ կարդալ չգիտէ. քահանայ ունինք, որ

անայ ունինք, որ կարդալ չգիտէ. քահանայ {ունինք}, որ հայերէն չէ կարող խօսել: Ռեֆօրմ

մի վայրկեան: Վախենում ենք եւ իրաւունք {ունինք} վախենալու, թէ մի՛ գուցէ, մինչեւ հայը

իարակող ընդհանրապէս։ Շատ օրինակներ {ունինք} մեր աչքի առաջեւ, որ մեծամեծ աշխատութիւ

ն հեղինակի գործը։ Բացի սորանցից, ի՞նչ {ունինք} ժողովրդի մէջ՝ մի քանի աննպատակ եւ անտե

հասկանում ենք դրականապէս, եւ իրաւունք {ունինք} այսպէս հասկանալու, որովհետեւ այդ համակ

լի են պատմելիքս, բայց որ միջոց դեռ շատ {ունինք} մինչեւ երեկոյեան խաղաղական ժամերը, ման

յ վերայ խօսելու համար, դեռ շատ ժամանակ {ունինք}: Նոր վերակացուն իւր անձին որպիսո

կ անզգամութեամբ ( եր. 42)։ Պատճառ {ունինք} ենթադրելու, թէ Փարպեցին առաջինը չէր,

ռավարիչը չէր, այդ մասին դրական ապացոյց {ունինք} ։ Փարպեցու հալածուելուց առաւել քան թէ հ

է վերաբերւում, մենք այս վերջին կարծիքն {ունինք} այդ կրճատութեան մասին եւ չենք կարողանու

այց թողունք այդ. մենք այստեղ ուրիշ բան {ունինք} ասելու։ Բնագրում ասած էր. " Եւ զմա

ջ է անցել յիշուած անցքը։ Ի՛նչ իրաւունք {ունինք} " 'ի Սեւկոյ դրախտին " խօսքը բացարձակապէ

թում յիշուած Սեւուկի մասին. մենք ոչինչ {ունինք} նորան ասելու, որովհետեւ պատմութիւնը մե

ն խումը, ապա եւ երկաթին ծեծուածքը։ Յոյս {ունինք}, որ այժմ հասկացուցինք, թէ ինչ նշանակութ

կայն, որ այդպէս է ձեւաւորվել, մենք ի՞նչ {ունինք} մերժել այդ բառը։ Հին լեզուում չկան բազմ

գեստը, որ, այս րոպէիս, մեք ամենեքեան {ունինք} ։ Այսպիսի տխուր եւ խորհրդաւոր հանդիս

․ բայց բանը այդ չէ, մեք ուրիշ մտածելիք {ունինք}: - Օրհնած, մտածելուց գլուխներս ճա

կարող լինել, այլ մանաւանդ կորստի: Ինչ {ունինք}, սիրելի, այս աշխարհիս մէջ, ինչ պիտի

, ինչ պիտի տանենք այստեղից․ մի չոր հոգի {ունինք}, պէտք է աշխատել, որ դժոխքի բաժին չլին

ը թող հոգան. փառք Աստուծոյ, կաթողիկոս {ունինք}, Լուսաւորչի յաջորդը, պատրիարքներ, առ

կամ կնոջ համար, թէ " մա՛րդ, մէք աղջիկ {ունինք} հարս տալու, պէտք է նորա համար պատրաստո

մէք եթէ մեր վնաս-օգուտի բան լինի, խելք {ունինք}, թէեւ մարդիկ մեզ անխելք են կարծում. շ

ւ ինձանից առաւել հասակաւոր, մէք հրաման {ունինք} Աստծուց ծերը պատուելու: Թիւթիւնճի-օ

, - պատասխանեց քահանան, - մէք մկրտութիւն {ունինք} առնելու, կնքահօրն ենք սպասում: - Ո

դէպի լուսաւորութիւն, այլ մանաւանդ վկայ {ունինք} մեր խօսքերին անզուգական Մովսէս Խորենացի

մեր վրայ դրական կամ բռնաւորական գաղափար {ունինք} ։ Բռնութիւնը ո՛ր դիմակի կամ ինչ շպարի տ

ճիշտ նշանակութեամբ եւ դորա նման մի բառ {ունինք} ասելով այն բառը շռայլութիւն չհամարել։

սումնասիրութիւնը, - մենք պարտականութիւն {ունինք} հրատարակել, թէ պ. Աբովեանցի " Վէրք Հա

չմոռնալ: Հաստատ հաւատացած ենք եւ յոյս {ունինք}, որ մեր անկեղծ ու արդարադատ, թէեւ խիս

առագայթների կրկին բեկբեկումն " է: Յոյս {ունինք}, որ մեր ապակու երեսը նոյնպէս հարթ լինի

անձրութիւնը զուգահեռաբար հաւասար, յոյս {ունինք}, որ ոչինչ չկարողանայ դաւաճանել ճշմարտո

ս ուղղութիւնը դատապարտելու մեծ իրաւունք {ունինք}, մանաւանդ եթէ յիշենք թէ պարզ եւ հասարա

է՛ մի բացասական ծանօթութիւն: Մենք յոյս {ունինք}, որ արգոյ Պռոշեանցը ուրիշ անգամ աւելի

նը, այնուամենայնիւ սաստիկ երկբայութիւն {ունինք} հիւանդ ուխտաւորների ջրվախութեան մասին ե

քեզ արքայութիւն ըլնի, կտրե՞ս ոչ. ինչ {ունինք} չունինք չորացել ա ": Բայց չնայելով այս

ը կտայ կուլ տալու։ Բացի սորանից, յոյս {ունինք}, որ ազգը ինքը եւս այժմ, ինչպէս մինչեւ

եւ եթե վատ, արդյոք ի՞նչ դիտավորություն {ունիս} այդ մասին: Պետրոս Նիկողայոսյանի նշա

թյան ժամանակ դու ասացիր, որ փողի կարիք {ունիս}. ի՞նչ է՝ ստացա՞ր, թե ոչ: Եթե չես ստ

գրեթե: Գրում ես, թե անպատճառ միտք {ունիս} գալու ինձ տեսության, շատ շնորհակալ եմ

շատակարանիս մէջ: Եթէ դու աւելորդ արծաթ {ունիս}, քեզ մի բարի խորհուրդ տամ։ Մեր գեղի մ

- Եղբա՛յր, եթէ դու աւելորդ կարողութիւն {ունիս}, որ քո ապրուստի համար հարկաւոր չէր, ե

քոն: Դու լսի՛ր ինձ, Պ. Բէգզադէ, եթէ {ունիս} կարողութիւն, արի գործ դիր նորան, բարի

ը: - Ուղիղ է թւում՝ որքան ժամանակ {ունիս} նորան, իսկ թէ փոխես, իսկոյն կը տեսանե

ալ նոյն թշուառութիւնը չէ՞, ինչ որ այժմ {ունիս} Անգլիոյ մէջ, նոյն մօնոպօլէոնը չէ՞ եւ հ

հասկընաս, եւ, այս րոպէիս: Որքա՞ն հող {ունիս} դու: - Հարիւր հազար քառակուսի գազ

եմն, ինչպէ՛ս հաւասարութիւն է այս. դու {ունիս} այսչափ հող, իսկ ես ոչինչ, քո բաժին մի

ծում ես քո ապրուստի համար, աչքիդ առջեւ {ունիս} քո ժառանգների եւ քո սերունդի ապագան, ի

տէր մարդուն ասում ենք. " Շատ լաւ, դու {ունիս} բաւական գումար, ունիս տուներ եւ այլն,

" Շատ լաւ, դու ունիս բաւական գումար, {ունիս} տուներ եւ այլն, եւ նորանով կարծում ես

Առ սերովբէն, յանզգա՞յս Բնաւ {ունիս} դու զմարդն: Ո՞չ տիեզերք գործ ձեռ

զ է, մահը խաւար գիշեր է, Թէ գործ {ունիս} արժանաւոր ` լուսնի շողից պայծառ է,

Ես կարծեցի, դու որպէս անգլիացի {Ունիս} մի փոքր հպարտութիւն. կարծեցի, Թէ

Քեզ մի անգամ ասել եմ, Յիշի՛ր եթէ միտք {ունիս}: Կեանքիս գարունն է անցել, Ինձ ուշացա

։ Բայց դո՛ւ, Տէր, լաւ յիշողութիւն {ունիս} եւ բան չես մոռանում, մանաւանդ քո հոգաս

աստան, որ, թէեւ փոքր, այնուամենայնիւ {ունիս} զաւակներ, որոնք իւրեանց ազգասիրութեամբ

ն, - դու այդ շինութեան ժամանակ մտքումդ {ունիս} գողանալ նիւթեր, եւ մի այլ տեղում շինել

պտոյտ եկաւ օդի մէջ: - Ի՞նչ նոր բան {ունիս}, - ասաց խաւարի իշխանը: - Հաւատար

ակոյս չկայ, որ շատ թէ փոքր տեղեկութիւն {ունիս} այդ գիտութեան վերայ, գոնէ՛ այնքան պատմ

ում եմ, որ դու մի ընկերութեան նման բան {ունիս} նորա հետ. Աստուած տայ, Աստուած տայ,

- Գուցէ կասկածում ես, կամ երկբայութիւն {ունիս} այդ մետալի արդարեւ ոսկի լինելու մասին․

հոգին ու հաւատը ունենային, ինչ որ դու {ունիս}. բե՛ր մատեանները, - շարունակում են քա

անգամ կարդայ, անպատճառ կը գան: Ինչ որ {ունիս} հարցանելու նոցանից, պիտի լինի տղայի մի

ց որովհետեւ դու այդ տեսակ մտածութիւններ {ունիս}, - յաւելացրեց Շահումեանցը, - ես այլ տես

սէր չէ կարող լինել: - Դու կարելի է {ունիս} հիմնաւոր պատճառ խօսելու ուրիշ մարդերի վ

, արդեօք քո խելքը վերադ է, թէ՞ ջերմախտ {ունիս}, մի՞թէ հայրս իմանալով այդ գաղտնիքը, ա

ւնի զամենայն ճշմարտութիւն հաւատոյ։ Եթէ {ունիս} զօրինակ, առաջնոյ թղթոյն գրելոյ յինէն ա

, որ այդպէս լինի, դու երկայնամիտ ես եւ {ունիս} ճշմարիտ եւ արդար դատողութիւն իրողութիւն

ում է նա Գարեգնին, - բանը փոխուեց, ճար {ունիս} տես. Արշաւրի միտքը ընչանք հիմի թէ ծուռ

նաս: Տատը գլխովդ պտիտ գայ, Ինչ խաթայ {ունիս} տատին գայ, Երեսիս մի բուռ հող գցես, Ի

եւ ուստի՞ ստուգեաց թէ իմ էր գրեալ, թէ {ունիցեա՞լ} էի ես եւ երբեմն ընդ ինքեան զգրութիւն,

, թէ օրինաւոր ուստր եւ կամ դուստր զաւակ {ունիցեն} նոքա, լինին ժառանգ ինձ փոխանակի ի տէր

ս թէ օրինաւոր ուստր եւ կամ դուստր զաւակ {ունիցի}, նոյնքն ստանայցեն այսպէս. ուստր զաւակ

աւակ եւ իցէ։ Բաժինն կտակակատարոյս՝ թէ {ունիցի} օրինաւոր նախկին արու զաւակ երկու բաժնէն

եղբարցս նախկին արու զաւակացն նոցա. թէ {ունիցի} ոչ, իւրեանք ընկալցին, այլ եթէ կտակակա

եանք ընկալցին, այլ եթէ կտակակատարս եւս {ունիցի} ոչ, մին բաժինն սրբոյ էջմիածնայ տպարանո

բ կիւրակէի չունիցի համարիլ ի մեղս, եթէ {ունիցի} ոք առ այն զներողութիւն առաջնորդին. Մի՞

այն ինչ կարծել հնարաւոր եւ ներելի, եթէ {ունիցի} առ այն զաններելի հրաման առաջնորդաց, որ

, բայց որ հայհոյեսցէ զՀոգին Սուրբ, ոչ {ունիցի} թողութիւն յաւիտեան, այլ պարտապան լիցի

ռմամբն նման էր նա վառման կանթեղին, զօր {ունիցի} հալածեալ ոք ի դողդոջուն ձեռս իւր: Ի մի

ստուգապէս ունեցածից: " զի ամենայնի որ {ունիցի} տացի եւ յաւելցի, եւ որ ոչն ունիցի, եւ

ի որ ունիցի տացի եւ յաւելցի, եւ որ ոչն {ունիցի}, եւ զոր ունիցին բարձցի ի նմանէ ", ճիշ

րդկան խօսիցիմ եւ զհրեշտակաց, եւ սէր ոչ {ունիցիմ}, եղէ ես իբրեւ զպղինձ, որ հնչէ, կամ ի

պաշտամանս ոչ կախին զինէն եւ որք թերեւս {ունիցին} զիս զժամանակս քանիս արտաքոյ Ռուսսիոյ եւ

սցեն եւ ի հարկաւոր ժամանակի կարողութիւն {ունիցին} առանց հարցանելոյ միւս սամատեարցն եւ կտա

լ երկու բաժինն երկու հարազատ եղբարցս թէ {ունիցին} օրինաւոր նախկին արու զաւակ, այլ եթէ ու

ին օրինաւոր նախկին արու զաւակ, այլ եթէ {ունիցին} ոչ, ուրեմն ինքեանք ընկալցին: Վեց

ղում միայնակ նմա եւ մի՛ ինչ պահանջմունք {ունիցին} ի նմանէ եղբայր Գէորգն, եւ կամ քոյր Մար

դե՞ր իսկ բնաւ եւ մաղթանք՝ մի՛ որոց աչս {ունիցին} տեսանելով ո՞չ զդոյն գուշակիցեն, անդէն

լինել եւ ջատագով Հայոց, եւ որպէս զի մի {ունիցին} գրիչ 'ի ձեռին, գրել անձամբ առ անձին եւ

ից զայս ամենայն ի լսելիս մերայոց, որոց {ունիցին} առողջ ականջս լսելոյ, եւ այսպէս ահա կատ

եւ յաւելցի, եւ որ ոչն ունիցի, եւ զոր {ունիցին} բարձցի ի նմանէ ", ճիշտ այսպիսի դիպուած

ւսական քո գիրգ ագուռ, Թէ փոխարէն {ունիցիս} Տէգ սիրամուխ, դարբնեալ ագուռ՝

ութիւն առ այն նպատակ Պատկանեանին, որով {ունիք} պարտաւորել զիս յանչափս: Յանձն արարե

ւզեք իբրեւ եղբայր ընդունեցեք, իրավունք {ունիք}, իմ սրտիսն էլ թող աստված գիտնա: Ես

ունքը եւ խաբեությունքը, որոնցից գանգատ {ունիք} եւ որոնց մասին ասում եք, թե նոր չէին ե

մարդ ընտրելու: Այս նամակս իրավունք {ունիք} եւ հասարակության ցույց տալու, եթե հարկ

, վերաբերելոց առ այսոսիկ հրիտակս, եթէ {ունիք} ինչ քաղեալ ՚ի լրոյ, կամ ՚ի գրաւոր յիշա

գրել զանուն իմ եւ զլիակատար հասցէ, զոր {ունիք} գտանել ի վերջ միւսոյ նամակիս եւ առաքել

, որ ոչինչ չէ կարող առնել ձեզ: Երկյուղ {ունիք} կաթողիկոսից, թե մի գուցե եպիսկոպոսի նա

նակել մեր հայտարարության մեջ, եթե հնար {ունիք} կարգել մի բարեկամ, այն բարեկամը կհավաք

Երանի ձեզ բոլորիդ, որ հնարավորություն {ունիք} վայելելու հրաշալի երաժշտության թովիչ հն

յց յանկարծ տեսանում ենք յետոյ, որ գործ {ունիք} մի քանի պարոնների հետ. ցանկալի էր մեզ

պէս անարգողքը չեն նոքա, որոնցից գանգատ {ունիք}, որովհետեւ մերկացնում էին ծածուկ պահած

եւ կարողութեան համեմատ, եւ այս բոլորը {ունիք} վայելելու ՄԵՐ Ինքնակալ գայիսոնի եւ օրէն

երկինք: Դուք պարծենում էք կամ մեծ յոյս {ունիք} ձեր որդու մեծատուն բարեկամների վերայ,

որի հետ բացի հոգեկան առնչութենից ոչինչ {ունիք} հասարակաց, հապա՛ չափեցէք իմ ուրախութիւ

նելու համար: Ե․ - Ին՞չ մարդիկ միտք {ունիք} հրաւիրել, - հարց արեց Մանթուխեանցը:

ք. բայց եւ ո՛չ այդ դիպուածում իրաւունք {ունիք} դատապարտել նորան, եթէ նա այդպէս էր ճան

յճ է նա, այլ կարի ճշմարիտ. հաճեցարուք {ունկն} մատուցանել այնմ, քանզի ոչ բազում անգամ

թիւն, այժմ Ձերումդ մեծ եւ ազատ հրամանի {ունկն} դնէ գրականութիւն, Դուք թագաւորէք ի վեր

ի ընդդէմ առողջ դատողութեան, ոչ կամելով {ունկն} մատուցանել օրինաւոր բանից եւ ապացուցութ

ց Դիմում Ցանկանալով, որպես ազատ {ունկնդիր}, դասախոսություն լսել բժշկական ֆակուլտե

ցա մեղքերը, որչափ եւ մեծ լինէին սոքա։ {Ունկնդիրները} երկար փորձուելուց յետոյ անցնում էին գով

լխաւոր աստիճանակարգերից, այսինքն՝ I) {Ունկնդիրներից} կամ նորընծաներից, II) Աշակերտներից,

երից ( coactor) եւ IV) Ուխտապահերից։ {Ունկնդիրք} անուանւում էին նոքա, որոնք արդէն երկու

երի վերայ՝ Կապուսինեանք ստացան մի քանի {ունկնդիրք} ։ Նոցա քարոզութեան մեծ պակասութիւնը այն

նկում են նրա վրեն: Ընչակ մասիլը վեր են {ունում} իրանցն իրանց ա հասնում. աղպե՛ր, դուք

նութեան, որոյ ամենախոնարհ յայտնութեանց {ունչս} առնէ այժմ, մինչ երբեմն զնոսա իսկ ի հրո

տեսի միջոցով՝ խնդրել ու շորթել էր 60 ֆ[{ունտ]} ստերլինգ տարեկան եկամուտ. այս բոլորը

այլոց: 3-ին նամակ ստացայ հանդերձ 1 ֆ[{ունտ]} թաբ[ակով] եւ թղթով եւ պատասխանեցի 4-ին

կ ստացայ եղբօրիցս 27-ից, հանդ[երձ] 1 ֆ[{ունտ]} թաբակ[ով], կազմ[ած] Բոկլ եւ շերամադար

ցայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով եւ 1 ֆ[{ունտ]} թաբակ: Պատասխանեցի, որ կ՚երթայ վաղը

ն: 30-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս եւ 1 ֆ[{ունտ]} թաբակ: 30-ին պատասխանեցի, որ կ՚երթայ

14-ին նամակ ստացայ Յովհ[աննէսից] եւ 2 ֆ[{ունտ]} ազնիւ թաբակ: 15-ին նամակ գրեցի եղբօրս

բերանի գարշահոտութեամբ, դէմքը կնճռuծ, {ունքերը} կիտած: Գլուխ տուեց սատանային եւ կամենո

էին կենալու, բայց, հաւասարութեան ոգին {ունքը} շինեմ ասելով աչքն էլ հանեց - երկու տուն

ւնը, որ քո հանձնարարությունքը փոքր ինչ {ուշ} եմ կատարում, հավատա աստված, որ մոխիր

յուսիսափայլի " համար, ես կարծում եմ որ {ուշ} չէ, բայց դու քո խորհուրդը հայտնել մեզ

շտան մին ստրախավոյ գիր կուտամ, բայց նա {ուշ} կստանաս, բայց այս գիրս ստացածովդ իսկու

կարելի է նրանց դրականապես ասել, որ շատ {ուշ} եք ուշքի եկել: Ընդունեցե՛ք ողորմած տեր

տանան գիտե ինչու՝ մի տեսակ բթացել եմ. {ուշ} եմ հասկանում մութ եւ խճճված պատասխաններ

ւթյուն ստանալ, այնուամենայնիվ, վաղ թե {ուշ}, ես կկատարեմ այն՝ եթե միայն չմեռնեմ:

՛, ցտեսություն: Ի դեպ, խնդրեմ այդպես {ուշ} չգաս, այդ ի՞նչ արիստոկրատական այցելութ

րելի գալ ժամը 12-ին կամ մեկին, բայց ոչ {ուշ}, իսկ դու արդեն սկսել ես 2-ին գալ: 2-ը

եթէ այդ ընտրութիւնքը միշտ յառաջանային՝ {ուշ} դնելով քաղաքի եւ հասարակութեան պիտոյքին

լն: Բայց արգոյ հեղինակը, ամենեւին {ուշ} չդարձուցանելով այս բաների վերայ, չտեսա

ւ սկզբունքի տէր է, ինչպէս Մխիթարեանք: {Ուշ} է զարթել այս ծերունու մէջ գրելու ցանկու

եր եղբայրակիցքը՝ թարգմանութեան ժամանակ {ուշ} դարձուցանել այն բանի վերայ, որ բնագիրը

զիւ ոտք է կոխում մի մարդ: Եւրոպան {ուշ} ծնեցաւ, բայց շատ արագ ծերանում է: Մի

րդը եւ հացը: Եւ այդ խնդիրը, կանուխ թէ {ուշ}, թէեւ սոսկալի փոթորիկներով, պիտի լուծ

մնալ այն բարձրութեան մէջ: Կանուխ, թէ {ուշ} նա պիտի դառնայ դարձեալ դէպի այն ընկերու

րի մէջ, երկար ժամանակ կարողանալու չէին {ուշ} դարձուցանել իւրեանց կեանքի խորհրդի վերա

ար. " Դու ըսպասիր նորա գլխին ` նա {ուշ} դնէ քո ոտքին ", Սովրեցնում է մեզ

ւնք մեր սրտիցը հեռի է, Մեր ամբողջ {ուշ} ու միտքը չարութիւնովը լի է։ Թշուա

իւսիսափայլի " առաջին անգամ երեւցած օրից {ուշ} դնելով մայրենի նորախօսութեան, միշտ չափ

տեւ կարդինալին շատ ձեռնտու մարդ էր, նա {ուշ} չդարձրեց ժողովրդի տրտնջանքին եւ դժկամակ

կարաբանութեան կ'անցնէինք՝ եւ բնա՛ւ իսկ {ուշ} չդնելով այդ անունին։ Սակայն Վռամ անուն

գործակալին։ Վեհափառ տէրը ժամանակ չունի {ուշ} եւ միտք դարձուցանել Հայոց ազգի նախապատի

նում էր իւր օթեւանը: Արդէն բաւական {ուշ} էր, եւ պ. Յովնաթանեանցը միայնակ նստած

եայ գունդերի վերին կիսաբաժինքը, եւ լաւ {ուշ} դնողի համար կարելի էր նկատել, որ նորա

ու՛ն գնայ, սիրական Մանուշակ, ժամանակը {ուշ} է... Մանուշակը առանց խօսեյոլ համբ

իսուսեանները, կը զղջաք, բայց գուցէ թէ {ուշ} լինի այն ժամանակ։ Դուք կը զղջաք, երբ

։ Հենրիկոս III-ը, որ սկզբումը շատ {ուշ} չէր դնում սուրբ Լիգայի վերայ, զարհուրե

շատ բնական բան։ Պ. Գամառ-Քաթիպան {ուշ} չէ դրել նոյնպէս բառերի յարմարագրութեանը

մար ստիպուել են այդպէս կարկտել աններելի {ուշաբարձութեամբ}. որովհետեւ եթէ իսրայէլեան բանակում մի պ

կերական կենցաղս: Զարմանամք, թէ ո՞ր {ուշաբարձութեամբ} մոռացեալ է........

որպէսզի ազատօրէն եւ ինքը իրեն աճէ, ո՞ր {ուշաբարձութեամբ} կարող էինք քարոզել, որ այդ լեզուն թուր

նց կողմնապահութեան դատաստան առնել. բայց {ուշաբարձութիւնը} սովոր է հրաժարուիլ ամենայն պայմանից. այ

խառնուրդ պղնձի եւ կապարի, եւ յառաւելն {ուշաբերեալ}, զի սուրբ եկեղեցի չէ ընկեցեալ 'ի ծով զ

ն Այվազովսքւոյ առանց ամ[ենայն] հիման եւ {ուշադիր} լինելոյ որպիսութեան գործոյն համարեալ էի

ների կարդացող չեմ եւ ժամանակ չունիմ եւս {ուշադիր} լինելու տգէտ մարդերի ցնորամիտ վայրախօսո

համար: Ով որ չէ նկատել այս բանը, թող {ուշադիր} լինի, եւ տարակոյս չունիմ, որ ցաւելու

րարկուն եւ, անձրեւի գետօրէն թափուելուն {ուշադիր} չլինելով, գնաց: Յիշատակարանիս ընթ

, որ քաղաքի հիմնարկութիւնը եղած է առանց {ուշադիր} լինելու այն օգուտներին, որ յառաջանալու

ային խնդիրներով պարապող եւ ազգի վիճակին {ուշադիր} եղող մարդը չէ կարող չտեսանել, որ Հայեր

իսի քննիչների ընդդէմ, եւ խնդրում ենք, {ուշադիր} լինելով մեր անբաղդացած ազգի վիճակին, տ

ատարակելով կամ գիրք թարգմանելով, երբէք {ուշադիր} չեն եղած լեզուի մշակութեան, որպէս թէ ա

ճշմարտութեամբ պէտք է ասած, նոքա երբեք {ուշադիր} չէին նորա սուտ եւ անտեղի խօսքերին, քաջ

րա չարագործութենների պատճառով: Բայց սա {ուշադիր} էր իւր օգտին եւ ո՛չ թէ հասարակաց:

ութեանը: Պատահում են մարդիկ, որ առանց {ուշադիր} լինելու տեղին, հանգամանքներին եւ պատշա

առողջապահական կանոնք: Բայց ժամկոչը {ուշադիր} չեղաւ այս խօսքերին. նա իւր կեանքում չէ

մինչեւ այժմ ոչ ոք ի Հայս Ռուսաստանեայց {ուշադիր} եղեւ եւ լինել կամի, այս է՝ շինութիւն

ում տեսանում ենք, որ Պ. Գամառ-Քաթիպան {ուշադիր} չէ լեզուի մաքրութեանը, այլ, շատ անգամ

դու եւ քո Յիշատակարանիդ սիրողքը առանձին {ուշադրութեամբ} եւ, մանաւանդ, համբերութեամբ կարդան այ

Բայց ինչ որ կարդացի, կարդացի կատարեալ {ուշադրութեամբ}, այնպէս, որ կարող եմ մաքուր խղճմտանքո

ւլ հետամուտ եղիցի ամենայն հանգամանօք եւ {ուշադրութեամբ} անցուցանել ի գիր զամենայն դեռ կանգուն շ

ք հրաւիրում ենք բոլոր Հայոց վաճառականքը {ուշադրութեամբ} կարդալ այս տողերը եւ ամենայն արդարութեա

ար կ՚ասեմ ձեզ մի քանի խօսքեր, եթէ դուք {ուշադրութեամբ} կը լսէք: Այս խօսքերից յետոյ նա սրտի խո

սիրութեամբ: Սա, երբ գործարան կը գար, {ուշադրութեամբ} կը նայէր, որ տեսանէ, թէ ծառայողներից

լով այդ խօսքերը։ Այնպիսին, թո՛ղ, լաւ {ուշադրութեամբ} մտածէ. արդար Աբէլի արիւնից ասաց. որ ն

" ( եր. 51)։ Մեզ թւում է, որ թէ {ուշադրութեամբ} կարդար պ. Էմինը Փարպեցու Պատմութեան 22

ունին, բայց այդ տեղերում խօսված լեզուին {ուշադրութեամբ} ականճ դնողը կարող է տարբերութիւն գտնել։

բացագանչեց սատանան նայելով ցուցակին մեծ {ուշադրութեամբ}. - ես պիտոյ է ճշմարիտը ասեմ, որ իմ կա

ականջին հասաւ մի ֆորտոպիանօի ձայն․.. {Ուշադրութեամբ} ականջ դնելով հասկացաւ, որ ածում էին "

ը, որ կային Մահտեսի Թովմասի տանը, մեծ {ուշադրութեամբ} եւ մասնակցութեամբ ականջ էին դնում: Կոմ

ութիւնը, եւ թո՛ղ մեր սիրելի ընթերցողքը {ուշադրութեամբ} կարդան եւ դատաստան կատարեն։

Մեր սիրտը եւ հոգին բաց է ամենայն {ուշադրութեամբ} ընդունելու մի բանականութեան վաստակ, այ

աւելորդ ենք համարում կրկնել. պատճառ, {ուշադրութեամբ} կարդացողը իսկոյն կը հասկանայ այս անտարբ

գոյ հեղինակը, կամ մեր ընթերցողքը, եթէ {ուշադրութեամբ} կարդան այս անցքերի նկարագրութիւնը, որ

։ Բայց այս է մեր ասածը, թէ, խնամով եւ {ուշադրութեամբ} վարվելով նոր լեզուի հետ, հարկաւոր է այ

րվել եւ հասկանալ, մանաւանդ եթէ մի փոքր {ուշադրութեամբ} կարդայ, կամ թէ մի մարդու հարցնէ կամ բա

ղովրդի պարտականութիւնն է հեղինակի գրածը {ուշադրութեամբ} կարդալ եւ չհասկացած բառի նշանակութիւնը

նի ու քանի անգամ կարդացինք այս գործը եւ {ուշադրութեամբ}. գալիս ենք այժմ անաչառապէս հրատարակելո

օթաբանում է յառաջաբանի մէջ: Եւ եթէ լաւ {ուշադրութեամբ} նայենք այս գործին, կը տեսնենք, որ նոր

արգոյ հեղինակը կամ մեր ընթերցողքը, եթէ {ուշադրութեամբ} կարդան այս անցքերի նկարագրութիւնը, որ

ն նորութենների մասին. ես ոչ մի այնպիսի {ուշադրութեան} արժանի բան չգիտէի: Պ. Խ. սկսեց իւր խ

րում ես այնտեղ, մանաւանդ եթէ մի արժանի {ուշադրութեան} բան պատահի. այս օրերս իմ բարեկամներից

Բացի այս նամակակցութենից, ուրիշ արժանի {ուշադրութեան} բան չէ կարող այսօր զարդարել իմ Յիշատակա

Յիշատակարանիս մէջ, որ արժանի էր յատուկ {ուշադրութեան} լաւ կամ վատ կողմից, եւ քո պէս մարդը պէ

Զ. Օգոստոսի 23. ոչինչ արժանի {ուշադրութեան} նորութիւն չեմ կարող արձանագրել Յիշատակա

նիս մէջ, որովհետեւ չկան: Ասացի արժանի {ուշադրութեան}, ապա թէ ոչ այնպիսի չնչին գործողութիւնք

ում էր ազգին, համարել գովելի եւ արժանի {ուշադրութեան} եւ այդ ճանապարհով որսալ ազգի բարեացակամ

ու նախատինքը համարւում են վաւերական եւ {ուշադրութեան} արժանի, որ հետեւանք էին գիտակցութեան ե

ի համբոյր տալու: Առ այժմս ուրիշ արժանի {ուշադրութեան} բան չունիմ գրելու, սաստիկ վաստակած եմ

ակով: Մի բան եւս չէ պիտոյ թողուլ առանց {ուշադրութեան}. Պ. Չիքուայիձէ Վրացի ուսանողը, մասնա

քո Յիշատակարանը Յունուարի մէջ՝ զանազան {ուշադրութեան} արժանի լուրեր եւ ծանօթութիւններ հասուցա

լինելով, թեթեւ աչքով եւ առանց կատարեալ {ուշադրութեան} նայել է սրբագրողը, կամ սա՛ եւս արժանի

ընտիր Հայրապետը չթողու այս խնդիրը առանց {ուշադրութեան}: Ինձ պատմեցին Փարիզում, թէ Մխիթար

ունելութեան " վերջին երեսները արժանի են {ուշադրութեան}, ըստ որում՝ ցան ու ցիր բոլոր գրքի մէջ

կանութեան: Մինչեւ այսօր չենք նայած {ուշադրութեան} անարժան արգելառիթների վերայ։ Այսուհետե

ր էր կից ընդունելու: Թողունք առանց {ուշադրութեան} այլ սխալները, որովք շատ փարթամ է Պ. Խ

ղոքում ենք Պ. Խուդաբաշեւի ընդդէմ: {Ուշադրութեան} արժանի է եւ այն, որ Պ. Խուդաբաշեւը,

իոյ մէջ: Այս լոկ խօսք չէ, այլ ամենայն {ուշադրութեան} եւ ընդունելութեան արժանի: Եւ վաճա

որով գնում էր պատժուած մինը: Մասնաւոր {ուշադրութեան} արժանի է մարդկային կեանքի եւ այս երեւոյ

իրաւունք, ուրեմն, ազգութեան խնդիրը եւ {ուշադրութեան} արժանի բան չէ. մարդը ապրել է Հայի անու

ընկնում է սովամահ: Բայց մասնաւոր {ուշադրութեան} արժանին ի՛նչ է. նոյն ինքը՝ այդ հզօր ա

ը, կաթը եւ այլն, որ նոյնպէս արժանի են {ուշադրութեան} եւ մշակութեան: Մեք ցոյց ենք տալիս մի ե

յս պատճառով եւս չէ ընկնում ընթերցողների {ուշադրութեան} տակ։ Այսպիսի դիպուածներում է ահա կ

նալի մօտ, պէտք է ազգի հարկաւորութիւնքը {ուշադրութեան} տակ ձգէր, եւ ամենայն ջանքով աշխատէր գո

դէպի նա: Որին արի կը նկատէր այսօրինակ {ուշադրութեան} մէջ, միշտ նորա անունը շնորհակալութեամբ

ն բանականութեան եւ արժանի յատուկ եւ մեծ {ուշադրութեան}: - Անպիտան, ի՛նչ պաքսիմատներ ես ո

չինչ չեն պարունակում, բայց գլխաւորը եւ {ուշադրութեան} արժանին այն է, որ տպել է տալիս օրագիրը

ելացի բաները համարում է անարժան որեւիցէ {ուշադրութեան}, եւ իրաւունք եւս ունի.... երեւի թէ

ս գիտութենով, բայց ցոյց տալու համար թէ {ուշադրութեան} արժանի էր այս ուսումը, հերիք համարւում

տած մեր եկեղեցու մէջ: Հարկաւոր է առանց {ուշադրութեան} չթողուլ այն եւս, որ եթէ հայերի հեթանոս

մունքը եւս համարում էր ոչ այնքան արժանի {ուշադրութեան}: Տիրեց րոպէական լռութիւն: Շահումեա

ոյ այս անցքից, որ միջոցին ոչինչ արժանի {ուշադրութեան} բան չպատահեց այս գերդաստանի մէջ, բացի

սահմանափակ լինելով այդ դպրոցում՝ ոչինչ {ուշադրութեան} արժանի երեւոյթ չերեւեցաւ Մխիթարեանց մէջ

առաջնորդութեան հնոցն, առանց [շրջանկատն {ուշադրութեան} որ ինչ այժմուս հայկական ընկերութեան էին

ին նորա մահարձանի վերայ հետեւեալ արժանի {ուշադրութեան} խօսքերը. Cujus animus Vastissi

արեց բարձրաբարբառ թէ ` այդ աւանդութիւնը {ուշադրութեան} արժանի բան չէ եւ թէ ` կարելի է պատրիարք

յս երեւելի Մխիթարը արժանի է մեր առանձին {ուշադրութեանը}, եւ նորա վաստակքը իրաւունք ունին պահան

ծրարը։ Ինչ ժամանակ Հենրիկոս կարդում էր {ուշադրութենով} այս նամակները, աբեղայն հանեց իւր թեւի

ազմամասն ճիւղաւորութիւնքը, բայց արդեօք {ուշադրութի՞ւն} լինւում է լեզուի մշակութեանը՝ աշխատելո

ուսինը ներս է մտանում, կինը, ամենեւին {ուշադրութիւն} չդարձուցանելով ներկայ հանգամանքի վերայ

ա թերթերը, ասացին ինձ, թէ անպատշաճ էր {ուշադրութիւն} դարձուցանել այդպիսի մի չնչին գործողութե

ով, ուրեմն նախ եւ յառաջ հարկաւոր է մեծ {ուշադրութիւն} դարձուցանել աղջիկ զաւակների կրթութեան ե

տոյ է ասել, ես " Մեղուի " վերայ չկամիմ {ուշադրութիւն} դարձուցանել, չկամիմ երբէք քննութեան տա

բար եւ ներող աչքով նայելով, մանաւանդ, {ուշադրութիւն} դարձուցանելով հաւաքուած բազմութեան մեծ

դէպի քեզ: Այս խօսքերը ասաց՝ առանց {ուշադրութիւն} դարձուցանելու իմ վերայ։ Յետոյ, որպէս

: Մարդիկ, տեսանելով, որ Բէգզադէն մեծ {ուշադրութիւն} եւ խնամք է ցոյց տալիս հարսնացու օրիորդի

արուստ մարդու հետ: Շատ այն է եղել, որ {ուշադրութիւն} դարձուցած չէք փեսայացուի հասակի, բարոյ

կամ " Հիւսիսափայլը " չէ նուիրում այնքան {ուշադրութիւն} բուն ազգային խնդիրների, որքան լցնում է

բոլորովին սուտ, այն ժամանակ Թէորիանոսը {ուշադրութիւն} դարձուց այն բաների վերայ, որ աւելի մեծ

թեան մէջ՝ պարտական չհամարելով իւր անձը {ուշադրութիւն} դարձուցանելու անկիւնախօս ճարտասանների ի

գերատեսչութեան կողմից, որ նա մասնաւոր {ուշադրութիւն} դարձնէ Ա. թատրերգութեանց լեզուի մաքրու

ազգային թատրոնի սկզբնապատճառքը մասնաւոր {ուշադրութիւն} դարձնեն եւ աշխատին վերցնել այն բաները ե

եկէնտոշից ջոկ ուրիշ հեղինակները շատ քիչ {ուշադրութիւն} են դարձնում պատմութեան հոգեբանական տարր

աւ Տէր Անդնդապետին, Նորին Մռայլութիւնը {ուշադրութիւն} դարձուցանելով, որ այս ներկայումս տարած

գրաւել մի եկաւոր կամ հարցախնդիր մարդու {ուշադրութիւն}: Առհասարակ շատ տխուր երեւոյթ է այս, բ

ր նոյն այդ յատկացուցիչ բնաւորութիւնքը՝ {ուշադրութիւն} դարձուցանելով այն ազգերի վերայ, որ կցո

անալի արշաւանքներովը, ժամանակ չգտանէին {ուշադրութիւն} դարձուցանել պապերի եւ առհասարակ եկեղեցա

։ Բայց այս բանի վերայ չէ՛ր լինում խիստ {ուշադրութիւն}, եւ Գեներալը քանքարաւոր մարդիկ ընդունո

Սրա հետ մէկտեղ հարկաւոր է առանձին {ուշադրութիւն} դարձնել այն հանգամանքի վրայ, որ յիշուա

տով կայծակից յետոյ, եթէ մի նկատող մարդ {ուշադրութիւն} դարձնէ բարձր աշտարակի կամ թարգելի սուր

անջում քաշողի կողմից, մանաւանդ անդադար {ուշադրութիւն}, հանգոյցնէր շինելու թելերի մէջ, այնու

լիսոփային էլ խորոհուրդ կը տանք, որ լաւ {ուշադրութիւն} անէ երկու իսպառ անմերձենալի կարծուած բա

կորուսանէի, ափսոսում եմ ընթերցողներիս {ուշադրութիւնը}, որ զուր տեղը պիտի լարէին: Մինչեւ այժ

ժամանակ իւր վերայ դարձուց մեր մասնաւոր {ուշադրութիւնը}: Կատակերգութիւնը՝ " Վա՛յ, իմ կոր

ինչ որ աւելի իրաւունք ունի գրաւելու մեր {ուշադրութիւնը}, ինչ որ մօտ է մեզ, որի հետ անքակտելի

նը: Այս տողերից սկսած մեր ընթերցողների {ուշադրութիւնը} հրաւիրում ենք դէպի Թիւրքիա, որի կազմու

հրաւիրում ենք դարձեալ մեր ընթերցողների {ուշադրութիւնը}: Որչափ շօշափելի եւ հասկնալի է տնտ

ջ. դորա հակառակ դարձուցանում ենք ազգի {ուշադրութիւնը} այս բանի վերայ եւ խնդրում ենք սրբագրել

ենայն արդարացի իրաւունքով գրաւում է մեր {ուշադրութիւնը} եւ նորան դարձեալ, առանց եւ վայրկենական

արակութեան աչքը եւ, դարձուցանելով նորա {ուշադրութիւնը} այս թերութիւնների վերայ, իսկոյն փակում

ւեց բոլոր վարժապետների եւ կառավարիչների {ուշադրութիւնը} ։ Աւարտելով ուսման ընթացքը ճեմարանում՝

նգնել էր կապտագոյն կեղեւը, գրաւեցին իմ {ուշադրութիւնը} ․ կանաչ ու կապտագոյն - բաց կարմիր բարձրա

սկանալ: Կոմս էմմանուէլը լարեց իւր {ուշադրութիւնը} այս պատմութիւնը լսելու համար: - Եո

ելով եւ աղաղակ հանելով, դարձուց պարոնի {ուշադրութիւնը} դէպի այն կողմը: -Ո՛վ է այդտեղ, -

, ես հարկաւոր համարեցի մեր Ազգայինների {ուշադրութիւնը} դարձուցանել այս Կարգի վերայ, որ յառաջ

պակասել էին պատշաճից... Իգնատիոսը իւր {ուշադրութիւնը} դարձուց անպարկեշտ կանանց վերայ. նա հաւ

ով եւ, այս կերպով մոլորեցնելով ժողովքի {ուշադրութիւնը}, հեռացնեն այն առարկայից, որի մասին գո

աղէտալի վիճակը գրաւեց հայերի ընդհանուր {ուշադրութիւնը} եւ հարկադրեց նրանց հնար փնտրելու նմանօր

միանգամայն: Նրանք հրաւիրեցին պատրիարքի {ուշադրութիւնը} Դռան ունեցած շահագրգռութեան վրայ, այլե

հրաւիրում ենք մեր բնագէտ եղբայրակիցների {ուշադրութիւնը} մեսմերականութեան վրայ, որ գերմանացի նա

հոյակապ ֆիզիկաները իրենց կը քաշէին մեր {ուշադրութիւնը}: Բայց մեր խօսքը հասարակ ժողովրդի օգտին

ծ կամ խոստացած բաներիս: Խնդրեմ առանձին {ուշադրությամբ} կարդաք 7 եւ 8 համարների " Հիշատակարանքը

ուստի խնդրում եմ գրքերն ընտրել ամենայն {ուշադրությամբ}, որպեսզի նրանք կարողանան քիչ թե շատ զբ

գործած առաջին տպավորության: Ես այն {ուշադրությամբ} կկարդամ, եւ եթե ինձ հաջողվի, երբեւէ ն

ելով, ամեն կերպ խուսափում էինք այնպիսի {ուշադրությամբ}, ինչպես փորձառու նավավարը խուսափում է

ո եղբայր Միքայել Հ. Գ. Նամակն {ուշադրությամբ} կարդալուց՝ գտա հոդված կովի յուղի մասին

ւն " է: Ասացեք Անանիային, եթե իրոք դա {ուշադրության} արժանի է, ապա ինձ համար մի օրինակ ճարի

վելի քան արժանի է բոլոր մտածող մարդկանց {ուշադրության}: Այժմ ես վերստին անցնում եմ մեր սո

արիտ գնահատող չի կարող առանց համակրական {ուշադրության} լսել մարդկության հաջողությունների մասին

Հիշատակարանների " վերա դարձուր առանձին {ուշադրություն}, մանավանդ 7 եւ 8 համարներին, եւ հասկա

յս հանգամանքի վրա, բայց նրանք ոչ միայն {ուշադրություն} չեն դարձրել դրա վրա, ոչ միայն չեն համա

ն այն հայրերի ձեռքով, որոնց որդիները, {ուշադրություն} չդարձնելով իրենց հայրերի գործողությունն

անգամ, այդ պատճառով էլ հասարակությունն {ուշադրություն} չի դարձրել նրա վրա, քանի որ այն ոչ մի

մասին, վասն որո արժան է պ. Սախավյանի {ուշադրությունը} դարձնել այս բանի վերա թող մի փոքր [բաց]

րոն Ալաջալյանին չէր խանգարի իր աչալուրջ {ուշադրությունը} դարձնելու այս հանգամանքի վրա, բայց նրա

ի եւ աշխատանքի օգնությամբ: Անանիայի {ուշադրությունն} եմ դարձնում " Coccinella " ընտանիքին պա

չլինի, այլ de facto: Մի անգամ եւս նրա {ուշադրությունն} եմ հրավիրում այդ հարցի վրա եւ խնդրում ե

ինչեւ այսօր չէ կարողանում զգաստանալ իւր {ուշաթափ} վիճակից, քննել իւր անձը, քննել իւր ան

դէպի փողոցն էր նայում: Խեղճ Մանուշակը {ուշաթափ} ընկաւ մի նստարանի վերայ, որ թացացել էր

ւմեանցը պարտէզն իջած ու տեսած Մանուշակը {ուշաթափ} ընկած նստարանի վերայ, վերջին աշխատութի

պատահել է, - շարունակեց Շահումեանցը, - {ուշաթափ} ընկնիլ... Առանց պատճառի... Անկարե

, ողբաց արքայի մահը, Վաճառականն {ուշաթափած} գոռաց. Մեռաւ՜ մեր կայսրը Բայ

ղէկ... ։ Բայց այդ սպիտակ բանը, որ {ուշաթափութիւն} պատճառեց Մանուշակին, ոչ աւելի, ոչ պակ

ւ է, միգուցե քո ուղարկելու փողը դեռեւս {ուշանա}, ահա, եղբայր, իմ որպիսությունը: Ես

լ վատթար լեզուք, Յիշատակարանիդ մի փոքր {ուշանալը} մեկնել էին չարաչար, բայց փառք Աստծոյ,

պէս նա մտածում էր, թէ պատասխանի այսքան {ուշանալը} յայտնի նշան էր բացասութեան. վասն որոյ

իմ գնալու միջոցին: Նորա ցաւը հարսանիքի {ուշանալը} չէր, այլ այն, որ արծաթի կարօտութիւն ո

ս որ մայիսին կհավասարվինք եւ այս անտեղի {ուշանալու} մեղքը կքավենք, թեեւ դա մեր մեղքը չէ,

մարդ մի տեղից լուրի սպասէ եւ այդ լուրը {ուշանայ}, անպատճառ այն մարդը վատ կողմը կը սկսի

էիր. ուրեմն, ինչպէս կարելի է, որ ես {ուշանայի} եւ սպասել հարկադրէի քեզ: Ներիր ի՛նձ.

Բայց սատանայական, այսօր պէտք էր որ {ուշանար} այդքան, մինչ հարկաւորութիւն կար շուտով

պիտի մնա, չնայելով որ երբեմն նամակներս {ուշանում} էին: Եղբայր, խնդրում եմ ներողությ

այտ լինի Մխիթարեանց, թէ պապականութիւնը {ուշացած} է Հայերի համար, եւ այդ խորհրդով կատարո

եւ գիտութիւն՝ դպրոցներում աւանդուած, {ուշացած} են եւ դժուարաւ կը ներգործեն ձեր զաւակնե

ունիս: Կեանքիս գարունն է անցել, Ինձ {ուշացած} է քնար. Օտար աշխարհ պանդխտիլ Ինձ մնում

ւղ կրելու: Ճշմարիտ է, ես մի քանի րոպէ {ուշացայ}, բայց ես չեմ մեղաւորը, փողոցի անիծեալ

րը կստանաս շուտով մեկ եկողի հետ եւ, թե {ուշացավ}, ներեք, որ ես ժամանակ չունիմ, եթե այ

անց պատճառի... Անկարելի է: - Դու {ուշացար}, Շահումեանց, ես այստեղ սպասում էի քեզ

ռաս գնաց դէպի դուռը եւ մի քանի վայրկեան {ուշացաւ}: Լսում եմ մի խօսակցութեան անորոշ ձայն

ի՞նչ պատահեց այս մարդու հետ, որ այսքան {ուշացաւ}: Է՜հ, այր մարդիկ չե՞ն, նոցայ ի՞նչ փո

պ. Հակոբյանց շնորհքով: Նամակը մի փոքր {ուշացել} էր, քանզի Եգիպտոսից ուղարկել էին Պոլիս

ք, անապատ է, այս օրը, որ անցնում է, {ուշացել} է, այս գիշերը, որ անցաւ, եւ այլն։ Շ

նեղում են, եթէ մի այդպիսի մարդ մի փոքր {ուշացնում} էր իւր կատարելի գործը, այսինքն՝ ո՛չ թ

արելի գործը, այսինքն՝ ո՛չ թէ իրողապէս {ուշացնում} էր, այլ, հանդարտութեամբ կատարելով իւր

կերած տանը. երեւի թէ զանազան պատճառներ {ուշացրել} էին նորան Խաչատուր աղայի ղահուէտնումը,

լ. իսկ եթէ դոցանով կամեցած են ժողովրդի {ուշը} իւրեանց վերայ դարձուցանել եւ ազգասէրներ

բռնած աշխատում էր վերայ բերել Մանուշակի {ուշը}: Արդէն տասն րոպէ կը լինէր, որ Շահո

տեսանում ենք, որ հեղինակը փոքր ի շատէ {ուշը} դարձուցել է լեզուի վերայ։ Այնուամենայն

թեամբ, սակայն՝ ընթերցեալ զայն ամենայն {ուշի} ուշով, մատնեցայ ի վարանս, թէ վասն է՞ր

ջնորդի հրամանը, որ սաստիկ պատուիրում է {ուշի} ուշով քննել հաշիւները, որպէս թէ գողերի

նէր ի նորոգութիւն հայկականս դպրութեան, {ուշի} ուշով միտ եդեալ ժամանակացն փոփոխութեան

հաւան եմք նոցին իմաստուն մտածողացն, որ {ուշի} ուշով. միտ եդեալ ժամանակացն փոփոխութեա

ամակ ստացայ եղբ[օրիցս] նոյն օրից եւ Աւտ[{ուշից]} 25 դ[եկտեմբերի]. 7-ին պատասխանեցի: 1

, սակայն՝ ընթերցեալ զայն ամենայն ուշի {ուշով}, մատնեցայ ի վարանս, թէ վասն է՞ր հոգեւ

ի հրամանը, որ սաստիկ պատուիրում է ուշի {ուշով} քննել հաշիւները, որպէս թէ գողերի եւ աւ

նորոգութիւն հայկականս դպրութեան, ուշի {ուշով} միտ եդեալ ժամանակացն փոփոխութեան եւ այժ

եմք նոցին իմաստուն մտածողացն, որ ուշի {ուշով}. միտ եդեալ ժամանակացն փոփոխութեան եւ ա

Կազբէգը ծածուկ ամբոխուեց, Նա իւր {ուշքը} ու աչքերը դարձուց դէպի հիւսիս, Ու

է նրանց դրականապես ասել, որ շատ ուշ եք {ուշքի} եկել: Ընդունեցե՛ք ողորմած տեր, առ Ձեզ

ժողովրդին գայթակղեցուցիչ, որոնց շատը, {ուում} է տեսնելով, չէ կարդում վում է, այլ՝

է տեսնելով, չէ կարդում վում է, այլ՝ {ուում} է։ Պէտք չէր գործ դնել այս ձեւը, եթէ հ

սօր մի այդպիսի սքանչելի կերպով չէ կարող {Ուչ} -Թէփէլերի բարձրաւանդակից անցնիլ, որ յետ

տի պատճառով: 25-ին 100 հատ սիգար-ծաղիկ {ուպմանեան}: Նամակ ստացայ եղբօրիցս, նոյն թուականի

թուի: Սիգար հարիւր հատ, ընտիր ծաղիկ, {Ուպմանից}: Մայիսի 1-ին նամակ գրեցի եղբօրս ` ապրի

ին: Այսօր սկսեցի սիգարը, որ առնուած է {Ուպմանից}. 100 հատ: 26-ին նամակ ստացայ եղբօրից

ք, որ նրա ոտքը ոսկորը կպած է. միմիայն {ուռած} է, նարա այս ուռուցքեն եւ կոճն կցավի:

ձեզ փառք չեն ձեր փայլուն գոհարները կամ {ուռած} քրինօլինները։ Ձեր պարծանքը եւ յիշատակը

է ամենայն կատաղութեամբ. բոլոր մարմինս {ուռած} է ` ոտքիցս մինչեւ գլուխ եւ գիշերը ջերմ

լոյս 23 քրտինք ունէի: 23-ին ձախ թուշս {ուռած} է եւ ցաւում է: Թեթեւ տենդի նման մի բան

նկատողին, որքան անասնական անհոգութենից {ուռած} թշերը կարմրում էին նորա անխորհուրդ երես

հաց եւ բերեց, բայց անձրեւից գիճացած եւ {ուռած} պատուհանը չբացուեց ամենեւին, Մանուշակի

ոշմել։ Թէեւ այս ողորմելիքը չգիտեն, թէ {Ուռանոսի} փոքր որդին տիտանիցը երդում է կերած ոչնչ

րդ] բաղնիսը: 23-24 հանգիստ էի, երեսիս {ուռեցքը} աւելի է: 24-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս

սքերը ասելով՝ ցոյց տուեց մատով մօտակայ {ուռիների} անտառը), խլեցին իմ ձեռքից այդ կտակը.

րս, մի աւէր ջաղացի մօտ, ուր երկու մեծ {ուռիների} տակ տեսանում է դայեկը շատ ճրագներ, բազ

Լող է տալիս նա մակոյկով՝ {Ուռկան} ձգած գետի տակ. Զինուո՛ր, գետի մէ

եան, թո՛ղ իմ մարմինը բռնուի ձկնորսների {ուռկանով} եւ թաղուի մի անշուք գերեզմանում. քան թ

ի հին գրչագրից։ Այդ գրչագիրը գրուած էր {Ուռհա} քաղաքում Հայոց ՌԻԸ թուականին: Ձեռս երթ

ւանեալ մեկնիչ կաթուղիկեայց: Մատթէոս {Ուռհայեցի} քահանայ, գրող պատմութեան խաչակիր զօրաց

րպէս աղջկունք նոցա օր ըստ օրէ սնանին եւ {ուռճանան} հոգւով, եւ թէ զի՞արդ կրթին ի նորն բարբ

մի ահաւոր մարդոյ... եւ 'ի ձեռին իւրում {ուռն} մի մեծ ոսկի... եւ եկն եհաս մինչեւ մօտ

էր նա զԱդամ, Մերթ հինինայր, մերթ {ուռնոյր}, Եւ թռչէին ի սրտէն Թառանչք հ

ւնի բարկանալու, եթէ մի մահառիթ խոց կամ {ուռոյց} կտրելու ժամանակ արիւն ու թարախ էր զարկո

տ թարախ ու արիւն վազեց: 27-ին առաւօտ {ուռոյցը} շատ եւ շատ նստած է, եւ ցաւ գրեթէ չկայ

, Ճնշեալ զվարդագեղ պտկունս՝ {Ուռուցելոց} ըստ նռանց Ստեանց, ի փայլ ի գոյն

ար, յիշեա՜ զիս: Եթէ սիրոյն հողմ {ուռուցիկ} Զքեզ արկցէ ի տապաստ Եւ նաւո

որը կպած է. միմիայն ուռած է, նարա այս {ուռուցքեն} եւ կոճն կցավի: Ատոնց համար է, ես գիտե

կի ` Շրթունքները ծրարող Շուրջը կայտառ {ուռուցքի}: Յաւերժական հարսերի Շրթունքներից նրբ

ամբ, թող եւ Ուրալեան սառցագլուխ սարերը {ուռչին} իւրեանց մէջ, թէ ոսկու մայր էին: Կեցցէ

կուտ, կուտ, կուտ, կուտ ", Մարին է {ուռչում}... - Ծիպ, ծիպ, ծիպ, ծիպ, շուտ Ի

շօշափում Ադամին, Մերթ հեւում էր, մերթ {ուռչում}. Թռչո՜ւմ էին հեշտանքի Հառաչանքները...

Ես խմում եմ Շամպայն, Մադեռ, {Ուռցնում} ես դու փորդ ջրով. Ունիմ քանի տեսա

ներ, Նորա նաւի առագաստը՝ շատ են {ուռցրել} գիժ հողմեր: Բայց անվտանգ, հաստա

. ] ինչպես պիտի որոշեմ իմ ապագան, որ հ[{ուսալով]} աստուծո նախախնամությանը նվիրել եմ իմ ս

յտնի է, որ աշակերտներից ոչ մինը մի բան {ուսած} չեն այդտեղ, որոնցից ոմանք քահանայացած

... Ես քեզ հնարներ կը տայի, որ ինձանից {ուսած} գաղափարքդ տարածէիր ձեր ազգի մէջ մեր լեզ

րդը, բացի այս գիտութեններից, պիտի քաջ {ուսած} լինի բոլոր բնական գիտութիւնքը, բնական

ել եւ պատուել հանճարը եւ բանականութիւնը {ուսած} լինելով վաղուց, անունից երկիւղ չունինք

գամ եւ տգիտաբար, առանց բնաւ հայ լեզուն {ուսած} լինելու, անկարգ, անկանոն, ինչ որ մեր

նոզեմցովը, ճանաչելով նորան որպէս ընտիր {ուսած} աշակերտ, այլեւ միտ դնելով Դեկան Անքէ վ

ը: Նոքա, այն ժամանակի հայեացքով, լաւ {ուսած} լինելով ազգերի ներկայ դրութիւնքը, նոցա

որեւէ ազգի պատմութեան մի երեւոյթ, եթէ {ուսած} չէինք այդ ազգի օրէնսդրութիւնը, որովհետ

ւէր հեղինակին քրիստոնէութեան, քննել եւ {ուսան} էլ զգիրն, քան մեքենաբար եւ կուրoրեն հա

Դանիէլ չգտանէ ինչ առ նմա աւելի քան զոր {ուսան} ի ձեռն հրեշտակին կանխաւ առ նա առաքելոյ

, անժխտելի բան է թէ ժողովուրդն հետզհետէ {ուսան} էր մտածել եւ խորհել զազգային լուսաւորու

խորհուրդին եւ գաղափարին։ Բոլոր բնակիչք {ուսան} աշխատել. այր մարդիկը աշխատում էին դաշտ

նորընծայ քահանայս եւ զտիրացուս, գալ եւ {ուսանել} զարհեստ քերականութեան: Գրէ առաքեալն.

կան գլուխ ղուբերնսկի սեկրետար Խալիպովին {ուսանել} ի նոյն Մկրտչէն Սիմոնեան: Բայց ո՛չ կարե

կեանցին խօսելուց յառաջ մի փոքր մտածել, {ուսանել}, որովհետեւ, ամենեւին անգէտ լինելով մտ

ածներում գնալու խորհուրդս եղած է մի բան {ուսանել}: Շեկսպիրը՝ անգլիական թէատրոնի պար

հարցնում աշակերտի կամքը, կամի՞ արդեօք {ուսանել}, թէ ոչ: Սակայն չէ պիտոյ աչքից հեռացնե

լեզուիս, զոր երկնից արդեօք հրաման տայր {ուսանել} Քաջարանցն Արամ: Թո՛ղ զքերթողականին վսե

ցին նոքա զանձինս դաստիարակել, զառաջինն {ուսանել} զգիր, լեզու, զդպրութիւն եւ մանաւանդ զ

իտութեանը, որ չէ կարողացել մինչեւ այժմ {ուսանել} եւրոպացիների փոքր ի շատէ ազատ օրէնսդրու

ովուրդը զուրկ լուսաւորութենից, իսկ բան {ուսանել} կամեցողը կարօտ օտարների շնորհին։ Ա

եղ զուտ ոսկի, այլ հոգով չափ պատրաստ էր {ուսանել} իւրեանից լաւ խօսողներից "։ Միայն թէ օր

ն: Եւ իրտվ որ, չէ կարելի կարգաւորապէս {ուսանել} պատմութեան ոգին, մինչեւ նորա մասնաւոր

կադրեցին նորան դառնալ Մոսկուա եւ այնտեղ {ուսանել} Կովկասեան Կօմիտետի ծախքով։ Այսպիսի

- Անտարակոյս, հարկաւոր է միայն լաւ {ուսանել} Ալքիմիան: - Ճշմարի՛տ, առաջին անգա

այդպիսի վիճակում, ինչպէս այսօր: Թողած {ուսանել} բնութիւնը, որով պիտի մեկնուէր նոցա մի

որուած հայկական հորիզոնից, աշխատում են {ուսանել} մի այնպիսի բան, որ չկայ, եւ որի գոյու

մար առաջին անհրաժեշտ պայմանն է քննել եւ {ուսանել} այն սկզբունքը կամ այն տարերքը, որ նիւթ

ունական տառիւք, հրաման տուեալ աշխարհին {ուսանել} զլեզու եւ զգիր Պարսից: Ի թեւ կատաղի փ

պիտոյ զսրբազան պատմութիւն եւ զաւետարան {ուսանել} անխառն ի մարդկային կանոնադրութեանց, որ

. հազիւ թէ կարողացաւ գրել եւ ընթեռնուլ {ուսանել}, ինչպէս վկայում է Պետրոս Րիբադայները,

խնդիրների շրջանի մէջ, որից չէր կարելի {ուսանել} եւ մի նոր բան։ Այն ուսուցիչները, որոն

բանական մարդ պիտի աշխատի ոչ միայն ինքը {ուսանել} բնութեան օրէնքները, այլեւ ուրիշին օգնե

ած եւ արդէն, մերժուած մի դրութիւն չդնէ {ուսանել} կամեցողի աոջեւը որպէս գիտութեան ներկայ

: Անտարակոյս, միմիայն Հայոց լեզու {ուսանելը} մի մեծ բան չէ, եւ դորանով դեռ ազգը չլո

առանց ի վերայ կուտակելոյ զլերինս դժուար {ուսանելի} եւ ապարդիւն հին հայախօսութեան: Առ ի վկ

եւ այլ այսպիսիք միմիայն քահանայապատկան {ուսանելիք} են, այժմ գրիչ պիտի առնուս ձեռքդ, որ վ

իւրոցն քրիստոնէական կրօնից, եւ ինքնին {ուսանելոյ} անտի, զոր ինչ պարտ էր առնել եւ թողուլ

կայ եւ Մեսրոպայ զնշանագիրսն, որոց զկնի {ուսանելոյ} վերահասու եղեալ՝ թէ նշանագիրքն չեն բաւ

կամիցին ուսանիլ զլեզու Հայոց, բայց առ {ուսանելոյ} Հայոց լեզու Ռուսաց յաւէտ պիտանի էր բառա

զի պիտին նմա ամբողջ հինգ կամ վեց ամք առ {ուսանելոյ} զնա. ամենայն Հայորդի չեւ յարբունս հասե

եթէ ո՛չ խօսիլ ընդ ազգին լեզուաւ՝ որոյ {ուսանելոյ} վասն չունէր ծախսել նա ժամանակ, զոր գիտ

խայքը, իւրեանց անունները հազիւհազ գրել {ուսանելով}, պիտի գան ու գնան աշխարհից, քանի որ ե

իական անմխիթար դպրոցում այբուբենք միայն {ուսանելով}, կարող էր գուցէ այբուբենք եւս ուսուցան

ցի անբնական կամաց եւ ցանկութեանց նոցա, {ուսանելով} ընդ նմին լռելեայն, եթէ ամեն այն օրէնք

" շէն տուն հարս կը գնայ "՝ Փափազեանից {ուսանելով} իւր եկեղեցու պատմութիւնը։ Չեմ ասում դե

րդերի մէջ զանազան բնաւորութիւնք, այլ, {ուսանելով} Յիսուսեան Կարգի պատմութիւնը, ցրուեն ամ

ուսումնականներից, որոնք, մի երկու բառ {ուսանելով} ծուռ ու սխալ միմեանց մօտ շարել, համարո

այնտեղ լաւ եւ առաքինի մարդերի ձեռքի տակ {ուսանելով} եւ աստուածային խօսքի մարգարիտը կատարելա

րը առհասարակ։ Հանգուցեալը քանի մի տարի {ուսանելով} յիշեալ Աբովեանի մօտ հայերէն, ռուսերէն

րն է մտել՝ գրքի մօտ նստած, քրտնելով, {ուսանելով}, նկատելով, եւ առաւօտու լոյսը բացուել

ովին ապարդիւն գտանուեցաւ։ Մխիթարեանք, {ուսանելով} մի դպրոցի մէջ, որի աշակերտքը պատրաստւո

բիւր հարուածովք ժամանակին կարէր արդեօք {ուսանելով} զհին դպրութիւն Հայոց՝ կենդանանալ եւ սն

, որ միմիայն հայոց հին եւ մեռեալ լեզուն {ուսանելով} ՝ մնացել են դէպի ուրիշ գաղափարները անզգ

ս դեռ եւս զճեմարան ինչ հոգեւոր, յորում {ուսանելոց} էին քահանայացուք, եպիսկոպոսացուք եւ առ

ացնես, թե ես ողջ եւ առողջ եմ եւ թե բան {ուսանելու} գնացել եմ զագրանից, որ խեղճ մայրս հոգս

զի Ակադեմիայի մեջ ավարտեմ իմ գիտություն {ուսանելու} ընթացքը. հավատացած կացի՛ր, որ այդ բան

անք գնացած լինէին Եւրոպա եւ Ալեքսանդրիա {ուսանելու}, այն ժամանակ նոքա եւս կարող էին ասել ա

արդը, որ աշխարհից աշխարհ գնացել էր բան {ուսանելու}, ազգը լուսաւորելու համար, լսելով այս

եւ բարքը փոխելու, այլեւ փոքր ինչ խելք {ուսանելու} համար, իսկ ես մնում եմ միշտ պատրաստ,

թիւն, լարում էին իւրեանց ոյժը լեզուներ {ուսանելու} համար, եւ շատ բնական կերպով յառաջացան

ասնորոյ նոր ի նորոյ նստաւ քերականութիւն {ուսանելու} ։ Մի անգամ նորա ընկերներից մինը գողացաւ

րում է " Բնաբանութիւն " ( Physiologia) {ուսանելու} գիրք կամ, լաւ ասել, ոգեւորութեան եւ ս

պրոցներում, համակարգաբար դաս տալու կամ {ուսանելու} համար լինէր այդ մշակութեանը, այն Ժաման

քեզ հետ ապրենք մինչեւ այն ժամանակ, եթէ {ուսանենք} այն ժամանակի պէտքերը եւ շրջապատող աշխար

հայրը, ո՛չ այն դիտաւորութեամբ, որ բան {ուսանէին} ( պ. Յովնաթանեանցը, իւր սրտում, ատեց

րծ դնում, այո՛, արժան էր, որ մէք եւս {ուսանէինք} նորանից, օրինակ առնուինք նորանից եւ հե

, որ աշակերտի պէս) եւ գո՛նէ այնքան բան {ուսանէր}, որ նորա մտածութիւնքը մարդավայել դառնա

չոր չոր կարդալ այնքան, մինչեւ որ անգիր {ուսանէր} միանգամայն կարդացածը, թէպէտ այս մի մեք

հարստացնէ իւր բանականութիւնը, պիտոյ է {ուսանի} ճանաչել Աստուածը, իւր ընկերը, իւր անձ

ռաջին հարկաւոր բանը չէ, որ ազգի զաւակը {ուսանի} օտար լեզուներ. դորա հակառակ պարտական է

յ մանուկը նախ եւ յառաջ որպէս Հայի զաւակ {ուսանի} իւր սեպհական լեզուն եւ ապա՝ օտարինը:

ամակարգութիւնը մերժենք, մարդը ո՛րտեղից {ուսանի} ուղիղ հասկանալ, եւ ամէն բան նորա բնակա

ընկերական կենցաղս, եւ ամենայն Հայ, թէ {ուսանի} եւ թե պարտաւորական էր զայդ ուսանիլ՝ ու

նի եւ թե պարտաւորական էր զայդ ուսանիլ՝ {ուսանի} եւ ուսցի, որպէս Եվրոպացւոց մանկունք զլ

նութիւն, լարում է իւր զօրութիւնքը, որ {ուսանի} լատինի լեզուի հոլովմունքը եւ խոնարհմուն

ական եւ առաքելական եկեղեցւոյ: Ախորժեմք {ուսանիլ}, թէ է՞ր աղագաւ մասնաւոր կոչի եկեղեցի,

մօրն: Ի հարկաւորագունից սակի համարիմք {ուսանիլ} նոյնպէս, եթէ զիա՛րդ խտրին սկզբունքդ ի

յիմարական բաներից, եւ եթէ կամէր մի բան {ուսանիլ}, պարապէր բնական գիտութեամբ, այդ մանաւ

, թէ ուսանի եւ թե պարտաւորական էր զայդ {ուսանիլ} ՝ ուսանի եւ ուսցի, որպէս Եվրոպացւոց մա

ց կարօտի հասկանալի լեզուի, որով կարիցէ {ուսանիլ} եւ զհին լեզուն իսկ՝ որ անհասկանալի է ն

գործդ մանաւանդ վասն Ռուսաց, որ կամիցին {ուսանիլ} զլեզու Հայոց, բայց առ ուսանելոյ Հայոց

լինէր հարցանել, թէ զի՞նչ ապա պիտոյ էր {ուսանիլ}, ցուցանէ գէթ զսրբազան պատմութիւն եւ զհ

չլինելով, յայտնի է թէ երկնքից չէ կարող {ուսանիլ}. մարդը պէտք է տեսնէ, լսէ, եւ դոցա օգ

տաքին ինչ նշանաց քրիստոնէութեան, ոչինչ {ուսանիմք} ի սուրբ գրոց, եւ հաւանեմք յոյժ ընդ այն

ն վասն սոսկականաց: Թողումք զի հակառակն {ուսանիմք} յառակայն Քրիստոսի ՚ի շատ խնդրելն, որու

ն է որ զՀոգին սուրբ կուտայ մկրտելոց ": {Ուսանիմք} ի գրոց եւ ՚ի կանոնադրութեանց եկեղեցական

յն կարելի էր անուանել զայն պատմութիւն: {Ուսանիմք} առ հասարակ ի լուսաւորեալ ազգաց, եթէ պա

պէս այժմ եւ առ հինսն Հայաստանեայց լեալք {ուսանիմք} ի ծերունւոյն Խորնոյ, այլ այս ցրտութիւ

աբեղայից Հայոց ի հինգերորդ դարու, զոր {ուսանիմք} ի Թղթոյ Ղազարայ Փարպեցւոյ որ առ Վահան տ

ս, մի փոքրիկ ուսումնարան բաց, ուր թող {ուսանին} աղջիկ զաւակները մեր ազգի՝ կրթուած եւ դ

ռմաճեանց ( որ գրել է Ղռմզանց), յորում {ուսանին} բազմաթիւ աշակերտք զՀայերէն եւ զՌուսերէն

ութիւնը: Ժամանակ է, որ մի փոքր մտածել {ուսանին}, որովհետեւ մինչեւ այժմ գտանուել են նոյ

հարկ պիտի դիմեն օտարի դպրոցը եւ այնտեղ {ուսանին}: Այո՛, այս իրողութիւն է, բայց ազգայի

կանում է, որ ազգը լուսաւորուի, որ բան {ուսանին} ազգի վայրենացած զաւակները, որ լինին եւ

ար ավանակ, ասում է՝ եթե նա իմ ձեռքում {ուսանող} լիներ, միայն այս բանի համար 1 կգրեի:

Համալսարանը թողե՞ց, թե դեռ համարվում է {ուսանող} " ex officio ": Ես նրան շատ եմ խղճում

, այլ, ինչ որ դարերով յառաջ: Նոր գիր {ուսանող} մարդը թո՛ղ չհամարձակի ուրեմն թղթի վերայ

Թող ողջ աշխարհին երեւիմ քեզ պէս։ {ՈւՍԱՆՈՂ} ԵՒ ՄԵԾԱՏՈՒՆ Ուսանողաց վրայ առ

Թէ դու քո մէջ ծաղկեցնում ես մի ազգասէր {ուսանող}, Որ հանապազ իւր ազգայնոց ցնծացնում

ն, Առատութեամբ, որ նա տուեց {Ուսանող} Ամիրեանին: Նորան կոյսը գեղ

Ամենայն ազգից: Նոցայ անունն {ուսանող} է, Թէեւ անունն ` Շատ ժամանա

ոսկուայի Կայսերական համալսարանը, որպէս {ուսանող} բժշկականութեան։ Բժշկական Ֆակուլտէտի Դէ

ճառեր Մոսկուայի Կայսերական համալսարանի {ուսանող} Պ. Փուղինեանցը եւ Պ. Լազարեանց ճեմարա

ազնուական, հոգեւորական, ուսումնական, {ուսանող}, հին հայագէտ, վաճառական, քաղաքացի եւ

feve), որ շատ աշխատաւոր եւ քանքարաւոր {ուսանող} էր։ Իգնատիոսը շատ աշխատութիւն կրեց մին

, որպեսզի ընկալեալ եղեց ի թիւս օրինաւոր {ուսանողաց}: Ես չունելով ի ձեռին զհարկաւորեալ վկայ

ալսարանին, եւ անցանիլ ի կարգս օրինաւոր {ուսանողաց}, աւարտելով միանգամայն եւ զքննութիւն մտ

էս։ ՈւՍԱՆՈՂ ԵՒ ՄԵԾԱՏՈՒՆ {Ուսանողաց} վրայ առնել դատաստան Հեշտ չէ շատ,

ամէն օր Նոր-նոր բան կ՚ասեն, {Ուսանողաց} առաջիցը Նոր լոյս կը վառեն: Ծ

անց ուշադրութեան. Պ. Չիքուայիձէ Վրացի {ուսանողը}, մասնակից լինելով թէատրոնական գործողու

մ է շուտով համալսարանը։ Երբ {ուսանողը} դադրած-վաստակած Տունէ յետ դառնում

ւմ "։ Քանի որ իւր գործն մեր {ուսանողը} Սկսաւ, աւարտեց, քնած էր մեծատուն

աբանութիւն, այլ եւ եթէ ուսումնականք եւ {ուսանողը} ինքեանք գէթ կազմէին զայս ընկերութիւն ի

այն պայմաններում էլ այլեւս չենք տեսնի: {Ուսանողի} կյանքի պոեզիան բաղկացած է՝ ցանկացածի պ

տ մեծ խորհուրդ ունին մի աշակերտի կամ մի {ուսանողի} համար, բայց դորանից, եթէ մեծ չլինի,

աւ մինչեւ ամենավերին աստիճան շարժել այս {ուսանողի} վառ երեւակայութիւնը, իսկ մնացեալ բաներ

ռեալ եւ անհոգի, զո՞ր գաղափար կարէր տալ {ուսանողին}, ասասցեն ինքեանք ուսումնականք՝ թէ զի՞

ւթիւն կրեց մինչեւ կարողացաւ համոզել այս {ուսանողին} դէպի թափառական Հոգեւոր Ասպետութիւնը։ Վ

Երբ արշալուսոյ քընով նընջում է, {Ուսանողն} զգաստ թափելով քունը՝ Գնում է շուտ

այս աւարտած՝ տընից էր դուրս գալի {Ուսանողն} ճաշած՝ դիպչում էր օդի։ " Ի՞նչ փո

որք դողան ի բանից նորա. ուսումնական եւ {ուսանողն} ողբան զանձինս գիտակցութեամբ հոգւոյ, տե

lieber Augustin երաժշտութեամբ: Մի քանի {ուսանողներ} եւ օրէնքի վարդապետներ աղաղակում են, քա

նած էր մեծատունն, Այդ պատճառով էլ {ուսանողները} Դատարկ մարդիկ են նոցա աչքումը։

ական վէճերը լսելու, որ ամենայն տօնի օր {ուսանողները} բանում էին լեզուի մէջ առաւել կրթուելու

լսարանի բովանդակ ուսման ընթացքը մի քանի {ուսանողների} պարապ գլխից, հետքը մինչեւ անգամ չթողնե

անկարգութիւնը վերջացնելու համար, բոլոր {ուսանողների} ներկայութեամբը ծեծել Իգնատիոսին. այս մ

յ: Առհասարակ, շնորհակալութիւն այդ {ուսանողներին} նոցա գովանի ցանկութեան համար եւ թէատրոն

ից: Լսարանը նոր ծնող է {Ուսանողներին}, Բարւոք ապրել սովորցնում է

իմմերմանի ֆիզիկան ո՛չ բնաւ անօգուտ է եւ {ուսանողներին}: Հակամէտ եմ կարծել, որ մեր գրագէ

ում էր, եկեղեցու մէջ ներկայ էին, բացի {ուսանողներից} եւ հանգուցելու մերձաւոր եւ հեռաւոր մերա

Շատերը մինչեւ այսօր ասած են, Թէ {ուսանողներն} դատարկ մարդիկ են, Նոցա պատասխան ե

ներից ամենապատուականը: Համալսարանի Հայ {ուսանողքը} առաջին անգամ Մոսկուայի մէջ առտնին թէատր

, ուրիշ անգամ գուցէ լաւ լինի, եւ պարոն {ուսանողքը} աւելի կրթեն եւ վարժեն իւրեանց անձը այդ

18ին, առաւօտեան ինն ժամին, բոլոր հայ {ուսանողքը} Մոսկուայի Կայսերական համալսարանի եւ հան

մբը։ Հանգուցելու մերձաւոր բարեկամքը եւ {ուսանողքը} ձեռքի վերայ հասուցին նորա դագաղը մինչեւ

իւն. նա կամի, որ ամենայն բան քննուի, {ուսանուի} եւ հոգու գիտակցութեամբ հիմնաւորապէս ընդ

այս բարեկենդանի օրերն ինձ մոտ էր եւ լավ {ուսանում} է եւ ոչինչ նեղություն չունի: Լազարյանց

նումը։ Դորա մեղաւորը ես չեմ, ինչու չէ {ուսանում}, եւ Խորենացու ասածի նման լինում է՝ աշ

օրէն մարդկութեան սեպհական բան լինելով, {ուսանում} եմ ներկայումս ազգերի ժամանակակից պատմու

ի վերայ: Նա մի նոր տեսակ դպրոց է, ուր {ուսանում} են ամեն հասակի մարդիկ: Նա ուսուցանում

նման կարդում է աշխարհաբար Աւետարանը եւ {ուսանում} է միշտ, եթէ ունէր պարապ ժամանակ: Բացի

ւած իւրեանց վանական խցերում, անգիր էին {ուսանում} Արիստոտէլի Պորփիւրոսը, եւ Դաւիթ Անյաղթ

Քրիստոսի գերեզմանի ոգեւորուած ուխտաւորը {ուսանում} է երեխաների հետ միասին քերականութիւն,

ուցանում էին դպրոցների մէջ, կամ դեռեւս {ուսանում} էին ինքեանք։ Նոցա դեռ յայտնի չէր, թէ

ից)։ Յիսուսեան Կոլլեգիումի մէջ, {ուսանում} էր մի կիսախելք մոլակրօն մարդ՝ Յովհան Շ

արիչք աշակերտների բարոյականութեանը, որ {ուսանում} էին նոցա դպրոցներում, իբրեւ հասարակաց

յ միայն կարող է մի ազգ յառաջանալ: Մենք {ուսանում} ենք ազգերի պատմութիւնը, բայց շատ անգամ

ան գաղափարին. քա՛ւ լիցի։ Մենք ամեն օր {ուսանում} ենք նոր լեզուն, ամեն օր մշակում ենք,

իտես այդպէս, օ՛, հմուտ, Այդ որտեղի՞ց {ուսար} դու: Զարմացնում են ինձ սաստիկ Քո խօսքե

ի եւ խարդախի յարանց, զորս հայր ճանաչել {ուսաւ} ի դարուց ժամանակաց: Այո՛, պատմութեան

ն իմանար, եւ գիտենք, որ նա այդ լեզուն {ուսաւ} Յունաստան։ Յայտնի է, թէ այս շատ աջ

իտութիւնն էր երիտասարդ Պարացէլսոսի. նա {ուսաւ} այդ գիտութիւնը նախ Տրիթեմիոս Մանհէյմեան

երին համեմատ ներգործելու։ Այս խորհրդով {ուսաւ} այնտեղի հասարակ ժողովրդի խօսակցութիւնը

օտար մարդ չէր կարող ոտք կոխել։ Շատ լաւ {ուսաւ} Չինացոց լեզուն, հագնում էր Բօնզի հագու

անագրութեանց, որոց քաջ հմուտ զնա գոլ՝ {ուսաք} ի նորին իսկ գրուածոց եւ այլոց նորա ժամա

նորա յերիս մեծամարմին հատորս, այլ եթէ {ուսաք} զճշմարտութիւն պաշտել, բեր ապա ասասցուք

ա ինձ ուսուցեալ զիմն, եւ ես չունեի ինչ {ուսեալ} ի նմանէ, միայն, ըստ կարգադրութեան, յ

ազգասէր է, դպրոցներ է բաց անում, ինչ {ուսեալ} մարդ է, ապա նորա քարոզը, այնպէս հրաշա

մար ուսում պէտք չէ, Ո՛ր սուրբերը {ուսեալ} էին. Կրօնի ծէսերը պահելով,

ակատար գոլով սուրբ եւ ստոյգ հաւատ, զոր {ուսեալ} 'ի տղայութեանն յերանելւոյ Ալանայ, կեամ

, բայց տեսեալ էր զնոսա եւ 'ի տղայութեան {ուսեալ} էր ինչ ինչ 'ի դպրատան նոցա, եւ յետ մահ

ժամանակ. " սուրբ եւ ստոյգ հաւատ, զոր {ուսեալ} 'ի տղայութեանն յերանելոյ Ալանաց՝ կեամ

էր խօսել ընդ մռայլութեանդ մեծի... իմ {ուսեալ} է ըստ հնոցն բարբառիլ յոճ համեղական ազդո

օգուտ ունի հոգին ուսումից․ ո՛ր սուրբերը {ուսեալ} էին: Մարգարէքը հովիւ չէի՞ն, առաքեալքը

են եւ ո՛չ զիմաստութիւն ճանաչեն, զի չեն {ուսեալ}, զոր ինչ ինքեանց հաճոյ տեսանեն եւ ական

ք ուսումնականք՝ թէ զի՞նչ մինչեւ ցայսօր {ուսեալ} է դոցա ի հին մատենագրութենէ, տոմսակս ո

ք արդէն եւ խնդիր ի մէջ արկաք, թէ զի՞նչ {ուսեալ} է դոցա ի հին մատենագրութենէ, կամիմք լս

դագուշեալ ի զառանցանս կրօնամոլութեան եւ {ուսեալ} յումեմնէ Խաչատուրոյ ժպրհեցին՝ քեզ համա

եւ զընկերն. իսկ առ մեզ հոգեւորականն, {ուսեալ} ի դրունս եկեղեցւոյն զշարական եւ զսաղմոս

ինը էր Բարթոլոմէոս Գուիդիչիօնի, որ շատ {ուսեալ} եւ խելացի մարդ էր եւ իւր բարեպաշտութեան

ր գրուածովք, յորս Անանիա Շիրակացի, որ {ուսեալն} էր զմաթեմատիկական ուսմունս առ Տիւքիկոսի

իղ կալան եւ նովին մտօք զուսումն իւրեանց {ուսեալք} 'ի նոցանէ 'ի գործ արկին պարզ մտօք եւ առ

նորա մեղքը, ըստ որում, երեխայութենից {ուսել} էի խնդրել Աստուծուց թողուլ իմ մեղքը՝ խ

նքիս լոկ խորհուրդը: Բան էք {ուսել}, յիմար զքեզ, Թէ հայրենիք պիտի ս

չէ կարող տանել նոցա ճշդութեանը, նա չէ {ուսել} այդ առարկաները։ Իսկ մեր միջումը եթէ կա

ը տպած լինի իւր անունը։ Եւ թէ փոքր ինչ {ուսել} է հնախօսել, Եղիշէի հետ հաւասար է իւր մ

նակները), գերմանական ուսումնականք չեն {ուսել} առնուլ նոցանից գեղեցիկ եւ կենդանի ձեւով

լթէռը ` ճիզուիթների: Իհարկէ, ով որ չէ {ուսել} թէ ի՛նչ է եւ ո՛վ է Վոլթէռը եւ միայն անո

այց ես չէի դատապարտում ա՛յն պատճառով որ {ուսել} էի Քրիստոսից, որ չէ հրամայում ամենների

ո՛չ աշակերտ է եղել Մեծ Թարգմանչաց, ո՛չ {ուսել} է նոցա դպրոցում " ինչ ինչ 'ի տղայութեան

ենք, որ Փարպեցին ստոյգ եւ սուրբ հաւատը {ուսել} է Աղանից տղայութեան ժամանակ. " սուրբ ե

ւթեան ժամանակ մի քանի բան նոցա դպրոցում {ուսել} էր ասելը։ Ո՛ւր կը մնայ պ. Էմինի կարծի

առը, թէ իր տղայութեան ժամանակ Աղանից է {ուսել} Սուրբ հաւատը, թէ Աղանն է նորան պարեգօտ

ն՛չ տեղից է այդ գիտութիւնը, եւ ինչպէ՛ս {ուսել} է պ. Մանթուխեանցը: - Թէ ի՛նչ տեղի

գիտէի փիլիսոփայական քարի գաղտնիքը, որ {ուսել} էի Կոստանդնուպօլսում, գտանուելով Ռուսա

ուի " մէջ կա՞ն գրած, կամ թէ ի՞նչ տեղից {ուսել} ես, - հարցրեց Թիւթիւնճի-օղլուն, զարմաց

եւ հրապարակներում։ Նա ո՛չինչ չ'գիտէր. {ուսել} էր ո՛վ գիտէ ինչ Աստուածաբանութիւն, բայ

աւիէ չ'սոսկաց դժուարութենից եւ հազիւ թէ {ուսել} էր Եափոներէն քանի մի խօսք, սկսեց վիճել

թիւնը չուրացող ծնողների զաւակ լինելով, {ուսել} էին գոնէ ինչպէս եւ իցէ ժողովրդական կենդ

ում է բնութիւնից: Ինչ չափով ճանաչել եւ {ուսել} է նա բնութիւնը, համեմատ այդ չափին կը լ

արդի հետ այնպիսի մի լեզուով, որ նա չէր {ուսել}, որ նորան անծանօթ էր. այսքան պարզ եւ

գչում է անձնասեր եւ եսասեր ազնվականների {ուսերի} վերա: Այսուհետեւ ամեն մի բանական մարդո

ք՝ ամրացնելով ձեր ոտքերը նոցա ձիւթապատ {ուսերի} վերայ: Իսկ մեք կը փառաւորենք ճշմար

թիւնը գտանւում է Կոստանտնուպօլսի Հայերի {ուսերի} վերայ: Որովհետեւ ընդդէմ է առողջ բանակա

լով իւր փառքի կոթողը վերոյիշեալ մարդերի {ուսերի} վերայ, աւելի քան թէ քսան տարու մէջ չէր

վուրդը եւ երեխայքն անգամ, իրենց ծնողաց {ուսերի} վրայ, գովելու համար ձեռները շարժելով ե

եւում էին չորս դեւ ոսկեզօծ կոտոշներով, {ուսերի} վերայ բարձած մի ասորու սրածայր աշտարակ

տեաշ, երկայն, թափւում էր գանգուրներով {ուսերի} վերայից մինչեւ գօտին: Սպիտակ, թափանցի

ում աչքից նոցայ մերկութիւնը... Աջ {ուսերի} վերայից դէպի մէջքի ձախ կողմը, ձգած է.

ն թէ Պապականը, որովհետեւ Պապականութեան {ուսերի} վերայ միայն կարող էր նա գործ կատարել.

չարժէ նորա մօտ ոչինչ. Ծածանում է {ուսի} վերայ մազերը, Բերնի վերայ ծաղկու

օծ կոտոշներով դեւերը ցած դրեցին իւրեանց {ուսի} վերայից ասորու սրածայր եւ սեւացած աշտար

թուլացած գլուխը հանգչած էր Շահումեանցի {ուսի} վրայ, իսկ եղանակի թացութիւնը անխնայ տա

Բնութիւնը այսպէս է խօսում, " կամ {ուսի՛ր} իմ օրէնքները, տիրէ՛ ինձ, օգո՛ւտ քաղէ

վերաբերում, մարգարէի՞ն, թէ աղաղակին, {ուսին} մենք աղաղակը վերստին կրկնեցինք։ Բո՛

անցը, բարեկամաբար զարկելով պ. Մարկոսի {ուսին}, - եւ յոյս ունիմ, որ դու այնքան խորհր

լխումդ Ցոլացմունքը շողերին: {Ուսիր} գոնէ հոսանքը, Ինչ որ գտաւ Գալուա

արանքներ եւ ազդեցութիւնք), ապա ուրեմն {ուսիր} քո ազգի կեանքը, նորա հասկացողութեանը ա

ճշգրիտ աղբիւրը եւ հաստատ պատուանդանը: {Ուսիր} պատմութիւնը, ուսիր բնութիւնը, ուսիր մ

աստատ պատուանդանը: Ուսիր պատմութիւնը, {ուսիր} բնութիւնը, ուսիր մարդը, իմաստասիրէ ըն

: Ուսիր պատմութիւնը, ուսիր բնութիւնը, {ուսիր} մարդը, իմաստասիրէ ընկերութիւնը, օրէնք

Քալանթարեանցին 26 97 Վարդազարեանցին, {ուսմ[ան]} վրայով 98 Հայրապետեանցին, ապահովեալ

ant)։ Ամենեւին չէր կարելի պարապիլ այն {ուսմամբը}, որ վերաբերում էր սկզբունքների ( princ

ւ Ձերով սատարութեամբ շարունակեմ զընթացս {ուսման} ի Կայսերական Համալսարանի տեղւոյս ըստ բժ

երով Հայրագութ խնամովք աւարտեալ զընթացս {ուսման}, եւ գործով ցուցից զիմո երախտագիտութիւն

կ խոստովանելու իւր արտասուելի դրութիւնը {ուսման} հանդիսում, հրաշք էր գործել դարձեալ " Մ

Այդ միջոցը դարձաւ իմ համար մի գեղեցիկ {ուսման} ժամանակ, այդտեղ աւելի հիմնաւոր կերպով

փակւում էր դեռեւս մի անգամ չաւարտած իւր {ուսման} շրջանը, ի՛նչ օգուտ ազգին: Փարիզեա

ործութեան դպրոցների մէջ, աւարտելով իւր {ուսման} ընթացքը, պարապում է ներկայումս առեւտրա

ւոր դպրոցը, որքան մեզ յայտնի եղաւ դորա {ուսման} առաջարկութիւնը, շատ աննշան է։ Հարկաւո

շահաստացութեան: Ըստ որում, մեր ազգին {ուսման} եւ լուսաւորութեան հետքից հարկաւոր է տալ

եւ կտակադրել հարկայ ունիլ հետեւողութիւն {ուսման} նորա, ի պատճառի զոր ես սիրեցի եւ սիրեմ

ին յաւէժ ամպովք ծածկեսցի, Մինչ անաղօտ {ուսման} փայլէ առաւօտեան արուսեակ։ Ոչ արբանեակ

ւնք։ 1851 թ., մարտ ՅԻՄԱՐԱՑ {ՈՒՍՄԱՆ} ՎԵՐԱՅ ՈՒՆԵՑԱԾ ԿԱՐԾԻՔԸ Ի՞նչ քո

կը չարչարես նաֆիլէ, Հոգիդ կեանքդ {ուսման} համար՝ որ շատ յիմար պոչ բանէ, Վա

ԱՐԱԿԱՆ ԿԱՐԾԵԱՑ ԶՈՐ ԱՆՄԻՏՔ ՈՒՆԻՆ Ի ՎԵՐԱՅ {ՈՒՍՄԱՆ} Յէ՜ բանդագուշ ի սէր ոսկւոյ,

դ զօրէ պտղաբերել բեղմնաւոր, Որչափ {ուսման} լոյս անազօտ յոր չիք մտաց տարակոյս։

իցէ մասնաւոր առարկայի կամ, լաւ ասել, {ուսման} ճիւղի։ Այժմեան դրութեան մէջ Հայոց ազգը

յն այն ժամանակ, եթէ այդ առարկայն, այդ {ուսման} ճիւղը հնար էր նորա նիւթական բարեկենդանո

ն հոգատարությամբ մշակել եւ գիտության ու {ուսման} շտեմարան դարձնել, որպեսզի երիտասարդ սե

վառել Հայերի սրտի մէջ լուսաւորութեան եւ {ուսման} եռանդը, որով, ինչպէս ամենայն ազնուամի

կել Բեռլին, որ այնտեղ պարապէին զանազան {ուսման} ճիւղերի։ Աբովեանի ուրախութիւնը չափով չ

ե՛ւ աշակերտների համար։ Միւս օրից արդէն {ուսման} ընթացքը ընդունում է մի այլ ուղղութիւն։

անել սորա համար։ Աբովեանցը տեսանում էր {ուսման} հանդիսում մեծ յառաջադիմութիւն հանգուցել

կառավարիչների ուշադրութիւնը։ Աւարտելով {ուսման} ընթացքը ճեմարանում՝ նա չդադարեց այն լո

կին, Դորպատ գնալ եւ այնտեղ կատարել իւր {ուսման} ընթացքը, բայց զանազան պատճառներ հարկադ

թիւնը այնքան, որ կարողացաւ աւարտել իւր {ուսման} ամբողջ ընթացքը անցեալ 1857 թուականի Մայ

ատ րոպէների մէջ իւր ազգի վերայ. դեռեւս {ուսման} ժամանակին թարգմանել էր գերմանական լեզու

վ ամբողջ վեց տարի, երբ աւարտում էր իւր {ուսման} ընթացքը, միտք ունէր պատրաստուել բժշկակ

խօսում էր մեր հետ այդ մասին դեռեւս իւր {ուսման} ընթացքը աւարտելուց մի տարի յառաջ, երբ

չում եւ անցանում է համալսարանի բովանդակ {ուսման} ընթացքը մի քանի ուսանողների պարապ գլխից

եւս Բեքոնի նման աշխատում էր այն ամենայն {ուսման} եւ գիտութեան մէջ, որ վերաբերում էին մա

րթութեամբ. դոցա գիտութիւնքը այս եւ այն {ուսման} ճիւղին մէջ են՝ Էնցիկլոպէդիկական հատ ու

գլուխ 68: Զի՞նչ պէտք որոնելոյ զյարգող {ուսման} Ծերունւոյս, եթէ ժամանակակցացն միահաղոյ

ն յաջողելով ժողովեալ զաշակերտս ընդունակ {ուսման}, զորոց զյատկութիւնս մանրամասն աւանդէ Ք

րեւ այր ո՛չ ուսումնասէր եւ ցանկացող լոկ {ուսման} եւ ո՛չ իբրեւ ինքնացեալ ուսումնական, չկ

Քրիստոնէութիւնը։ Լօյոլա Աւետարանի {ուսման} հակառակ տալիս է աշակերտներին իւր անձին

յ եւ անուանեցին իւրեանց պաշտպան ամենայն {ուսման} եւ արուեստի։ Նոքա տալիս էին մարդկային

չնչին բաներով։ Զորօրինակ երեք տարեկան {ուսման} ընթացքի մէջ միայն երեք կամ չորս օր կարե

ուած, " Աբեղայական " Աստուածաբանութեան {ուսման} ընթացքը ձգւում էր մինչեւ չորս տարի։ Յի

նը Յիսուսեան դպրոցների մէջ. նորա բոլոր {ուսման} շրջանը կատարւում էր չնչին բաների մասին

եցաւ նոցա հրաման ստանալ Աստուածաբանական {ուսման} ընթացք բանալու։ Յիսուսեանք մեծ յոյ

կրթւում է եւ դաստիարակւում է նորա կրօնի {ուսման} առաջնորդութեամբը։ Բայց կրօնի վարդապետո

՝ նոյնպէս գիրքը ձեռքին, պարապելով իւր {ուսմանը}, քունը հատանելով "։ Այս օրինակ ահա պա

արձակէ: Օտար լինելով ամենայն մարդկային {ուսմանց} եւ դաստիարակութեանց, օտար են եւ ի փիլի

զգիտութիւն նշանագրացն եւ այլոց կարեւոր {ուսմանց} ի Հայս ի բաժնի Պարսից՝ դիմեն փափագանօք

ել մեզ, զամենայն այլանդակ եւ զնորահնար {ուսմունս}. իբրեւ զկաթն դիեցուցանել նկրտեալ: Ժամ

ապան կալ կրօնի իւրեանց, դանդաչեն յօտար {ուսմունս}, մեծապէս վնասակարս մեզ, հայեցեալ ի պա

ուսուցանել նոցա զուղղափառութիւն եւ զայլ {ուսմունս}, զի զնոյն յառաջ վարեսցեն զկնի նորա, մ

Շիրակացի, որ ուսեալն էր զմաթեմատիկական {ուսմունս} առ Տիւքիկոսի Բիւզանդացւոյ ի Տրաբիզոնդ,

Յովհան Կոզեռն վարժ քաջ ի մաթեմատիքական {ուսմունս}: Սա ըստ խնդրոյ Անանիայի՝ եպիսկոպոսի Վ

ւեր, ապա խնդրեմ տվեք: Լեզուն որեւէ {ուսմունք}, այսինքն՝ դոկտրինա, չէ. ամենագռեհիկ

ամ պակաս հետեւողներ կգտնի: Բայց լեզուն {ուսմունք} չէ, այն չի կարելի քարոզել, եթե հավաքե

թիւն, օրէնսգիտութիւն, վաճառականութեան {ուսմունք}, վաճառականութեան պատմութիւն, վիճակագր

, այսինքն՝ դոկտրինա, չէ. ամենագռեհիկ {ուսմունքը} կարելի է անցկացնել եւ նա, նայած իր որա

լսարանների մէջ աւանդուած գիտութիւնքը եւ {ուսմունքը} շատ մեծ խորհուրդ ունին մի աշակերտի կամ

ւղղութեամբ. ը) Դպրոցի մէջ աւանդուելու {ուսմունքը} եւ գիտութիւնքը յառաջ վարել եւրոպական եր

Այլք ամենայն չեն արժան: {Ուսո՛յ}, խնդրեմ, Մուսայ նազիկ, Տուր վր

եք զանց արարեալ ի մէջ բերել ըզբանս կրօն {ուսոյց} վարդապետին, շատացաք զթուանշանս երեսացն

նետիկեան Մխիթարեանց, նա միշտ զհակառակն {ուսոյց} եւ զընդդէմն պարտաւորեաց ուսուցանել, որ

նք մեր մարմինը: Հոգու համար {ուսում} պէտք չէ, Ո՛ր սուրբերը ուսեալ էին

տանում, չունիմ արծաթ, չունիմ կատարեալ {ուսում}, եւ չունիմ տէր, պարտ եմ սորա եւ նորա

եշխի մօտ բերեց ձեզ, որի տանը եւ մե՛զ {ուսում} էին տալիս. թէպէտեւ տարիքով աւելի հասակ

ւիկը, տարաւ նորան Աշուշայի տունը, ուր {ուսում} էին տալիս Փարպեցուն։ Դնենք, թէ այդ թո

ից, մենք չգիտենք, թէ ո՛վքեր էին նորան {ուսում} տալիս Աշուշայի տանը, եւ հարկ է, թէ կա

ածաբան մարդու: Ի՛նչ գլուխ ունէր, ի՛նչ {ուսում} ունէր, կարճ խօսելով, փիլիսոփայ մարդ է

որ դժոխքի բաժին չլինի մեր խեղճ հոգին: {Ուսում} ստացողը նոյնպէս պիտի մեռանի՞, թէ ոչ,

ստացողը նոյնպէս պիտի մեռանի՞, թէ ոչ, {ուսում} ստացողի կեանքը նոյնքա՞ն է, որքան տգէտի

զար երանի: Թո՛ղ ուրիշները գլուխ կոտրեն {ուսում} ստանալու, մեք քո հետ հոգիներիս պատրաստ

ապետյան Սուրենյանցը. սա ավարտել է յուր {ուսումը} Լազարյանց Ճեմարանում, Լիցեական արտոնու

երը կարգ ընկնին: Լեբեդեւան ավարտեց {ուսումը}, բայց բնակվում է դարձյալ շկոլայի մեջ մ

. " Սկսեցի սէր քարոզել, Սուրբ {ուսումը} ճշմարտութեան, Եւ իմ բոլոր մերձաւոր

նարներից մինն է նաեւ ազգային պատմութեան {ուսումը}: Մինչեւ այժմ մեր ազգը չունի մի օրի

պահէր հաւատքով, Արի՛ բա՛ց թող այդ {ուսումը}, դու որ այժմէն՝ չես հաւան Եկեղեց

Ես սկսայ սէր քարոզել, Սուրբ {ուսումը} ճշմարտութեան. Ինձ մերձաւորքս եւս

, Այդպէս յիմար մտածելով: Քո {ուսումը} չէ կշտացնում Իմ, կամ իմպէսների փ

կ օրագրութիւններ, այն Ազգը, որի համար {ուսումը} եւ գիտութիւնը մի երկրորդական, երրորդակ

արակուած մարդիկ են, եւ ուղղափառ հաւատի {ուսումը} ստացած են քո օրհնեալ մօրից եւ նո՛յն իսկ

1858 թուականի մէջ։ Աւարտած լինելով իւր {ուսումը} Կովկասեան Կօմիտետի ծախքով՝ արդէն արքու

լու համար թէ ուշադրութեան արժանի էր այս {ուսումը}, հերիք համարւում է այս հարեւանցի գծագր

թութիւն եւ վերջումը աւարտած լինելով իւր {ուսումը}, որպէս բնագէտ, Հելզինգֆորսի համալսարա

, ինչպէս Շահումեանցը էր, թողումք նորա {ուսումը} եւ կրթութիւնը, ոչ թէ այսպիսի քաղաքավար

մեր ներկայի համար։ Մխիթարը եւ Հայկական {ուսումը}, չգտանելով ոտքի ու կայքի տեղ իւր հայրե

եան արժանաւորութիւնքը, բարք ու վարքը, {ուսումը} եւ գիտութիւնը քննելու եւ հաստատապէս նկա

համար իւր մահով կնքեց եւ վաւերացուց իւր {ուսումը}, որպէսզի մարդիկ, տեսանելով նորա հաստա

փելի անգործութիւն եւ անշարժութիւն։ {Ուսումը} եւ լուսաւորութիւնը՝ պապական դայեակների

րներ "։ Այս կանոնների զօրութենով բոլոր {ուսումը} սահմանափակւում էր մի քանի յայտնի խնդիրն

, չ'մտածեց փոփոխել Քրիստոնէական հաւատի {ուսումը}, խաչը թագուցանել հեթանոսների առաջեւ հո

ատրութեանը եւս։ Հայերը, իւրեանց բոլոր {ուսումը} եւ գիտութիւնը ստանալով օտար լեզուով, մ

ծութիւն ունի կրօնի վերայ։ Ուրեմն կրօնի {ուսումը} պիտոյ էր սերմանել ազգի մէջ մատենագրութե

սուտ խօսքեր հանեցին նորա վանքի եւ նորա {ուսումի} մասին, որ նորա բարձր անունը կարողանան

վրայ եւ գրուած մի բան չէ՛։ Հաւատքից եւ {ուսումից} զո՛ւրկ են, գործի մէջ ծո՛յլ եւ անհամբե՛

ուրեմն ի՛նչ գործնական օգուտ ունի հոգին {ուսումից} ․ ո՛ր սուրբերը ուսեալ էին: Մարգարէքը հո

ն չկա, եթե կկամենաք եւ եթե նորա այստեղ {ուսումն} առնելը ձեզ հաճո չէ, ինձի սիմ սիմ մի աս

ւ ասածի նման լինում է՝ աշակերտ հեղգ առ {ուսումն} եւ փոյթ առ ի վարդապետել, նախ քան զտեսո

ղ քերել հանել ձեր վերայից: Ամենայն {ուսումն} եւ գիտութիւն՝ դպրոցներում աւանդուած,

մեզ ընծայեցուցանէ: " Աշակերտք հեղգք առ {ուսումն} եւ փոյթք առ ի վարդապետել, որք նախ քան

դին գրած ՚ի վեց դարուն մարմին մեղաց ": {Ուսումն} կրօնական պարտի զհետ գնալ վկայութեանց յա

ն՝ որով ճանաչիլ ունէին հետեւողք նորա: {Ուսումն} քրիստոնէութեան եւ խորհուրդ նորա է բարոյ

էշութեան ի վանդակ։ Զի՞նչ որ {ուսումն} ո՛չ ընձեռէ ո՜վ դու ժպիրհ ցնդաբան,

ամալսարան ունէինք, թարգմանել եւ տպել " {Ուսումն} նաւուղղութեան ". այս ասելով, միտք չ'ո

ընթերցող կարող էր քաղել նոցանից օգտաւէտ {ուսումն} եւ քաղցր, ազնիւ զբօսանք։ Այդ խորհրդով

ինութիւնը որպէս յանցանք։ Բայց մեք որպէս {ուսումն} եւ խրատ ամեններիս համար, պարտական ենք տ

մերսետ կոմսութեան մէջ 1214 թուականին եւ {ուսումն} է առած նախ Օքսֆորդում, յետոյ Փարիզում

տը պաշտէր: Ամենայն ոք, որ փոքր ի շատէ {ուսումն} է ստանում, մոռանում է իւր ազգը, հաւատ

ր վարդապետը, որ աշակերտուած էր պապական {ուսումն} տարածելու դպրոցին ( Propaganda): Մխիթ

հատ ու կոտոր տեղեկութիւնք, իսկ կապակից {ուսումն} ամենեւին եւրոպական կարգով, եւրոպական հ

. չի՛ք տեղի երկբայութեան, թէ կրօնական {ուսումն} հայկազանց հիմնեալ հաստատիւր յայնժամ ո՛չ

յատկացեալ պաշտօնը։ Բայց Լօյոլան ոչինչ {ուսումն} չունի, հազիւ գիտէ գրել եւ ընթեռնուլ։

իսի խայտառակութենից յետոյ եւ ինքը ոչինչ {ուսումն} չունէր, առանց որին չէր կարող անգամ եւ

իրողութեանս էր նոյն իսկ ուսումնատեաց եւ {ուսումնակալած} բարք հայկական աբեղենին, ըստ որում [1 ա

իրը բաղկանում է չորս մասնից, այսինքն՝ {Ուսումնական}, Բանասիրական, Պատմական եւ Բնական հատվ

նայած համալսարաններին, ակադեմիաներին, {ուսումնական} զանազան hաստատություններին եւ ամսագրերի

հարցանում ես: - Նորա համար, որ նա {ուսումնական}, խելօք եւ եւրոպացի մարդ է, եւ նորա հր

մարդ է, եւ նորա հրատարակած " Մեղուն " {ուսումնական} լրագիր է, որով յոյս ունի նա լուսաւորել

եզ, որ դու ոչինչ հասկացողութիւն չունիս {ուսումնական} բաների մէջ. Մանդինեանց Տէր Ստեփանը քան

րագիր էր Ներսէս Կաթողիկոսի մօտ. եթէ նա {ուսումնական}, խելացի եւ եւրոպացի մարդ չլինէր, Կաթո

սի մօտ ոչինչ ապացոյց չէ նորա գիտնական, {ուսումնական} եւ եւրոպացի մարդ լինելուն. ինչ կոնդակ

դինեանց Տէր Ստեփանոսի վերայ էր, որ իւր {ուսումնական}, " Մեղու " անունով թերթերի 16 համարում

ստացել մի այդպիսի մասնաւոր մարդուց իւր {ուսումնական} վարդապետութիւնը: Այս եւս հարկաւոր է իմ

արտօնութիւնքը ստացւում են շատ մեծ՝ ե՛ւ {ուսումնական} քննութեններով, ե՛ւ համալսարանական եւ ա

կութեանը: - Ես շատ խոր չեմ մտանում {ուսումնական} բաների մէջ, - պատասխանեց իմ հիւրը, -

լու պարտական են: Բայց այսպէս չէ. ազգի {ուսումնական} զգացմանը համար նոքա չեն գործում, ազգայ

ան փառասիրութեամբ հիւանդ, միակողմանի, {ուսումնական} անուանուած պարոնները, որ թիթեռնակի պէս

ոչինչ ", - գրում էր քսան տարի յառաջ մի {ուսումնական} ազգային, որ, կարդալով այս տողերը, ան

հետ. ե) Դպրոցի կառավարութիւնը յանձնել {ուսումնական} աշխարհական անձերի. զ) Մերժել հոգեւոր

գտանւում է քանքարաւոր Պ. Ս. Ոսկանեան {ուսումնական} ազգայինը, որ քանի մի ժամանակ սորանից յ

ւատում եմ, որ անարդիւն լինելու չէր մեր {ուսումնական} ազգայիններին, մինչեւ Հայոց մոռացուած գ

ոհ բերել ազգին: Հայք չունին ակադեմիա՝ {ուսումնական} ճանապարհորդք դուրս ուղարկելու համար: Ա

ը, յայտնի բան է՝ յանձնելով բանագէտ եւ {ուսումնական} մարդերի՝ քննել եւ համեմատել այդ ձեռագի

5. Գտանուած հնութիւնքը՝ օրինաւոր եւ {ուսումնական} քննութեամբ, կը հրատարակէր համօրէն ազգի

կան պատմութիւնքը գրելու: 7. Բոլոր {ուսումնական} անդամների հաճութեամբ եւ հաւանութեամբ ըն

դարու այն հարազատ որդիքը, իւրեանց կամ {ուսումնական} եւ կամ փորձական կրթութեամբ, այլ յարաբե

ն խորհուրդը: Թատրոնի բեմը ստոր չէ {ուսումնական} ամբիոնից. թատրոնի բեմն է այն աթոռը, ո

պով կարգադրելուց յետոյ, պարտական է իւր {ուսումնական}, ազգասէր, լուսաւոր, ճշմարտասէր եղբայ

ից, իւր հոգեւորներից եւ, կիսագրագէտ, {ուսումնական} կամ փիլիսոփայ ասուածներից, ահա այն հայ

ր։ Այն ազգը, որ չունէր դպրոցներ, {ուսումնական} ընկերութիւններ, զանազան լուսաւոր գաղափ

ողմից հասկանալի լինէր նորան եւ գրաւիչ։ {Ուսումնական} բաները հասարակ ժողովրդի համար չեն. նա

տեանք, նոցա բովանդակութիւնքը մեծ մասով {ուսումնական} են։ Չեմ ասում այստեղ նոցա պակասութիւնք

դու վերայ, որ կամէր կատարել Կրտիկոսի ( {ուսումնական} դատաւորի) պարտականութիւն՝ ամենեւին ազ

րժանի գիտելիքը, որ պատկանում էին արդէն {ուսումնական} հանդէսին, այսինքն՝ աշխարհի կազմածի,

. ճառեր, որ գրած էին բաւական վերին եւ {ուսումնական} ոճով։ Եւ ո՞ր փոքր ի շատէ հասկացող ու զ

ւ նորա մէջ շրջան առնող ոգու ուժը, ամէն {ուսումնական} կուսակցութիւններից զօրեղ է եւ համակարգո

առ Գաղատ., գլ. Գ, համ. 13)։ Մեր {ուսումնական} եղբարքը չնեղանան մեզ, որ այսպիսի մանրա

Սա հանդիպեցաւ Աբովեանին եւ խօսելով նորա {ուսումնական} գործունէութեան վերայ՝ հարց էր արել, թ

կիչքը, հանգուցեալը սաստիկ տկարացաւ իւր {ուսումնական} ասպարէզի առաջին ընթացքում, այնպէս, որ

ճառեր, չոր քերականութիւններ, զանազան {ուսումնական} եւ փիլիսոփայական քննութիւններ, որոնցով

յական, փիլիսոփայական, բանաստեղծական, {ուսումնական}, եւ այլն, եւ այլն, եւ այլն: Բա

արհադէմ գլուխ տուեց սատանային. սա նորա {ուսումնական} գրապետն էր, որ յառաջ Նադիր Շահի մօտ եր

բնակութիւնը, եւ սրտիս նեղութենից գրեցի {ուսումնական} դատողութիւններ կօշկակարների, մշակների

չէ նմանում ուրիշ դեւերի. սա կրթուած եւ {ուսումնական} դեւ է. հասակի բարձրութիւնը հինգ ոտնաչա

ասել, ուրախութեան մէջ ի՛նչ հարկաւոր են {ուսումնական} խօսակցութիւնք. մարդը ուրախանալու ժաման

ակ անասուն չէ. բայց մեր թշնամիքը, այն {ուսումնական} անուանուած յիմարքը, պիտի ասեն, թէ մար

ւծում " Լոյս զուարթը ": Ահա քեզ մի {ուսումնական} խնդիր, որ արժէ tartarus emeticus ․ ինձ

ինք: - Թէպէտեւ ես շատ գլուխ չունիմ {ուսումնական} բաների, - ասաց Մահտեսի Թովմասը, երբ կ

ներդ խելքիս նստում են. ինչեւիցէ, դոքա {ուսումնական} բաներ են եւ դուք ձեր մէջ ինչ կամիք արեց

աշխատին, որ լինին քաղաքավարի, խելօք, {ուսումնական}, բարոյական եւ այլն: - Քաղաքավարի ե

ն է եկել այս բանը, նորա նման հարուստ, {ուսումնական} մարդու համար աղջի՞կ է պակաս Նախիջեւանի

ինակութիւն չէ յառաջացել նոցանից որեւիցէ {ուսումնական} հանդիսում։ Առհասարակ այն խնդիրը,

Մինչեւ այս օրս չէ երեւեցած դոցա մէջ մի {ուսումնական} անձն՝ Եւրոպական բազմակողմանի եւ տիեզեր

եւրոպական դպրոցներում կրթութիւն ստացած {ուսումնական} հայրենակիցքը Ռուսսիայում, Տաճկաստանում

, եւ [այժմուս պաշտի միայն առ սակաւաթիւ {ուսումնական} ոմանս, եւ այն մասնաւոր եւ [յո՛յժ մասնա

լայեցի: Բազմաթիվ են գրուածք սորա եւ առ {ուսումնական} եւ աստուածաբանական գրուածոցն, հարկաւոր

կացող լոկ ուսման եւ ո՛չ իբրեւ ինքնացեալ {ուսումնական}, չկարաց անպղտոր աչօք տեսանել զմայրենի

ռ աշխարհին հեռաւորութեան, յորում գտանի {ուսումնական} ազգակիցն մեր), այլ եւ հեղինակութեամբ

ւցանեն գէթ զցանկութիւն եւ պատասխանի տան {ուսումնական} հարցասիրաց, այլ ժողովուրդն առ հասարակ

քան թէ երեւի նկատողացն հարեւանցի աչօք: {Ուսումնական} ընկերութիւնք առ Հայս Տաճկաստանի եթէ շատ

նտեսել եթէ չկարէաք հիմնել հաստատել զմեծ {ուսումնական} ընկերութիւնս՝ զհամապատասխան զակադեմեայ

ի այր, որպէս ազնուական, հոգեւորական, {ուսումնական}, ուսանող, հին հայագէտ, վաճառական, ք

ւ ի խոնարհս եւ որք դողան ի բանից նորա. {ուսումնական} եւ ուսանողն ողբան զանձինս գիտակցութեամբ

յ աշխատում էր իւր կողմը քարշել խելօք եւ {ուսումնական} մարդիկ։ Բաղդը յաջողեց նորան. նա հանդի

ել Յիսուսեանների միջից երկու շատ լաւ եւ {ուսումնական} մարդիկ՝ ժողովը ուղարկելու համար։ Իգնա

րամանկութիւն, բայց այս խորամանկութիւնը {ուսումնական} Մանդարինները չ'կարողացան հասկանալ։ Նա

նի անդամներից մինը՝ Էդմօնտ Րիշիէ, շատ {ուսումնական} եւ խելացի մարդ, որ այն ժամանակը Համալս

տեղ նստաւ Պապական աթոռը Կլեմենտ XIV շատ {ուսումնական} եւ լաւ մարդը. նա լաւ գիտէր՝ ինչ աստիճ

ս նրա պատգամաւորների: Միւս ժողովները - {ուսումնական}, տնտեսական եւ այլն, ուղղակի կախում ու

39-ին, - ասում է հռչակաւոր Արագօն, իր {ուսումնական} քննութեան մէջ ` կայծակի մասին. ( Notic

Բեն Դաւիթի, Միխայէլիսի եւ Լիհտենբերգի {ուսումնական} քննութիւնքը զարմանալի պարզութեամբ բացու

ում, բայց նոցա ընդդէմ կային բաներ, որ {ուսումնական} գերմանացին զանց է արել մէջ բերել եւ մի

ութեան մասին մինչեւ այժմ չեն ձգել նորան {ուսումնական} քննութեան տակ. ստուգելու համար նախ, թ

չինչ մարդավայել ազնիւ միտք, մանաւանդ՝ {ուսումնական} խնդիրների վերայ, չէ կարելի բացայայտել

քանիսիցը քանի մի բառեր: Այս բաները {ուսումնականաբար} կամ լավ եւս իմաստասիրաբար քննելով՝ պար

ակաւք ոմանք, յորոց] կազմի միաբանութիւն {ուսումնականաց}: Գանգատին ապա նոքին իսկ ուսումնականք հ

ր " Մեղուն " եւ նորա հրատարակող երեւելի {ուսումնականը} ( ?), բայց թէ Պ. Իսահակեանցը ինչպէս

նչ է պիտի օգնէ այս խնդրի լուծմանը, ո՛ր {ուսումնականը} մեր մէջ վիճակուած է այնպիսի նիւթական ապ

Մինչեւ որ այս բաները եղած չէին, Հայոց {ուսումնականի} գրած պատմութիւնը նոյն բանը կը լինի, ին

Արդեօք ո՞ր տգէտի, թո՛ղ թէ փոքր ինչ {ուսումնականի}, միտքը չի զարթիլ, նորա մտածութեան գոր

ցաւելով խոստովանիմք թէ ուղղութիւն առնդ {ուսումնականի} չէր ամենեւին համաձայն ազնիւ նպատակի նոր

այդ պարոնների վերայ՝ որպէս մի երեւելի {ուսումնականների} վերայ. պատճառ, զուրկ լինելով լուսաւոր

բան է, մասնաւորների համար, այսինքն՝ {ուսումնականների} համար, ապա թէ ո՛չ, ամբողջ ազգի համար

ցաւ տեղ գտանել այն ժամանակուայ Եւրոպացի {ուսումնականների} սրտի մէջ, կարողացաւ իւր կողմը շրջել ջե

որա համար, որ սա Հայոց մի քանի երեւելի {ուսումնականներին} սխօլաստիկ էր կոչել: Այժմ հասկացա՞ք, թ

քով հանդերձ, մնացած է Հայոց միակողմանի {ուսումնականներին}, որոնց թիւը բարձրացնում էք մինչեւ բիւր

որ բանի մասին եւս չենք կարող: Մեր ազգի {ուսումնականներին} յայտնի է, որ մեր դպրութիւնը եւ լեզուի

ն վիճակը, մինչեւ որ նորա անունով միայն {ուսումնականներին} մի պարզ եւ յայտնի ճշմարտութիւն ապացուցա

երը այն հայազգի սխօլաստիկ ( դպրոցական) {ուսումնականներից}, որոնք, մի երկու բառ ուսանելով ծուռ ո

ք, որ շատ ցած են իւրեանց գիտութեամբ եւ {ուսումնականութեամբ} Յիսուսեաններից, այլեւ սոքա՝ այս հռչակ

րտարապետութեան վերայ, ինչպէս Ս.... {ուսումնականութեան} վերայ: - Զարմանք չէ, - պատասխանեց

նս, տեսանում եմ, որ շատ բոբիկ ես եղած {ուսումնականութենից}: - Բոլորովին ներում եմ քեզ, - պատ

պած էր մարդկութիւնը։ Մարդիկ առ հասարակ {ուսումնականութենով}, բանաստեղծութենով եւ փիլիսոփայութենով

լի է ընդդիմանալ նորան, ամենայն ժամանակ {ուսումնականութիւն} հա ուսումնականութիւն, անտանելի է, մար

, ամենայն ժամանակ ուսումնականութիւն հա {ուսումնականութիւն}, անտանելի է, մարդու գլուխ կը ճաքեցնէ

ւի մեզ այսպէս ասել, որ Հայոց ազգի համար {ուսումնականութիւն}, գիտութիւն եւ լուսաւորութիւն ասած բանը,

անցդ հանդիսացեալ արհամարհէ զայլ ամենայն {ուսումնականութիւն}, արտաքին զնոսա եւ երկրորդականս անուանե

է նայելով ազգի այժմեան սառնութեանը դէպի {ուսումնականութիւնը}, ոչ թէ տեսանելով այժմեան անսրտութիւնը դ

ց. եւ այս իսկ է պատճառն զի Բիւզանդեանց {ուսումնականութիւնն} առանց պատշաճօրէն հայացուցանելոյ, պատու

լապէս թուի, ճշմարտութիւն չի՛ք առ հայոց {ուսումնականս}, թո՛ղ զայն [յոյժ տարակուսելի] ճշմարտու

կըշտանալ փորերնիս։ Ներկայ դարուս {ուսումնականք} ի՛նչ մեծ գիտեն, ի՛նչ իշխան. Ազատ

նքի եւ շրջապատող աշխարհի մասին: " {Ուսումնականք}, եթե մի քանի այդպիսի առանձնական մարդիկ

այսինքն հին հեղինակները), գերմանական {ուսումնականք} չեն ուսել առնուլ նոցանից գեղեցիկ եւ կեն

ուծոյ հարցանեմք աստանօր թէ զի՞նչ իմանան {ուսումնականք} հայոց պահպանութեամբ կամ կենդանութեամբ ն

ուսումնականաց: Գանգատին ապա նոքին իսկ {ուսումնականք} հայոց՝ թէ չիք առ հայս լուսաւորութիւն,

ր կարէր տալ ուսանողին, ասասցեն ինքեանք {ուսումնականք} ՝ թէ զի՞նչ մինչեւ ցայսօր ուսեալ է դոցա

սրտիւ կազմել զմիաբանութիւն, այլ եւ եթէ {ուսումնականք} եւ ուսանողը ինքեանք գէթ կազմէին զայս ըն

Ֆրանսիայի մէջ։ Մի քանի Համալսարանական {ուսումնականք} կամակից էին այս բանին։ Իգնատիոսը խաբեբ

լորութիւն մոլորութեան վերայ: Դուք, որ {ուսումնականքդ}, որ կարելի է ասել երկու եւ կէս մարդ էք

էն եւ Լատիներէն՝ հրաւիրելով այդ ազգերի {ուսումնականքը} հասկանալ մեր այժմեան ազգային պիտոյքը կա

ուողքը, չկարծես հասարակ մարդիկ, այլ՝ {ուսումնականքը}: - Դուք ի՞նչ տեղից գիտէք այդ բաներ

ծ եւ հոյակապ խնդիր, որ ազգի կարողքը եւ {ուսումնականքը} պարտական են լուծանել։ Չկայ աշխարհի երե

էին ազգին նախ եւ յառաջ, որ յետոյ ազգի {ուսումնականքը} կարող լինէին ազգային պատմութիւն գրելու

ունքը, միթէ՞ նորանով, որ խելօքները եւ {ուսումնականքը} գոռում են, թէ մարդը բանականութիւն ունի

իմանայ, թէ Ազգի համար կայ չկայ, միայն {ուսումնականքն} են պարտական գործ կատարել։ Ո՛չ, ազգայի

րձութեան, տեղափոխ լինելու դէպի երկրորդ {ուսումնակարգը} ։ Ամառը, քաղաքից դուրս, բնակուելով եւ

մոռացել։ Իգնատիոսը մի աբեղայի խորհրդով {ուսումնապարապի} ժամանակ ուղեւորեցաւ դէպի Սպանիական Նիդե

Պարացելսոսը երկար ժամանակ չմնաց որպէս {ուսումնապետ} Ալքիմիայի: Մի օտարոտի անցք պատճառ դարձ

ուն մէկ քահանայի. պիտոյ է ասեմ, որ իմ {ուսումնառութեան} սկզբումը փոխանակ ազգային լեզուով զարգան

արուց տեսութեամբ, եւ կամ իբրեւ այր ո՛չ {ուսումնասէր} եւ ցանկացող լոկ ուսման եւ ո՛չ իբրեւ ինք

տեւեսցի անդուլ յառաջադիմութեամբ, նա զի {ուսումնասէր} հասարակութիւնն մեր, որ ի Զմիւռնեայ, ո

է թագաւորեցին: Չունիմք բան ասելոյ վասն {ուսումնասէր} օրագրին Սինկափորայ, զի ոչ կարացաք ցայս

ժառանգական նախանձու առ միմեանս չունին զ {ուսումնասիրական} ընկերութիւնս, յորմ է աղբերանայ չունել

արդեն կատարված փաստ: Ով որ քիչ թե շատ {ուսումնասիրել} է ներկա Անգլիան, նա, կարդալով Ֆոշեի գ

ր: Նրանց համար, ովքեր գեթ մակերեսորեն {ուսումնասիրել} են Աստվածաշունչը, շոշափելու չափ պարզ է

նը: Իհարկե, ով տեղում հիմնավորապես չի {ուսումնասիրել}, թե ո՛վքեր են հայ բողոքականները եւ որ

լ ապրում են: Բայց առաջին գործն է՝ լավ {ուսումնասիրել} այս խնդիրը: Անանիան շատ ճանապարհներ ու

ղ է այս ամենն իմանալ եւ շատ հեշտությամբ {ուսումնասիրել}: Շնորհակալ եմ Անանիային, որ սկսել

լավ է քերականությունը եւ այնքան հեշտ է {ուսումնասիրել} այն: Դա կարելի է հրատարակել նաեւ առանձ

երը եւ խորհուրդ ենք տալիս նորան մի փոքր {ուսումնասիրել} այդ հեղինակութիւնքը: Յոյս ունինք, որ

երտքը, հետզհետէ ձեռք բերելով, սկսեցին {ուսումնասիրել} երկաթի համբերութեամբ եւ անձանձիր աշխատե

գիտութեան մէջ։ Նա, սրտի յօժարութեամբ {ուսումնասիրելով} իւր գիտելի առարկայքը, միշտ յայտնի էր հ

կեան: Նա չէ հերետիկոսը, որ քննելով եւ {ուսումնասիրելով} բնութիւնը, ամէն վայրկեան ստիպւում է աս

ազնուանան նորա ձեւերը եւ ոճերը, եթէ ոչ {ուսումնասիրելով} այդ լեզուն, գործ դնելով նորան եւ օրէ օ

մեր ամբողջ ուժը կենտրոնացնում ենք միայն {ուսումնասիրելու} այն, ինչ գիտությանը հաստատապես հայտնի

Հ. Գ. Ֆոշեի գիրքը ժամանակակից Անգլիան {ուսումնասիրելու} համար միանգամայն անպետք է: Խելքս չի հա

րակութիւնը եւ ո՛չ ունեցել էր ճանապարհ՝ {ուսումնասիրելու} հին լեզուի յիշատակարանքը, որ նորա աշակ

տալու եւ հին ժամանակի ճարտարապետութիւնը {ուսումնասիրելու} համար, ինչպէս Պոմպէյի աւերակներում վեր

խոսել). եւ ես հեռու եմ այն մտքից, որ {ուսումնասիրեմ} այդ գիրքն այժմ, եւ իմ այժմյան վիճակում

արժեք որդերի պատմությունն ու կյանքը լավ {ուսումնասիրենք}, նաեւ նրանց աճեցնելու եղանակը, ապա կա

, որպեսզի հիմնավորապես եւ մասնագիտորեն {ուսումնասիրի} արհեստականորեն ձկներ բազմացնելու խնդիրը

ւելու ապագան, երբէք չէ եղած նորա համար {ուսումնասիրութեան} եւ փիլիսոփայական մտածութեան առարկայ: Թ

ջնորդութեամբ, հեռաւորների եւ ընդհանուր {ուսումնասիրութեան} նիւթ չէր եղած. պատճառ, նոր լեզուի հիմ

, որ այս բանի համար հարկաւոր է շրջանկատ {ուսումնասիրութիւն} մշակող հեղինակների կողմից: Այն նորելու

ինակութիւնքը: Յոյս ունինք, որ այդպիսի {ուսումնասիրութիւնը} աւելի մխիթարական կը լինի նորան իւր երեկ

ւմ է ոչ թէ միայն հին հայկական դպրութեան {ուսումնասիրութիւնը}, այլեւ ականաւոր մարդիկ շատ, աշխատում

ախօսութեան արուեստ կազմել եւ նոր լեզուի {ուսումնասիրութիւնը} հեշտացնել։ Բացի սորանից, հին լեզուի յ

ցէ, կամ թէ բնաւ չեղած բանաստեղծութեանց {ուսումնասիրութիւնը}, - մենք պարտականութիւն ունինք հրատարակե

եւ տարապայման չքաւորութիւնը: Բայց այս {ուսումնասիրութիւնը} կարող է միայն նոր կամ ապագայ սերունդին

ն ու շատ բաների թեթեւակի եւ մակերեսային {ուսումնասիրության}, այնուամենայնիվ ինքնուրույն, ավելին կ

գրության եւ քաղաքակրթության համեմատական {ուսումնասիրության} մի ձեռնարկ: 79. ՂԱԶԱՐՈՍ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ

ամենքս գիտենք, բայց իմ խոսքը գործնական {ուսումնասիրության} մասին է, որպեսզի նա ի վիճակի լինի ձեռք

" ընտանիքին պատկանող որդերի պատմության {ուսումնասիրության} վրա, թեեւ, որքան մեզ հայտնի է, այդ ո

զում խորանալով պատմության դարավոր փորձի {ուսումնասիրության} մեջ, հասկացավ հայերի վրա ծանրացած միջն

ոչ թե ինչ-որ մի թերթ թուղթ, այլ ամբողջ {ուսումնասիրություն}, դրա համար էլ թողնենք այդ ավելի հարմար

րական պատասխան, նշանակում է՝ բնության {ուսումնասիրությունը} սոցիալական տեսակետից մեծ նշանակություն

ես գրքերը ո՛չ թե սոսկ կարդում եմ, այլ {ուսումնասիրում} ՝ վերլուծական եւ քննադատական տեսակետից

րմանական գրքերի: Չնայելով, որ անդադար {ուսումնասիրում} են հին օրինակները ( այսինքն հին հեղինակ

յս պիտի ստիպուի ընդունել ամէն մարդ, որ {ուսումնասիրում} է նորան: Բնութիւնը միայն կարող է հասկա

ց պատճառ ցաւելի իրողութեանս էր նոյն իսկ {ուսումնատեաց} եւ ուսումնակալած բարք հայկական աբեղենին

ոպականաց: Անգրասիրութեան եւ արմատացեալ {ուսումնատեցութեան} առ հասարակ ազգի մերոյ ականատես վկայք են

հուրդ տամ։ Մեր գեղի մէջ չկայ աղջիկների {ուսումնարան} ։ Դու այդ քո աւելորդ արծաթը գործ դիր գո

րծաթը գործ դիր գոնէ առ ժամս, մի փոքրիկ {ուսումնարան} բաց, ուր թող ուսանին աղջիկ զաւակները մ

սի ձեռքով: Նա հաստատած է այդտեղ երբեմն {ուսումնարան} եւ տպարան, որ կառավարուել են բաւական ե

ը մի ազգային կամ եւրոպական բազմակողմանի {ուսումնարան}, որի խորհուրդը եղած լինէր պատրաստել կր

բարեկարգ եւ ճշմարտութեամբ ոգեւորեալ մի {ուսումնարան}: Քանի որ այդ քաղաքի պատուելի եւ մե

այն սովորական պատասխանը, թէ մի այդպիսի {ուսումնարան} մշտնջենաւորապէս պահպանելու համար հարկաւ

Այստեղ, շատ անգամ կրկնելով " ազգային {ուսումնարան} " խօսքը, թէեւ իսկոյն վերաբերած ենք Եւր

րդ չէր մի փոքր պարզ խօսել: Ազգային {ուսումնարան} ասելով՝ չեմ հասկանում այնպիսի ուսումնա

ւրախացած. այդպիսի բաները արժանի չեն եւ {ուսումնարան} անունը իւրեանց վերայ կրելու: Օբսկուրան

ել մտանել որեւիցէ ֆրանսիական բարձրագոյն {ուսումնարան}: Եւ այսպէս, Սամուէլ Մուրադի բարի խորհ

լինել կամի, այս է՝ շինութիւն հայկական {ուսումնարանաց} վասն հայաբար աւանդելոյ ի նոսին զուuանել

անք չէր քեզ եւ քո բոլոր գերդաստանին այդ {ուսումնարանը}, որ միշտ եւ հանապազ կրելու էր քո անուն

ան իջուցանեն ինձ: Թո՛ղ այսօր լինէր այդ {ուսումնարանը} ոտքի վերայ, էգուց գնայի ես գերեզման,

արհամարհանքով վարձատրել: Մեր ասած {ուսումնարանը} նման չէ այդ օբսկուրանտների ուսումնարանի

ր խնդրած ուսումնարանի շէմքի վերայ: Այն {ուսումնարանը}, որ կարող էր լուսաւորութեան աւազան դառ

յելչագրութիւն եւ նկարչութիւն: Ահա՛ այն {ուսումնարանը}, որի լինելը ցանկալի եւ հոգով չափ փափագ

աստանում, եթէ Ներսիսեան ազգային փոքրիկ {ուսումնարանը} հաւատարիմ չէ իմ սրտին, ո՛, գիտէ՝ ինչ

ամ: Նախիջեւանի մեծ անբաղդութիւնը է այդ {ուսումնարանը}, որի մասին գովութեամբ խօսում է հեղինակ

ս բերել, որով պիտի պահպանուէին լինելոց {ուսումնարանը}, տպարանը, հիւանդանոցը եւ այլն եւ այլն

ով գրած էր՝ " ճշմարտութիւն ": Այդ {ուսումնարանի} չլինելն է պատճառը, որ Նախիջեւանի մէջ (

աննիւթը եւ անապականը, ուր չէ քարոզւում {ուսումնարանի} ամբիոնից սէր, ընկերասիրութիւն, ազգասի

եռեւս հոգաբարձու չեն Նախիջեւանի լինելոց {ուսումնարանի} անունով, Հնդկաստանի մէջ թողած արծաթը ձ

է համաձայնեցնել այն պատասխանի հետ, թէ {ուսումնարանի} չլինելը հետեւանք էր արծաթագլխի չլինելու

թագլուխ կանաչացնելու համար, մի լինելոց {ուսումնարանի} մասին, եթէ ոչ այժմ, գոնէ ապագայումը,

թէ քաղաքը չէ կարող գոյացնել իւր լինելոց {ուսումնարանի} անունով արդիւնքի աղբիւրներ, մի՞թէ իւր

է կարող հինգ հազար մանէթ յետ ձգել տարին {ուսումնարանի} անունով, եթէ այդ կայքերի եւ հողերի կառ

րեկան մի բան վճարե՛լ ազգային գանձարանին {ուսումնարանի} անունով: Ոչ ոք այդպէս վատ կարծիք չունի

յ մարդ պիտի ներս բերէ ազգային գանձարանը {ուսումնարանի} անունով, կորած չէր. նա տալիս է այդ գո

նորա քարոզը, այնպէս հրաշալի քարոզ ասաց {ուսումնարանի} եւ ազգասիրութեան վերայ, որ ոչինչ չհասկ

ռանց պատրաստութեան ոտք կախել մեր խնդրած {ուսումնարանի} շէմքի վերայ: Այն ուսումնարանը, որ կար

իւնքը։ Չգիտէ, որ մեր համար միեւնոյն է {ուսումնարանի} լինելը կամ չլինելը, բայց թէ, առանց մե

ափոքրը հսկայ է թւում: Խօսքս Նախիջեւանի {ուսումնարանի} վերայ է. ահա հեղինակի բառերը ( տե՛ս եր

կարօտ է մի հիմնաւոր ազգային աշխարհական {ուսումնարանի}, որի տէրը լինելու էր ինքը ` անմիջապէս

ւր ի թիւս օրինաւոր աշակերտաց բարձրագոյն {ուսումնարանին}, լինել գրագիր ի հոգեւոր կառավարութեան

ուսումնարանը նման չէ այդ օբսկուրանտների {ուսումնարանին}. դոցա վարժապետքը, այն ողորմելի եւ թշո

իճակը Նախիջեւանի մէջ: Միայն մի այդպիսի {ուսումնարանն} է, որ կարող էր հաշտեցնել երկու հակառակ

ա հեղինակի բառերը ( տե՛ս երես 462). " {Ուսումնարանն} Հայոց ի նորոյ կառուցաւ աղիւսակերտ, եռա

ռանց մեզանից արծաթ խնդրելու, բացում էր {ուսումնարաններ}, եւ դեռեւս գովում էր մեզ, մեր ազգը,

սը։ Այո՛, եթէ ունեցել էինք պատշաճաւոր {ուսումնարաններ}, եթէ գիտութեան սանդուղքի համար ունեցել

լեւ ականաւոր մարդիկ շատ, աշխատում են, {ուսումնարաններ} շինելով եւ Եւրոպական նոր լեզուներից գրե

որներ ունելուց յառաջ, պիտոյ է պատրաստել {ուսումնարաններ}, տպարաններ, որոնց միջնորդութեամբ կարելի

Եկեղեցիները, նահատակների մատուռները եւ {ուսումնարանները} ամեն ժամանակ խնդացին եւ ուրախացան նորան

դութեամբ Ֆրանսիոյ, Գերմանիոյ հռչակաւոր {ուսումնարաններում} մեծաքայլ յառաջ են գնում, նոցայ ամեն մէ

ումնարան ասելով՝ չեմ հասկանում այնպիսի {ուսումնարանք}, որոնց մասին հրատարակում էր " Մեղուն "

ընդհանուրի մէջ։ Տարակոյս չկա, որ կան {ուսումնարանք}, տպարանք, մատենադարանք, հնութեան թան

ի՞նչ մի ազգօգուտ գործ են կատարել, քանի՞ {ուսումնարանք} ունին, ո՞րքան վարժապետք ու աշակերտք։ Մե

օգուտ չեն բերել, ինչպէս են բարձրագոյն {ուսումների} հրահանգութիւնքը։ Յանկարծ, մինչ ո՛չ Դպ

ն բանը կը լըմըննայ աշխարհիս, Բայց {ուսումով}, գիրք կարդալով չի կըշտանալ փորերնիս։

խ քաղաքի մօտ: Նորա հայրը, որպէս բժիշկ {ուսուց} նորան Ֆիզիկա եւ Խիրուրգիայ, բայց Ալքիմ

ն չհամարիք Ձեր նամակի մեջ քանի մի տողով {ուսուցանել} մեր տկարությունը, հաճեցե՛ք: Ա. բնագի

ւսանելով, կարող էր գուցէ այբուբենք եւս {ուսուցանել}, բայց Պեդագօգիան շատ կարծր բան է նորա

, միմիայն այն ուղղութիւնը՝ ամենայն բան {ուսուցանել} օտարի լեզուով, հերիք պատճառ է, որ ամե

ութեան անմխիթար ամպերը: Գործ կատարել, {ուսուցանել}, հեղինակութիւն կամ թարգմանութիւն առնել

պրոցներ, որոնց պաշտօնը էր լեզու եւ գիր {ուսուցանել} ազգի զաւակներին: Այնպիսի գեղերում, ու

պահանջելով ազգի զաւակներին գրել կարդալ {ուսուցանել}, միւս կողմից՝ անհրաժեշտ են ազգային օր

մտաց ազգաց, թօթափել զգերութեան անուր, {ուսուցանել} հոգի ճանաչել զԱստուած եւ երկիրպագանել ն

ն այդ գիտութեան խորհուրդը էր Ոսկի շինել {ուսուցանել}: Սկիզբը կարծիքի, թէ կարելի բան է

ո՛րպէս եկն 'ի միտս ժողովել զաշակերտս եւ {ուսուցանել} նոցա զուղղափառութիւն եւ զայլ ուսմունս,

Վենետիկեցւոց, արդեօք յԵւրոպա գոլով ոչ {ուսուցանել} իւրայնոց զլեզու Եւրոպացի առ 'ի համարձակ

հակառակն ուսոյց եւ զընդդէմն պարտաւորեաց {ուսուցանել}, որպէս եւ յայտնի եղեւ։ Յայսմ ամեն

այդ փորձ փորձեցին եւ փորձեն գնովն զհինն {ուսուցանել}, որ է մեռելութեամբ զմեռելութիւն ի կեան

ական առնդ էր զազգ Հայոց ի մերումս դարու {ուսուցանել} եւ դաստիարակել ի դաւանաբանական գիտութեա

րբ տանք պատուելի հայրենակցաց մերոց գոնէ {ուսուցանել} դստերաց իւրեանց զընթերցանութիւն եւ զգրո

ոփոխակի իշխեն միմեանց, գ) պարտական են {ուսուցանել} ժողովրդին փողոցներում եւ հրապարակներում

լ ժողովրդին բարքի եւ վարքի սրբութիւն եւ {ուսուցանել} մանուկներին կրօնագիտութիւն. նա մանաւան

սակցութիւնը եւ սկսեց երեխայք հաւաքել եւ {ուսուցանել}, քարոզել ապաշխարութիւն, վարքի ու բարք

ժամանակով եւ թոյլ տուեց Յիսուսեաններին {ուսուցանել} նոր բացած Կօլլեգիումի մէջ։ Երիտասա

ւսեանք ընդդէմ Պարլամենտին հրաման ստացան {ուսուցանել} Կլերմոնդեան Կօլլեգիումի մէջ, ոչ թէ միա

խոստովանել նորա իրաւունքը եւ այս կերպով {ուսուցանել}, որ ազգի մէջ երեւցած ամէն մի երեւոյթ,

մարդերում Քրիստոսի կենարար Աւետարանը, {ուսուցանելով} անհակառակելի ճշմարտութիւնը, տնկելով Աս

կարանքը երեք չորս անգամ ծայր ի ծայր մեզ {ուսուցանելով}, համար էին պահանջում մեզանից եւ այն բո

ւ, որ նա հրաժարուի այդ պաշտօնից: Նա, {ուսուցանելով} Ալքիմիա, պարապում էր եւ գործական բժշկո

ցած առնչութեան հայր որդիական գաղափարը՝ {ուսուցանելով} այլապէս չկոչել Աստուածը, եթէ ոչ հօր ան

տապարտում էին Յիսուսեանները, թէ նոքա, {ուսուցանելով} Կօիմբրեան Կօլլեգիումի մէջ, սերմանում ե

թէ նոքա աշխարհականանում էին հրապարակով {ուսուցանելով} մանուկներին այն ամենայն գիտութիւնքը, ո

վարդապետ աստիճանը, այլեւ անզգամութիւն {ուսուցանելու} ամբիոնը: Փառք Աստուծոյ, որ այդպիսի բա

լքները հարինքի մէջ։ Նա Ֆիզիկա եւ Քիմիա {ուսուցանելու} ձեւերը դնում է այն բանի վերայ, որ ամեն

ւսեանների գլխաւոր խորհուրդը այն էր, որ {ուսուցանեն} Պարագուայեցիներին կարգ եւ պահեն նորանց

ուսել են իւրեանց խորհուրդը: Մայրը պիտի {ուսուցանէ} իւր զաւակներին ազգային լեզուն, մայրը պ

Իսկ թէ որպէ՞ս կամ զիա՞րդ, Ո՞չ {ուսուցանէ} քեզ Գիր. Թէ չիցէ քո լուեալ ցարդ՝

եւ ոչ Հոգին սուրբ Հայր կամ Որդի, որպէս {ուսուցանէ} Այվազովսքին, այլ ըստ խոստովանութեան Հա

աներս չկային բնաւ ": Ամեն այն գիր, որ {ուսուցանէ} զհաւատոյս, պարտի դրականապէս պատասխանել

ւն կերթայ կա՛մ դժոխք ": Այսուիկ ապաքէն {ուսուցանէ} զմասնաւոր դատաստանն, այլ արձակելով զհո

ին ՚ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի, որպէս {ուսուցանէ} Այվազովսքին, այլ ըստ վերաuաց մտաց: Աղ

Դ. հ, 55-58)։ " Խռովէ զժողովուրդս, {ուսուցանէ} ընդ ամենայն Հրէաստան, սկսեալ 'ի Գալիլե

իչք, երբ ասում է " յորում դրան եւ զմեզ {ուսուցանէին} " ( եր. 41)։ Զիարդ եւ իցէ այս է ճ

աւազան դառնալ մեր ազգի համար, պիտոյ է {ուսուցանէր} իւր աշակերտներին Հայերէն, Յունարէն, Լ

ւը, որով Աստուած, ողորմի՛ր ինձ աղօթքը {ուսուցանող} վարդապետը գնում էր: Եւ այս վարդապետը չ

ուր ուսանում են ամեն հասակի մարդիկ: Նա {ուսուցանում} է գեղեցիկ հայախօսութիւն, նա մշակում է

Մարկոսը: - Դա մի գիտութիւն է, որ {ուսուցանում} է հասարակ մետալները, զօր օրինակ, երկա

կարող, որովհետեւ ոչ մի դպրոցի մէջ չեն {ուսուցանում}, բայց նա փոխանակ խոստովանելու իւր տգիտ

ողք: Վարժատուն ասած բանդ, ճշմարիտ է, {ուսուցանում} է մարդու զանազան լեզուք, զանազան արտաք

ովասանեալ աշակերտների Կարգը, որոնք կամ {ուսուցանում} էին դպրոցների մէջ, կամ դեռեւս ուսանում

նուն, թէպէտ եւ ցայն վայր չունէր նա ինձ {ուսուցեալ} զիմն, եւ ես չունեի ինչ ուսեալ ի նմանէ

յն զԿտակարանս եկեղեցւոյ երիցս եւ չորիցս {ուսուցեալ} մեզ ", եւ այլն։ Որո՛նց վրայ են այս ակ

մի այդպիսի անօրէն գործողութիւն, նորան {ուսուցել} էին ճանաչել իւր անձը, իւր ընկերը, իւր

քի առաջեւ: Մարդկութեան գլխից անցածը {ուսուցել} է մեզ, որ ամենայն իւր մէջ միայն փակուա

ղքատութիւն չէ՞ լինելու: Այո՛, փորձերը {ուսուցին}, ի վերջոյ, եւ առօրեայ ապրուստի կարօտո

եկեղեցւոյ, զայսոսիկ մեղս միշտ մահուչափ {ուսուցին} մեզ, բայց Այվազովսքին զոմանս ի նոցանէ

ւնը կապուած է երկրագունդի հետ. փորձերը {ուսուցին} նորան, իւր երջանկութեան եւ թշուառութեա

ամենայն Հայոց Ներսէս կարգեալ զայս լատին {ուսուցիչ} ամենայն հոգեւորաց, հրամայեաց աղա Յարու

իջեւան, կարգեցաւ ի վերայ հոգեւորականաց {ուսուցիչ} հայու կաթոլիկ Մկրտիչ ոմն Սիմոնեան տնօրե

նությունը հայոց լեզվով: Հայոց լեզվի {ուսուցիչ} Միքայել Նալբանդյանց Բնակվում եմ

ես հանել եմ բոլորովին: Հայոց լեզվի {ուսուցիչ} Միքայել Նալբանդյանց 1857 29.

ան զսահման զհամառօտաբանութիւն: Աւագ {ուսուցիչ} Հայկական դպրութեան՝ ի Տեարց Լազարեանց

ջ առաջին անգամ հայոց նշանագիրքը եւ նոցա {ուսուցիչը} պիտոյ է Բիւզանդական գայիսոնի ուժով բռնո

չէր կարելի ուսանել եւ մի նոր բան։ Այն {ուսուցիչները}, որոնք հակառակ այս կանոնին կը վարուէին

այդ եւս ներելի է, որովհետեւ նորա նման {ուսուցիչները} կտակ ունին Նոյ նաւապետից: Մէկ ամ

կարելի է, քանի դեռ այդ քերականությունը {ուսուցիչների} եւ աշակերտների ձեռին չի լինի, նոր լեզվ

ւ խաչակիր արշաւանք քարոզեց այն իմաստուն {ուսուցիչների} ընդդէմ: Բանական հնարքները, հերքողութի

ո՛ւ, Տէ՛ր, ի՛նքդ լաւ գիտես)։ Իմ {ուսուցիչների} հրամանով գնացի Յունաստան եւ մի ժամանակ

՝ Կարգը, նշանակում էր իւրեան դպրոցների {ուսուցիչներին} դասատուութեան կերպը, գաղտնի կանոնագրու

անունովս Ratio studiorum, որ տալիս էր {ուսուցիչներին} ։ Այս կանոնադրութեան առաջին օրէնքներից

ան վրէժ, նորա միակ ցանկութիւնը էր, որ {ուսուցիչք} կորուսանեն իւրեանց ամբիոնը: Վա՛յ

պէս է շարունակում. " Որոց վարդապետք եւ {ուսուցիչք} Սուրբն Սահակ եւ Մեսրոպ, եւ գլխաւորք յա

ւնեցել է նորա ձեռքի տակ թերեւս եւ ուրիշ {ուսուցիչք}, երբ յոքնականապէս վարում է վարդապետ խօ

իս Աշուշայի տանը, եւ հարկ է, թէ կային {ուսուցիչք}, երբ ասում է " յորում դրան եւ զմեզ ուս

առ, նոքա քահանայք էին եւ դպրոցների մէջ {ուսուցիչք} ։ Նոյնպէս աննշան մարդերի համար նոցանից

, անարա՛տ եւ ամեն մեղքից ազատ Հայոց այդ {ուսուցիչքը}, թող թէ մեծ մեծ պաշտօնների հասցնել, ի

պէս այս ու այն խօսել։ Իսկ մեր երանելի {ուսուցիչքը}, եկեղեցու բոլոր Կտակարանքը երեք չորս ա

կառավարութենէ Ճեմարանի Ձերոյ զվկայագիր {ուսուցչական} իրաւանց, տուեալ ի Կայսերական Համալսարա

անութեան։ Բժշկական Ֆակուլտէտի Դէկան եւ {ուսուցչապետ} Անքէ վարդապետը իսկոյն սիրեց նորան՝ միտ

ւելի վարդապետ եւ Կայսերական համալսարանի {ուսուցչապետ} Պարոն Ֆէօդօր Իվանովիչ Ինոզեմցովին, որ

րից, նաեւ բժշկական ֆակուլտէտի Դեկան եւ {ուսուցչապետ} Անքէ Վարդապետը եւ այլ Ռուս բարեկամք եւ

ատել, որ ձեռք բերեն Փարիզի Համալսարանի {ուսուցչապետական}, վարդապետական ամբիոնները։ Բուրբօն Կար

նենայ բարկանալ մեր վերայ հայկաբանութեան {ուսուցչապետը}, եթէ այսպէս հասկանանք. " Քեզ-Տեառն յա

վերայ դիմեց նա դէպի ֆակուլտէտի Դեկան եւ {ուսուցչապէս} Անքէ վարդապետը։ Բայց սա, շատ սիրելով

ի ունել զիրաւունս ընդ անուամբս հոգեւոր {ուսուցչի} վարժապետել այլոց աշխարհական մանկանց, ո

Լազարյան Ճեմարանի հայոց լեզվի կրտսեր {ուսուցչի} պաշտոնակատար Միքայել Նալբանդյանից

ված փաստաթուղթը: Հայոց լեզվի կրտսեր {ուսուցչի} պաշտոնակատար Միքայել Նալբանդյան 1

վուի աներկիւղութիւն է։ Ո՞ւր է արդար {ուսուցչի} հոգողութիւնը, ո՞ւր է արդար հայրապետի Ք

ուuանելիսն բովանդակ. զի կենդանի բարբառ {ուսուցչին} այլապէս գիտէ ներգործել ի սիրտ եւ ի հոգի

ան առանց ի վերայ յաւելոյ մեկնաբանութիւն {ուսուցչին}, անհասկանալի էին մնալոց հայկական զաւակ

, օրինաւոր վարժապետների այցելութեան եւ {ուսուցչութեան} գինը, եւ այս է մանաւանդ պատճառը, որ շ

նախանձաբար, առանց թեւակոխելոյ յամբիոնն {ուսուցչութեան}, կա՛մ առ փառասիրութեան կամ առ չարաչար

գրագրութեան դմին Ատենի, միթէ չգիտէր թէ {Ուստայեան} դպիր Միքայէլ անուամբ գտանի ի քաղաքիս թէ

կառավարութեանդ եւ գործ եւ յորջորջէ զիս {Ուստայեան}, որ օտար է ըստ ամենայնի ի ճշմարտութենէ

է Նալպանտեանն էր գրողն ինքեան զգիր, թէ {Ուստայեանն}...... եւ թէ Նալպանտեան դպիր չէ գր

անգէտ լեալ զգրողէն թէ Նալպանտեանն էր թէ {Ուստայեանն}, բայց այնուամենայնիւ կրկին պարտաւորի ն

կբայս զգրողէն թէ Նալպանդեանն էր եւ. թէ {Ուստայեանն} նա զի եւ ո՛չ անգամ ճանաչէր իսկ զնա՝ ան

Խոնարհ ծառայ Միքայէլ դպիր Ղազարեան {Ուստայեանց} 1866, ի Նախիջեւան առ Տօնաւ: 2

մ, Խոնարհ Միքայէլ դպիր Ղազարեան {Ուստայեանց} Տիրացու Գէորգ Պետրոսեանն ողջոյն

իսկ եւ ըստ իմոյ մականուան, գոլով գրեալ {Ուստայեանց}, յորժամ ես ինքն եմ Նալբանդեանց, ըստ զ

տ եղբարցս օրինաւոր նախկին զաւակացն նոցա {ուստեր} կամ դստեր՝ ֆի ոմն մին բաժին: Բաժ

նամակատունն տեսանել եթէ գուցէ ինչ նամակ {ուստեքէ} եւ գրեալ զքանի մի նամականիս բարեկամաց,

ոյ՝ որպէս Հովիւ բարի ի հօտանս գառանց: {Ուստի} ուրախացեալ հոգւով՝ ասեմք. " Քրիստոս ի

ս հաստատեցաւ ի վերայ իմ մնալով անբոյժ, {ուստի} եւ չկարեմ ամենեւին մնալ ի հոգեւորական կ

օդուածոյ բարձրագույն կարգադրութեան: {Ուստի} դիմեալ յուսով առ Ձերդ բարձր սրբազնութեա

նեցեալ զգրութիւն ընդ Բարսեղ քահանային, {ուստի} եւ պարտաւորեալ գտա այսու իմով յատուկ խն

ւնք յումմէ՞ արդեօք ստացաւ եւ ե՞րբ, եւ {ուստի} ՞ ստուգեաց թէ իմ էր գրեալ, թէ ունիցեա՞լ

կի սկազկային ութերորդ աշխարհագրութեան, {ուստի} արձակեալ օրինաւոր վկայականաւ մտի ի կոչո

, թէ Բարսեղ քահանայն զայդոսիկ գրութիւնս {ուստի} ՞ եւ յումմէ՞ իցէ ստացեալ եւ որո՞վք ստուգ

որոյ պատասխան տուի, ինչպէս հարկն էր, {ուստի} դուք ըստ ամենայնի միամիտ եղիք իմ մասին

ից առաջին 17-ը բոլորովին ոչնչացրել եմ, {ուստի} ես հարկադրված եմ եղել արտագրելու այդ էջ

եւ մինիստրին առ ժամս առնելու բան չկա, {ուստի} միամիտ կացեք, մինչեւ պատգամավորների գա

ղղիչ շոգեշարժ նաւով ի Կոստանդնուպօլիս, {ուստի} յարգութեան Ձերում մնայ տնօրինել զարժանն

դժկամակէր ընդ վերանորոգութիւն գործոյն, {ուստի} եւ զամենայն զճիգն ճգնեցաւ, թողուլ յայն

հ աւուրց իբր տասնից կամ աւելի եւս: {Ուստի} ազատ համարելով զիս յայսմ հետէ ՚ի յանձնա

դեսպանութիւնն Ռուսսիոյ ՚ի Թիւրքիա: {Ուստի}, զի մի անլուր եղեալ խորհրդոցս եւ իջեալ

դեպ ուղիղ ՚ի Մարսեյլ քաղաք ֆրանսիական, {ուստի} ելանէ երկաթուղին ի Լոնդոն, այլ զճանապա

ղեալ զշոգենաւն, ելի ի Գէնուա ի ցամաք, {ուստի} ընդ երկաթուղին գնացի մինչեւ ՚ի ստորոտս

դ օր էր ամսոյս, մուտ արարի ՚ի Լոնդոն, {ուստի} գրեմ զայս նամակ: ՚Ի վաղիւ յանդիման

մբերի, ոչինչ խօսին զայդպիսւոյ գործոյ, {ուստի} մնայ ինձ եզրակացուցանել, թէ գոյութիւն

յերեկն, որ էր 11/23, մտի ՚ի Լոնդոն, {ուստի} գրեմ զայս նամակ: Ի մուտ գործել իմ ի

" եւ ապա ի հիւպատոսարանն Ռուսսիոյ: {Ուստի} ի վաղիւ դիմեցից դարձեալ ՚ի դեսպանատունն

գէթ վասն գործոյն ինձ յանձն եղելոյ: {Ուստի} ՚ի կատարել զամենայն զգործս ի Լոնդոն, մ

նդհանրական Ադմինիստրացիօնին Կալկաթայի. {ուստի} եւ խորհուրդ ետ, նախ քան զամենայն, յան

զգործս վերաբերեալս առ պ. Աբգարեանցն: {Ուստի} պ. Աբգարեանցն արձակեալ ընդ իս զորդին

նքեան ճիշտ զերկուս անգլիական շիլլինգս, {ուստի} եւ տասն ռուփին զմի լիբրէ ստերլինգ, թ

փ ինչ իցէ հարկդ այդ ցարդ ոչինչ գիտեմ: {Ուստի} ամ ըստ ամէ, ՚ի բաց հանել ՚ի տարեկան եկ

սին ունիմ զկարողութիւն հետամուտ լինել: {Ուստի} զայսմանէ ըստ պատուիրանի Ձերոյ տուեալ զա

մըկըրտութեան, այն է ցսկիզբն Յունվարի, {ուստի} եւ ես չկարեմ զայդքան ժամանակ մնալ աստէն

յն կտակ, այդ խօսք նորա չէ վաւերական, {ուստի} բողոքեմ առաջի քո եւ հրատարակեմ զթուղթն

յդմանէ մեծապէս կարօտիմ տեղեկութեան: {Ուստի} շնորհ ունիմ դիմել գրութեամբս առ Ձեզ, ո

ջոցներ էին ձեռք առնված դրանց նկատմամբ, {ուստի} անհրաժեշտ էլ չէ ինձ արդարացնելու համար

ցնում, ինչպես tartarus stibioticus-ը, {ուստի} խնդրում եմ գրքերն ընտրել ամենայն ուշադր

կում դու համառորեն լռում ես այդ մասին, {ուստի} ես ոչ մի կերպ հանձն չեմ առնում բացատրել

ր կտրած, բայց ավելի լավն էր, քան սա, {ուստի}, եթե դեկտեմբերին ուղարկածիցդ չի կարելի

որ ոչ ավելի եւ ոչ պակաս " թույլ " են, {ուստի} եւ խնդրում եմ ազատել ինձ նրանցից: Բ

ջ բերած Ձեր բանքը դղրդեցին մեր հավատը, {ուստի} եթե անարժան չհամարիք Ձեր նամակի մեջ քան

լ է Արդարադատության մինիստրություն: {Ուստի}, դիմելով Ձերդ գերազանցությանը, ամենախ

դժբախտաբար տեղափոխվում է դեպի Սարատով. {ուստի} ինձ հարկ եղավ ամսույս 15-ից վաղօրոք խնդ

, որ մաշում է ինձ առավել քան թե տարի, {ուստի} եւ բնավ սիրտ չունիմ ձեր անճոռնի կռիվներ

յժմ տեւում են եւ դեռ կարող են երկարել, {ուստի} ես բարվոք համարեցա, դարձյալ ձեր շահը ն

ունս չէ ներում երկար բարակ նամակ գրել, {ուստի} եւ վերջացնում եմ գիրս, ցանկալով քեզ ու

ւ այլն ": Հայաստանը գիտէ իւր ընթացքը, {ուստի} եւ չունի ոչինչ ժամանակ, գանգատելու իրա

ից անունով միայն գիտեն այդ հրովարտակը, {ուստի} կարծում եմ, որ կը ցանկանային կարդալ որ

ած մարդիկը լաւ վերահասու են այս բանին, {ուստի} եւ ստիպուած են իւրեանց փառասիրութեան հա

բարբառոյ յանապատի, որպէս մի քամի, որի {ուստի} գալը եւ ուր գնալը չկամի նա հասկանալ: Մ

եւ անգամ նորա մտքից չանցած բաների մէջ, {ուստի} ՞ գիտէ, որ նա չէր նկարագրելու կասկածաւո

անցը իւր իդէաները առնում էր այգիներից, {ուստի} չէր կարող այնտեղ այսպիսի գործողութիւն տ

է կարդացել, որ տեսել է այնպիսի բան եւ {ուստի} ՞ գիտէ, որ Պ. Կոմս Էմմանուէլը բնակւում

կամ մի վճռողական կէտ չունէր այդ գործը, {ուստի} եւ մեք աւելի յարմար ենք տեսանում նկարագ

չեն ազգի անդամք, այլեւ հոգեւորականք, {ուստի} եւ նոքա եւս ազգին համար գործելու պարտակ

մինչեւ այժմ սիրել են իմ Յիշատակարանը, {ուստի} թողնում եմ այլ բաների մասին խօսել մինչե

-ին: Դորա առաջին հատորը տեսած ես, {ուստի} աւելո՛րդ է տեղեկութիւն տալ քեզ նորա մաս

տանալով ի ժողովրդոց զառատ աջահամբոյրս, {ուստի} լոկ հրաման նորա առանց օրինակի եղեալ է ա

Հարցասիրութեան արժանի մի խնդիր է այս, {ուստի} պիտի խնդրեմ եւրոպական իրաւաբաններից, ո

իքը: Ես կանգնած էի մի այնպիսի տեղում, {ուստի} երեւում էին գլխաւոր պալատը եւ մեծ ու փո

րդապետը խոստացել է մեզ այս իւր կողմից, {ուստի} եւ աւելորդ ենք համարում վերստին խնդրելո

նի խնդիրներուն մէջ մտնելու արտօնութիւնը {ուստի} ՞ առած է: Երկրորդ՝ նոյն արտօնութիւ

ի պատուասիրութիւնը եւ անձնասիրութիւնը, {ուստի} մաքուր խղճմտանքով եւ ձեռքերս սրտերիս վե

զարին հինգ հինգ հազար եւս շահ հանելով, {ուստի} արժա՛ն է, որ մնացած ապրանքը յետ առնուս

ւսինը կարողանալու չէ առնել այդ բաները, {ուստի} պիտի բորբոքուի նոցա մէջ անմիաբանութեան

հետ, յանձն է առնում վճարել 76 մանէթը, {ուստի} եւ խնդրում է իւր անցաթուղթը: Բէգզադէն

ր ժողովուրդներին, որոնց առաջնորդած է, {ուստի} եւ ստիպուած ենք դպրոցի աննշանաւորութեան

արողքը լսել եւս չկամին մի այդպիսի բան, {ուստի} մտածում եմ, թէ առ այժմս պիտոյ էր ազգի

ացի անամօթ հայհոյութենից, բան չգտանք, {ուստի} եւ հարկ եղաւ լռութեամբ մերժել, որ պատա

կանութեան մահու դատակնիքը ստորագրել է: {Ուստի} ե՛ւ կառավարութիւնը, ե՛ւ ազնուականը, վ

ելի շարունակել, լարերը շատ ձգուած են, {ուստի} մի փոքր թուլացրեց ժողովրդեան սանձը: Մի

իշ տեղ եւս պակաս գնով չէ պիտոյ գտանեմ, {ուստի} եւ հարկադրուած վճարում եմ այժմ հարիւր:

ռանց վաստակի վաճառել եւ պարտքը վճարել: {Ուստի} իջեցնում է նա ապրանքի գինը հարիւրին մի

, " որպէս հողմ, որ շնչէ, որ ոչ գիտէ, {ուստի} ՛ գայ կամ, յո՛ երթայ ": Չէ՛, այս անբն

ատելով այն մինչեւ այժմ եղած կարգի հետ, {ուստի} մեր կարողութիւնքը ուղղում ենք մեր ազգու

ովհետեւ նոքա իբրեւ Փիւնիկեցի երեւեցան, {ուստի} եւ իբրեւ Փիւնիկեցի վերջացան: " Ազգ գայ

ինձ, որովհետեւ քո ազգութիւնը մեռած է, {ուստի} եւ դու կենդանի չես, որպէս Հայ: -

ն եւ կամ ՚ի տան սարանջամիցն հատոր ինչ. {ուստի} յետ մեռանելոյ յիշեալ Աննային իմ կտակակա

ն եւ ի տպեալ գրեանս յիշատակեսցէն: {Ուստի} եւ արդէն իսկ ահա խոստանամ առաջի Աստուծո

ուէրն էր Արարչի ` Լինել նրան պատկառու. {Ուստի} եւ նա անվրդով Խստութիւնից Ադամայ ` Գուր

այս չափածոյ ` - Ինչու՞ խօսել աւելորդ - {Ուստի} պատմենք կարճառօտ: Մարդը հէնց որ սէր զգ

մն ուխտել էր անխաբ Չսխալուել մեղկօրէն, {Ուստի} յախուռն ընդվզմամբ ` Մէջքի վրայ տեղն ու

ցկոյսն, համակիլ Ցանգ ի թախիծ, եւ {ուստի} ՞ քեզ վարակիլ Յախտ անծանօթ, յորմէ

ւն Գիտէ այդպէս սերովբէն, Եւ {ուստի} ՞ այս գիտութիւն: Խոստովանիմ, ոչ ս

տգամ Կամաց նորա կալ պատկառ. {Ուստի} ոչինչ դժդմնեալ Ընդ դժպհիլ Ադամայ

նդ խաղ Վշտանայր ինչ զսիրոյ, {Ուստի} սերովբէն քուն խաղաղ Արկ զնովաւ ի վ

ր, Մի զառածիլ մեղկութեամբ, {Ուստի} ըմպահկեալ յահուր Ձիախրոխտ ընթադրո

կանին ՚ի մի կէտ ընդ հայեացս հոգեւորաց, {ուստի} եւ աւելորդ իմն է դաստիարակութիւն, որ ո

ւոյ, այլ զայս թե՝ Հոգին առնու ա՛նտի, {ուստի} եւ Որդին: Քրիստոս ասէր՝ " յիմմ է անտի

առնուցու ", այսինքն ՚ի միոյ սկզբանէ, {ուստի} եւ ես: Այլապէս, փոխանակ ստացական դերա

մտանել ունէին ե՛ւ նոր ե՛ւ այլ իմաստք. {ուստի} յաւելու վարդապետն " եւ մեք պարտական եմք

պարտել զԱրիոս, զՄակեդոն, եւ զՆեստոր: {Ուստի} հետեւաբար յառաջ բղխի յեզրակացութիւնդ ան

մ մտածում, որ այսօր իմ վերջըն է. {Ուստի} ՞ գիտեմ, որ առաւօտ ինձ համար այլ կը լին

եալ ասելով. Ասա՛, ո՛վ ես եւ կամ {ուստի} ՛ ես եկած, Է՞ր տախտակներ կտրատում

, ասա՛ ինձ, Ասա՛, ո՛վ ես եւ կամ {ուստի} ՛ դու եկար, Կամ այդ փոսը դու փորու

երեզման Քո ժայռից ես ցած իջայ {Ուստի} հերոսն մեր Վահան։ Բայց Վահա

Ելիր ու գնա կրկին քո տեղին, {Ուստի} քո տիրոջ հրամանովն եկար։ Շա

ն կատարելութիւններով եւ թերութեններով: {Ուստի}, մինի միստիկական իրաւունքը եւ պատիւը ե

զէնքը, մինչեւ մեզ հասանելը փշրուող է, {ուստի} եւ կարող միմիայն մեր հեգնական ժպիտը շար

ով, որ Աստուած ազատ է եւ առաջին լոյս. {ուստի} եւ ամենայն հաւատ դէպի նա ազատ խղճմտանքո

ղեցական: Այո՛, ժամանակը լցուած է, {ուստի} եւ հրապարակի առաջեւ ասում ենք, տէրութե

րովհետեւ, մէք երկիւղ չունինք անունից, {ուստի} եւ ընդունում ենք նաեւ պ. Այվազովսքիի ս

գրաշարը եւ ոչ մի անգամ մի տառ փոխած է. {ուստի} տպագրութեան վերայ յանցանք գնելը զրպարտո

յդ կանոնը կատարուելու համար գրուած չէ, {ուստի} եւ ոչ կիրառական: - Չկատարուելու կա

ռածը ասում է. " Լեզուն ոսկոր չունի ", {ուստի} եւ նոքա էլ, օգուտ քաղելով իրենց մարմնե

այժմ, առաջ էլ այս սկզբունքի տէր էինք, {ուստի} եւ զարմանք չէ, այլ շատ բնական, որ " Հ

օրէնքի կատարումը չափուած չէ ժամանակով, {ուստի} գլխաւոր ներգործող անձին որակութիւնքը կա

Գերբնական մասը մարդուն մէջ է դարձեալ, {ուստի} եթէ բնական փիլիսոփայութիւնից դուրս գայ

որդու կորուստը դղրդել էր նորա ուղեղը, {ուստի} եւ նորա աչքի առջեւ երեւում էին միայն Լո

զգում է այդ բանի գործական ամլութիւնը, {ուստի} եւ սահմանափակում է առաջադիմութեան ասպար

ութիւնը եւ ձեռագործութիւնը ապահո՛վ են, {ուստի} եւ միջին դասակարգը ժողովրդի միշտ պաշտպա

իւանապետական ստամոքսը չէ կարող մարսել, {ուստի} եւ չէ հերիքանում միայն մի քանի թերութիւ

ւ հաւատարիմ: Եթէ պապը նորան ասում էր, {ուստի} ՛ է քեզ այդ արծաթը, այն ժամանակ ասում է

զօրը, չէ՛ կարելի նորա տունը կողոպտել, {ուստի} իւր ամեն այն զօրութիւնքը ուղղեցրեց դէպի

տի " երեւեցաք մեր իշխանութեան զօրաւիգ, {ուստի} մի կողմից Ձեզ վարձատրելու, իսկ միւս կո

աշեց Ղազարը չնչին եւ անպիտան մարդերից. {ուստի} միտքը բերելով եւ յիշելով Պաւղոսի խօսքը

ե՛լ կամ դատապարտե՛լ բնա՛ւ կամք չունէի, {ուստի}, այն չարաթոյն մարդիկը, կարծո՛ւմ էին,

ր մտքով, տկարամիտ եւ անզգոյշ մարդ եմ, {ուստի} չկարողացայ դաւաճանութիւնը այն միջոցին հ

կաթողիկոսքը նստում էին Դուին քաղաքում, {ուստի} բնականաբար, վանահօր ձեռքով պիտի կառավա

քով պիտի կառավարուէր Սուրբ Կաթուղիկէն, {ուստի} եւ Մեծ Վահանը ամենայն իրաւունքով յանձնե

այդ բազմութեան չափով տեղ էլ պատրաստէր, {ուստի} եւ անհասկանալի չէ Փարպեցու այն խօսքերը

ի ո՛վ լինելը մեզ չէ ասում Պատմութիւնը, {ուստի} մենք չգիտենք եւ ընթերցողին էլ ասել չենք

եղ, որ միտքը չենք հասկանում պարզապէս. {ուստի} եւ բնագիրը պահեցինք, գուցէ կարդացողը մ

չ գիտութիւն եւրոպական հասկացողութեամբ. {ուստի} ի՛նչ որ մարդու միտքը գալիս է, կարելի է

տոյ, այսինքն՝ 440-ի փետրուարի 19-ին։ {Ուստի} 455-ին, երբ Մեծ Վահանը վերադարձաւ Պարս

տեսնում ենք Փարպեցուն Աշուշայի դռնում, {ուստի} եւ իրաւունք չունինք եզրակացնել այս բանի

եւ ողորմութեան կարօտ մարդ չեկաւ վանքը, {ուստի} եւ կարո՛ղ էր իր Թղթում ասել, թէ " ածէր

վ մեզ, կրկնում է այս բանը դրականապէս։ {Ուստի}, եթէ հիմնուինք քեռի խօսքի վրայ, եւ պէ

" ( Իմաստութիւն, գլ. Բ, համ. 24), {ուստի} մենք համարձակուեցանք գրչի աղճատանքը սրբ

արծիքներ առա՛տ են մեր ժամանակներում), {ուստի} վկայ ենք կանչում Ագաթանգեղոսը, ուր Ս.

տարանի մէջ չէին, այլ Առաքեալի Թղթում, {ուստի} մենք գրեցինք " Յովհաննէս Առաքեալ "։ Ահ

ութեան ծայրումն են. Քանաքեռ եւ Աշտարակ, {ուստի} եւ տարբերութիւնը աւելի շօշափելի է։ Բայց

ի թրչվել բայը, որ ամեն տեղ հասկանալի է, {ուստի} եւ աւելորդ է գործ դնել թաց արի, թաց եղա

եւ ազգի եւ եկեղեցու համար արիւն թափել. {ուստի} մի քանի չքերի պատճառով այն մարդոց անուն

ւ բացեց բերանը Վեզուվի ճեղքուածքի չափ, {ուստի} դուրս թափեցան բոց ու ծուխ: Դժոխային խա

հանդիպեցաւ ամենեւին առանցքի կենդրոնին, {ուստի} եւ ամրացաւ, հանդիսաւորութեամբ հանեց թղ

տեսաւ, որ ախոռներից մինի դուռը բաց է, {ուստի} կարծելով, որ այդտեղ պիտոյ է կատարուած

րեկամութեան վերայ երկբայութիւն չունիմ, {ուստի} եւ անկասկած կարող եմ հաւատալ քեզ իմ գաղ

սօսի կարճաժամանակեայ բժշկագործութեանը, {ուստի} եւ հրաժարուեցաւ հատուցանելուց: Բաց

որ միգուցէ Աստուած բարկանայ իւր վերայ, {ուստի} եւ յօժարակամ ընդունեց այն բոլոր աոաջարկ

ասես բաների մասին խոսէ: - Բայց նա {ուստի} ՛ գիտէր, որ ձեր տանը կայ ֆրանսիագէտ, -

մէջ կայ մի ներհակութիւն դէպի փերիները, {ուստի} փոխի՛ր տղան եւ երրորդ անգամ կարդայ, ան

ին անգամ պատահում է մեր ընթերցողներին, {ուստի} պարտականութիւն ենք համարում մի փոքր տեղ

զգալու... - Ես շատ պարապած եմ, {ուստի} շատ անգամ շփոթւում եմ, - պատասխանեց պ

յլ բան չկար, որ խոսէր ողորմելի ծառան, {ուստի} դուրս եկաւ, անիծելով իւր ծնած օրը, իւ

, ուր եղած էր յառաջուց մի հիւանդանոց, {ուստի} յառաջացած էր եւ անունս՝ Սուրբ Լազարոս

ւթիւն առդնէին եւ անհակառակ բարս ունիլ, {ուստի} եւ հաղորդէին յԱստուածայինս ընդ բուն իսկ

պուածս, իսկ յայլ իրս ամենեւին տարտամ։ {Ուստի} Մխիթար աբբայ յիւրոց աշակերտաց, որոց ոմ

տոր ջուր արբուցանել հետեւողաց իւրեանց, {ուստի} եւ պարտական էին բացարձակ 'ի բաց տանել զ

ոխանցեցաւ 'ի նոսա 'ի սկզբանէ հետէ։ {Ուստի} ՞ յառաջ գայր եւ զի՞նչ փօլիթիքա էր Մխիթար

էական սուրբ ժողովոյն տարածման հաւատոյ, {ուստի} որչափ եւ այսպիսի դիպուածս եղեւ հետեւողո

ինելով այսպիսի կենդանարար աղբիւրի մօտ, {ուստի} բղխում էր պարզ եւ վճիտ սէր, ճշմարտութի

նում էինք մեր ազգի կրօնական միութեանը, {ուստի} եւ գրկաբաց ողջունելու ենք մի մարդ, որ

ի լոյս ընծայեալ ի Մոսկվա, յամի 1853: {Ուստի} եւ ո՛չ պէտք ինչ ծանօթաբանութեան զառնէն

Եւ խուց աբեղայից չէ երբեք այն դիտանոց, {ուստի} կարելի էր համբարձեալ զաչս նկատել եւ ճան

լ եւ օտարացեալ յազգային հարազատութենէ, {ուստի} որպէս այժմ, նոյնպէս եւ ի ժամանակս յայն

ն որ պահպանողք գտան այդր գրականութեան, {ուստի} եւ մինչեւ այժմ աբեղայական տեսանի գրական

ողութեամբ նկատել զանցեալն եւ զներկայն, {ուստի} եւ ապագայքն ո՛րպէս որդիք ի հօրէ բնաւորե

ր ի բերանոյ թշնամեաց, անընդունելի էր. {ուստի} զհետ գայր, որպէս թէ զճշմար| տութիւն պի

առ, չաւանդէ մեզ ապա եկելոցս զայլ ինչ, {ուստի} բաց ի Ազգային պատմութեանցն տեղեկութենէ

ելիս առ ի վկայութիւն ասացելոցն ի մէնջ, {ուստի} զհամառօտիւ նախակարգեսցուք ` աստանօր զոմ

, ելանէ ի Վաղարշապատ առ սուրբն Սահակ: {Ուստի} խորհուրդ արարեալ լուսաւորչացս, յաշակեր

ինչ շահեցեալ զգիտութիւն զանազան իրաց, {ուստի} իջեալ յԱթէնս եւ ի Կոստանդնուպօլիս՝ փու

, այլ պատուելի հեղինակդ, զարմանամք թէ {ուստի} առեալ զբանսդ յերես 5, ասէ. " որոց գոյ

հայ ազգի ներքին ու կրօնական գործերին: {Ուստի} եւ Դուռն հնարաւորութիւն չունէր ձեռնարկե

մի ներգործականութիւն, չէ կարող քննել, {ուստի} եւ ո՛չ քրքրել, այլ միայն արժանի լինել

մասը ազատ չէ այդ տեսակ թերութիւններից, {ուստի} մեր նկատողութիւնքը հաշուէ՛ ուղղված են ը

անգամ երեւցածը ուրիշների մօտ շատ կան, {ուստի} եւ մեր բոլոր նկատողութիւնքը պիտի ընդհան

տեղ էլ հոլովակերտը իսպառ դուրս ընկել, {ուստի} չպիտի զարմանալ, եթէ տալիս-ը աներեւոյթ

ք, հասարակ բայը դարձել է ներգործական, {ուստի} եւ կրաւորականի բուն կազմութիւնը հենվում

ատի կամ քչի վրայ չէ, այլ կանոնի վրայ, {ուստի} հարկաւոր է, որ լեզուի վրայ աշխատողքը ի

սենք։ Այս խնդիրը խիստ մօտ է իմ սրտիս, {ուստի} թող ներեն մեզ մեր ընթերցողքը մեր տկարու

տ անգամ պսակել են 11-12 տարեկան աղջիկ, {ուստի}, որպէս թէ անբնական չէ Վարդիթերի հասակը

թեան, որից սովոր է ամէն բան առաջանալ, {ուստի} եւ այնքան անբնական չեն հակասութիւնքը,

ոչ բնաւ կարելի է թոյլ տալ այս տեղում: {Ուստի}, ենթադրում ենք, ինչպէս ասացինք, մի փ

տեւ այս էլեկտրականութիւնքը այլասեռ են, {ուստի} բնական օրէնքով նոքա քաւում են, որ միան

եր է բարձրանում, այնպէս եւ ամէն կողմ, {ուստի} եւ ցերեկը չէ կատարւում օդերի զուգակշռու

առողջանում էր. արեւն էլ մտնելու վրայ. {ուստի} ամէնքն էլ գոհանալով ուրախ-ուրախ գնում ե

յնպէս, ինչպէս հաշիշը կազմուածքի վրայ, {ուստի} պարտական ենք ամենայն խնամով արմատախիլ ա

երը, որոնց մէջ էին նոքա իրենց գեղում. {ուստի}, եւ, ինչպէս առաջ ասացինք, այդ աղքատո

, մենք չգիտենք: Եւ որովհետեւ չգիտենք, {ուստի} եւ իրաւունք չունինք նորա օգտի կամ նորա

հայոց խեղճիկ ժողովուրդ ", կամ " կռունկ {ուստի} կուգասը " եւ Քեօռօղլուի " Այվազըն գիւմի

ամեն օր եփւում է, ջերմ է եւ սննդարար. {ուստի} սորանով շատ հեշտ կը լինէր կերակրել հայո

այդ պարոնները դեռ իստակ աչքով տեսանել, {ուստի} եւ ասում են, որ պիտոյ է մարդ այնպիսի լ

րի բառեր՝ կա՛մ ռուսաց եւ կա՛մ տաճկաց։ {Ուստի} բնական ուղից դատողութենով, քան թէ օտար

ց, սովորութիւնից եւ հասկացողութիւնից, {ուստի} եւ ամեն օր փոփոխութեան է ենթարկւում։ Ա

պէս այս կամ այն հոգեկան ցանկութեան։ {Ուստի} ամենայն իրաւունքով հարցնում ենք, հին լ

ոյլ տալ, որ նա դատապարտէ այդ գոյները, {ուստի} քանի որ նա ներկայ եղած ճշմարտութիւնն է

ինձ չի զրկի: Ալաջալյանի վերաբերմունքն {Ուստիմովիչի} գործում ոչ միայն գովելի չէ, այլեւ, ին

վերջինիս էլ ես շատ եմ ափսասում: Նա եթե {Ուստիմովիչի} հետ գնար, հավատացած եմ, որ բոլորովին

հավատացած եմ, որ բոլորովին կուղղվեր եւ {Ուստիմովիչի} ղեկավարությամբ հետագայում իրոք կկարոդան

ն Դոն-Քիշոտը լռում է): Եթե Անանիան {Ուստիմովիչին} կամ Կովալսկուն նամակ գրի, ապա թող ինձն

բիոնը: Ասա նրան, որպեսզի բարեւի Կոլյա {Ուստիմովիչին}: Խնդրում եմ, հնարավորության սահմաններ

36 Քարաքաշին 37 Ղազարոս եղբօրս 38 {Ուստիմովիչին} 19 39 Սիմէոն վարդապետին, Աստրախան 21

39 Սիմէոն վարդապետին, Աստրախան 21 40 {Ուստիմովիչին} 41 Սրբազանին, տեղեկութեամբ 42 Վանկ

են 27 45 Հայրապետեանցին Կ. Մ. 28 46 {Ուստիմովիչին} 47 Նազարեանցին 29 48 Հայրապետեանցին

լիւմ Հազարեան 10 57 Կաթողիկոսին 11 58 {Ուստիմովիչին} 13 59 Նազարեանցին 14 60 Նազարեանցին,

իտ ճանապարհի վրա դնելու իմ ջանքերին: - {Ուստիմովիչն} ինչո՞ւ էր Իսահակի հետ ապրում. ինչը նրա

Բաժին հարազատ եղբարցս, թէ օրինաւոր {ուստր} եւ կամ դուստր զաւակ ունիցեն նոքա, լինի

ոխանակի ի տէր հանգուցեալ հօրն իւրեանց. {ուստր} զաւակն երկու բաժին եւ դուստր զաւակն մին

ն բաժին: Բաժին քուերս թէ օրինաւոր {ուստր} եւ կամ դուստր զաւակ ունիցի, նոյնքն ստա

աւակ ունիցի, նոյնքն ստանայցեն այսպէս. {ուստր} զաւակն երկու բաժին եւ դուստր մի բաժին,

ոթայ դատապարտելոց. որպէս զի ժողովուրդն {ուսցի} զամենայն ինչ կարծել հնարաւոր եւ ներելի

րելի հրաման առաջնորդաց, որպէս զի զնոսա {ուսցի} ճանաչել միակ փակակալ արքայութեան երկնից

արտաւորական էր զայդ ուսանիլ՝ ուսանի եւ {ուսցի}, որպէս Եվրոպացւոց մանկունք զլատինականն

սէրք, քամել գինի անոյշ եւ զուարթարար, {ուսցին} ինքեանք վասն զաւակաց իւրեանց կերակուր պ

ն հնախօս լեզուին առ շինութեամբ նորոյն, {ուսցուք} ի լուսաւորեալ ազգաց, եթէ չզօրեմք մեզէն

օպիանօն այնպէս քաղցր ածելով, Տրովատօրի {ուվերտիւրը} զմայլեցնում էր քեզ, այս տարի Յունուարի

ճանակարգը, բաղկանում էր " Չորս ուխտերի {ուտապահերից} "։ Սոքա էին հասարակութեան հիմնաւոր սիւ

ւմ, իրանց երեխի բերնինը կտրում, նրանց {ուտացնում}. հալբաթ որ մի շահմունք չունենայ, ընչի

կի օրը ժամից հետո խնդրել էի ինձ մոտ ճաշ {ուտել}, շնորհակալ եմ, եկավ: Ճաշից հետո,

սած եմ: Խեղճ ողորմելիքը չէին կարող հաց {ուտել} հանգիստ, ամեն մի չնչին բան վրդովում էր

մարդկային կեանքի խորհուրդը, մի՞թէ լաւ {ուտել}, լաւ խմել, լաւ հագնել, փառաւոր ապրել

որոված չէ, որ կուշտ փորով դժուար լինէր {ուտել}, դա ոչինչ բան չունի ախորժակի հետ, կամ

Մոռցաւ այն օր եւ շունչ քաշել, թող թէ {ուտել} ճաշ կամ հաց: Կեցցէ՛, կեցց

ն եւ գրգռելուց յետոյ չեն թողում ո՛չ հաց {ուտել}, ո՛չ ննջել եւ ո՛չ գործ կատարել, ինչ ո

Այս խօսքից յետոյ ամենայն ոք, սկսեց {ուտել} իւր ամանից զանազան մրգեր եւ այլ կերակու

ը պատմելով, թէ փեսան չէ կարող կերակուր {ուտել} մինչեւ որսի չգնայ եւ որս չբերէ, կարծու

ն կերել, բայց որ այսօր մենք չենք կարող {ուտել} եւ մարսել այն կերակուրքը, իրաւո՞ւնք է

կերել են նախնիքը, բայց մենք չենք կարող {ուտել} ։ Չենք ուզում ասել, թէ երթանք Իտալի

էս, քաղցածը էլ համին չի նայիլ միայն թէ {ուտելիք} գտնէ, իսկ երբ մարդը հոգացել էր բոլոր է

եց արդէն, որ այս տեսակ պաքսիմատները եւ {ուտելիքը}, ծանրացնում են նորա ստամոքսը. այս պատ

ասխանեց, թէ ինքեանք, վանքի մէջ չլբուր {ուտելով} եւ սաղմոս ասելով, հոգեմաշ են լինում,

պաշտելով միայն յուր մարմնավոր օգուտը, {ուտելով}, խմելով, փառավորապես ապրելով, որպես

թեւերի տակ գործ կատարելով, օտարի հացը {ուտելով}, միշտ պիտի օտարին գովէ, օտարի օգուտը

բարձրացնում էին պապականութեան դրօշակը՝ {ուտելով} ու մաշելով այդ աշխարհների ամենայն ազատ

հատ, չըլլա թե ավելի, զերե խըմըզի ատեն {ուտելու} բան չէ, իսկ վրայեն ալ տաքերը անցնին նե

անաչ արօտի վերայ թէյ խմելու կամ խորոված {ուտելու} համար: Վանքի սարից որ ցած ես գնում դէպ

արելի է, որ Հայ կինը, թէեւ հաց չունէր {ուտելու}, գնայ եւ իւր երեսի ջրով ծառայէ մի մարդ

իպային նիւթ տեսանելով թողել էր նորանց, {ուտելու} համար այն ժամանակ, երբ կը շատանար Ձեր

ց ի՞նչ հարկաւոր է գեղեցկութիւնը, հացով {ուտելու} չես, գոնէ արծաթը շատ է, երկու հազար մ

ի մի ժամանակ համարեա՛ թէ առանց կերակուր {ուտելու} ։ Կասկած չ'կայ թէ նա կը մեռանէր այնտեղ

, միայն այս զանազանութեամբ, որ երդում {ուտելու} ժամանակ նայում էին Իգնատիոսի վերայ, եւ

եցաւ Րիշիէի հետ, եւ հրաւիրեց նորան ճաշ {ուտելու} իւր մօտ։ Ճաշից յետոյ առանձին մնալով Րի

շո՞ւտ կբարեհաճիք քնել այսպիսի նախաճաշիկ {ուտելուց} յետոյ: - Դու խաբում ես ինձ եւ համա

րն Իսրայէլ, ընդ ձեռն Դաւթի, եթէ " ո՛չ {ուտեմ} զմիս զուարակաց քոց, եւ զարիւն նոխազաց

ջ Պիտի փըթեն մի օրինակ, Պիտի {ուտեն} որդ ու ցեց։ Այս բանը մենք միշտ տե

նեն, նոյնպէս եւ փարիսեցւոցն, եւ քոյքդ {ուտեն} եւ ըմպեն " ( Ղուկ., գլ. Ե, համ. 33

ալու ( բօժօժ դառնալու) վախտն ա, բալքի {ուտեն} ռադ ըլէին կորչին. ծառերս վերջ արին էլի

էն պատիւ կառնուն, Փող շատ ըլլայ՝ {ուտենք} հագնենք՝ գինին խմենք ու պառկենք.

կամենում լսել քեզ, Թո՛ղ մեր ճաշն {ուտենք} հանգիստ, Յետոյ խաղաղ քուն լինինք

էք գլխին ածենք Մեր Նուրինի փայը տուէք, {Ուտենք} խմենք քէֆ անենք ": " Կնանիք

ն, Որ խորտիկներ համադամեալ {{Կ՚ուտէ} հաւուց փորոտին, Որ սովոր է հըրամա

" Ընդէ՞ր ընդ մաքսաւորս եւ ընդ մեղաւորս {ուտէ} վարդապետն ձեր " ( Մատթ., գլ. Թ., հ

10)։ " Ընդէ՞ր սա զմեղաւորս ընդունի եւ {ուտէ} ընդ նոսա " ( նոյն, գլ. ԺԵ, համ. 2)

. նորա պէս թէ կուշտ Ես էլ քնէի՜ {{կ՚ուտէի} անշուշտ։ Մեծատան համար միայ

ացեղէն մատուցին իսկոյն. Ի հարկէ {{կ՚ուտէր}. նորա պէս թէ կուշտ Ես էլ քնէի՜ կ՚

ալու էր բանդով, Կամ կախաղան պիսի {ուտէր} գլուխս. Բայց ի՛նչ կ՚առնունք մեք

է բացասական պատասխան տալու լինէր, պիտի {ուտէր} քրոջ ձեռքից այդ հարուածը, այն պատճառով

քը եւ անուշ կերակուրքը եւ փառաւորապէս {{կ՚ուտէր} Մորժերի եւ ջրշունների եղը, եթէ ընկնէր

ւք ստեղծուած չէք, որ միմիայն հագուիք, {ուտէք}, խմէք եւ քնէք, այլ պարտական էք մայրու

Զի՞ է զի ընդ մեղաւորս եւ ընդ մաքսաւորս {ուտէք} եւ ըմպէք " ( Մարկ., գլ. Բ., համ.

" Ընդէ՞ր ընդ մաքսաւորս եւ ընդ մեղաւորս {ուտէք} եւ ըմպէք " ( Ղուկ., գլ. Ե., համ.

ապուխտ թող բիրե: Երեշկիկ չուզիմ, չիմ {ուտիլ}, միայն ապուխտ, ան ալ 2 հատ, չըլլա թե

լութիւն դատաստանին, եւ նախանձ հրոյն որ {ուտիցէ} զհակառակորդսն " ( Թուղթ Պաւղ. առ Եբր.

փրօդեստան. Ո՛չ պաս գիտնաս եւ ո՛չ {ուտիք}, ո՛չ հաւատքով՝ աղօթել, Ո՛չ մեղք

վերջին խօսքերը լինում են վրէժ, վրէժ. {ուտող} եւ մաշող կրակը կապում է նորա լեզուն...

ս չէ կարող երկար միջոց դիմանալ ժամանակի {ուտող} մաշող ատամներին. ուրեմն եւ մի ազգ առան

է հանում դա՛ "։ Երբեմն, գինեմո՛լ եւ {ուտող} խմող էին անուանում՝ Նորա աշակերտների ա

" պահք չպահո՛ղ եւ ամեն ժամանակ կերակուր {ուտող} " անուանելով, նախատո՛ւմ էին՝ " Ինչի՛

գիտես, քան թէ այն սո՛ւտ կարծողքը։ Եւ {ուտող} խմող եւ պի՛ղծ մարդիկ քա՛ղցր ախորժանքով

տ կամ վնաս չկար իւրեան. շանթը ինքը չէր {ուտողը}, թող Բրամինապետը հոգս առնէր, մանաւանդ

ձկան աղիքներով եւ հաւի փորոտիներով այդ {ուտողների} համար լաւ լաւ կերակուրք պատրաստէի, եւ

մ անունով. շչի, կաշա գիտե, որ ես չեմ {ուտում}, այլ բան բնավ, ուրիշ բան էլ չկա: Ուր

ո՛ւր սորա վերայ եւ քաղաքային ծախքը, որ {ուտում} է եւ մաշում է բոլոր, ինչ որ մարդը իւր

տուր ինձ դու յառաջ քոնը. Ճաշ եմ {ուտում}, ազնիւ ընթրիք, Որ չէ կերել Լուկո

նելու կէտն է այս: Ես անհամ կերակուր եմ {ուտում}, փիլիսոփան չէ հաւնում եւ իր մտքի մէջ ա

ի՞ ձեր Վարդապետը մեղաւորների հետ միասին {ուտում} է, խմում "։ Բացի սորանից, " պահք չպ

մ են եւ քո աշակերտքը չեն պահում եւ խառն {ուտում} են " ասելով։ Նորան " դիւահա՛ր " էլ կո

շաբաթներով քունը կոտրում էր եւ հաց չէր {ուտում}, եթէ իմանար, որ մի տեղ խռովութիւն կար

աթերով բռնելով մի գլխատած հաւի մարմին, {ուտում} էր մռմռալով: Դորա մօտ դրած էր մի պտուկ

քը երբեք չենք կոխած, որք հացը մի անգամ {ուտում} են, միւս անգամ կշռում, թէ մի՛ գուցէ պ

ն երեւում էին ոսկեղէն սարեր: Նա հաց էր {ուտում} առանց մոռանալու ճիշդ մաթեմատիկական հաշի

կտրելը, հագաւ երկաթի շղթաներ, հաց չէր {ուտում} այլ կերպ, եթէ ոչ մոխիր խառնած հետը։ Կ

նորան տունի փոխանակ։ Օրերով ոչինչ չէր {ուտում}, պատճառ, չէր գտանում։ Ամենայն մարդ փ

վ ծովային հիւանդութիւնը՝ նա սեւ հաց էր {ուտում} եւ նաւի սպասաւորներին քարոզում էր շատ խ

անտանելի է մանաւանդ Կսաւիէի գործը. նա {ուտում} էր այն կերակուրների փշրանքը, որ մնացել

միւսներից նորանով, որ սոքա երդում էին {ուտում} կատարեալ հնազանդութիւն ունենալ դէպի Պապ

պոչ։ Ո՛չ ոք բարեպաշտ Հնդկացիներից չէր {ուտում} կովի միս։ Ապաշխարողքը ապաշխարութեան օր

օրինակ, " ի՞նչ են անում ծոյլերը "՝ " {ուտում}, խմում, պառկում ", այսինքն՝ ուտում

ուտում, խմում, պառկում ", այսինքն՝ {ուտում} են, խմում են, պառկում են։ Յայտնի է,

էական բայ լինէր եւ միւս բայերի կազմող, {ուտում}, խմում, պառկում չէին կարող բայի զօրու

անց բայական վերջաւորութեան, ինչպէս, " {ուտում}, խմում, պառկում "։ Որեւիցէ հեղինա

ազանական գործը, երբ ծնողքը եփում են եւ {ուտում} են իրենց զաւակները: Յայտնի է թէ այս էլ

րացնենք, համա որտե՞ղ, քոմմայ իրանք են {ուտում}, քեասիբ քիւսուբի տունը քանդում, իրանց

ւմ ա, որ մովրովը գնալուց յետոյ տասն օր {ուտում} են չի հատնում. մի տունն ա նրանն ըլնում

ինչքան աշխարքումս ժժմունք կան քոմմայ էլ {ուտում} են, կէսը անփոխ հէնց ճամփորդներին ենք տ

, իսկ նոր լեզվում ծեծը չի խմվում, այլ {ուտվում} է, այնինչ հին լեզվում ոչ մի տեղ չի կար

ը պահպանել՝ մեր ունեցած չոր հացը՞, որ {ուտւում} է, թէ այն շատ ազնիւ համարուած բանը, ո

ս առաջի առնելոյ զվերոյիշեալ վկայագիրս, {ուր} հարկն է ի մասին ի բաց հանելոյ զիս ի թու

ն բարձր սրբազնութիւն, աղաչեմ միջնորդել {ուր} հարկն է ազատ կացուցանել զիս յայսմանէ,

նայ, յաղագս հանդիման կացուցանելոյ զայն {ուր} հարկն է վասն պատկանաւորն հաստատութեան,

ալ զդժուարութիւն մեծակշիռ գործոյս, այլ {ուր} կամք են հասարակաց, կամք հաստատեալ ի վէ

, կամք հաստատեալ ի վէմ գիտակցութեան եւ {ուր} ղեկավար է ոգի անախտ եւ մաքուր, երկինք

գներ պիտի աչքի տակ առնու ճանապարհորդը: {Ուր} թողունք զանազան պատահարները այդպիսի հեռ

ան ժամանակ հարկավոր էր մնալ Հնդկաստան, {ուր} կարողանային բոլորովին ավարտել այդ գործը

ն սրբազան հարց, հաճեցաւ կոչել եւ զիս, {ուր} ներկայ էր եւ պաշտօնակատարն պրօկուրօրի,

գրեալ զգիրն մատուցեալ է առ ի ստորագրել {ուր} զառաջինն Խալիբեանք կամակար ստորագրեալ,

ու, այն բավական ընդարձակ դահլիճի մեջ, {ուր} գտանվում էր ավելի քան թե երկու հարյուր

ունով լվանալ յուր անարգությունը: Թե {ուր} տարին նորան եւ ինչ եղավ վերջը, չիմացա

ն զկայ առեալ զաւուրս քանիս ի Նէապօլիս, {ուր} թափելոց էր շոգենաւուն զբեռինսն եւ ստանա

ատս քան զԿովկաս, անցի է որ սահնական եւ {ուր} ուրէք ելեալ ՚ի ջորի մինչեւ ցերկաթուղին

երոյ, վաղ քաջ ընդ այգն, մտի ի Փարիզ, {ուր} զտեղի կալեալ զաւուրս իբրեւ զչորս ՚ի 10/

րստին ընկալաւ զայլս. նաւեցի ի Գենուա, {ուր} հասի յետ իբր երկուց աւուրց մեծ նեղութեա

զայս կոչեցայ ի դեսպանատունն Ռուսսիոյ, {ուր} ըստ թելադրութեան պ. դեսպանին, խորհրդա

րծս ի Լոնդոն, մեկնեցայց աստի այլուր, {ուր} պիտոյք կենաց դիւրագին իցեն, առաւել քան

իւն իւր առաջի որ եւ է անգլիական ատենի, {ուր} ուրէք եւ իցէ: Մնայ ինձ միայն ստանալ ի

նշանակել առ այս զժամադրութիւն, երբ եւ {ուր} պատշաճ թուեսցի Ձերոյին յարգութեան:

ւ ի ծանրութիւն աշխատութեան, յաշխարհի, {ուր} գոգցես հուր տեղայ յերկնից:: Մեծապ

նշանակել առ այս զժամադրութիւն, երբ եւ {ուր} պատշաճ թուեսցի մեծարու տիկնոջդ: Սպ

րը: Թատմորից գնացինք Ցեյլոն կղզին, {ուր} երբեմն ճիզվիտները գնացել էին, երբ այս

նդիսակից լինի տօնին յեկեղեցւոջ մերում, {ուր} խնկօք եւ մոմեղենօք եւ այլ եկեղեցական զա

լ հասցէիս. անտի անկորուստ հասանի առ իս {ուր} եւ իցեմ ես եւ հետեւաբար հրաման եւ յանձն

ես բնակիմ, հասուսցէ առ իս անկորուստ, {ուր} եւ իցեմ ես եւ ես ըստ կարգին հասուցից նո

շխատությունը այս ազգօգուտ գործի մասին, {ուր} իմ անձնականը այնքան է, որքան ամեն մի հ

նը։ Ձեր ներկա եղած քաղաքից դուրս, {ուր} մենք չենք կարողացել աշխատավոր մի պարոն

ւն փնտրի Գողգոթայի ստորոտում, այնտեղ, {ուր} իր ստորադրյալը խաչել է անմեղին: Թող խո

եղեկություններ եմ ստանում այն շրջանից, {ուր} մի ժամանակ ապրել եմ, թե չէ ես ինձ կզգա

նահարկում ( աստված վկա՝ չգիտեմ ում), {ուր} հանդիպեցինք մեզ բոլորովին անծանոթ մի մա

նձ հայտնի տվյալների, զանազան վայրերի, {ուր} կան հայեր եւ ուր նրանց բարբառները տեղակ

րի, զանազան վայրերի, ուր կան հայեր եւ {ուր} նրանց բարբառները տեղական երանգ ունեն:

պագրված Մոսկվայում 1853 կամ 1854 թվին, {ուր} զետեղված է նաեւ Գ. Ախվերդյանի այդ բարբ

մ: Մի քանի օրից ես կհասնեմ այն կետին, {ուր} եւ խարիսխ պիտի ձգեմ, որովհետեւ այս դեպ

, եւ զգալիորեն նվազել է կոկորդիս ցավը, {ուր} բժիշկը կարմրություն էր գտել: Հույս ուն

ի, կերթամ քաղաքից դուրս մի հովտի մեջ, {ուր} շատ ծառաստանք կան եւ աղբյուրներ եւ ուր

ուր շատ ծառաստանք կան եւ աղբյուրներ եւ {ուր} բժիշկ Նայդենեւը կումիս է խմացնում տկարն

ում, այլ բան բնավ, ուրիշ բան էլ չկա: {Ուր} թողում բարոյական անախորժությունքը ամենա

ոտքումը կայ մի փոս՝ դժոխք անուանուած, {ուր} շատ անգամ ընկնում են մարդիկ... Պար

ք ": Վաճ. - " Կայծակից պահպանող. {ուր} որ կայ այդ բանը, այնտեղ կայծակը չէ կար

է առ ժամս, մի փոքրիկ ուսումնարան բաց, {ուր} թող ուսանին աղջիկ զաւակները մեր ազգի՝

դ պատճառը, որովհետեւ քաղաքի կենտրոնը, {ուր} գտանւում է Աւագ եկեղեցին, եւ գլխաւոր հ

ում է վտակի մօտ՝ ամենեւին ճախինի մէջ, {ուր} բուսանում է եղէգն եւ ապրում են զանազան

բեր դաշտեր կան Նախիջեւանի շրջակայքում, {ուր} կարելի էր միլիոնաւոր փեթակներ պահել, ո

տենական դատապարտութեան համար: Այնտեղ, {ուր} չկայ լուսաւորութեան մի աղբիւր, ուր չկա

ղ, ուր չկայ լուսաւորութեան մի աղբիւր, {ուր} չկայ տղաների եւ աղջիկների դաստիարակութի

տղաների եւ աղջիկների դաստիարակութիւն, {ուր} նիւթականը եւ ժանգը յաղթահարել են աննիւթ

գը յաղթահարել են աննիւթը եւ անապականը, {ուր} չէ քարոզւում ուսումնարանի ամբիոնից սէր

ատի, որպէս մի քամի, որի ուստի գալը եւ {ուր} գնալը չկամի նա հասկանալ: Միւս կողմից ս

: Մարդ, գտանուելով այնպիսի աշխարհում, {ուր} շրջապատող բնութիւնը տրամադրում էր սիրտը

ան գործերը. անցեալ տարի ո՞ւր էր, այժմ {ուր}, Հնդկաստանում՝ աշխարհի ծայրումը, ուր

ուր, Հնդկաստանում՝ աշխարհի ծայրումը, {ուր} նորա ամուսինը ուղարկուած է անգլիական զօ

ա չէ կարող ընկնել այն կատեգօրիայի տակ, {ուր} գտանւում են կասկածաւոր բնաւորութեան տէր

իւսիսափայլի " 4 ամսատետրակի 338 երեսը, {ուր}, նորա ասելով, Պ. Կոմս Էմմանուէլը " Մ

մինչեւ անգամ եւ այն խաւար օթեւանի մէջ, {ուր} Նախախնամութեան տնտեսութեամբ պիտոյ է մնա

նեկից, եւ, ներս մտնելով այն սենեակը, {ուր} էին մայր ու որդի բանտարկուածքը, հրամայ

րայ, մանաւանդ թէ ասիական աշխարհի մէջ, {ուր} կին մարդը, զուրկ լինելով ամենայն իրաւո

մբասուին։ Եթէ կայ, վանքերը միայն են, {ուր} թէեւ անգործակից ազգային մարմնոյ կենդանո

ն ողբալի աւերակների վերայ: Այդ տունը, {ուր} այժմ բնակւում եմ ես, եւ որ երբեմն եղած

ւթեան: Դուք՝ որպէս իշխան մի աշխարհի, {ուր} ամենայն բան խառնիխուռն, անկարգ եւ անկա

յն բան խառնիխուռն, անկարգ եւ անկանոն, {ուր} խաւարասէր մտքեր ամենայն օր գտանում էք ձ

ւ զրոյց կը բարձրանայ մի այլ աշխարհում, {ուր} ո՛չ դուք, ո՛չ մինը եւ ո՛չ միւսը կարող

միւսը կարող չէին փակել խօսողի բերանը, {ուր} խօսք ասացեալը համազօր է կրակի եւ սուրի

Յուլիս, 1858) գրեցի մի ամառանոցում, {ուր} մի քանի բարեկամով գնացել էինք օդ վայելե

գրում եմ պատասխանը՝ առանց գիտելու, թէ {ուր} էիր այժմ, միմիայն յուսալով Վիսբադենի Բ

քեզանից, վաղուց կամէի գրել քեզ, բայց {ուր} եւ ինչպէս, այս բանը փակում էր ճանապարհ

լացուցել իւրեանից: Բայց այն տեղերում, {ուր} հեղինակը իւր գտած արձանագրութիւնքը եւ մ

մէջ եւ պատմութեան բաց մնացած երեսները, {ուր} պիտի գրուէին ազգի ընտանեկան կեանքը, թա

ւր ընթացքով զանազան հայաբնակ տեղերում, {ուր} եւ մեք պատահած ենք երբեմն երբեմն... Բա

ան եւ ողբալի դրութիւնը Նախիջեւանի մէջ, {ուր} գտանւում էր դաստիարակական պաշտօնով:

նելուց յետոյ չէր կարելի չգնալ Վերսայլ, {ուր} դարերով դարբնուել է Ֆրանսիայի վիճակը:

Ես տեսայ այն ապարանքը, այն տները, {ուր} ապրում էր Ֆրանսիան, այո՛, Ֆրանսիան,

Ես ներս մտայ Վերսայլի այն բնակարանքը, {ուր} երբեմն եռ էր գալիս մի կեանք՝ թունաւորո

Ես կոխում էի գետինը՝ այն ծառերի տակ, {ուր} պալատական տիկինները ժողովում էին ծնկաչո

ը բաղկանում է մի բաւական գեղեցիկ տնից, {ուր} գտանւում են արգոյ կառավարիչների բնակարա

արանքը, հիւրընդունարանը եւ մի սենեակ, {ուր} կատարւում է աստուածային պաշտօնը: Տունը

տ գտանւում են երկու փոքրիկ շինութիւնք, {ուր} բովանդակւում են դասատունքը եւ աշակերտնե

հարկաւոր է հիմնել եւ պահպանել այնտեղ, {ուր} է ազգը. բ) Դպրոցը հիմնելուց յառաջ ապա

ցնելով, կորզելով մտքերը այս աշխարհից, {ուր} պահանջւում է գործունէութիւն եւ շարժողու

վ մի գաղտնածածուկ վերացականութեան մէջ, {ուր} դադարած էր ամենայն կեանք եւ շարժողութիւ

ծ էր ամենայն կեանք եւ շարժողութիւն, եւ {ուր} խոստովանուած կեանքը էր մի անշարժութիւն

իչներին բան տպել մի այնպիսի տպարանում, {ուր} տպւում էր " Արեւմուտքը ": Ահա մի նոր գ

շատ, քան թէ այլ բազմահայ քաղաքներում, {ուր} շատ անգամ ձգել է մեզ բաղդը: Փարիզում գ

բ որ պիտոյ էր կատարել իւր պաշտօնը: {Ուր} չկայ մտքի եւ բանականութեան ազատութիւն,

իւն, այնտեղ կայ հոգու ստրկութիւն, իսկ {ուր} ստրկութիւն, այնտեղ չկայ կեանք: Հայոց

ով, յանկարծ երեւում է այն քաղաքի մէջ, {ուր} էր նորա վաճառանոցը կամ գանգատաւոր գործա

շուտով ինքը եւս գնալու էր դէպի այնտեղ, {ուր} գտանուելու էր իւր պարոնը: Բէգզադէի

է եւ, դէպուղիղ գնալով իւր բնակարանը, {ուր} պատրաստ սպասում էր նորան սուրհանդակի կա

նապարհ են ձգում նորան դէպի այն քաղաքը, {ուր} էր Բէգզադէն: Եօթներորդ՝ Բէգզադէն

դ ընդհանուր եւ մանրամասն օրագրութենից, {ուր} ամենայն օր թուով եւ համարով գրում եմ տե

որոնց մէջ պիտի լսուէր հայկական խօսքը, {ուր} Հայոց բառերով պիտի ներս մտանէին ազգի զա

րք: Ազգային չենք ճանաչում այն դպրոցը, {ուր} հրամայւում է խօսել Ռուսերէն, Ֆրանսիարէ

ել ազգի զաւակներին: Այնպիսի գեղերում, {ուր} ժողովրդի չքաւորութիւնը արգելառիթ է այս

րած բանը, այսինքն՝ կազմել մի մատեան, {ուր} պիտի երեւէր երկրիս վերայ եղած Հայերի ստ

ս գային ու ճանապարհորդէին ամեն աշխարհ, {ուր} գտանւում էր Հայոց ազգ եւ այնտեղ ամենայն

ընկաւ Էդմոն Շերթիէ Ֆրանսիացու գիրքը, {ուր} Հայոց թիւը բարձրանում է մինչեւ 3. 900.

յց է տալիս մեզ փոքր թէ շատ այն տեղերը, {ուր} պիտոյ էր մտածել, թէ կենդրոնացած էին մե

4. Կը փորէր եւ կը քրքրէր այն տեղերը, {ուր} կարծիք կային, թէ պիտի լինին հեթանոս Հա

նք Յիշատակարանիս միջնորդութեամբ խօսել, {ուր} մաքուր խղճմտանքով կ՚աշխատենք հանդէս հան

ենք Սեբէոս Եպիսկոպոսի Պատմութեան մէջ, {ուր} պահուած է եւ վերեւում յիշուած նամակի պա

ւ մէջ Քաղկեդոնեան ժողովը եւ պատարագել, {ուր} Ներսէսը՝ իւր եպիսկոպոսներով հանդերձ,

ուս թարգմանութենից, որ ունէր ինքը, եւ {ուր} որպէս թէ գրուած էին Շնորհալու եւ Թէորիա

խօսելիքը վերաբերւում է դաշտային հողին, {ուր} պիտի ընթանայ երկրագործութիւնը: Պիտի իմ

տպագրութեան ընդդէ՞մ, եւ մի աշխարհում, {ուր} ամենայն բան տպւում է առանց արգելքի, որ

պի ձեր պարոնները վերջացած է. գնացէ՛ք, {ուր} կամիք եւ ապրեցէ՛ք, ինչպէս կամիք ":

, այսուհետեւ, այն յարաբերութեան մէջ, {ուր} մաշեցան մեր նախնեաց եւ մեր ոսկերքը: Դա

, եւ քանի որ ժողովուրդը հող չունի, եւ {ուր} որ ունի, չկամի գործել: Նա թողում է դա

որոնց մօտ կենդրոնացած է դրամական ոյժը: {Ուր} որ է դրական զօրութիւնը, այնտեղ է եւ դր

կարո՞ղ ես բռնի յափշտակել: Այն տունը, {ուր} ես բնակւում եմ, սորանից տասն տարի յառա

տութեան չափով: Այն աշխարհներում, {ուր} հասարակ ժողովուրդը հող չունի, ուր չէ կ

ւմ, ուր հասարակ ժողովուրդը հող չունի, {ուր} չէ կարող երկրագործութեամբ ապրիլ, նա կե

ուրեմն կը լինի այն աշխարհների վիճակը, {ուր} անգլիական արուեստի եւ ձեռագործութեան եւ

լիական տէրութեան Մինիստրի տուած խրատը, {ուր} ասում էր նա, թէ " պարտքով ապրիլը նմանո

: Վաճառականութիւն առնել մի աշխարհում, {ուր} դրամի գինը մի օրուայ մէջ այնքան անգամ փ

ողը, վաճառականութիւն առնել մի տեղում, {ուր} ոչինչ հաստատ բան չկայ, ուր շատ անգամ կ

մի տեղում, ուր ոչինչ հաստատ բան չկայ, {ուր} շատ անգամ կը հարկադրուիս այսօրուայ հազա

րել, վաճառականութիւն առնել մի տեղում, {ուր} գործի սկսուած օրից երեւում է սնանկութեա

ց նորա սիրտը պաղում է եւ այն աշխարհից, {ուր} ծնել էր նա... Ի՞նչ բանի համար վերադառն

քայլափոխ փո՛ւշ եւ տատա՛սկ: Եւ այնտեղ, {ուր} մարդը պատերազմ ունի չքաւորութեան հետ,

նակի վերասաց տեղերում. եւ ի՛նչ տեղեր, {ուր} պարարտ հողը բուսուցանում է գրեթէ ինքնըս

քր գործ կարելի է տեսնել մի հողի վերայ, {ուր} աճում է եւ բազմանում է ամենայն ընտանի ա

ում է ամենայն ընտանի անասուն եւ գրաստ, {ուր} բուսանում է բամբակ, ցորեան, բրինձ, վ

եւ այլ, հազար բուսական եւ ընդեղէն, եւ {ուր} շերամադարմանութիւնը եւ մետաքսագործութիւ

դրամ ուղարկել Եւրոպա մի այնպիսի տեղից, {ուր} ոսկին եւ արծաթը դարձել է մի առասպել, ե

սկին եւ արծաթը դարձել է մի առասպել, եւ {ուր} ինքը՝ Տէրութիւնը, չգիտէ, թէ ինչ ճանա

ւթիւնը եւ ոյժը այնտեղ է, կրկնում ենք, {ուր} որ դրամագլուխը կամ ապրանքը կայ: Առնողը

տակ, կարող են ներգործել եւ Ասիոյ մէջ, {ուր} կեանքի պիտոյքը, պարզութիւնը եւ այլ բնա

նց շարժողութեան, չկայ գործունէութիւն: {Ուր} չկայ գործունէութիւն, ասել է չկայ շարժո

ութիւն, ասել է չկայ շարժողութիւն, իսկ {ուր} շարժողութիւն չկայ, այնտեղ կեանք չկայ,

, իսկ Ասիոյ մէջ կարծեմ գտնուին տեղեր, {ուր} տասն տարին մի անգամ, եւ այն դիպուածով

չէ նորա շահի հետ, նա խոստովանելու չէ: {Ուր} թողունք, որ մի ազգութիւն գիտութեամբ սպ

է արուեստի, չ'պիտի ուղղակի գործէ այն, {ուր} հասած էր արուեստի ներկայ վիճակը, այլ,

նդեղէնք: Մեք ցոյց ենք տալիս մի երկիր, {ուր} ամենայն ընտանի գրաստ աճում է, ապրում է

սերունդը ապահով լինէին: Բացի սորանից, {ուր} չկայ դուրս արտադրող զօրութիւն, որ իւր

է: Եւ աւելորդ է պատասխան տալ այնտեղ, {ուր} խօսում են հեղինակութեան անունով, որ մե

, որ կարծում է, թէ թատրոնը մի տեղ է, {ուր} զուարճանալու համար միայն երեւում են մար

ն ամբիոնից. թատրոնի բեմն է այն աթոռը, {ուր} նստում է փիլիսոփայութիւնը եւ մարմնաւորե

ի բեմն է այն բարոյական ահեղ դատաստանը, {ուր} արդարութիւնը եւ յանցանքը, առանց աչառու

աբեմի վերայ: Նա մի նոր տեսակ դպրոց է, {ուր} ուսանում են ամեն հասակի մարդիկ: Նա ուս

իւնքը չգլօրէն նորանց հպարտութեան վիհը, {ուր} գահավէժ անհետացել են շատ եւրոպական դերա

դիմութեան ձգտողութիւնը այն կէտի վերայ, {ուր} հասած էր. մինչդեռ դերասանը եւ դերասանո

դ անցանելու ժամանակ այն ժայռերի մօտից, {ուր} գահավէժ ընկաւ ֆրանսիական ընտանեկան կեան

ց վաճառի, որ Չինի բազարի սկիզբն կոչի, {ուր} է իմ դուքանները են, իսկ հիւսիսայինն է

օրօրան, Դէպի սուրբ սիրոյ հայրենիքը, {ուր} Խնջոյք է անվերջ, պար ու խրախճան: Ես

ծ ` Դիմում եմ դէպի Գրընելն ` անփոյթ, {Ուր} եղբայրն այնտեղ միշտ ինձ էր մնում, Եւ

եղբայրն այնտեղ միշտ ինձ էր մնում, Եւ {ուր} սուրբ էին թէ՛ ելը, թէ՛ մուտ. Ուր սէր

Եւ ուր սուրբ էին թէ՛ ելը, թէ՛ մուտ. {Ուր} սէրը երբեք, օ, չէ՛ր հնանում: Գ. ԱՂ

շինուեց սրբութեան, Տէ՛ր, քեզ համար, {ուր} արթուն ` Հաց ու գինի են ձօնում Ի յիշատ

վ շուրջպատուած, Կանգնում գահի հանդէպ, {ուր} Փառաբանւո՜ւմ էր Աստուած: Անդ վեցթեւեան

ի Արտաքսուեցաւ զոյգն այն Փշոց աշխարհն, {ուր} Եւան Ծնում է ցաւո՛վ մինչ այսօր, Թէեւ ե

, Ի սո՜ւրբ սիրոյ հայրենիս՝ {Ուր} պա՜ր յաւէրժ եւ խրախճան, Ընդ քարշ

ւ թռչիմ Ի մենացեալն Գրընել՝ {Ուր} եղբայր ցանգ ինձ մնայր, Ուր սուրբ

Ուր եղբայր ցանգ ինձ մնայր, {Ուր} սուրբ էին մուտ եւ ել՝ Եւ սէր իսկ

գրգարանն հեշտալից, Յաշխարհ փշոց, {ուր} Եւայ Ցարդ իսկ ցաւօք ծնանի, Թ

ւթենէ պապին, մանաւանդ ՚ի Տրիտենդեանն, {ուր} ի կողմանէ պապին իբրեւ պատգամաւորք յայտն

, Հիւր ընդունել իւր ծողում, {Ուր} սառուցնե միշտ ճնշում... Շար

յն ժամանակ այն ժայռից կ՚անցնեն, {Ուր} կը նստէր միայն մէգ ու թագաւոր արծուին.

Խորտակում էր ճամբի վերա սրտերը, {Ուր} որ չըկար հոգւոյ արատ կամ կեղծիք:

Թռցրու ինձ շուտ Սակոյլնիկ, {Ուր} կայ մի կոյս գեղանի: Րամ-րա

Լսարանն է այն Ընտիր տեղը, {Ուր} արմատ կարձակէ Գիտութեան ծառը:

գաւորք Փորեցին մի գերեզման, {Ուր} թաղուեցաւ իւր հօր մօտին Մարմինը խ

, Հարցանում ես դու ինձանից. {Ուր} եմ ծնած, ա՞յդ ես քննում. Այստեղ

ս քաղաքում. Մինչեւ այժմ նա չգիտէ {ուր} եւ ում Պատճառել էր մի վիշտ կամ ցաւ

Մարմարոնեայ գեղեցկաշէն աւազան, {Ուր} գործում էր ջուրը այնքան աղաղակ:

Մետաքսից էր, ազնիւ գործած, {Ուր} երեք գոյն կան որոշ: Եղբայրն

Տաճարի պարսպի տակ Կայ մի ծակ {ուր} օձի պէս Կարէ մտնել մարդ միայնակ։

, որ գնաց 20-ին: 22-ին նամակ ստացայ, {ուր} յայտնում են, թէ այսօր-էգուց պիտի պատաս

ին: 9-ին նամակ ստացայ եւ Բոկլի գիրքը, {ուր} գրում են, թէ տեսութիւնը նշանակուած է 1

ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 15-ից գրուած, {ուր} յայտնում են 13-ից գրած նամակներիս ստացո

յայտնում է, թէ տունից նամակ է ստացել, {ուր} մեր ծնողաց մասին լաւ չեն գրում, այս շա

այ վաղը: 10-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, {ուր} գտայ եւ Սուլթ[անշահի] նամակը: Պատասխան

ս 29-ից գրուած, բայց 31-ին փոստ ձգած, {ուր} գրել էր եւ Սուլթանը: Նոյեմբերի 2-ին տ

ւնը չէ՞ դառնում արդեօք մի ապաստանարան, {ուր} կարելի էր ամենայն անօրէնութիւն գործել ա

, մտքի եւ բանականութեան գերութեան մէջ, {ուր} մարդը համարձակութիւն չունի ինքնուրոյնաբ

րոզել, աստղերից վեր չկայ Հիւսփսափայլ: {Ուր} թողունք, որ Հիւսիսափայլը ասած էր, թէ

ել իւր հայեացքը մի այնպիսի կէտի վերայ, {ուր} մի ուրիշի ազատութիւնը բռնաբարել կամ գէթ

եցին այս գաղթականութիւնը Եւրոպայի մէջ, {ուր} աւելի հնար կար լուսաւորութեան: Ո՞վ հան

հանել իւր ճակատը սեւ վերարկուի տակից, {ուր} դարերով ահա որջացել են Պարկեանք, ազատո

քի եւ գործերի պատմութիւնը այն րոպէից, {ուր} դադարում է Վ. Հայր Սարգսի Մուրադեան վա

ր ընդհանուր երկրագիտության վերաբերյալ, {ուր} ամենայն մանրամասնությամբ կմտնեն Ռուսաստ

. Հոդվածներ ընդհանուր պատմության գծով, {ուր} ամենայն մանրամասնությամբ կշարադրվի ռուս

պի տակ եղած գործի յառաջաբանութեան մէջ, {ուր} խօսք է լինում բաւական երկար հին եւ նոր

ութիւնը մի յիշատակարան է, մի պահարան, {ուր} ամփոփւում են մարդկային բանականութեան վա

սկզբունք կազմել է իր համակարգութիւնը, {ուր} տիեզերական կեանքի բոլոր երեւոյթների մէջ

ը չշինէր, շոգենաւ չէր կարող շինել: Թէ {ուր} է եղել այս փորձը, այսինքն որտեղ եւ երբ

ց մեք, հասանք Բարի Յուսոյ սարաւանդին, {ուր} սովորաբար հանգիստ են առնում Եւրոպայից դ

ն իւր սեփականը եւ երբեք յանձն չառնուլ, {ուր} մնաց ինքնին աշխատել եւ գործակից լինել կ

մի քանի ժամանակ: Գրեթէ միշտ այսպէս է, {ուր} չկայ երկիւղ, անդ թուլահոգի մարդիկը միշ

ը ծառայելով: Այսպիսի գործերումը, {ուր} պարունակւում է ժողովրդի կեանքը եւ նորա

ացած բացագանչում էին դատողների առջեւը, {ուր}, ինչպէս Աւետարանիչը վկայո՛ւմ է, Պիղատ

ետեւ շատ էր կառավարել նա այդ վանքը, թէ {ուր} եւ իցէ գտնւում է, թո՛ղ հարցանուի եւ թո

այտնի Ստեփանոս Տարօնեցու պատմութիւնից, {ուր} 32-դ երեսում, այսպէ՛ս է խօսում երջանիկ

՝ նոցա բնակարանի տեղում, հնձանի մօտ, {ուր} նահատակուեցաւ Հռիփսիմեանց մի ընկերը եւ

նահատակուեցաւ Հռիփսիմեանց մի ընկերը եւ {ուր} այժմ տեսնում ենք Շողակաթի եկեղեցին։

, նախ եւ առաջ գնաց Վաղարշապատ քաղաքը, {ուր} իր սովորութեան համեմատ, ինքը եւ իր հետ

, ուղղեց նորա ընթացքը նո՛յն գծի վրայ, {ուր} կանգնեցրել էր նորան մեր բազմերախտ Հայրը

՝ Ձուիկը, տարաւ նորան Աշուշայի տունը, {ուր} ուսում էին տալիս Փարպեցուն։ Դնենք, թէ

արհիս՝ տէր Մուշէ, տանէր զիս առ ինքն, {ուր} եւ լինէր 'ի հովու։ Արդ՝ զառաջինն կելո

մառները Մուշէի մօտ, որ տանում էր ինձ, {ուր} եւ ինքը դուրս եկած էր լինում ապահովութե

թիւնից յետոյ գնացել է Սիւնեաց աշխարհը, {ուր} մնացել է միայն երկու տարի։ Փարպեցին գն

, ուստի վկայ ենք կանչում Ագաթանգեղոսը, {ուր} Ս. Լուսաւորիչը ասում է. " Քանզի եւ աս

րհնեալ տիկնոջ գովասանութիւնը եւ այնտեղ, {ուր} խօսում է Դռնում կապուած նախարարների՝ Հա

 Բառական թարգմանութիւն է յունականից, {ուր} կարդում ենք Kapivos, մինչդեռ հրէական բն

րեղբօրից թաքուն, ուղարկուեցաւ Թիֆլիզ, {ուր} Աբովեանի բարեխօսական նամակի հիման վերայ

ը։ Այստեղ մտաւ նա գաւառական ճեմարանը, {ուր} ամենայն ժրաջանութեամբ աշխատելով՝ գրաւե

րեց այն լուսաւորութեան աստիճանի վերայ, {ուր} հանել էր նորան ճեմարանը, այլ ցանկանալո

ել նորան Կովկասու Բորջոմ ասացեալ տեղը, {ուր} դիմում են անհամար հիւանդներ՝ հանքային

ին ընդունել նորան իւր հիւանդանոցի մէջ, {ուր} բժշկւում են սառը ջրով, որպէս բանագէտ բ

տ անելով Պ. Կրէյզերի հիւանդանոցի մէջ, {ուր}, ինչպէս ասացինք, միայն սառն ջրով են բ

պի Կայսերական համալսարանի հիւանդանոցը, {ուր} աւելի խնամարկութեամբ կարելի էր դարման տ

ք համալսարանի հիւանդանոցի մատուռի մէջ, {ուր} դրած էր հանգուցելու մարմինը։ Եկեղեցու

միջոց մնացինք Պ. Սարաջեանի օթեւանում, {ուր} անդադար խօսում էինք դարձեալ հանգուցելու

գեստը, վերացել էր դէպի մի այլ աշխարհ, {ուր} չկային ո՛չ ախտ, ո՛չ ցաւ, ո՛չ ծանրութի

ո՛չ ցաւ, ո՛չ ծանրութիւն եւ ո՛չ վիշտ, {ուր} մի հիւրընկալ ծերունի տանուտէր գիրկը բաց

դ. նա թո՛ղ հասուցանէ քեզ այն օթեւանը, {ուր} եւ մեք կարճ միջոցում հաւաքուելու էինք։

եր, նոյնպէս մի մեծ պաշտօնական դահլիճ, {ուր} դրած է դժոխքի իշխանի փառաւոր գահը, կազ

նելով վերարկուն դուրս է գալիս դահլիճը, {ուր} հաւաքուած է մեծ բազմութիւն հաւատարիմ դե

ողովրդին տուեցի առանձին թագաւորութիւն, {ուր} դարձեալ կանո՛ն գրեցի չճանաչել ո՛վ է թագ

աւորեց նորա բերանը եւ կոկորդի մի մասը, {ուր} որպէս մատենադարանի մէջ շարուած էին ցուց

նոցա այս բաբելոնեան խառնակութեան մէջ, {ուր} անտարակոյս անհետ կը լինին նոքա: -

երի այգիքը նոյնպէս. Հայաստանի այգիքը, {ուր} կարող ենք մտանել, վաղուց ահա քաղել են

մ ոտանաւոր ճառ կարդալ այն հանդէսի մէջ, {ուր} պիտոյ է երեւէր առաջին անգամ ծայրագոյն Բ

ւեցաւ դորանից. դա ամենայն քաղաքի մէջ, {ուր} նստում էր, որպէս պաշտօնակալ, պահում է

ուց յառաջ, լաւ ու վատ կային դպրոցներ, {ուր} մի քանի բան սովորում էին, բայց այն օրի

այսպէս. - Այս ուրախ հանդիuի մէջ, {ուր} ամենների սիրտը լցուած է ուրախութեամբ,

այդ ծայրագոյն Բրամինը այն օթեւանի մէջ, {ուր} բնակւում է նորա նախահայր Քամը, արժանի՛

, եւ սա էր, որի մօտ գնաց պ. Մարկոսը, {ուր} կը տանենք մեք եւ մեր ընթերցողքը: Բ․

ուել էր ներս մտանել մի բնակութեան մէջ, {ուր} ստեպ հաւաքւում էին փերիներ եւ դեւեր:

ւթիւնը, ներս մտաւ Շաքարեանցի սենեակը, {ուր} քնած թողել էր իւր բարեկամը: Սա զարթեցա

ինքնաբաւական կերպով եկաւ միւս սենեակը, {ուր} պ. Մարկոսը երգում էր իւր մեղեդին:

էմմանուէլը բնակւում էր այս քաղաքի մէջ, {ուր} անցան նախընթաց գլուխներում պատմած անցքե

ամար դուրս գալ իւր մռայլոտ բնակարանից, {ուր} շատ տարիներ անցուցել էր մելամաղձական եւ

կեանքի ասիական բնաւորութեանը: Այնտեղ, {ուր} չկայ կրթութիւն եւ դաստիարակութիւն, չէ

, չէ կարող լինել ընկերական կեանք. իսկ {ուր} չկայ ընկերական կեանք, այնտեղ թագաւորու

ակաց հոգու միաբան գործակցութեամբ. բայց {ուր} իշխում է եսականութիւն, այնտեղից հալածա

, որ դարերի եւս դժուար թէ կը դիմանար, {ուր} մնայ յաւիտեանը:... Երեկոյեան ժ

արդիկը, եթէ հաւաքուին մի այնպիսի տեղ, {ուր} չկան հարուստ մարդիկ, այնտեղ խօսում են

նախորժ երեւեցաւ այս․ ըստ որում այնտեղ, {ուր} մտանում ես, որպէս մի մօտ ծանօթի տուն,

ւրդ չեմ տալիս ձեզ երգել այնպիսի բաներ, {ուր} շատ կային ցած խազեր, այդ կարող է, վնա

ացող տուներից ուղղակի մեր տուն մտանել, {ուր} խօսում էին այդ լեզուով: - Ես եւս զ

մի գեղեցիկ օրիորդի մասին, որ չգիտեմ թէ {ուր} տեսել էր, եւ այնուհետեւ շատ եւ շատ որո

Թովմասի տանից: Ժ․ Այն քաղաքի մէջ, {ուր} անցանում էին վերեւում պատմած անցքերը,

եան պատճառով, դուրս քշուեցան դպրոցից, {ուր} դրել էր նորանց նոցա հայրը, ո՛չ այն դիտ

լիս այնպիսի տեղերում եւ դիպուածներում, {ուր} հարկ չկայ իւր ցանկութիւնը իսկոյն գործով

երի. պարոնը վեր կացաւ սօֆայի վերայից, {ուր} ընկած էր որպէս մի շնչաւոր եւ ձեռքերը տր

շակելու չէր երջանկութեան քաղցրութիւնը: {Ուր} չէ խոստովանւում մարդկային հաւասարութիւն

խոստովանւում մարդկային հաւասարութիւնը, {ուր} իւրաքանչիւր մարդ կցորդ չէ ազատութեան հա

, այնտեղ թագաւորում է մոլութիւնը: Իսկ {ուր} մոլութիւն է, չկայ հոգու խաղաղութիւն.

չէին լուսաւորում տան հեռաւոր անկիւնը, {ուր} բացուեցաւ դուռը, այս պատճառով եւս, դո

ընթերցողներին ծանօթացնեմ այն տան հետ, {ուր} այս երկու մարդիկը խօսում էին, կամ նոյն

տեւ Նախիջեւանի մէջ չկան այնպիսի տեղեր, {ուր} կարելի լինէր ժամանակը գործածել այնպիսի

լով, որ Մանուշակը չկար, չհարցրեց նորա {ուր} լինելը, կարելի է այն պատճառով, որ Թիւ

բան է, որ Նախիջեւանի նման քաղաքի մէջ, {ուր} եթէ գիշերով մի տան վերայ մի չղջիկ նստի

այ, այսպիսի քաղաքի մէջ, ասում եմ ես, {ուր} ամբողջ ընկերութիւններ կան, սորա նորա ա

խիջեւանումը այս մարդու վերայ, այնտեղ, {ուր} շատ անգամ շատ մարդիկ դրականապէս ապացուց

ս նաեւ ասիացոց եւ այլ վայրենիների մէջ, {ուր} պատշաճից դուրս է համարւում կնիկ մարդերի

ն ես, այլեւ ցոյց կը տայի քեզ մի տուն, {ուր} միշտ կարող էիր մտանել ողորմութիւն ստանա

ը, ղահուէտունը մի այնպիսի դատաստան է, {ուր} դատւում են ամենայն մարդիկ, շատ մեծերից

եկաւ ննջարանից եւ անցանելով խոհարանից, {ուր} խոր քնով քնած էր աղախինը, կամաց բացեց

են քաղաքից դուրս, մի աւէր ջաղացի մօտ, {ուր} երկու մեծ ուռիների տակ տեսանում է դայեկ

նները մեծ, համարեայ թէ մինչեւ այնքան, {ուր} ծնօտը կապւում է գանգի հետ: Շրթունքը բա

յիխուլիսլամ, որպէս թէ եկել է Մէքքէից, {ուր} գնացած է եղած Մէհէմմէդի գերեզմանը համբո

, կէս դիւթական պարգեւովը, յաւելացրել է {ուր} սեփական խստութիւնը այնպէս, որ ասպատակո

ի էր միայն պալատականներին եւ Խանին, եւ {ուր} Խանը նստելով լսում էր իւր դատաւորների կ

ոց եւ երեք չորս փակով կղպած արկղի մէջ, {ուր} պահւում էին հարուստների արծաթը, ոսկին

ղմերը՝ որոնելով աշխարհի վերայ մի տեղ, {ուր} կարո՛ղ է դնել իւր գլուխը, ուր կարո՛ղ է

մի տեղ, ուր կարո՛ղ է դնել իւր գլուխը, {ուր} կարո՛ղ էր որեւիցէ ճանապարհով վաստակել ի

անապարհ ընկաւ նա դէպի Կոստանդնուպօլիս, {ուր} բնակւում էր Կարնեցի Խաչատուր վարդապետը

Ղալաթիայի Սուրբ Լուսաւորիչ եկեղեցումը, {ուր} օրէ օր բազմացան նորա լսողքը։ Արդէն իւր

նի զգեստով նաւ նստեց եւ գնաց Զմիւռնիա, {ուր} գտանելով մի Վենետիկեան նաւ, որ գնալու

Մի քանի ժամանակ մնաց նա Ցանթէ կղզումը, {ուր} կամք ունէր սկզբումը բոլորովին մնալ իւր

շակերտքը տեղափոխուեցան դէպի այդ կղզին, {ուր} եղած էր յառաջուց մի հիւանդանոց, ուստի

եալ զվանս Սրբոյն Ղազարու բնակեցաւ անդ, {ուր} եւ վախճանեցաւ իսկ։ Եւ ահա մինչեւ ցայսօ

ին խօսել ենք նախընթաց յօդուածի մէջ), {ուր} եւ ընկերութեան հիմնադրի վարքագրութեան մ

լ հետեւանք կարելի էր յուսալ այն բանից, {ուր} ամենայն հոգեկան ազատ ձգտողութիւն, ամեն

բանալին նորա ձեռքումն էր։ Այնտեղ, {ուր} կրօնի բոլոր ազատութիւնը՝ Յիսուսի Քրիստ

րգեւած, կենտրոնանում է մի մարդու մէջ, {ուր} մի հողեղէն մարդ հարկադրում է ժողովրդին

նչական եւ անսխալելի ճանաչել նորա անձը, {ուր} ժողովուրդը իրաւունք չունի ընթեռնուլ, ք

այս կամ այն ճշմարտութիւն ասուած բանը, {ուր} մարդկային ազգի բարոյականութիւնը սանձի տ

ուրս եկած գործարանաւոր մարմինների մէջ, {ուր} ժողովուած են բոլոր մարմնեղէն կատարելութ

ինելով մի իմանալի եւ հոգեւոր Չինաստան, {ուր} ո՛չ ոք եւ ո՛չինչ օտարական չէր կարող ներ

ն, մի խուրձ յարդի վերայ։ Այնտեղ, {ուր} մի կողմից սաստիկ նախապաշարուած են մտքեր

առաջենք այժմ դէպի ճառիս երրորդ գլուխը, {ուր} պիտոյ է քննուի նոցա գործունէութիւնը Հայ

ցում, կամ մի այնպիսի ընկերութեան մէջ, {ուր} պատմութիւնը հնազանդւում է պապականութեան

պապականութեան քաղաքական տեսութեններին, {ուր} փիլիսոփայութիւնը, ազատ եւ վերհամբարձ մ

ենակիցքը Ռուսսիայում, Տաճկաստանում կամ {ուր} եւ իցէ։ Աչքի առաջեւ ունենալով այս հանգ

" Հայոց պատմութիւն " ասուած հատորները, {ուր} Յազկերտներ, Լանկթամուրներ, Թաթարներ,

ւն ազգային կեանքի մէջ. այն հատորները, {ուր} Հայոց կաթողիկոսքը եւ եպիսկոպոսքը անդադա

եռքով եւ այն մի տարի ժամանակով։ Այնտեղ, {ուր} մի մարդ արծաթով գնում է մի պաշտօն, ասել

մեք ասեմք. [կացցէ եւ] մնասցէ դա անդ, {ուր} էն, այսինքն կապեալ եւ կալանաւորէալ յիւ

Կորիւն, ինքնակամ իջանեն ի Բիւզանդիոն, {ուր} հասանեն զկնի եւ Յովհան եւ Արձան, կանխա

ան է մինչ ց484 թուականն զկնի Քրիստոսի, {ուր} նկարագրէ զգիւտ գրոց ի Մեսրոպայ, զլուսա

միոյն ի թարգմանչաց Խոսրովիկի, թէ " ահա {ուր} գայ միւս թարգմանն " կամելով ասել թէ առ

ով ներգործում էր նա նոր երկիրների մէջ, {ուր} քաղաքականութիւն կամ բոլորովին չ'կար, կ

այթակղեցուցանել, հեռացաւ դէպի մի այր, {ուր} անցուց քանի մի ժամանակ համարեա՛ թէ առան

նտեղ Համալսարանում դասեր լսելու համար, {ուր} եւ սկսեց քարոզել փողոցներում եւ հրապարա

ստուածային հոգուն, որոշեց Փարիզ գնալ, {ուր} գտանւում էր Եւրոպայի մէջ հռչակուած Համա

նքը միմիայն ճանապարհ ընկաւ դէպի Փարիզ, {ուր} պիտոյ է ընկնէր նոր փորձանքների մէջ եւ հ

յետոյ մտաւ Սուրբ Վառվառէի Կօլլէգիումը, {ուր} լսում էր փիլիսոփայական դասեր։ Բայց եւ

անց օգնութենից եւ շտապեց դէպի Վենետիկ, {ուր} եւ հասաւ 1537 թուականին։ Այստեղ նա իւր

տական ցաւերով վիրաւորուած մարդերի մօտ, {ուր} եւ գիշերը քնում էր, խմում էր այն ջուրը

ի վաճառականներից, վերադարձան Վենետիկ, {ուր} Պապական դեսպանի առջեւ ուխտեցին կամաւոր

ւթիւն ունենալ դէպի առաքեալի փոխանորդը, {ուր} եւ բարեհաճէր նա ուղարկել Կարգի անդամներ

ի մէջ։ Րոդրիգէզ մնաց Պօրտուգալիայում, {ուր} այնպիսի ազդեցութիւն ունեցաւ, որ թագաւո

Բրուէ Յիսուսեանները ուղարկեց Իրլանդիա, {ուր} մեծ երկիւղ կար Հենրիկոս VIII-ի Վերանորո

, այս երկրում մի նշանաւոր քաղաք չ'կար, {ուր} չ'լինէր Յիսուսեան։ Շուտով նորանց թիւը

ախութիւնը, որպէս զի այդ նիստը չ'լինի, {ուր} պիտոյ է արդարապէս խայտառակուէին Փարիզի

արեալ հնազանդութիւն ունենալ դէպի Պապը, {ուր} եւ ուղարկելու լինէր նորանց Աւետարանի քա

ան զօրութենովը կարելի էր բռնել նորանց, {ուր} եւ լինէին նոքա, եւ դատել դատապարտել Կա

իւրեանց գրերի փոշիներով։ Արդարեւ, {ուր} որ հասանում էր Յիսուսեանների ոտքը, որ

րեցաւ շուտով դէպի մարգարտաբեր ծովեզրը, {ուր} գտանւում էին Պօրտուգալացոց գաղթականքը։

ում, իսկ ինքը գնաց Մօրէնեան կղզիները, {ուր} խաբեբայութեամբ մկրտեց մի օրուայ մէջ տաս

կարգը այն Երկնային թագաւորութեան մէջ, {ուր} օտար մարդ չէր կարող ոտք կոխել։ Շատ լաւ

երից, Պարագուայի մէջ ունէին ձուլարան, {ուր} շինում էին թնդանօթներ եւ այլ զանազան զէ

ւրաքանչիւր գաւառում կային շտեմարաններ, {ուր} պահւում էին վաճառելի ապրանքները՝ ոսկի

եծ թագաւորութեան սկիզբն։ Ամենայն տեղ, {ուր} սկսանում է պատմական կեանքը, մեք տեսանո

յ պիտոյ է բուսանին մամուռ եւ եղինճ, եւ {ուր} պիտոյ է բոյն շինեն մողէսները եւ բազիլիս

դներ անվտանգ Ֆլանդրիա հասանելու համար, {ուր} նա կարո՛ղ էր գտանել մի հանգիստ ապաստանա

ն Պուատուի Շատինիէ անունով ամրոցի մէջ, {ուր} հետեւեալ տարումը եւ մեռաւ այս թագաւորի

ալատական Գաբրիէլ անունով տիկինի տունը, {ուր} ամենայն երեկոյ գնում էր Հենրիկոս IV-ը,

ծ տեղից, այսինքն՝ վարագուրի քամակից, {ուր} կանգնած լինելով՝ անտեսանելի էր թագաւոր

մասնը մնաց Հիեննայում եւ Լանգեդօկում, {ուր} դեռեւս կարող էին մի կերպով դիմանալ Սրբա

ն։ Պարլամենտը վճռեց քանդել այն տունը, {ուր} բնակւում էր Շատէլ, եւ նորա տեղում մի բ

փակեց նորան դը-Րէ անունով պանդոկի մէջ, {ուր} ամենայն մարդ ազատ մուտք ունենալով՝ կար

ը փրկեցին նորան։ Է քաղաքի Պարլամենտը, {ուր} տարուել էր գործը, փոխանակ Ժիրարը դէպի

ու, վճռեց աքսորել նորան այն նահանգից, {ուր} պատահել էր գործողութիւնը։ Զարմանալին ա

իւր յօժարութենովը մտաւ կուսանաց վանքը, {ուր} եւ շուտով վախճանեցաւ։ Երկու տարուց յետ

մէջ, ամենայն ոք վազում էր դէպի այրը, {ուր} բնակւում էր Պարին, կտրատում էին մեռածի

ցաւորը։ Պապական Շուէյցարիայի մէջ, {ուր} Յիսուսեանք մեծ ազդեցութիւն ունէին ժողով

ք կոխել վճռաբար նոր սահմանագլխի վերայ, {ուր} մանուկ առագութեամբ ծածանում է յառաջընթա

ւ մէջ, որ մի նուիրակա՜ ն սրբութիւն է, {ուր} հաւատում ենք, թէ սերովբէներ սպասաւորու

ներողամիտ էք դէպի ձեր անհաշտ թշնամին, {ուր} մնաց դէպի ինձ նման անծանօթները, որոնք

ց հեղինակները եւ թարգմանիչքը մեր ազգի, {ուր} եւ իցէ։ Վերջացնելով մեր խօսքը, յա

տկար եւ թոյլ կողմերը այն տեղերումն են, {ուր} հեղինակը, դուրս գալով բնականի սահմանից

նակից աւելի հմտութիւն եւ ճարտարութիւն, {ուր} պիտի որ գործի ամբողջ ընթացքի մէջ շարված

րբառը), որով գրված է գործի բնագիրը, {ուր} կամ խիստ քիչ խառնել է հեղինակը Աշտարակի

ղ, ես օր, ես գիշեր, այլ, այս տեղը, {ուր} որ այժմ կանգնած ենք, անապատ է, այս օր

որանից, վեվի տեղ ու գործ դնել այնտեղ, {ուր} իսկոյն յաջորդում է ումը, շատ ծանր է եւ

ածում, մինչեւ անգամ այնպիսի տեղերում, {ուր} միմիայն Երեւանի գաւառում ուն վեվ է, իս

այլ ասում ենք " ձեռեքերը ներկում են ", {ուր} ներկումը, որպէս նախադաս, խնդիր է լինո

, սրտաշարժ եւ տխուր անցքի պատմութիւնը, {ուր} ազնիւ օրիորդը, Ագապին, զոհ է գնում գի

րին կարող էր նախանձել եւ ինքը Լոյոլան, {ուր} ազնիւ սիրահարը, Յակոբ աղան, նոյնպէս զ

լի եւ ոչ պակաս, մի անխարդախ հայելի է, {ուր} ցոլանում են բնութեան ճառագայթքը: Մենք

նի մէջ փակուելու ազատօրէն վազում է դէպի {ուր} որ քաշում է նորան բնութեան օրէնքը, հով

տեղ ուղղակի խօսում է բնութեան լեզուով, {ուր} միայն լոկ թարգման է լինում բնութեան եւ

ել, հոյակապ արժանաւորութիւն ունի, իսկ {ուր} մէկ վայրկեան անգամ, արգոյ հեղինակը բնո

լ) շատ ընտիր են եւ վսեմ, իսկ այնտեղ, {ուր} բնաւորութեանքը ներգործում են առանձին առ

թեանքը ներգործում են առանձին առանձին եւ {ուր}, նոցայ ներգործութիւններից աւելի, ընթե

ատ տեսակ բնաւորութեանց եւ անցքերի հետ, {ուր}, երբեմն, հազիւհազ մի աննշան պաշտօն են

լ որպէս լոկ եւ պարզ նկարագիր բնութեան, {ուր} բնականաբար եւ անբռնադատ փայլում են նկար

նա ունի: Գիտե՛նք, որ կան աշխարհներ, {ուր} տասը տարեկան աղջիկը արդէն մայր է, բայց

որ մոմենտների քամակից մինչեւ այն կէտը, {ուր} անհատի կազմուածքը ստանամ էր իր տեսակի յ

ւ իր կնոջ խօսակցութիւնից ( եր. 203), {ուր} Համասփիւռը մեղադրանքով խօսում է Արշաւրի

ն: Գործի բովանդակութեան մէջ չկայ տեղ, {ուր} հանդէս ունենար այս դաւաճանութիւնը եւ կա

յդպէս հրապարակով խայտառակէ իր դուստրը, {ուր} աւելի չնչին բաները համարւում են խայտառա

բօր Պարէտին, իր սիրահարուիլը պատմելը, {ուր} ասում է Սօսը, թէ երազում է սիրահարուել

" Սոս եւ Վարդիթերի " մէջ կան տեղեր, {ուր} ֆատալիզմը ( ճակատագրականութիւն) ազատ հ

րդիթերի տկար կողմերը այն տողերումն են, {ուր} հեղինակը, դուրս գալով բնականի սահմանից

նակից աւելի հմտութիւն ու ճարտարութիւն, {ուր} պիտի որ գործի ամբողջ ընթացքի մէջ լարուա

չլինի: Միջին դարերում, ջուրը կարող էր {ուր} ասես երթալ մի գաւազանի զարկելով, թերեւ

Սոցա օրինակները խիստ շատ կան Ասիայում, {ուր} այլաբանական խօսուածքը եւ ձեւը տիրապէս ս

Նէապոլսի մէջ ցոյց ես տալիս ինձ մի շիշ, {ուր} կայ մի քանի կաթիլ արիւն եւ պատմելով, թ

Նոյնիսկ մեր յիշած Ցիմմերմանի ֆիզիկան, - {ուր} էլեկտրական մասին մէջ, առաջ բերելով Բեն

սորդութիւնը թագի սեփական մի բան չէ, որ {ուր} էլ տեսնուի, թագաւորներից մնացած կարծու

Փարպեցու բերանից այնպիսի պատմութիւնք, {ուր} որսորդութիւնը ոչ վերջին տեղն ունի: Մե

բարբառը, որով գրուած է գործի բնագիրը, {ուր} կամ խիստ քիչ խառնել է հեղինակը Աշտարակի

յոց կեանքը ա՞յն վիճակում է ներկայումս, {ուր} այդպիսի բնաւորութիւնքը ( ընդհանուր առքո

դնում Անոյշի նկարագրութիւնը ( եր. 15) {ուր} զարմանալի հարազատութեամբ երեւում է Անոյ

Աշտարակի կանանց ջերմ կրօնասիրութիւնը, {ուր} տեսնում ենք մանկական պարզամտութիւն, նե

կան պարզամտութիւն, ներողամտութիւն, եւ {ուր} բարեպաշտ ու առաքինի հայ կինը իսկոյն ճան

նթերցողներին յայտնի է Վարդաւառի անցքը, {ուր} Վարդիթերի մայրը նշանում է իր դուստրը Սօ

րովի բանալ մի փոքրիկ թելքաշի գործարան, {ուր} ամէնի թելերն էլ քաշուէին: Թել քաշելը թ

ք միայն Նանիկը մէջ բերել ( եր. 100), {ուր} հայ պառաւի ոգին եւ սիրտը ամէն հարազատու

հասկանալի համարեա թէ մեր ամբողջ ազգին, {ուր} եւ գտանուէին սոքա. ապա թէ ոչ, զուր էր

րմար են բնակութեան, քան թէ այն տունը, {ուր} Քրիստոսի 79 թուականին վերջին անգամ ճաշ

Չումալարի եւ Դաւալագիրի հսկայութիւնքը, {ուր} է մնում նոցա հետ համեմատելով մեր մէկ թի

ն հեռու է տակաւին մարդը այն աստիճանից, {ուր} միայն արժանի էր այս վսեմ անունին լիամաս

ւ ճա՛ր անել, այս բոլորի հակառակ արին. {ուրա՛խ} սրտով ծաղր անելով՝ շրջապատեցին ինձ, բ

իմ բաներիցս վանքումը մնաց, այդ մասին, {ուրա՛խ} եմ եւ ցնծում, որովհետեւ մի սո՛ւրբ եւ հ

ոչ միայն չենք մեղադրում Չամչեանին, այլ {ուրա՛խ} ենք, որ նա, շատ անգամ կարդացած լինելո

դոնկիխոտութեանց չէ նուիրել իր անձը ( եւ {ուրա՛խ} ենք, եւ փա՛ռք աստուծու) քանի որ կան մ

կարգը, մէկ օր մեզ էլ պիտի հասնէր, եւ {ուրա՛խ} ենք, որ հասել է. պատճառ, դա ցոյց է տ

լում " երեւան ելած մակգիրքը պահում են։ {Ուրա՜խ} ենք, եթէ այդ կերպով եւս օգուտ է բերում

մ արծաթին: Թո՛ղ ուրիշները որոնեն նորան {Ուրալեան} սարերում, Բրազիլիայի եւ Կալիֆորնիայի մ

ծենայ Անգլիան իւր հարստութեամբ, թող եւ {Ուրալեան} սառցագլուխ սարերը ուռչին իւրեանց մէջ,

քը ու աչքերը դարձուց դէպի հիւսիս, {Ուրալից} մինչեւ Դանուբ, մինչ այն մեծ գետը

, եւ ծանուցեալ զքաջառողջ դրութենէ ձերմէ {ուրախ} եղէ, առ որ մատուցանեմ զիմս լիաբերան շն

անկեղծ բարեկամությանը: Ողջ եղեք եւ {ուրախ} Ձեր բոլոր գերդաստանով: Ի 21 մարտի

Լսեցի Ձեր այժմյան պաշտոնավարությունը եւ {ուրախ} եմ, որ անտես եղած ազգային գործերը այժմ

ն քաղաքացիության վկայագիր ստանալը, շատ {ուրախ} եմ եւ հոգվով, որ Ձեր ազգասիրական հոգու

: Օրագրի այսքան գլուխ գալու վրա եւս {ուրախ} ենք, որ գոնե կարողանանք մենք ցույց տալ

ծ բանը մեր ազգի դաստիարակության համար. {ուրախ} ենք, որ մեր մատենագրությունը մի փոքր ձ

արարը մեզանից հարցմունք առնել, մեք շատ {ուրախ} ենք, եթե այդպես լինի, որովհետեւ գործի

րող իմ դրությունը կարդալ ելլեսիս վերա: {Ուրախ} եմ միայն, որ առողջ եմ, եւ տկարություն

, հանդերձ քաղաքի շահով: Շատ եւ շատ {ուրախ} կլինեինք, եթե ազատ մնանք մեք այդ հանձն

այի ազատության, դորա հակառակ առ ի սրտե {ուրախ} եմ, սակայն տեսանելով նորա ազատությունը

թարութիւն դիւախորհուրդ սրտից թշնամեաց: {Ուրախ} եմ, զի պ. Յովնանեանցին ընծայեալ են զա

ովադյան ձին էլ արդեն հասած կլիներ: Շատ {ուրախ} եմ, որ նա քննություն է տալիս դոկտորի ա

անում: Ցտեսություն, եղբայր, առողջ եւ {ուրախ} եղիր: Հավետ քո Միքայել Նալբանդյա

, օ՜, այն ժամանակ, իհարկե, ես անչափ {ուրախ} կլինեմ եւ " երեւակայության զավակներից "

ունս, որ նա որքան կարելի է շատ տարիներ {ուրախ} եւ առողջ անցկացնի այդ օրը: Սեղմում եմ

ասցնել: Այնուհետեւ, ձեզանից ավելի {ուրախ} նամակի սպասելով, անցնում եմ Ֆոշեի գրքի

բան էլ չկա. սպասում եմ ձեզանից լավ եւ {ուրախ} խաբարիկների եւ թարմ նորությունների: Ող

երկար նամակ եւ վերադարձրել գրքերը: Շատ {ուրախ} կլինեմ տեսնել քեզ. ես վաղուց արդեն անհ

ների մնացած բոլոր ճյուղերի մեջ: Ես շատ {ուրախ} եմ, որ Անանիան զբաղվում է իմ հիվանդութ

այի ցավերը պահանջում են արդի միջոցներ: {Ուրախ} եմ " Տրովատորի " եւ " Ռիգոլետոյի " մեջ

չունեմ, չնայած հուսով եմ... Շատ {ուրախ} եմ, որ Անանիան կգա զատկից հետո ( եթե մ

ձեռքը եւ ցանկանում եմ, որ լինի առողջ, {ուրախ} եւ երջանիկ: Ահա այն ամենը, ինչ կցանկա

բան չանի, թե չէ վա՜յ նրան: ՝ Շատ {ուրախ} եմ կենդանաբանական այգու բացման համար,

կան այգում կանցկացներ: Նույնպես շատ {ուրախ} եմ, որ Անանիային զբաղեցնում է սաղմնաբա

լրագիրը, որի մասին դու գրում ես: Շատ {ուրախ} եմ Րեստենի վերաբերյալ: Խնդրում եմ բարե

մասին: Վերջապես, դու տանն ես, ես շատ {ուրախ} եմ եւ ավելի կուրախանամ, երբ գրկեմ քեզ

նրան իմ ակնկալությունը: Հուսով եմ, որ {ուրախ} լուր կբերես այս գործի վերաբերյալ, որի

մեջը, առի եւ ձեր ողջությունը իմանալով {ուրախ} եղա: Կգրես, թե աս քանիում գիրս է պ

եմ, որ դուք գործակից էք այդ օրագրին։ {Ուրախ} եմ եւ հոգւով չափ ուրախ, որ ձեր կոչումը

էք այդ օրագրին։ Ուրախ եմ եւ հոգւով չափ {ուրախ}, որ ձեր կոչումը եւ դրութիւնը աշխարհի ե

ք, արեցէ՛ք սիրելիս, եւ մեք հոգւով չափ {ուրախ} կը լինինք ձեր յառաջադիմութեան վերայ, ե

երեխայք՝ այբբենարանները ձեռքերին, շատ {ուրախ} ենք եւ շատ շնորհակալ այն մարդուց, որ ա

դառն կամ թթու երեսի վերայ, այդ օրերում {ուրախ} է ցոյց տալիս իւրեան մեծատունը, որի լեղ

: Ասես թէ այս Նոր տարում ես առաւել {ուրախ} եմ, քան թէ անցած նոր տարիներում. պատճ

եւ: - Հը՛մ, - արեց Շամիլը, - դու {ուրախ} կը լինէիր, որ ես իմ ձեռքով առնէի քո դա

տանջուած ծառերի տերեւքը, որ այժմ աւելի {ուրախ} եւ զուարթ խշխշում էին: Լուսինը ամենայն

կալ ենք Պ. Կըկռիկեանից եւ, մանաւանդ, {ուրախ} ենք նորա կատակերգական քանքարի վերայ, բ

մի հաստահիմն արժանաւորութիւն: Մեք {ուրախ} ենք, որ ամենայն տեղ Հայերի մէջ երեւում

՝ 17 Փետր. 1860, Թիֆլիս: Մեք շատ {ուրախ} ենք այսպիսի թղթակիցների վերայ եւ, եթէ

նրանում են Անգլիոյ սրտին: Անգլիան {ուրախ} էր մինչ սորանից մի քանի ամիս յառաջ, հա

է երգում, եւ գործը աւարտուելուց յետոյ {ուրախ} ուրախ վերադառնում է իւր տեղը՝ կարծելով

ում, եւ գործը աւարտուելուց յետոյ ուրախ {ուրախ} վերադառնում է իւր տեղը՝ կարծելով եւ հա

նսիացին թողնում է իւր միշտ անհոգ, միշտ {ուրախ} եւ միշտ զուարթ Փարիզը եւ գնում է Ափրիկէ

սում է մեր իմաստուն Ծերունին: Մեք {ուրախ} չենք, որ այսպէս է լինում, մեք ուրախ չ

ք ուրախ չենք, որ այսպէս է լինում, մեք {ուրախ} չենք, որ մի ազգ ճնշում է, հարստահարու

ութիւն, եւ լուեալ զԶաքարիայի դիպումն՝ {ուրախ} լինէր, զտեղափոխութենէ Սինօդին Էջմիածնի

եւը, Քանի չի հասել դեռ կէս օրը, {ուրախ} է եւ տխուրը: Ընդհակառակ ` կ

էսը աշխարհի, Էլ չի երգում սոխակն {ուրախ}, լսի՛ր վայերը բուի. Արծաթահերն

Աստղերն էլ խօսքիս լսելով ` {Ուրախ} շողերով խաղում են: Բայց երբ

Բայց ո՛րքան ստեպ լուսաւորում ես {Ուրախ} դէմքի տեղ մի տխուր երես: Ք

ր իւրեանց հոտը բուրում են: {Ուրախ} ուրախ թռչունները երգելով, Ծառէ ի

նց հոտը բուրում են: Ուրախ {ուրախ} թռչունները երգելով, Ծառէ ի ծառ ող

անը փակել են բլուրք. Տեսարան աչքի {ուրախ}, գեղեցիկ։ Բնութիւնն իւր ամ

Բլրի գագաթից իջանում է ցած։ {Ուրախ} ու փայլուն դէմքով մօտեցաւ, Անունս

։ Փառահեղ դէմքը ծեր մարդոյ, {ուրախ}, Սկսաւ բարբառել հոգով անխարդախ,

ի օգտին ճշմարտապէս ցանկացող, անպատմելի {ուրախ} ենք, որ ժողովրդական լեզուն ձեռք ու ոտք

յդ աւետիս յելս Ասկաղովնի. զի մի՛ երբէք {ուրախ} լիցին դստերք այլազգեացն, եւ մի ցնծասցե

ելի՛ Աստարօտ, - ձայն տուեց դժոխքի տէրը {ուրախ} հոգով, - ո՞վ այդպէս անխղճաբար վիրաւորե

յին, սկսեց իւր ճառը այսպէս. - Այս {ուրախ} հանդիuի մէջ, ուր ամենների սիրտը լցուած

երեսի արտաքին թթու կերպարանքի տակ. շատ {ուրախ} էր, որ այս ծայրագոյն Բրամինը չէր այն ս

ւորս գտել էր մի այդպիսի հաւ, եւ այնպէս {ուրախ} էի դորա վերայ, որպէս թէ այդ հաւի մէջ տ

ցիկ օրիորդը, որ խելքս առել էր գլխիցս: {Ուրախ} ուրախ ման էի գալիս դրսումը ամբողջ գիշեր

իորդը, որ խելքս առել էր գլխիցս: Ուրախ {ուրախ} ման էի գալիս դրսումը ամբողջ գիշերը. լո

ւ փորը կուշտ լինի, ըմպելիքը առատ, օրը {ուրախ}, սիրական կինը կողքումը: Եթէ, սորանից

ուն, ցոյց տուր ինձ այդ թուղթը, ես շատ {ուրախ} կը լինիմ եւ շատ շնորհակալ, եւ դորա փոխ

ամբ լցուցին օդը, եւ անհամար բազմութիւն {ուրախ} թռչունների սկսեցին զրուցել կանաչ ճիւղեր

րա հետ. Աստուած տայ, Աստուած տայ, ես {ուրախ} եմ, հարստացի՛ր, եղբայր, եւ դու, քո

քեզ. խնդրեմ, հրամայեցէք նստեցէք, շատ {ուրախ} եմ: - Բարով, - Մանթուխեանցը, դառ

ա ինքնաբաւականութիւնը երեւեցաւ եւ դէմքի {ուրախ} ցուցակութեան մէջ, որ համարեա թէ գտանւո

սը: - Ինչ բաներ էք խօսում. ես շատ {ուրախ} եմ, որ չկայ նորա անունը. եւ եթէ դուք

իալուսին խոր գիշերի մէջ, Երգում էր {ուրախ}, անհոգ, միայնակ։ Ես տեսայ ն

եալ, մի ուրիշ անգամ, Մինչ անհոգ, {ուրախ} խաղացած տեղից Նորան բռնեցին, որպէս

հութիւն. Ես տեսայ, ինչպէս ձկնորսը {ուրախ} Վայելում էր մի ճոխ արքայութիւն:

ոյ է լինէր համարեա թէ վաթսուն տարեկան. {ուրախ} բնաւորութեամբ, բայց զրկուած ամենայն կր

այց երկրորդ օրինակդ յարմար չէ եւ ես շատ {ուրախ} եմ, որ շփոթուեցար: - Ի՞նչ զանազանո

ուեցաւ Թիւթիւնճի-օղլուի ձեռքով: Այս {ուրախ} եւ անհոգ մարդը ներս մտանելով կարծես թէ

օղլուից: - Փառք Աստուծոյ: - Շատ {ուրախ} եմ: - Այդ դատարկ բաներ են, - կտրեց

Թիւթիւճի-օղլուն նոյնպէս, ինչպէս առաջ, {ուրախ} էր այս խօսքերի բայց Շահումեանցը քիչ մնա

կտրեց խօսքը Թիւթիւնճի-օղլուն, - ես շատ {ուրախ} եմ, եւ ցանկանում էի միշտ միասին լինել

շմարիտ է ասածդ հազարի մասին, եւ ես շատ {ուրախ} կը լինեմ, ոչ թէ վերայնոցի համար. Աստո

նման ժապաւէնով դրած է պահարանումը. եւս {ուրախ} կը լինիմ, որ դու կ՚ազատուիս Թիւթիւնճի-

ած արիւնով: Մի օր մեր ցեղապետը Խանի {ուրախ} ժամանակը ահ ու սարսափով մօտեցած խնդրում

Մանուշակը, հարկադրելով ցոյց տալ իւրեան {ուրախ} եւ անշփոթ: Այս միջոցին Շահումեանց Գ

եան հարսնացած Շահումեանցին, երջանիկ եւ {ուրախ}. հարստութիւնը նորա աչքում բան չէր թւու

թիւ լինելն ձեր, բազմացուցէք զթիւն. եւ {ուրախ} էին 'ի վանս ընդ այս դիպուած, որպէս եւ

ոց) զամենայն զբանսդ, ընդ որ ոչ սակաւ {ուրախ} լեալ նոցա, փառս մատուցին տեառն։ Իսկ ե

երբ բանը նեղ տեղը կ'ընկնէր։ Իգնատիոսը {ուրախ} էր, որ պիտոյ է չարչարուի՝ Աստուծոյ փա

ատճառով։ Քիչ ժամանակից յետոյ զուարթ եւ {ուրախ} երեսով դուրս վազեց մատուռից եւ եկաւ աշա

նաւոր հասարակութեան կարծիքը: Անպատմելի {ուրախ} ենք այս բանի վերայ. մենք այստեղ տեսանո

ակի եւ մեր կեանքի պայմաններին։ Այսպիսի {ուրախ} հոգով ողջունեցինք այս օրերիս Ռօբինզօն Կ

թարէ, եղբարցը մնաս բարով ասէ, ինքն էլ {ուրախ} կենայ ( !), յետոյ աչքերը վերեւ բարձրա

նք. ի՛նչ հարկ կայ Սօսի սիրող, երգող, {ուրախ} եւ աշխատաւոր բնաւորութիւնը, որ ամէն տե

թարէ, եղբարցը մնաս բարով ասէ, ինքն էլ {ուրախ} կենայ ( !), յետոյ, աչքերը վերեւ բարձ

տնելու վրայ. ուստի ամէնքն էլ գոհանալով {ուրախ} -ուրախ գնում են իրենց տունը: Ով կարող է

վրայ. ուստի ամէնքն էլ գոհանալով ուրախ-{ուրախ} գնում են իրենց տունը: Ով կարող էր ասել

ս բոլորը ուրանալ եւ քերել հանել։ Ոչ ոք {ուրախ} չէ, ոչ մէկին սիրտը չէ փառաւորւում մեր

կը լինէր սրտիս կսկիծը եւ խաղաղ հոգով, {ուրախադէմ} կը հանդիպէի հրեշտակին, որ գալու էր ինձ

իք, այսինքն միջնակարգ ժողովուրդը: Այս {ուրախական} բացականչությունքը, թեպետեւ հառաջանում

օդը հնչեցնում է հարստահարող բռնակալների {ուրախական} բացագանչութիւնը: Յաւիտենակա՜ն ամօթի ժա

սկանալի է. հիմք եւ լօգիկա չկայ... Այս {ուրախական} խօսքերը խօսելով մխիթարուելուց յետոյ՝ ի

, նախարարքը, զօրքը եւ այլն եւ այլն մի {ուրախական} տօնի պատճառով, նախ եւ առաջ իրենց ուխտե

տեղ վազէին իրենց աղօթքը, գոհութիւնը եւ {ուրախական} արտասուքը, որպէս անոյշ հոտ, Աստուծուն

ուքը եւս ուժաթափուեցան, Մանթուխեանցը, {ուրախական} արտասուք աչքերում եւ հեկեկանքից ընդհատո

րդարուած անհամար գոհարներով, ասես թէ, {ուրախակից} էր լինում ինձ. մեղմիկ քամին ողջունում

ք այնպիսի գործեր, որոնց վերայ արժան էր {ուրախանալ}, մի սուտ եւ երեխայական ուրախութիւն, ո

ծոյ. ի՛նչ վախենալու բան կայ. պիտոյ էր {ուրախանալ}: - Սեւ ուրախութիւն կը գար քո գլխին

ահեմ, այո՛. իմ աղքատութիւնը ստիպում է {ուրախանալ}: Չքաւորութիւնը, աղքատութիւնը, ապրելո

ում միայն այս բանը միմեանց հռչակելով եւ {ուրախանալով} ՝ վեր էին ցատկում, այն ժամանակ իրենք՝

առողջություն տա եւ միմյանց տեսնելու եւ {ուրախանալու} արժանի անե: Քո եղբայր Մ. Նալբա

ւ խաղաղ բնավորություն՝ միշտ տրամադրված {ուրախանալու}, որ չէր կարելի նրան չսիրել: Մինչդեռ,

է եւ անխել: Մեք երբէք իրաւունք չունինք {ուրախանալու} առանց օրինաւոր պատճառների, եւ այդ պատճ

այլ հանդիսաւոր օրերում, իրաւունք ունի {ուրախանալու} այն մարդը, որ ունէր ստուգապէս ուրախացո

, չնայելով որ մարդերի որսորդ էր, պակաս {ուրախանալու} չէր, եթէ ազատուէր այդ հոգու ներկայութե

որ են ուսումնական խօսակցութիւնք. մարդը {ուրախանալու} ժամանակ պիտի մոռանայ իւր անձը, իւր որպ

իւթերը երբեք չյաջողուելու: Դու փոխանակ {ուրախանալու}, տրտմում ես..., - ասաց Մանթուխեանց

առավորվի ու ցնծաց. ես քո այս բանի վերա {ուրախանալուդ} անցյալ եկածիդ " Ռուսսկի Վեստնիկ " գրված

ար: Բացի սորանից, այս եւս կայ, որ իմ {ուրախանալուցս} չէ, որ մարդիկ մեռանում են: Խոլերայի ժ

կամ վատ կողմից, եւ քո պէս մարդը պէտք է {ուրախանայ} եւ շնորհակալութիւն մատուցանէ ինձ, եթէ

ւթիւն ունենայ դէպի հարաւային Ամերիկան, {ուրախանայ} նորա յաղթութեններով եւ տրտմի, երբ յաղթ

տ եւ երեխայական ուրախութիւն, որով պիտի {ուրախանայինք}, մեզ շատ վնասակար կարող էր լինել, որո

ն հասել է: Այժմ մենք առավել եւս պետք է {ուրախանանք} եկեղեցական փողերի [խնդրի] հարություն առ

ինչ: Այդ պրծած բան է. այժմ ցնծանք եւ {ուրախանանք}: Թող պարծենայ Անգլիան իւր հարստութեամբ

ուղեղը հոտի, թող մի փոքր հանգստանանք, {ուրախանանք}: - Բայց լսի՛ր, իմ ասած մտածելիքը

շարադրել էի եւ շատ հաւատացած եմ, որ կ'{ուրախանար} այդ նամակի վերայ: Ե. Ճշմարիտ

, Մեր քաջաբաղդ գործերը՝ գովելով {ուրախանար}. Թէ նորանում տեսնէինք հայելւոյ մէ

ճակատագրական րոպէն, կամ պիտոյ է անչափ {ուրախանար} կամ ստանար մի խորտակիչ հարուած: Հօր եր

տեղ չպահի): Ինքս էլ չգիտեմ՝ ինչու եմ {ուրախանում}, չէ՞ որ միեւնույնն է՝ այստեղ է նա, թ

ն մնացել է ինձ մատենագրութիւնը։ Ես շատ {ուրախանում} եմ, եթէ մի նշանաւոր հիւր գալիս է իմ մօ

ոյն հարստանում է Յիշատակարանս։ Նոյնպէս {ուրախանում} եմ, եթէ ստանամ եմ իմ բարեկամներից նամա

այս կամ այն օգտաբեր գործը։ Այդ օրերում {ուրախանում} է եւ աղքատը, իւր վերջին դահեկանը դնելո

ն կին, կապւում է շղթաներով։ Կոմսը շատ {ուրախանում} է՝ իմանալով, որ Ազուչենան իւր հակառակ

ն խաւարափայլ վէզիրը: Եթէ դուք ամենեքին {ուրախանում} էք դորա այդ կարգից դուրս արժանաւորութիւ

անձր ծուխը օղերի նման դուրս փչելով: Նա {ուրախանում} էր, մանաւանդ մտածելով, եթէ բոլոր արաղ

ւոր աղբիւր չունինք: - Ուրեմն, դու {ուրախանում} ես, եթէ մեռանում է մի մարդ: - Ինչ

արիտ է. Թիւթիւնճի-օղլուն, եթէ մի րոպէ {ուրախանում} էր, կամ այս մտածութիւնը եւս գալիս էր մ

ւթենից դէպի ուրախութիւն փոխանցումը: Նա {ուրախանում} էր այն պատճառով, որ այս նամակը ճշմարտո

։ Բայց ի վերայ այսր ամենայնի Իգնատիոսը {ուրախանում} էր քաշած չարչարանքների համար. նա համար

ւմ են Կաստորը եւ Պոլլուկս, - նաւաստիքը {ուրախանում} են, որովհետեւ աջող նաւարկութիւն են բեր

րախութիւնը, որ ուրախացել էի մի ազգային {ուրախառիթ} գործի վերայ, նոյնպէս եւ անձնական ուրախ

յսուհետեւ զմերս յարգեսցէ զուսումն, ո՞վ {ուրախասցի} ընդ յառաջադիմութիւնն աշակերտիս. ո՞վ զհ

հայտնվի իմ որպիսությունս: Շատ ավելի {ուրախացա} Սերոբին Խառքովա չի գնացածին համար, զեր

այդ մեղադրության նամակդ, ստացա եւ շատ {ուրախացա}, իմանալով Ձեր առողջությունը. փույթ չէ

պատվականության ձեռքը իմ աշխատությունը, {ուրախացա}: Այն ստությունքը եւ խաբեությունքը, որ

եդ առնուլ, ուրեմն միամիտ եղիր: Շատ {ուրախացա}, որ գոնե այս պատճառով գիր ստացա, շատ

տացա քրոջորդուս՝ Ավետիքի նամակը եւ շատ {ուրախացա}, որ մերոնք բոլորն էլ առողջ են, այդ նա

, որոնց մասին հրատարակում էր " Մեղուն " {ուրախացած}. այդպիսի բաները արժանի չեն եւ ուսումնա

աներ էին խօսել տալիս նորանց, եւ իրենք {ուրախացած} բացագանչում էին դատողների առջեւը, ուր

- Անտարակոյս, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն {ուրախացած}, որ իւր հակառակորդը լաւ զէնք տուեց իւր

ց ճանապարհի վերայ: Մանուշակը այնպէս էր {ուրախացած} այս սիրայայտ խօսքերի մասին, որ մոռացաւ

գտանուողներից մինը ": Ես շատ {ուրախացայ} ՝ կարդալով այս նամակը. փոյթ չէ, որ առ

ո Յիշատակարանը Հիւսիս[ափայլի] № 1 մէջ, {ուրախացայ} շատ եւ ասես թէ մի նոր կենդանութիւն եկաւ

ուսումնարանները ամեն ժամանակ խնդացին եւ {ուրախացան} նորանով. նորան լսողների հոգիները ծաղկո

ւզածը իմ վրայ, այնուհետեւ զուարճանալով {ուրախացան}, ինչպէս մի տօն կատարելու ժամանակ։ Որո

ավ Սավել Դավիդիչը, տեսանելով միմյանց, {ուրախացանք} եւ փառավորապես կարդացինք օրագրի 11 համա

պատահեցի նորան Տրապիզոնտի մէջ. ինչպէ՞ս {ուրախացանք} ՝ տեսանելով միմեանց, կարծես թէ գտանք մ

հեղինակը: Ճշմարիտը խօսելով՝ մեք անչափ {ուրախացանք} ՝ տեսանելով մի այդպիսի թէ՛ գրողին եւ թէ

քացնում է բռնութեան երեւեցուցիչը: {Ուրախացաւ}, կարծեց, թէ ազատուեցաւ բռնութենից, չ

զ ամենը տեսնում էր. Նա իւր մտքում {ուրախացաւ}, ասաց՝ ա՜ ա՜ դու էլ ընկար. Առաւ

ւց ծերը պատուելու: Թիւթիւնճի-օղլուն {ուրախացաւ} եւ մի փոքր փչուեց եւս իւր միջում: Բայց

Գէորգ Շահումեանց: Մանուշակը շատ {ուրախացաւ}, բայց աշխատեց ծածկել իւր ուրախութիւնը

րպէս Հովիւ բարի ի հօտանս գառանց: Ուստի {ուրախացեալ} հոգւով՝ ասեմք. " Քրիստոս ի մէջ մեր յա

ը չէ կարող աւերել այն ուրախութիւնը, որ {ուրախացել} էի մի ազգային ուրախառիթ գործի վերայ, ն

նորհաւորեմ քո անբաղդութիւնը, որի վերայ {ուրախացել} եմ խիստ շատ. Աստուած կեանք տայ դորա պա

Գուլի-Շամաման, թէ Պ. Բէգզադէն, անչափ {ուրախացել} է՝ լսելով, իբր թէ հօրեղբայրս պատուիրե

" Հիւսիսափայլի " գործակատարքը, այնքան {ուրախացել} էր, որ մինչեւ անգամ ոգեւորուել էր...

սեանք Կայսրից առաւել ծիծաղեցան, որ շատ {ուրախացել} էր իւր սրամիտ խօսակցութեան վերայ։ " Իմ

ից կատարում է, Վարդիթերը, թէեւ սաստիկ {ուրախացել} է եւ չէ իմանում թէ ինչպէս ձեռք ձգէ մանո

դստեր անունով. ուրեմն, վայելեցէ՛ք եւ {ուրախացէք}: Այս խօսքից յետոյ ամենայն ոք, սկսե

: ԱՐԲԱՏ Ցնծա՛յ, Արբատ, {ուրախացի՛ր}, շքեղ դէմքդ փայլեցուր, Որ Արցախի

սաները սիրական.. Ցնծա՛յ, Արբատ, {ուրախացի՛ր}, շքեղ դէմքդ փայլեցուր, Որ Արցախի

ւշտ կ՚երթամ արքայութիւն ": {Ուրախացի՛ր}, դու Հայաստան, Լսելով քո որդու խ

, արտասուք, կողոպուտ, - միայն լսիր եւ {ուրախացիր}: Կարդացողները հիացած, չգիտեն ինչ մտած

ահել, որ ինձ վիշտ պատճառելով կարողանար {ուրախացնել} այդ մարդկային նախատինքը ( այս է Բէգզադէ

, ո՜հ անհոգ օրեր, Ընդունակ միայն {ուրախացնելու}: Ձեզանից յետոյ եկաւ գիտութի

ին Նոր տարի է, դա մի այնպիսի օր է, որ {ուրախացնում} է ամենների սիրտը: Այդպէս չէ. այդ արտա

հրէշների վերայ, անդատաստան երեխայի պէս {ուրախացող} պարոնները ինքեանք չգիտեն, թէ ի՛նչ պայմ

ն եւ հայրասպանների վրէժխնդրութեան վերայ {ուրախացողքը} եւ նորա մեծութեան պատուասիրողքը։ Կրկնապ

ել եմ ես, նոցանից մինչեւ քսանը նոյնպէս {ուրախացուցել} են ինձ, ինչպէս այժմ շատ մարդերի, բայց

ւմ, բացի նրանից, որ բոլորդ առողջ եք, {ուրախացուցիչ} այլ բան չգտա. նամակդ ինչ որ թախիծ է ար

րախութիւն պատճառել, եթէ չկային մեր մէջ {ուրախացուցիչ} նիւթեր՝ մեր բարի գործերը: Առհասարակ,

ախանալու այն մարդը, որ ունէր ստուգապէս {ուրախացուցիչ} գործեր: Ուրեմն, սիրելի՛ ընթերցող, մե

չպէս իմ սիրտն էր, իմ զգացմունքը. {Ուրախացուցիչ} չգտայ մի լար: Ես այն ժամանա

ծնանելու զաւակը արու էր: Իսկոյն մի {ուրախացուցիչ} էլեկտրականութիւն անցանում է բոլոր հանդի

յսպիսի բաների վերայ. չգիտէք, թէ որքան {ուրախացուցիք} ինձ ձեր գալովը: - Յոյս Աստուած, որ

ծ նամակն այսօր առավոտյան ստացա: Նա ինձ {ուրախացրեց} եւ ահա թե ինչու: Որովհետեւ իշխանության

կատակը մի կողմը. նրա գալուստն ինձ շատ {ուրախացրեց} եւ ինչ որ " mentre un grido " ասում է ի

ս հասան իմ ձեռքը, եւ որ ամենից շատ ինձ {ուրախացրեց} ՝ Ֆոշեի գիրքն էր, որի ներածությունը ես

լուրը, թե մերոնք բոլորն առողջ են՝ ինձ {ուրախացրեց}. ես այն ժամանակ մոռացա հարցնել հեռագրի

ատելը: Տանից ստացված լուրն ինձ շատ {ուրախացրեց}: Կարպ Մակարովիչը երեւի արդեն եկել է,

կէս օրից յետ, երբ արեւն ի խոնարհ {Ուրախի} էլ կոտրած է սիրտը՝ լինում է թոյլ ու տկ

, իսկ նորա ասածներին կը պատասխանեմ մեծ {ուրախութեամբ}: Սոքա են իմ խնդիրները, որ հրատարակուե

ում եմ այդ ողբերգութիւնը, վասնորոյ մեծ {ուրախութեամբ} պատասխանեցի Գուլի-Շամամային, թէ այդ ող

Պարոն Կոմս Էմմանուէլ, " Սրտի մեծ {ուրախութեամբ} յայտնում եմ ձեզ Մոսկուայի նորութեններից

մէջ եւս կը լինին հազարաւոր մարդիկ, որ {ուրախութեամբ} սրտի կը ցանկանային մասնակից լինել մի այ

էջ, մինչեւ որ անուանուած Հոմերոսը ինքը {ուրախութեամբ} ընտրեց Զաքարիայի իննամսեայ լռութիւնը:

ազգի ապահովութեան գրաւականը: Մեք միշտ {ուրախութեամբ} ենք յիշել, որ Հայոց ազգը իւր յիշատակի

թեամբ ստանալոյ եւ յետ ստանալոյն ամենայն {ուրախութեամբ} վայելեսցեն ըստ կամաց եւ ըստ հաճոյից իւր

ի պարզիմաց բանս Քրիստոսի, որ սահմանէ " {ուրախութեամբ} տեառն եւ արտաքին խաւարաւ "։ 6) Ե

ռկենք. Եւ աս կերպով մեր օրերնիս՝ {ուրախութեամբ} անցընենք. Մեր գիտցածը մեզի կօգտէ

յս րոպէիս մեր սիրտը լցուած է հոգեպայծառ {ուրախութեամբ}, որ ասածներիս ճշմարտութեան նշանները սկ

նդիuի մէջ, ուր ամենների սիրտը լցուած է {ուրախութեամբ}, ի՛նչ մնում է ինձ ասել, եթէ ոչ սրտիս

խօսակցութիւնք ծագել, որ ընդդէմ էին մեր {ուրախութեամբ} ոգեւորուած ընկերութեան ուղղութեանը: Պա

ղ էք, դուք եւս շնորհ բերէք: - Մեծ {ուրախութեամբ} կը գայի, բայց կարող չեմ, որովհետեւ այ

ւնենայինք գովեստի արժանաւոր բաներ, ի՛նչ {ուրախութեամբ} փառաւորելու էինք այս իրողութիւնքը եւ նո

ւելի հնասէրք ցայն վայր, զի որ եւ է Հայ {ուրախութեամբ} գնել համոզի քան զորպիսի եւ իցէ պատմութի

կ՝ ժողովը ուղարկելու համար։ Իգնատիոսը {ուրախութեամբ} կատարեց այս հրամանը, որ պիտոյ է նոր փա

շուտով հեռացուեցան։ Բովանդակ Ֆրանսիայն {ուրախութեամբ} լսեց ատելի խոստովանահօր հալածուելու լու

համազգային միութիւնը, ապա ուրեմն պիտի {ուրախութեամբ} ողջունել մի ամբողջ գործ, որ կատարված է

ց են տալիս, եւ որ մենք նկատում ենք մեծ {ուրախութեամբ}, թէ պ. Պռոշեանցի քանքարը աւելի զօրութ

համազգային միութիւնը, ապա ուրեմն պիտի {ուրախութեամբ} ողջունել մի ամբողջ գործ, որ կատարուած

մենների սիրտը: Այդպէս չէ. այդ արտաքին {ուրախութեան} տակ արդեօք որքա՛ն տրտմութիւնք եւ վշտեր

վշտակիր մարդիկ հարկադրւում են պատշաճից {ուրախութեան} քօղ ձգել իւրեանց դառն կամ թթու երեսի վե

որովհետեւ մեր ձգտողութիւնը թուլանում է {ուրախութեան} ժամանակ. պատճառ, ուրախութիւնը հետեւու

րը վառում են սրտիս մէջ մի փոքրիկ լապտեր {ուրախութեան}, որ անշիջանելի կը մնայ եւ լոյս կը տայ

ուելու ժամանակ դուրս էին թռել մեր աչքից {ուրախութեան} արտասուք. մոռանալ մի գործ, իհարկէ՝ զ

, միւս կողմից չենք կարող սանձ դնել մեր {ուրախութեան}, տեսանելով հայկական դերասանք եւ ոչ միա

ամամիտ եմ ձեզ ", կամ " մասնակից եմ ձեր {ուրախութեան}, ցաւին " եւ այլն եւ այլն, " Հիւսիսափա

եւ մի փոքր հանդարտել էի, թափելով սրտիս {ուրախութեան} աւելորդը, լսում եմ ահա, որ մի մարդ,

յնպիսի սիւներ են, որոնց վերայ կարելի է {ուրախութեան} պալատներ եւս շինել: - Եղբայր, ներ

փոխադրուի: Եւ ճշմարիտը պիտոյ է ասել, {ուրախութեան} մէջ ի՛նչ հարկաւոր են ուսումնական խօսակց

ոչինչ տեղեկութիւն չունէր այս տարօրինակ {ուրախութեան} մասին, որ այսպէս բարբարոսաբար դուրս էր

իւրեանց վերայ զանազան դրոշմներ, ոմանք {ուրախութեան}, ոմանք տրտմութեան, ոմանք յուսահատութե

ին եղել նորա ճակատագրին, նորա ցաւին եւ {ուրախութեան}, եւ որոնք բացի հայից ուրիշ անուն չունէ

բաժանորդ էինք գտանուած միմեանց վշտին եւ {ուրախութեանը} ։ Քեզ ողջո՛յն, սիրական, գնա՛ խաղաղութ

աճանաչութիւնը հրամայում էր լափ դնել այդ {ուրախութեանը}, զգացուցանելով, թէ այդ մի մեծ արժանաւ

ետեց նամակը սեղանի վերայ: Մանուշակի {ուրախութեանը} սահման չկար, որովհետեւ հասած էր իւր նպ

հերիք պատճառ են դառնում, որ նոցա հոգին {ուրախութենից} դէպի տրտմութիւն փոխադրուի: Եւ ճշմարիտը

վ յղացած ցանկութեանը, խելքը թռցնում էր {ուրախութենից}: Երկու բարեկամքը եւս բաւական ժամանակ մ

նը, որ այս պապը կարդալով բացագանչել էր {ուրախութենից} ՝ Spiritus Dei est hic, եւ որ նոյն պապ

ւլոս III Պապը, կարդալով այս պայմանքը, {ուրախութենիցը} բացականչեց " Spiritus Dei est hic " ( Հ

եց: Մանուշակը, առողջ եւ մի անսովոր {ուրախութենով}, նստած էր իւր տեղում պատուհանի տակ եւ

- պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - ես շատ {ուրախութենով} յոժարեցայ եւ օրհնեցի այդ լինելու ամուսն

անց նետերը եւ քարերը: Մի անպատմելի {ուրախութիւն} է գալիս իմ վերայ՝ տեսանելով, որ ճշմար

բնակութեան աշխարհում մշտականաչ գարունը {ուրախութիւն} էր ցօղում երկնքից: Պիտի իմանալ, ո

թողիկոսի ի Հաղպատ), չէ կարող երբէք մի {ուրախութիւն} գոյացնել իմ մէջ, մինչեւ դա օրինաւոր կե

թաքնուած: Նոր տարին ինքնըստինքեան {ուրախութիւն} չէ եւ չէ՛ կարող մեզ ուրախութիւն պատճառե

տինքեան ուրախութիւն չէ եւ չէ՛ կարող մեզ {ուրախութիւն} պատճառել, եթէ չկային մեր մէջ ուրախացու

երը բերում են իւրեանց հետ մի պայմանաւոր {ուրախութիւն}. այդ օրերում շատ վշտակիր մարդիկ հարկադ

ի համար չունէր հացի գին անգամ: Բայց մի {ուրախութիւն}, որի որպիսութեան եւ պատճառի մասին չէին

ան էր ուրախանալ, մի սուտ եւ երեխայական {ուրախութիւն}, որով պիտի ուրախանայինք, մեզ շատ վնաս

տխրութեան մէջ: Ինձ ո՛չ մի բան չէ կարող {ուրախութիւն} պատճառել, բացի նորանից, որ եղած էր կա

ով մեզ ընդունել այդպիսի գովեստներ: Մեծ {ուրախութիւն} է, որ այդպիսի մարդիկ հայհոյում են մեզ

ցնում է բոլոր հանդիսականների սրտի մէջ, {ուրախութիւն}, տրտմութիւն, զարմանք, զմայլանք, ցաւ

ն զօրութեան եւ մի ապացոյցը: Պակաս {ուրախութիւն} չզգացինք մեք, տեսանելով Զմիւռնիոյ մէջ

ալով. Աշխարհքումս թշուառութիւն, {ուրախութիւն}, մի կերպով Խիստ սուր կ՚անցնեն, ի

Անանիա Սուլթանշահի Հասաւ մեծ {ուրախութիւն} ` Ֆիզիկայի քննութիւն, Շուտ

ան կայ. պիտոյ էր ուրախանալ: - Սեւ {ուրախութիւն} կը գար քո գլխին, եթէ չէի կարդացել..

այսքան պիտոյ է իմանալ, որ ուրախութիւնը {ուրախութիւն} չէ լինում, եթէ նորա շինուածքը, հաստատ

ց, մի կատարուած գործողութեան վերայ մեծ {ուրախութիւն} ցոյց տալը, ասել է, թէ պատրաստութիւն կ

առաջ ունեցած ուրախութիւնը եւ սրտի ցաւը {ուրախութիւն} էր դարձած միայն այս յաջողութեամբ, որ ն

թ ձրի արծաթ մտանէ իմ գումարի մէջ, ի՜նչ {ուրախութիւն} պիտի առնեմ, առաջին գործս քեզ մի թաւշեա

իւնը, որ յայտնի չլինի տրտմութենից դէպի {ուրախութիւն} փոխանցումը: Նա ուրախանում էր այն պատճա

ս չգայ ու աշխարհքը չքանդէ. եւ մենք մեծ {ուրախութիւն} զգացինք, երբ տեսանք ( եր. 42), որ տ

տան հոտով՝ տխրութիւն եւ վիշտ, այդպիսի {ուրախութիւնը} երեխայական է եւ անխել: Մեք երբէք իրաւո

լանում է ուրախութեան ժամանակ. պատճառ, {ուրախութիւնը} հետեւում է լրութենից, իսկ լրութիւնը մա

յն վերաբերելի վիշտը չէ կարող աւերել այն {ուրախութիւնը}, որ ուրախացել էի մի ազգային ուրախառիթ

խառիթ գործի վերայ, նոյնպէս եւ անձնական {ուրախութիւնը} չէ կարող փարատել այն ազգային տխրութեան

եւ մեր մէջ. այս րոպէում անչափելի է մեր {ուրախութիւնը}, ըստ որում, Հայութիւնը մի քայլափոխ ար

նկանում էինք, որ մի փոքր յարատեւէ նորա {ուրախութիւնը}, ըստ որում, եսականութիւն համարում էին

ն յանկարծ։ Կամ ինչո՞ւ համար {ուրախութիւնը}, Թռչում է շուտով, մընում է ցաւը

երի արած անդադար տեսութիւնքը: Մասիսը ` {ուրախութիւնը} - Արձագանք Բիւզանդական անունով յոյն օրա

ընդհանուրի արժանաւորութեան կամ խորհրդի {ուրախութիւնը}, հիմնեցին, կազմեցին, պատրաստեցին եւ

ապէին զանազան ուսման ճիւղերի։ Աբովեանի {ուրախութիւնը} չափով չէր չափւում։ Անցան այն բանի վ

չինչ ունիք հասարակաց, հապա՛ չափեցէք իմ {ուրախութիւնը}, ուրախութիւնը, ասում եմ, նախահօրս եւ

րակաց, հապա՛ չափեցէք իմ ուրախութիւնը, {ուրախութիւնը}, ասում եմ, նախահօրս եւ այնպիսի բազմար

անդնդապետը նստած տեղից. նա իւր ներքին {ուրախութիւնը} ծածկում էր երեսի արտաքին թթու կերպարանք

լաւ է: Բայց այսքան պիտոյ է իմանալ, որ {ուրախութիւնը} ուրախութիւն չէ լինում, եթէ նորա շինուա

ը, իւր շրջակայքը եւ հանգամանքները, որ {ուրախութիւնը} համ տայ նորա բերանին: Խօսքը մեր մէջ մն

կում: Նա չէր կարող բառերով յայտնել իւր {ուրախութիւնը} եւ յաջողութիւնը, որովհետեւ երրորդ մարդ

րծ դնելով իւր վերայ, վարագուրել էր իւր {ուրախութիւնը}, վեր թռաւ տեղից, եւ երկու ձեռքով փաթա

մանակ տանը ոչ ոք չկար, վրդովեց իմ սրտի {ուրախութիւնը}. նորա անհամարձակ եւ ստորաքարշ ներս մտա

ներս: Մանուշակի մի ժամ առաջ ունեցած {ուրախութիւնը} եւ սրտի ցաւը ուրախութիւն էր դարձած միայ

մօտ շնորհ բերէ թէյի... Մանուշակի {ուրախութիւնը} ոչինչ չափով չէր չափւում: Դուրս էի գ

շատ ուրախացաւ, բայց աշխատեց ծածկել իւր {ուրախութիւնը}, որ յայտնի չլինի տրտմութենից դէպի ուրա

ն մահով։ Բայց առ հասարակ Յիսուսեանների {ուրախութիւնը} շատ կարճաժամանակեայ եղաւ. 1611 թուական

ւցած երեսների վերայ չ'նկատէ նոցա ներքին {ուրախութիւնը} ։ Երեք ժամից յետոյ, զկնի թագաւորի մահի

7 վերստ տեղ. այնտեղ ժողովուրդ կար, եւ {ուրախությամբ} մնացինք մինչեւ ժամը 10, հետո նա գնաց տ

ւմ է Սարդինյան դրոշակը, եւ ազգի բերանը {ուրախությամբ} արտաբերում է յուր ազատիչների անունները

պես, փորձի համար, խոնարհեցի մի բայ եւ {ուրախությամբ} տեսա, որ ժամանակները եւ եղանակները շատ

ամակների մասին խոսվում է որպես ձեր միակ {ուրախության}, եւ ձեր դրությունը ներկայացվում է որպե

նամակներ ենք ստանում, որոնք, փոխանակ {ուրախության}, վիշտ ու թախիծ են պատճառում։ Հավանորե

ւն երիտասարդների դեմքի վերա գծագրված էր {ուրախություն} եւ խղճի հանգստություն. նոցա ճակատը փայ

նում եմ, որ նման խոսքերը չեն կարող ինձ {ուրախություն} պատճառել եւ վանել իմ բացարձակ միայնությ

ն կանգնել զգլորեալն: Աւելորդ իմն է {ուրանալ} զդժուարութիւն մեծակշիռ գործոյս, այլ ու

դնելով Հայաստանում համալսարան չլինելը, {ուրանալ} Հայաստանի իրաւունքը իւրեանց վերայ, մին

Մխիթարեանք, որպէս ստիպողք աշակերտներին {ուրանալ} իւրեանց բուն եկեղեցին, հարկ են համարել

ով, բայց ճշմարտութեան յարգը չենք կարող {ուրանալ}, մեզ ոչինչ ընծայով չէ կարելի կաշառել:

թէ Աստուած կայ, նոքա պատրաստ են եւ այդ {ուրանալ}: Մի քանի հոգեւորների կողմից նզովքի շան

խոստովանիմ եւ հաւատամ: Չենք կարող {ուրանալ}, որ այդ գրուածը հաւանելի էր եղել մի թե

լը ընդունիլ, իսկ բաղկացնողքը մերժել եւ {ուրանալ}: " Երբ մարդը, երեւելով այս կամ ա

ւել են եւ երեւում են եւ չէ կարելի իսպառ {ուրանալ}: Մեծ ցաւը այն է, որ շատ անգամ գործը պ

ք, իմ ազնիւ կեանք, Չեմ կարող քեզ {ուրանալ}, Ինչպէս շատերն ուրացել են,

խարհը։ Ճշմարիտ է, եւ ո՛վ կարող էր {ուրանալ}, մեր Ազգի մէջ կան շատ եւ շատ անուսումն

ող էր փակել յուր աչքը եւ սիրտը, կամ թե {ուրանալ} յուր կյանքի խորհուրդը, եւ լուսավորությ

, թէ այդպէ՞ս էր արդեօք, կամեցաւ յառաջ {ուրանալ} այն խորհրդով, որ եթէ պ. Մարկոսը ստուգ

արեսիրտ են մեր քահանայք, այս չէ կարելի {ուրանալ}. երախտագիտութեան մասին եւս հետ չեն ժող

իայն հնար էր նորան։ Բայց նորա պարծանքը {ուրանալ}, որովհետեւ այլապէս կարողացած չէր, ոչ

բանութիւնը պապական իշխանութեան տակից եւ {ուրանալ} նորա իրաւասութիւնը։ Աւելորդ է վեր

ւած հին հայախօսութեան, այդորիկ վասն ոչ {ուրանալ} զմեր շնորհապարտութիւն առ նոսա. այլ թէ

ուցիչ զօրութիւն, որ հարկադր է զազգ մեր {ուրանալ} զիւր լեզու, է այն, զի չունի զմուտ ի ն

կամ հազար մարդ։ Ազգը երբէք չի կարող {ուրանալ} գերապատիւ Նազարեանցի աշխատութիւնը եւ ան

։ Ամբողջ աշխարհը չէ կարող իր ամեն բանը {ուրանալ} եւ նորա սիրականի ետեւից վազել, ինչպէս

նորա լեզուի վրայ, կարելի՞ է այս բոլորը {ուրանալ} եւ քերել հանել։ Ոչ ոք ուրախ չէ, ոչ մէ

թէ մեք ձեզի գործիք ըլլալէն եւ եղբայրնիս {ուրանալէն} կամ սպանելէն դադրեցանք եւ ուխտ ըրինք՝

բուն ազգը: Եթէ այսպէս չլինէր, դուք, {ուրանալով} ազգի ապագայ բարօրութիւնը եւ լուսաւորութ

սառնութեամբ: Եւ ոչ միայն այսչափ. {ուրանալով} իմ կենդանութիւնը, ժխտում է ինձ, իմ կե

աւոր կացուցանել իւր անձը բռնաբարելով եւ {ուրանալով} ուրիշի, իւր հաւասար, ազատ իրաւունքը:

մեր մարդկային ազատութիւնը եւ իրաւունքը {ուրանալով}, Պ. Չամուռճեանի հետ բռնուիլ բարոյական

յէլ եպիսկոպոսը, բացի աներեւոյթ եղանակը {ուրանալով}, ընկնելը եւ հերքելը անկման եւ հերքման

որ ուզում է կամայաբար իր կենդանութիւնը {ուրանալով} եւ իրաւունքից հրաժարուելով, իր վիզը դն

բերել նորան ուրիշների արժանաւորութիւնքը {ուրանալով}, այո, շատ անգամ արատաւորելով ոչ միայն

եղուած բնական եւ պատմական ազդեցութիւնը {ուրանալով}, նորա հազար տարի որպէս սեփական գործ դր

նի այդ ազատութիւնը. նա չէ կարող ներկան {ուրանալով} անցածի անունով ապրիլ: Այն ուղղութիւնը

կան դէպքերը, որ անցան մեր ազգի գլխից։ {Ուրանալով} այս դէպքերը պիտի անշուշտ հաւասարէինք մե

ք։ Այդպիսի դիպուածում ոչ թէ միայն ազգը {ուրանալու} էր նորանից իւր յարգութիւնը, այլեւ անար

ած դպրոցի բնաւորական ազդեցութիւնը իսպառ {ուրանալու} համար, մանաւանդ եթէ կամենում էին բամբա

տմութեան արդէն արած պրծած ազգեցութիւնքը {ուրանալու}: Մենք կարող ենք շատ բան ցոյց տալ եւ հի

նդանի ժողովրդի իրաւունքը բռնաբարելու եւ {ուրանալու} ոչ միայն բնութեան տեղական ( etnographiq

ամքով համազօր է մարդկային կենդանի խօսքը {ուրանալու} ։ Այն մարդը, որ մի անգամ հիմնաւորապէս

դառնալուց եւ Հեթումի առջեւ բոլոր անցքը {ուրանալուց} յետոյ, չէ հերիք անում իր անձը միայն ար

լ եւ ուղղել։ Ի վերայ այսր ամենայնի ո՛չ {ուրանամ} զուսումնասիրութիւն իւրեանց եւ մի միայն

ընթացք Մխիթարա՛յ Սեբաստացւո՛յ, զայդ ոչ {ուրանամք}. բայց պատճառ ցաւելի իրողութեանս էր նոյ

այտնի միայն պատուական հեղինակին: Ոչ {ուրանամք} բնասիրութիւն նորա, զորոյ ապացոյց կարեմ

այանայր զայնոսիկ գրութիւնս իւր զոր այժմ {ուրանայ} ուղղել շեշտակի առ կառավարութիւնդ ի քննե

էտքերը, այո՛, եւ իր մարդկային կոչումը {ուրանայ} "։ Մենք վերեւը աւելորդ համարեցինք

երայ համարձակ: Եթէ այս ճշմարտութիւնը {{կ՚ուրանան} նորա բազմաթիւ պաշտօնակիցքը, վախենալով

նչպէ՛ս եւ ո՛ր չափով ունի, այդ եթէ դուք {ուրանաք}, քաղաքը վկայում է... ես այժմուս կամ

* * * Մի՛ այլ յաստեղս լուսաճաճանչս {Ուրանիա} սիգասցի Զհրավառ զիւր լեգէոն յոլորտս երկ

: Ոմանք համարում են օգտակար, իսկ ոմանք {ուրանում} են դրականապէս այդ դպրոցի օգուտը. երկու

ր հիմնուած էր այլ կանոնների վերայ, մեք {ուրանում} ենք դրականապէս եւ, ցաւելով ազգի կողմից

աքարիայի իննամսեայ լռութիւնը: Չենք {ուրանում} նոյնպէս, որ Պ. Չերքեզեանի գործը շատ ե

նգամ միլիոնաւոր բազմութեանց գոյութիւնքը {ուրանում} են՝ չնայելով, որ այդ բազմութիւնքը ներ

ի բազմութիւնը ազգ ճանաչելով՝ շատ անգամ {ուրանում} են նոցա սերունդի գոյութիւնը: Փիւնիկեցի

մ գիտենք նաեւ նորա ծագումը, ինչպէս ապա {ուրանում} ենք նորա լինելութիւնը: - Մեք ուրա

նում ենք նորա լինելութիւնը: - Մեք {ուրանում} ենք ազգի լինելութիւնը. մարդը կայ, բայ

օրերն է ցոյց տալիս։ Ճշմարիտ է՛ եւ չեմ {ուրանում}, որ էֆիմէրտէ եւս պակաս չէ, այն հրաշալ

իմ իմ եղբոր հետ, որ ոչինչ ունէր. դուք {ուրանում} էք մարդկային արժանապատուութիւնը, պարոն

, յիշում էին Քրիստոսի խօսքերը, թէ " որ {ուրասցի} զիս առաջի մարդկան, ուրացայց եւ ես զնայ

՝ որ [բաց եւ արձակէ] առաջի նորա, մի՞թե {ուրասցի} զերախտապարտութիւն առ առաջնորդն՝ որ ուղ

վերայից դէպի մէջքի ձախ կողմը, ձգած է. {ուրարաձեւ} նոյնպիսի պաստառից շղարշ, բաց կապոյտ գո

արդ չհաւատայ կախարդութեան կամ դեւերին, {ուրացած} կը լինի Քրիստոսի արդիւնքը եւ այս պատճառ

ը, թէ " որ ուրասցի զիս առաջի մարդկան, {ուրացայց} եւ ես զնայ առաջի Հօր իմոյ որ յերկինս է

մեր կրօնի մէջ: Շիյեաթների դաւանութիւնը {ուրացաւ} ոչ այն պատճառով, որ ճանաչեց նորա մոլոր

բնական աղօթքը, բայց վերապատուելի Հայրը {ուրացաւ} եւ աղօթքի գոյութիւնը անգամ: Նա ասաց ին

. Ներսէս Մեծի ժամանակ, այն է՝ 376 թ-ին, {ուրացաւ} եւ, քրիստոնեայ Հայերի արիւնը խմելով, հի

այն է՝ 786 թ-ին, Եզիտ ոստիկանի ժամանակ {ուրացաւ}, որով բոլոր Վասպուրականի իշխանութիւնը ս

պեցու Պատմութեան մէջ յիշուած Սեւուկը մի {ուրացեալ} եւ չիք մարդ էր, որ զօրքով եւ զէնքով 48

ան մէջ յիշուած Սեւուկ Անձեւացեաց իշխանը {ուրացեալ} չքերից մինն էր։ Սորանից այսքան կարողան

մեծ առաքինութիւն եւ քաջագործութիւն էր. {ուրացեալ} զօգուտն հասարակաց վատնել զդրամս ի բարեզ

անձնականը եւ ստացականը այն օրիցն եմ ես {ուրացել}, երբ, աչքս բանալով, բարոյապէս նայել

կարող քեզ ուրանալ, Ինչպէս շատերն {ուրացել} են, Որոնց անունն չուզեմ տալ.

դրուած է բովանդակ ստրկութեան սերմը: " {Ուրացի՛ր}, - ասում է նա-, քո դատողութիւնը, քո բ

տել է նորան իւր վսեմութիւնը եւ պարծանքը {ուրացող} մուրացկան որդոց համար "։ Ես յաւելացնու

են եւ կոծում են ազգիս փառք եւ պարծանքը {ուրացող} մարդկանց գլուխը ", ես ամենեւին չեմ հաս

են եւ կոծում են ազգիս փառք եւ պարծանքը {ուրացող} մարդկանց գլուխը ", նշանակում է՝ Հայաս

ութեան տակ. այս ճշմարտութիւնս ուրացողը {ուրացող} է ազգութեան: Դպրոցի օգուտը պիտի հ

, ծթռած իմաստակներ, Վասակի զարմ {ուրացող}, Ո՞ւր էք նամաղուլ բէհսաբներ

ան, կաթողիկոս չընտրուելու համար հաւատն {ուրացող} - եկեղեցական, հրապարակեալ ճակաճանութեա

ղարը գետնին զարկող, կրօնավարական կարգը {ուրացող} եւ մինչեւ իւր անասնական կեանքի վերջը բո

ք չէ շփոթել Արծրունեաց տանից դուրս եկած {ուրացող} Մեհրուժանների հետ։ Այս պատուական Մերհու

չիք Մեհրուժաններից առաջինը, որ եւ Մե՜ծ {ուրացող}, Ս. Ներսէս Մեծի ժամանակ, այն է՝ 376 թ-ի

ուի ազդեցութեան տակ. այս ճշմարտութիւնս {ուրացողը} ուրացող է ազգութեան: Դպրոցի օգուտ

ար բաներ մի՛ խօսիլ "։ Կեանք {ուրացողը} հեռացաւ Անբաւական իմ խօսքից.

ս կասեմ քեզ կարճ բան. Կեանք {ուրացողներից} մինը Փորիս վերայ նայելով Հարց

անկութեանը եւ մարդկային արժանաւորութեան {ուրացողութիւնը} էին նորա ոգին: Ի՛նչ տեղ էր Գերմանի

Այսօր տօնն է մեր Մեսրովբի, {Ուրացողք}, ծո՛ւնկ չոքեցէք: ՈՒՂԵՐՁ Ա

ին Կարգի օգտաւէտութենից, համարւում էին {ուրացողք}, հերետիկոսք, եւ Պապի տուած արտօնութեա

չ կամի, թող լինի, թոյլ կամ հաստատ իւր {ուրացութեան} մէջ։ Այնուամենայնիւ, լինում են այդպիս

կերպով դղրդեցնում է այդ մարդու կամակոր {ուրացութեան} սիւները, թէեւ մի փոքր ժամանակից յետոյ

չկարեմք դատապարտել զՄխիթար Սեբաստացի առ {ուրացութեան} զեկեղեցին Հայոց, բայց եւ ոչ գովեմք զայ

ն։ Բայց այս Մեհրուժանն էլ համ չ'առաւ իր {ուրացութիւնից} ։ Երբ Վասպուրականի իշխանութիւնը առած վեր

աքացրած կարմիր շամփուրը պսակ շինելով եւ {ուրացօղի} գլխին դնելով, տեղն ի տեղը շան սատակ արա

ն այն խեժն է, որ մեզանում հայտնի է " ս[{ուրբ]} Կարապետի մաuտաք " անունով: Ահա որք

բոլորին դու գիտես: Ցտեսություն մինչեւ {ուրբաթ}: Գրի՛ր Անանիային եւ ասա՛, որ հաճախ գր

գիշեր ճանապարհ կատարելով՝ վերջապէս մի {ուրբաթ} առաւօտ, մինչդեռ նոր բաժանւում էր մութը

նց կատարեալ կերպարանագործութիւնը։ {Ուրբաթ} օր՝ 1610 թուականի մայիսի 14ին, թագաւո

գոյն է ստացել դարձեալ, որովհետեւ աւագ {ուրբաթ} գիշերն է միայն կատարւում: Բայց, ինչպէ

ղաթի վերայ գրած կարմիր ու կապոյտ գրերով {ուրբաթագիրք} ասես, որ չունենար. նա դեռեւս պարծենու

արգ պահարանի մէջ: Գրչագիր ախտարքների, {ուրբաթագրքերի}, կարմիր թանաքով գրուած մագաղաթների թիւ

մ դէպի այս տեղերը գիշերով: * * * {Ուրբաթամուտ}: Մութ գիշեր: Մրրիկը փչում էր ամ

րիստոնեայք են: Եւ ինչպէս քրիստոնեայք. {ուրբաթի}, չորեքշաբաթի, եւ շաբաթական պահքերը,

Գօա, իսկ Օգոստոսի 6-ին 1623 թուականին {Ուրբանոս} Ութերորդ Պապը դասեց նորան սուրբերի կարգ

։ Այս ժամանակումը լուր ստացուեցաւ, թէ {Ուրբանոս} VIII Պապը ոչնչացուցել է Սիկստոս V-ի կոն

ին ոճով Արամին Թիւյսիւզեանցին Պետերբ[{ուրգից]} Փարիզ Նոյեմբեր 2/14 Թիւյսիւզ[եանցին]

ՆԹԱՑՔԸ 1860 -1861-1862 1860 թիւ Պետերբ[{ուրգից]} ելայ...., յունիսի 15 Մոսկու

ատած եղջերային կամ ոսկրանյութ պատենով. {ուրեմն} եւ լեզուն պիտո է մնա անմահ, բայց այս ա

նում էին մեզ պահել նորա անմահությունը, {ուրեմն} ջանք ու խնամ ունենալ նոր լեզվի տղայական

մը ցույց են տալիս շատ մարդասիրություն, {ուրեմն} մեք եւս նույն բանը պետք է ուրիշներին առ

եր գիշեր ցերեկ աշխատությունը եւ ջանքը, {ուրեմն} դուք եւս ձեր կողմից բան չհասկացողներին

ջանքս եւ տառապանքս պիտի զուր անցաներ, {ուրեմն} ընդունիր իմ անկեղծ շնորհակալությունս,

նտեղ հույս կա, որ գալոց տարի ավելանա, {ուրեմն} պակասածը միայն պիտի լինի Ղրիմում եւ Նախ

այժմ, որ վարում եք քաղաքագլխի պաշտոն, {ուրեմն} ավելի հնար ունեք ներգործել: Ձեզ քաջ հա

օգտակար է " Հյուսիսափայլը " մեր ազգին, {ուրեմն} ինչպես մեք զոհում ենք մեր հանգստություն

, որքան այս տարի էր, բանը խինդ կլինի, {ուրեմն} Ձեր առաջեւ բացվում է այժմ աշխատության ե

պ. Նազարյանցին, եթեւ ցենզորն թողու, {ուրեմն} Նախիջեւան կստանաք Դուք, պ. Հայրապետյա

նամիք չուրախանան, նորա պատիվը մերն է, {ուրեմն} խոստովանություն մնա քո մոտ, կարող ես մ

նեի. ես ինքս զզված եմ իմ դրությունից, {ուրեմն} ինչ ուրիշներին եւս զզվանք եւ ձանձրությո

արձակվելու խանութներդ ձեռքերեդ առնուլ, {ուրեմն} միամիտ եղիր: Շատ ուրախացա, որ գոնե

Հնդկաստանից առավել քան թե մի լոնդոնցի, {ուրեմն} մեզ անհնար է եւ 350 ֆնտով Կալկաթա հասան

է 18, 000 վերստից մինչեւ 20 000 վերստ, {ուրեմն} գնալը եւ գալը 36, 000 վերստից մինչեւ 40

այնքանին բացարձակապես տիրապետելու: {Ուրեմն} այժմյան դրության մեջ գործերի, մեր կողմ

ւք կամ քաղաքը հավանիք այս պայմաններին, {ուրեմն} կարող եք իսկույն հայտնել մեզ, որ մեր կ

պատվելի հասարակությունը չհավանի սորան, {ուրեմն} ցանկանում ենք ամենայն հաջողություն մի ա

ութն պարբերութեամբ, զորոյ զպատճէն վաղ {ուրեմն} հասուցեալ եմ առ Ձեզ, եւ ի ժողովի անդ ի

տալիս գործով, որ թե հնար ունենար, ապա {ուրեմն} անշուշտ խեղդելու էր Իտալիայի նորաբողբոջ

նին այնտեղ՝ եթե՛ ունի մի Բուրբոն, թող {ուրեմն} պ. Ֆեռգուլան դիմե դեպի նա: Այսչափ նեղ

կաթուղին տարեալ մեծի ցրտութեան եւ յուսկ {ուրեմն} ի 6/18 յունվարի մտի ի Փարիզ: Զտեղի

դպիսեօք չգիտեմ, միայն նամականիք իմ վաղ {ուրեմն} տնօրինեալ առաւել իմաստութեամբ, քան զոր

ծել իմ ի Լոնդոն, յայտնեալ եմ արդէն վաղ {ուրեմն} Ձեզ: Վերջին պաշտօնական թուղթն առ յինէն

գիպտոսէ մինչեւ ցԿալկաթա. զաւուրս 28, {ուրեմն} զաւուրս 38 ունիմ լողալ ի ծովու, ապաստ

ու հարիւր քսան եւ հինգ ռուփիս ( 225), {ուրեմն} 2, 700 ռուփի ի տարւոջ, այն է 270 լիբր

թեան Արղութեանց Յովսէփ արքեպիսկոպոսին, {ուրեմն} եւ պիտի հետեւեցուցանել զի թէ նա գրել տա

ա գրել տայ յօգուտ այդ անուն դպրոցաց ապա {ուրեմն} կային յայնժամ դպրոցքդ: Այլ բաց ի տ

անցին վայրապար, աստ ի Կալկաթա մնայ ինձ {ուրեմն} տքնիլ զայսմանէ ի Մադրաս: Նախ քան զ

ին, ոչ հայեցեալ յերկարութիւն նամակիս, {ուրեմն} եւ ի ծանրութիւն աշխատութեան, յաշխարհի

ենի, որ սկսեալ ՚ի 1/13 Յունիսի, հազիւ {ուրեմն} աւարտեսցի ի Սեպտեմբերի: Զայսմ ամենայնէ

ւանայ: ա) զի թէ կտակ էր այն, ապա {ուրեմն} կամայ ակամայ թողլոց էր զայն ի կառավարու

կատարաց, բ) զի թէ պարգեւագիր էր, {ուրեմն} զկնի մահու կտակողին պարտ էր տանն այնմիկ

ն եւ այլն: գ) զի թէ կտակագիր էր, {ուրեմն} ինքն անուանելոց էր զանձն ոչ գործակալ Նա

եմ, այն է որ կստանամ, իսկ թե գնացած՝ {ուրեմն} հասցես թողած կլինեմ նորա մոտ եւ նա այն

եւ համբերությամբ տանում եմ իմ խաչը: {Ուրեմն} դու այլեւս լաց չես լինի ու չես տրտմի,

րոնք առայժմ չկան իմ տրամադրության տակ: {Ուրեմն} համբերություն: Փարոսը երեւում է, կենդ

: Իհարկե նախադասում եմ առաջինը: Այսպես {ուրեմն}, նորից կրկնում եմ՝ գրքեր, գրքեր եւ գ

եմ այնտեղից, որտեղից դուք էլ կգնեիք, {ուրեմն} ոչ մի տարբերություն չկա՝ ես եմ գնում,

տորիների գոյության մասին է խոսում, ապա {ուրեմն}, լիովին ընդունում է արմատականների եւ ա

յդ մասը ես արդեն կարդացել եմ. պետք է, {ուրեմն}, սպասել մինչեւ լույս կտեսնի հետեւյալ մ

թե ինչ կասեմ քեզ. ասված է չորեքշաբթի, {ուրեմն} չորեքշաբթի էլ կգաս, եթե պ. Եղյանցը ցա

ինք, հավասար է 250. 000. 000 գումարի, {ուրեմն} ՝ բոլոր մանուֆակտուրային գործարանների հ

արպ Մակարովիչը կմեկնի սույն ամսի 5-ին, {ուրեմն}, 16 -17-ից առաջ չի լինի այստեղ: Մ

ի եւ Դանիել Թորոսովիչի գալստյան մասին: {Ուրեմն}, 6-ին նրանք չեն ճանապարհվել: Ինչո

ամբ հաստատված պատճենների մեջ: Ի՞նչ է, {ուրեմն}, ցույց տալիս այս: Ես մատնանշում եմ

անվերջ բան չկա, եթե դա այդպես է, ապա {ուրեմն} ինձ այժմ հալածող դժբախտությունը նույնպե

Նայդենեւը կումիս է խմացնում տկարներին. {ուրեմն} մինչեւ սեպտեմբեր գրեթե ես կմնամ այնտեղ

նեթը, եթե ստուգապես հորս փողն է եղած, {ուրեմն} ես ընդունում եմ իմ հաշվիս վրա։ Իհարկե

հույս ունիմ հրամանը անպատճառ ստանալու: {Ուրեմն} քո գալը զուր կլինի գարնան, ես կվերադառ

ւմ էք, թէ չէ շինել նա այր աւազակների, {ուրեմն} եւ անպատշաճ էր զուր տեղը ազգը մեղադրել

խոստովանում իւր պակասութիւնքը, չունէր {ուրեմն} եւ սեփական արժանաւորութիւն: Հայերի միջ

չում ենք մեր արժանաւորութիւնը, պիտոյ է {ուրեմն} խոստովանենք մեր ունեցած պակասութիւնքը,

երի եւ ջրերի զանազանութիւնը, կարելի՞ է {ուրեմն} թոյլ տալ, որ մի բոյս՝ այստեղից այնտեղ

ւթիւն: Եթէ այսպէս ցոյց է տալիս փորձը, {ուրեմն} մարդը, իւր կամեցածի պէս որակրութիւն տա

է երեխայն գլխաւորապէս իւր մօր ձեռքով, {ուրեմն} նախ եւ յառաջ հարկաւոր է մեծ ուշադրութիւ

ը այս շնորհին իւր առաքինական գործերով, {ուրեմն}, պիտոյ է լուսաւորէ եւ հարստացնէ իւր բա

գրաւ դնել, չէ կարողացել արծաթ առնուլ, {ուրեմն} եւ այն մեծ շահը շահուիլ: Այժմ դատա

մդ, որ չարութիւնք յառաջացնես նորանով, {ուրեմն} գնա, այդ երեք հազար մանէթը մածունի տու

՞նչ ասել է Լօթեռ կամ Ֆարմասօն... - {Ուրեմն} գիտե՛ս: - Անտարակո՛յս: - Ապա

ւին այդպէս: - Ես Էֆիմերդէ չունիմ, {ուրեմն} եւ չեմ կարող կատարել քո փափագը, երկու

, որից արդէն քանի մարդիկ շահուել էին, {ուրեմն} հետեւաբար եւ թանգացած էր ապրանքը, եթէ

ը հոգաբարձու չլինի յառաջ գնալու համար, {ուրեմն}, անտարակոյս, պիտի յետ գնայ, եւ պիտի

դ գործը ազգի եւ հասարակութեան անունով, {ուրեմն} ո՞վ է հասարակութիւնը, ո՞վ է ազգը: Դոր

Բայց եթէ ճշմարիտը պիտոյ է խոստովանել, {ուրեմն} հասարակութեան եւ ընդհանուր բարու համար

ակի կրթութիւնը եւ լուսաւորութիւնը, ապա {ուրեմն} ՝ եւ նորա երջանկութիւնը աշխարհի երեսին

ունի բանականութիւն եւ հասկացողութիւն, {ուրեմն} կը ճանաչէ ճշմարտութիւնը, ուրեմն եւ երկ

թիւն, ուրեմն կը ճանաչէ ճշմարտութիւնը, {ուրեմն} եւ երկբայութիւն չկայ նորա՝ դէպի ինձ բա

ժանգոտ կոպէկի արժանաւորութիւն չունին, {ուրեմն} պատասխանենք այդ հարցմունքին, որ շատ մա

խոստովանում իւր պակասութիւնքը, չունէր {ուրեմն} եւ սեպհական արժանաւորութիւն եւ այլն ":

է. " Եթէ կայ եւս մի այդպիսի փոս, ապա {ուրեմն} Հայաստանը պատրաստել է նորան իւր վսեմութ

տակը ամենեւին համաձայն չէ իմ խօսքերին, {ուրեմն} իմ քարոզութիւնը եւ նպատակը այլ բան են ե

e կամ Ռուսաց непосредственно խօսքերով, {ուրեմն} մեծատունների մասին միջապէ՞ս հարկաւոր էր

ր ունէր ստուգապէս ուրախացուցիչ գործեր: {Ուրեմն}, սիրելի՛ ընթերցող, մեք քո հետ ասենք մ

տարում ճանաչե՞լ ենք մեզ, թէ մարդ ենք, {ուրեմն} եւ արժան էր ապրել եւ մարդկութեան համար

- Ո՛րտեղից պիտի իմանամ: - Լսի՛ր {ուրեմն}, Բէգզադէի մօր յղութեան ժամանակ նորա հա

յս մարմնոյն կենդանութիւն չեն տալ։ Կա՞յ {ուրեմն} ազգին մէկ հասարակաց տուն, որ ազգի զգաց

դ քո կշռով ոսկի տալու լինէր մեզ: - {Ուրեմն}, ինձ պիտի տանէ՞ք... - Դէպուղիղ Շա

ան խորհրդով: Ովի՞ն է խաբում սա: - {Ուրեմն}, - պատասխանեցի ես Շամիլին, - եթէ ձեր

ք փոքր ի շատէ յարգում էք ձեր անձը, ապա {ուրեմն} առանց ամենայն վնասի ինձ պիտոյ է արձակէք

ս եմ, որ կանգնած եմ ձեր առաջեւ: - {Ուրեմն}, դու եւս պատերազմի մէջ ես այդ խնդիրներ

ով: Մի քանի բան եթէ այլապէս է գրուած, {ուրեմն} ոչ բուն հայաբար, այլ օտարի հետեւելով,

ում է որպէս շոգի եւ, պատահելով ջրերի ( {ուրեմն} աւելի ցած աստիճանի ջերմութեան, որովհետ

մարդերի մարմինքը եւս կենդանանային, ապա {ուրեմն} պիտի տեսանէի անշուշտ, թէ ինչպէս անբաղդ

յերի որդիքը՝ չնայելով կտակողի վերջին, {ուրեմն} եւ նուիրական կամքին, որով աւանդում էր

յլ միայն կատակել զհամախոհս Մխիթարեանց, {ուրեմն} շարունակենք մեր խօսքը: Անանուն Փեփ

տ, ինչպէս ուրիշ կառավարութենների հետ, {ուրեմն} եւ նոցա օգուտը կապուած չէ մի վնասի հետ

ն, եթէ կարելի էր երբեւիցէ յուսալ, ապա {ուրեմն} պիտի լինի այն ճշգրիտ եւ ստոյգ լուսաւորո

ան կայ մեր առնելու պատմութեան մէջ, ապա {ուրեմն}, Յիշատակարանս կը հասանի իւր նպատակին,

գրածներիցս պարզ երեւում է, ընկեր չէր, {ուրեմն} եւ ոչ բաժանորդ Բէգզադէի շահին կամ վնասի

ղակում է, եթէ չկամիս իմ ծառայութիւնը, {ուրեմն} իմ տեղը ուղարկի՛ր ինձ: Այս խօսքերի վեր

2000 մանէթ, այլ 2076 մանէթ է ստացել, {ուրեմն} դեռ նա պարտական էր Բէգզադէին 76 մանէթ:

ւի մէջ: Հայերը դեռ խօսել չգիտեն, թո՛ղ {ուրեմն} Հայ մանուկը նախ եւ յառաջ որպէս Հայի զաւ

ւմ գտանուած Հայ կանանց մասին. նոքա վաղ {ուրեմն} կորա՛ծ են մեր համար, կորա՛ծ են եւ նոցա

հիմնուեցաւ Քրիստոսից 2107 տարի յառաջ, {ուրեմն} ՝ 2428 տարի նախքան Լուսաւորիչը: Նորանի

յր նահապետի թագ կապելով Քրիստոսից 749, {ուրեմն} Լուսաւորչից 1070 տարի յառաջ անցաւ օրինա

որ թագաւորութեան կարգ: Քրիստոսից 149, {ուրեմն} Լուսաւորչից 470 տարի յառաջ վերանորոգուե

ակատարը յանձն էր առել պատրաստել: - {Ուրեմն}, уплата той же монетой! - Անտարակո

այի միջից ստրկութիւնը վերցնելու համար, {ուրեմն} ՝ ազատութեան անունով, պատերազմ բացեց հ

սային Ամերիկային. եւ թէ չյայտնեց, ապա {ուրեմն} ակամայ, քանզի յաղթութիւնքը, որ տանում

նները բաղկացնողը է հասարակ ժողովուրդը, {ուրեմն} եւ՝ ազգի թէ՛ բարոյական եւ թէ՛ նիւթական

եթէ կամենում ես գեղի մէջ բնակուիլ, ապա {ուրեմն} միւս գեղացիների չափով կը ստանաս քո բնակ

չէ. ես պատրաստ եմ քեզ լսելու: - {Ուրեմն}, Ազատութիւն, Հաւասարութիւն եւ Եղբայրո

- Այո՛, ամենեւին այդպէս: - {Ուրեմն} արդարութիւն չկայ: Եւ դուք պիտի համաձայ

պատկանում են մեզ: - Այո՛: - {Ուրեմն}, ինչպէ՛ս հաւասարութիւն է այս. դու ուն

դրամը ամենայն տարի շատանում է, ի՛նչ է {ուրեմն} պատճառը, որ ժողովուրդը չէ տեսնում նորա

2, 540, 385 Լիբրէ ստերլինգ Որտե՞ղ {ուրեմն} հարկաւոր է որոնել ոսկին եւ արծաթը: Նախ

ա տէրը: Վաճառականը կամ գործարանատէրը: {Ուրեմն}, շահը վաճառականի կամ գործարանատիրոջ մօ

անը, որ փոխանակել կարող էր դրամի հետ, {ուրեմն} եւ դրամի շրջանառութիւնը դարձնել իւր մէջ

եան չափով սաստկանում է եւ թանգութիւնը, {ուրեմն} եւ աղքատութիւնը: Անգլիոյ մէջ, Լոնդոնի

պէտք ունի միլիոնաւոր ձեռքերի, ի՛նչպէս {ուրեմն} կը լինի այն աշխարհների վիճակը, ուր անգ

վիճակը, ո՛չ մինը եւ ո՛չ միւսը: Ի՞նչ է {ուրեմն}: Մեր խնդիրը... ինչ որ աւելի իրաւունք

արեկան ծախքի պակասորդը: Ի՛նչ պիտի լինի {ուրեմն} այս հնարների ուղղակի հետեւանքը: Այն,

ինքը եւս աղքատ է եւ ոչինչ ունի, ինչպէս {ուրեմն} կարող է օգնել ուրիշին: Խնդիրը նոյ

ելու ընդունակութիւնը եւ յարմարութիւնը: {Ուրեմն}, վերադառնում է նա միմիայն իւր ներկայու

այժմ մեր խեղճ ազգի վիճակը: Ի՛նչ տեղ, {ուրեմն}, որոնենք փրկութեան հնարը, ո՞րն է այս

ործութիւնը կարող է նորան փրկել: - {Ուրեմն} բոլոր ազգը երթայ երկրագո՞րծ դառնայ։ Այ

նա, եւ գործը հիմք չունի: Ի՛նչ գործէ, {ուրեմն}, այդ վաճառականը: Մնում է նորան իբրեւ

ռութիւնը չէ կարող իբրեւ օրէնք քննուիլ, {ուրեմն} եւ չէ կարող օրինակ դառնալ ընդհանուրին:

ի վերայ քարոզում ենք հաւասար իրաւունք, {ուրեմն}, ազգութեան խնդիրը եւ ուշադրութեան արժա

ջին տպաւորութիւնը: Մեր պարտքն է, {ուրեմն}, յառաջուց պարզել մեր հայեացքը եւ այս ծ

ւմ, թէեւ մեռնէր մի ահագին ազգ: Ի՛նչ է {ուրեմն} չքացողը, մեռնողը. ի՛նչ է յառաջացողը,

ր ազգը չէ մեռնում ֆիզիկապէս։ Ի՛նչպէս, {ուրեմն}, մեռնում է ազգութիւնը: Մահը անհասկանա

հը անհասկանալի է, եթէ չգիտենք կեանքը, {ուրեմն} յառաջ կեանքը: Ի՛նչ է կեանքը:

զգը ա՛յլ, կառավարութիւնը ա՛յլ: - {Ուրեմն}, կառավարութիւն ասելով, պիտի իմանալ որ

եւ չեն քաղաքակրթւում: - Այսպէ՞ս, {ուրեմն}, Անգլիան, Հնդկաստանի մէջ մի որոշեալ կ

րակշիռ եւ իրաւունք կայ տէրութեանց մէջ, {ուրեմն} նոյն կշիռը եւ նոյն իրաւունքը պիտի լինի

: Նոր գիր ուսանող մարդը թո՛ղ չհամարձակի {ուրեմն} թղթի վերայ գրել, այլ թո՛ղ գրէ ծառի տեր

, այլեւ մի քանի տուն եւ այլն եւ այլն, {ուրեմն}, ինչպէս իմ կեանքը ապահով էր, նոյնպէս

ընկնող հարուստը, եւ նոյն պայմաններով, {ուրեմն} եւ նոյն ճանապարհի վերայ եւ նա իւր կարգո

տիմ ինչ սանաթով, չիթով կամ խսեպագրով, {ուրեմն} եթէ ոք պահանջեսցէ ինչ, անընդունակ արաս

եմ տուեալ եկեղեցւոյն յիմ տան գետնիցն, {ուրեմն} եթէ պահանջեսցեն ինչ եւ ձրի ո՛չ թաղեսցեն

ին եւ աղքատքն ՚ի մխիթարութենէ զրկուին, {ուրեմն} պատուիրեմ, զի իմ կտակակատարքն այսպիսի

ախկին արու զաւակ, այլ եթէ ունիցին ոչ, {ուրեմն} ինքեանք ընկալցին: Վեցերորդ, իմոյ

րուց հրաժարուե՞լ, Չճաշակե՞լ այն բնաւ: {Ուրեմն} ինչու՞ տուեց ինձ Սէր, կին, ինչո՞ւ Տէր

ստգիւտ թերեւս ի ճահ: Եթե փութացաք {ուրեմն} քաւիլ յայդպիսեաց՝ թուի մեզ, թէ եւ ո՛չ

Լցո՛ իմ զամայութիւն, Տեսցես {ուրեմն}, սայթաքի՞ Բնաւ մարդոյս բնութիւն

Իսպառ, եւ կալ անհաղո՞րդ, Յի՞նչ {ուրեմն} ինձ տուան Սէր, կին, առ ի՞նչ Տէր

Այլ գիտութիւն լուսակիր Բարձ վաղ {ուրեմն} զկրճիմն: Եւ որոց ոչն հաւատան

Հոգեւորք մեր անկիրթ եւ վայրենի, հազիւ {ուրեմն} կարող գրել եւ ընթեռնուլ, շատ ա՛յն է՝

լ զսիրտ որպէս առաջի հօր ազգի, խօսեցայց {ուրեմն} ՚ի մասնաւորի: Այլ որովհետեւ առ սակաւու

ով յօտար պետութիւնս, եւ ի վերադարձիս. {ուրեմն} լուայ զայնմանէ: Զամիսս չորս սպասեալ՝

զայնմանէ: Զամիսս չորս սպասեալ՝ հազիւ {ուրեմն} մարթացայ ի ձեռս բերել զայն, եւ մտեալ ի

ն տայ այսօր քահանայութիւն եւ եկեղեցին - {ուրեմն} եւ ի նոցանէ բղխի Հոգին: Ո՜վ հայհոյութե

արտական եմք հետեւել նոցին ճանապարհի ": {Ուրեմն}, եթէ կանոնադրութիւն " ո՛չ յաւելուլ ՚ի

նորա: 4) Երես 7. Առ հարցումն " {ուրեմն} այս աշխարհս, եւ ինչ որ կը տեսնենք, ան

եւ երբեմն յեօթն հազար թուականն, հուսկ {ուրեմն} ըստ Չինաց եւ զմիլիօն թուականն եւս առնու

ի Այվազովսքին զհոգիս գոլ մահացուս, ապա {ուրեմն} հարկադրի խոստովանել զանզգուշութիւն իւր

րականս, սակայն ընդհանրականք են սոքին, {ուրեմն} եւ հայոց եկեղեցին սխալեալ։ Ի մասնաւոր

՝ որ առ հարցումն, երես 52, երեւի. " {ուրեմն}, ո՞ր եկեղեցին է ճշմարիտ եկեղեցի Քրիստո

անք են աղբերացեալ ի զօրութենէ հոգւոյն։ {Ուրեմն} Այվազովսքին ընդունի եւ վարդապետէ, թէ գ

վանի այժմ զմատենիկն սխալական, է՞ր վասն {ուրեմն} հրատարակ է լայն եւ տայ ի դպրոցս յուսում

ը կը կատարուի մահարձանիդ երեսում: {Ուրեմն} միայն այս աշխարհքում սա՛ է, որ ինձ չի

ցնծացնում է օրէցօր: Ցնծա՛յ, {ուրեմն} եւ դու ինքնին ` ցնծա՛յ, դու պար բոլորէ

Մեք կամինք կեանք վայելել. {Ուրեմն} ի՛նչ հարկի համար Մեզ պիտոյ էր ծառ

գինն ըստացել եմ յառաջուց, Լսի՛ր, {ուրեմն}, այս իմ առաջարկութիւն. Ու

ո ճանապարհը պիտի տանի քեզ դժոխք. {Ուրեմն}, վճռի՛ր... ": - Չկամիմ:

, հրապուրուելով պարծանքից: {Ուրեմն}, ի՛նչ լուր էք հանել սուտ տեղը,

երում հոգի չկորուսանել ": - {Ուրեմն} բա՛ց թող, որ ես գնամ իմ տունը:

գիտակից շարժողութեններին: Մեք, վաղ {ուրեմն}, գուցէ շատ յառաջ, քան թէ գրիչ առինք ո

րի արկղի նման, երկու յատակ չունի, ապա {ուրեմն} պ. Չամուռճեանը հասել է մինչեւ վատութեա

ութիւնը պիտի համարէ կրօնական խնդիրներ, {ուրեմն} եւ Կրօնական ժողովի դատաստանին ենթակայ,

յառաջ քաղաքացի են եւ ապա հոգեւորական, {ուրեմն}, որպէս կցորդ քաղաքական իրաւունքների,

ս խրտուիլակ կամ մի այդպիսի ժողով, ապա {ուրեմն} կազմուած չէ հոգեւորների անարժանութիւնքը

համար: Ազգը չէ հոգեւորների համար, {ուրեմն} եւ ոչ Կրօնական Ժողովի համար, այդ գաղափ

ութիւններո՞վ, ո՞ւր են ապա այդ բաները, {ուրեմն} ինչո՞վ... եւ վերստին, ինչո՞վ: Ա

ար եւ թէ կամի նա խորհուրդ ունենալ, ապա {ուրեմն} պարտակածն է սպասաւորել ազգի յառաջադիմու

որութեան, որ մարդկութեան պարծանքն էր։ {Ուրեմն}, նախ պիտոյ էր այն լեզուով խօսել, որ ժ

ի շղթաներով. ժամանակը վազում է յառաջ, {ուրեմն} եւ ժողովուրդը պիտոյ է վազէ։ Այստեղ նա

ւմը եւ ամենեւին ցած չ'գալ այս դարուցը։ {Ուրեմն} ի՞նչպէս պիտոյ է սոքա միմեանց հասկանան։

չէ իմացւում բանի զօրութիւնը հասկանալ։ {Ուրեմն} ի՞նչ կարո՛ղ էր գտանել այնտեղ, որ եւ մտ

ճանաչած նորա ազնիւ եւ սուրբ խորհուրդը, {ուրեմն} եւ՝ արժանաւորութիւնը։ Վասնորոյ, աւել

այս աշխատութեան հեղինակը եւ կարդացողը, {ուրեմն} եւ՝ թարգմանողը։ Եւ ճշմարիտը պիտոյ է խ

դորա կրթության եւ հասկացողության չափը: {Ուրեմն}, մեր տպելի օրագիրը հանձնառու լինելով ծ

իմանալ ժամանակի ուտող մաշող ատամներին. {ուրեմն} եւ մի ազգ առանց մտավոր եւ բարոյական լու

որեւիցէ ազգի լուսաւորութեան աստիճանը։ {Ուրեմն} իւրաքանչիւր ազգի կրիտիկա յայտնում է մեզ

ակով կտրած բաժանած է ժողովրդի կեանքից։ {Ուրեմն} ի՞նչ յանցանք է ասել, թէ ժողովուրդը չու

ելով ամենեւին այլայլուած ու փոփոխուած, {ուրեմն} եւ դորա յայտարար ձեւերը, որոնց մինը եւ

րին. Այսինքն՝ դեռեւս չգիտէ նա խօսել, {ուրեմն} եւ չգիտէ մտածել։ Բայց այդ բանի մէջ մեղ

ոգին բխում է ամէն մի քայլափոխում: {Ուրեմն} քրիստոնէութիւնը հիմնուած լինելով սիրու

նէութիւնը հիմնուած լինելով սիրու վրայ, {ուրեմն} եւ ներող եւ զիջանող տարրի վրայ, որ լին

տում է կշռի թաթը դէպի անհաւասարութիւն, {ուրեմն} քրիստոնէական կրօնը թշնամի է հաւասարութե

նը թշնամի է հաւասարութեան: Բոլոր այն " {ուրեմն} "-ները դուրս են գալիս դարձեալ այն մովսի

աշխարհից - հասնելու պատիժից վախենալով. {ուրեմն} ընկերութեան ապահովութիւնը էականապէս հիմ

յլ կերպարանքներ եւ ազդեցութիւնք), ապա {ուրեմն} ուսիր քո ազգի կեանքը, նորա հասկացողութ

ար են քո ազգի կեանքին եւ պէտքերին, ապա {ուրեմն} աշխատիր, որ այդ ճշմարտութիւնքը մտնեն ն

սոփայութիւնը չունի այդպիսի պատուանդան, {ուրեմն}, որպէս բռնաբարուած խելքի արդիւնք, առա

կային խօսքը կշիռ ու խորհուրդ ունի, ապա {ուրեմն} ամէն խօսք իրարից տարբեր է եւ չէ շփոթւու

շոգիներով չէ բթացրել իր ուղեղը, ասել է {ուրեմն} եւ զգում է երբ երես առ երես քսւում է իր

պիսի ահարկու կերպարանք: Հարկաւոր է {ուրեմն} աւելի քաջ բացատրել մեր այն խօսքը, թէ "

ւթեններով երկար ժամանակ պարապելով: Հետ {ուրեմն} պապից նորան յանձնած մի քանի գործերում հ

է դեւերի հաղորդութեամբ, թերի է: {Ուրեմն} կախարդութիւնը եւ դեւերը հաւատքի մասունք

օսում էին այդպիսի բաներ։ Թո՛ղ ասեն {ուրեմն}, որի՞ համար շնորհուելով պարգեււում է վ

կեղեցին՝ մեր այսօրուայ Ս. Էջմիածինը։ {Ուրեմն} Ղազար Փարպեցուն յանձնուածը եղել է Հայոց

որպէս պատմական աշխատութեանց վրայ, ապա {ուրեմն} այս երեքի մէջ առաջինն է Ղազար Փարպեցին

ւ որովհետեւ ասում է 'ի ստոյգ օրինակաց, {ուրեմն} ՝ երկրորդ թարգմանութեան մասին։ Այս խօս

րին գործակից է Ս. Գրքի թարգմանութեան. {ուրեմն}, այդ թուականներում ոչ միայն աշակերտուա

ն էլ վկայում է, վախճանեցաւ 421 թուին. {ուրեմն} Փարպեցին ծնած էր այդ թւից առաջ, եթէ Վռ

ը Հայաստան վերադարձաւ հօր մահից յետոյ, {ուրեմն} ՝ անտարակոյս 457 թուականից յետոյ։ Մ

ր իմանալ, թէ ո՛ւմ աշակերտ է ինքը, ապա {ուրեմն} առանց այլ եւ այլի պիտի ասենք, որ այդ ա

արհում մնալը Մուշէ կաթողիկոսի օրով էր, {ուրեմն} 502 թուականից յետոյ. թէ՞ ուզում է ասել

լ Ս. Յովհան Մանդակունին էր կաթողիկոս, {ուրեմն} Փարպեցուն ամառները իր մօտ ընդունող տէր

վարք ու բարքին վկայ է բռնում Մուշէին, {ուրեմն} նա այն ժամանակ դարձեալ Սիւնեաց առաջնորդ

նի այդ խօսքը, որքան մեզ է յայտնի, ապա {ուրեմն} Վահանի մայրը՝ Ձուիկը, եւ Աշուշայի կին

քեռի խօսքի վրայ, եւ պէտք է հիմնուել, {ուրեմն} Ձուիկն էլ, Անոյշ-Վռամն էլ Վասակ Արծրու

խ է առել վերապատուելին այդ անունը, ապա {ուրեմն} մեզ մնում է ասել, որ բաւական աջո՛ղ է ե

)։ Անթողլի է համարում այս մեղքը, ապա {ուրեմն} Հոգւոյն Սրբոյ հայհոյութիւն է ճանաչում,

Եթէ այս Սեւուկը Անձեւացեաց իշխանն էր, {ուրեմն} իր երկիրը եւ գրօղամնայ պարտէզը՝ Անձեւա

Եթէ Սեւկոյ դրախտը պիտի պարտէզ իմանանք, {ուրեմն} եւ Հացեաց դրախտն էլ Հացեաց պարտէ՞զ։ Բա

դտեղ մնալուց յետոյ վերադարձաւ Այրարատ, {ուրեմն} 486-ին։ դ) Ս. Յովհան Մանդակունին

սորանից, եթէ նոր լեզուն "աշխարհաբար" է, {ուրեմն} հինը՝ "գրաբար" եւ ոչ "գրաբառ"։ Յայտնի է

լով՝ չէ կարելի ասել գրաբար, այլ գրաբառ, {ուրեմն} եւ աշխարհաբառ եւ ոչ աշխարհաբար։ Շտապում

ւթիւնից։ Եթէ այսպէս է (որպէս եւ է), ապա {ուրեմն} կրաւորական ընդունելութեան ված վերջաւորո

ւմ էին նորան առանց խնայելու։ Էլ ի՞նչպէս {ուրեմն} կարող էր յատուկ բոզանոց լինել բանակի մէ

ճանաչելը պարգեւում է մեզ անմահութիւն։ {Ուրեմն} եղբա՛րք, չափաւորելով մեր տրտմութիւնը,

անութեան աղբիւրը եւ շարժառիթը։ Արի՛ք, {ուրեմն} խառնենք մեր աղօթքը Աստուծոյ քահանաների

անի եւ փիլիսոփայի, իմաստուն գրուածքը, {ուրեմն} գիտէք դուք, - եւ ինչպէ՞ս կարելի [է] այ

մ կատարում էին երեկոյեան ժամերգութիւն, {ուրեմն} սատանայի համար առաւօտ էր լուսացել: Ա

ն: - Դոքա՞ են ձեր ժամանակի գործը. {ուրեմն} պիտի ասել, որ ձեր ժամանակը շատ յիմար է

կարո՛ղ է երկինքը փակել. տարակոյս չկայ {ուրեմն}, որ նորա ձեռքի գիրը կարող է փակել դժոխ

ի մէջ: Եթէ Ձեր մռայլութիւնը չհաւատայ, {ուրեմն} ինքներդ բարեհաճեցէք քննել: Աստարօտ

ն միայն, որ հասկանալի լինի քո խօսածը, {ուրեմն} պիտոյ էր խօսել պարզ եւ կենդանի բարբառով

աւինած ու կնքած են նորա կնիքով: - {Ուրեմն} քաղիր այդ մատեաններից ամենահարկաւոր ծան

որ է, պատճառ, դա նոր է գալիս այստեղ, {ուրեմն} եւ արժան է ծանօթացնել նորան մեր դժոխայի

ւն զաւակի սկզբնապատճառիս: Խնդացէք {ուրեմն}, խնդակից եղիք ծերունուս, դժոխքի զօրու

- Գիտեմ, - պատասխանեցի ես: - {Ուրեմն}, ինչո՞ւ մեղադրում ես ինձ, եթէ ես աշխա

եւ այսպիսի մտածութեան տէր մարդիկ, ապա {ուրեմն}, դեռեւս պ. Մարկոսը մի երանելի մարդ է

նուամենայնիւ համարւում են ազգասէր, ապա {ուրեմն} պ. Մարկոսը, մի խեղճ մարդ, արժանի է,

"։ - Գուցէ ճշմարիտ էք խօսում, ապա {ուրեմն}, այդպիսի վատաբաղդ դիպուածում վնասը կը

եմ եւ քեզանից երբեք մի բան ծածկած չեմ, {ուրեմն} լսիր եւ այս գաղտնիքս, որ ոչ ոք չգիտէ,

օժարեցայ հաւատալ քեզ իմ գաղտնիքը․ լսի՛ր {ուրեմն}: - Մի քանի ժամանակ է, որ երազում

մի թերթ թուղթ եւ սկսեց կարդալ: - {Ուրեմն} բոլորը տասն մարդ, - ասաց պ. Մարկոսը,

արիտ է, ճշմարիտ է. սիրելի Շաքարեանց, {ուրեմն} համաձայն ես ինձ, որ պիտոյ էր ընտրութիւ

սաց ջերմ ջերմ պ. Մարկոսը: - Լսի՛ր {ուրեմն}, պ. Մանթուխեանցը շուտով այնպէս հարուս

ելու չե՛ս. իսկ թէ շատ խնդրում ես ինձ, {ուրեմն} ես ցոյց կը տամ քեզ մի թուղթ, որի վերայ

). այսպէս տեսանելով բոլոր մետալները, {ուրեմն} եւ ոսկին, ապա հարկաւոր էր փորձել եւ իմ

աղկանում են եօթանասուն եւ եօթն փորձից, {ուրեմն} մնացել են երկու փորձք, որ անտարակոյս կ

հասել էր Հայերին: - Չար բախտո՞վ. {ուրեմն} չկամի այդ մարդը, որ մեր ազգը ստանայ եւ

կի եղածը ոսկի է, խօսք չկայ... - {Ուրեմն} ինչ: Այդ պրծած բան է. այժմ ցնծանք եւ

ի՜նչ պիտոյ է առնենք ազգի համար: - {Ուրեմն} քո առաջարկած մտածելի բաները ազգի՞ն են վ

քը նոյնքա՞ն է, որքան տգէտինը, թէ ոչ. {ուրեմն} ի՛նչ գործնական օգուտ ունի հոգին ուսումի

, բայց մեք եւս չենք սերմանում, ինչպէ՛ս {ուրեմն} կարող են հնձել մեր որդիքը եւ թոռները:

ուտքի արդիւնաւոր աղբիւր չունինք: - {Ուրեմն}, դու ուրախանում ես, եթէ մեռանում է մի

ւ համար փորում եմ այս գերեզմանը: - {Ուրեմն} կան մարդիկ, որոնց մեռանելը այնքան ախոր

դի վերայ: - Եթէ զարմանում ես, ապա {ուրեմն} ոչինչ հասկացողութիւն չունիս մեր ազգի մա

, այնպէս չէ՞: - Անտարակոյս: - {Ուրեմն} ժողովուրդը խօսելու համար, հարկաւոր է,

՞ւտ ունի նոցա անձնական շահասիրութեանը, {ուրեմն} ի՜նչ հարկաւոր է ամէն մարդու հետ կռիւ վէ

չունի հոգաբարձու եւ գտանելու չէ երբեք: {Ուրեմն} ի՛նչ պիտի լինի այս ազգի վերջը, շարունա

արդու կեանքը առնունք որպէս մի թել, ապա {ուրեմն}, շատ խայտաբղետ եւ պիսակ մի թել է նա:

. - Աա՛, Մահտեսի Թովմասի տանի՞ց, {ուրեմն} օրիորդ Մարիամն է ածողը: - Ինչպէ՞ս

դուք այդ աչքով նայում էք խնդրի վերայ, {ուրեմն} թոյլ տուեցէք ինձ ասել ձեզ իմ կարծիքը եւ

իւր ճաշակագիտութիւնը, - ասաց կոմսը: - {Ուրեմն} այս սերտողութի՛ւն էր, որ կատարում էիք

տակ ընկած իրողութիւնը կամ անհատը, ապա {ուրեմն}, անտարակոյս, հարիւրին եօթանասուն պիտի

մեհենական երգեր ու երաժշտութիւնը, ապա {ուրեմն} խեղճ ողորմելի բաներ, ըստ որում օրինաւո

ունքը. եւ եթէ այս անգամ եւս չգան, ապա {ուրեմն} տղայի անձնաւորութեան մէջ կայ մի ներհակո

ութեան, թէ նպատակը կը սրբէ հնարը, ապա {ուրեմն} շատ հեշտութեամբ կարող է կարճ ժամանակից

ութեան վերայ ենք խօսում ձեր հետ: - {Ուրեմն} դուք չգիտէք ձեր խօսածը, եւ ինչպէս վարձ

բան անասուն կամ մի կոտոր կապերտ: - {Ուրեմն} ձեր վերջին խօսքն է հրաւիրել իմ փեսան,

հաւատացնելով այն պարոնին, որի հետ վաղ {ուրեմն} վերջացուցած եմ ամենայն յարակցութիւն, բ

ը, ասել է, թէ գիտես մահի ինչ լինելը, {ուրեմն} ասա՛ ինձ, որ ես եւս իմանամ: Թիւթիւ

աղում ես իմ վերայ, կամ թէ այդպէս չէ՛, {ուրեմն} ներիր ինձ եթէ ասեմ, թէ կան դեռեւս բանե

րգործութեանը, մեռանում է իսկոյն: - {Ուրեմն} քո կարծիքով մահը մի էակ է, որ գալիս է

ռակորդը լաւ զէնք տուեց իւր ձեռքը: - {Ուրեմն}, - հաւելացրեց Շահումեանցը, - եթէ մի ճրա

ւն լսեցի քեզանից, - ասաց Շահումեանցը, - {ուրեմն} այս հիման վերայ, մարդը ի՞նչ պատճառով ա

այդպէս, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն: - {Ուրեմն}, - բացականչեց Շահումեանցը, - եթէ կղմինդ

յեան զանգակահարութեան առաջին հարուածը, {ուրեմն} երեք ժամն էր ճաշից յետոյ: Այս միջոցին

թիւն է, տարեկան կառավարութեան մէջ: {Ուրեմն} տանը ոչ ոք չկար բացի Մանուշակից, որ մի

անում եմ այս րոպէիս ձեզ խօսք տալ: - {Ուրեմն} ես մի քանի օրից սպասեմ պատասխանու...

խիջեւանումը չկար քաղաքական սուրհանդակ, {ուրեմն} ի՞նչ պիտոյ է առնէր: Այսպիսի դիպուած

է, շատ չար են ժամանակիս տղայքը: - {Ուրեմն} առ այս գիրը եւ հասցրո՛ւ, ինչպէս ասացի

- յաւելացրեց նա մի տեսակ կատակով: - {Ուրեմն} թէ այստեղ մի քաղաքավարի մարդ կայ, այդ

այտնուեցան երկուքի առաջեւում եւս: - {Ուրեմն}, պարոն Շահումեանց, - ասաց Թիւթիւնճի-օղ

մը քաղցր չէ, - ասաց Թիւթիւնճի-Օղլուն, - {ուրեմն} եւ քոնը քաղցր չէ: Մանուշակը երկուքի մէ

րը այդպէս յիմար բան չէ, նա Աստուած է, {ուրեմն} այդպիսի կեղտոտ եւ մրոտ բաների մէջ սէր չ

սէր կամ ընկերասիրութիւն պիտոյ է ասուի, {ուրեմն} սէր եւ մարդասիրութիւն է, եթէ ես, մի գ

գինետուն եւ խօսիմ արաղավաճառի հետ... {Ուրեմն} այդ Աստուծոյ պատուէր կատարե՞լ է, քա՛ւ

րգելք լինել. ինչպէս ձեզ հաճոյ է: - {Ուրեմն}, մնացէք բարեա՛ւ: - Երթաք բարեաւ,

ուրս գայ, թէեւ շատ ցանկանում էր: - {Ուրեմն}, Մանուշակ, լոյս արա այստե՛ղ, սանդուղ

սքիս. եթէ դու եւս հաստատ ես քո վերայ, {ուրեմն} էգուց երեկոյ, տասն եւ մի ժամին, ես կը

րտի՛ր, հոգիս, այժմ ես քո մօտումն եմ. {ուրեմն} պատճառ չունիս երկիւղ կրելու: Ճշմարիտ է

աւել լաւ ասել անգին բան, այդ դու էիր. {ուրեմն}, ինչպէս կարելի է, որ ես ուշանայի եւ ս

ս պատճառով եւս բժիշկ կանչելը թողուցին, {ուրեմն} եւ Մանուշակը մնաց իւր տկարութեան մէջ առ

կինը, Թիւթիւնճի-օղլուի դստեր անունով. {ուրեմն}, վայելեցէ՛ք եւ ուրախացէք: Այս խօսք

րութեանը նայելով պիտի քեզ հարս ընտրես, {ուրեմն} առանց կին կը մնաս: Խելքի մասին հարկ

անեանցը, - ես բոլորովին համաձայն եմ քեզ {ուրեմն} խնամախօսութիւն բաց դրացու հետ, միայն ա

ւս քառասուն եօթն տարեկան ամուսնացած է, {ուրեմն} ես եթէ երկու տարուց յետոյ եւս պսակուիմ

վհետեւ աղջիկը խօսք արած էր Մկրտչի հետ, {ուրեմն} եւ այդ մտածելու բան եւս չէր տիկինի կողմ

մարդ չեմ. խօսք տուել եմ, կը կատարեմ: {Ուրեմն} ողջունեցէք իմ հարսը եւ զոքանչը եւ պատրա

նդէս չէր կարող ունենալ պատմութեան մէջ. {ուրեմն} մնում է մեզ անտարակոյս մտածել, որ այդ

ղութիւնը պատահել է կրօնական մտքով, ապա {ուրեմն} Մխիթարը եւ նորա դեռահաս միաբանութիւնը ը

եալ եւս 'ի ձեռաց Պատրիարգին Հայոց հուսկ {ուրեմն} գնաց 'ի Մօռա, որ էր յայնժամ ընդ իշխանո

ն մտօք հեռի կային 'ի Հռովմայ. եւ հուսկ {ուրեմն} առ 'ի ճողոպրել զանձինս 'ի ձեռաց Քօլլեճե

աճէր եւ ծաղկէր նորատունկ ընկերութիւնը։ {Ուրեմն} այստեղ մնում է մեզ քննել նախ եւ յառաջ "

չկայ, որ նիւթական հնարները անպէտ էին։ {Ուրեմն} ի՞նչ կերպով եւ ո՞ւր պիտոյ է որոնէին իւր

կերպով Աստուծոյ մասին հասկացողութիւնը, {ուրեմն} եւ կրօնը, ժամանակ առ ժամանակ կերպարանա

պարտական է հնազանդ լինել սուրբ գահին, {ուրեմն} եւ՝ Հռովմէական քահանայապետներին, եւ թ

նի, ինչպէս նախընթաց գլխումը ասել ենք։ {Ուրեմն} Մխիթարեանց բարոյականութեան տարերքը որոն

ւթենից եւ սորան՝ հլու հպատակ իւրեանց, {ուրեմն} եւ անմեղանչական, որովհետեւ մեղանչել կա

զրահաւորուած էր լիակատար ազատութեամբ, {ուրեմն} ինչպէս պիտոյ է նա մեղանչէր։ Եւ ազատութ

ական դաստիարակների ձեռքով։ Ի՞նչպէս {ուրեմն} յառաջացաւ Եւրոպայի լուսաւորութիւնը, թո

լ կորստից հնախօս լեզուի յիշատակարանքը, {ուրեմն} եւ հին գրոց լեզուն, սկսեցին տպագրել,

աբեղաների խնամատարութեանը այդ հանդէսը, {ուրեմն} եւ պարծանքի պսակը, որ միշտ ծաղկելու է

, իսկ Մխիթարեանց ժողովուրդ է հարկաւոր. {ուրեմն} մնում է նոցա որսալ Հայոց ազգի սիրտը եւ

է մոռանալով, թէ խօսում էր Հայերի հետ, {ուրեմն}, առանց հայութեան դիմակով ծածկելու իւր

զատ եւ հաւատարիմ որդի սուրբ եկեղեցւոյ, {ուրեմն} անմոլար էջ յայնժամ, ապա թէ ո՛չ անհարազ

ւմ են նորան վատիկանի դատաստանի առաջեւ, {ուրեմն} համաձայն են Չամչեանին հաստատ մնալ Հայոց

ցն սկսեալ մինչեւ ցայս վայր, յորում նոր {ուրեմն} բնութիւն ինքնին ախոյեան յարուցեալ ընդ դ

եղինակին անժխտելի արժանաւորութիւն, ապա {ուրեմն} ասասցուք, որ ինչ ասելի զգործոյն որ եւ

[ոճ խօսից] եւ գրերոյն եւ ժողովրդեանն, {ուրեմն} եւ ամենայն գրուածք հեղինակաց ծաղկելոց յ

ուն, մինչեւ ցՄխիթար Սեբաստացի, որ նոր {ուրեմն} հիմնեալ ի Վենետիկ յամի տեառն 1717 զվանս

եալ ի հասկացողութենէ, հարկ էր դոցա վաղ {ուրեմն} մերկանդամ տեսանել զայն բաւիղ տարակուսան

կ հայոցս՝ [թէեւ յօտարութեան վայրի] նոր {ուրեմն} շնորհեցաւ զհետ ընթանալ նոցա, թերեւս եւ

, զսոյն զայս լուսափայլ ճշմարտութիւն վաղ {ուրեմն} [ծանուցեալ ] հրատարակել զՀոգեբանութիւն

յոց: Այլ զի արանցս այսոցիկ մեծաց՝ վաղ {ուրեմն} նախանձեալ էր զնախանձ Ազգին, վասն որոյ

օգուտ. խօսողին պիտի լսող եւ հասկացող, {ուրեմն} եւ խօսողն պարտի խօսիլ ի լեզու հասկանալի

ուսեալ է առաջինն եւ չիք յայժմուս. մնայ {ուրեմն} ապաստանիլ ի կրօնն եւ ի լեզուն, այլ եթէ

ասանաց, նման մանկանն Վարդգէսի, որ անդ {ուրեմն} ի հնումն Հատուած գնացեալ... ի

ունելոց էր զանունդ ռամկախօսութիւն, ապա {ուրեմն} եւ այլ ամենայն լեզուք, որք ի լատինական

ւին զխորհուրդ վերանորոգութեան լեզուին, {ուրեմն} եւ չէին իսկ կարողք դատել եւ կշռել զօգու

ս երկրի անձրեւեալ, իսկ եթէ ոչ այսպէս, {ուրեմն} տարագիր է ի մտաց Հայոց մինչ ի սպառ եւ ա

ղծութեան ճանաչէ քաղաքական կեանքն ազգի, {ուրեմն} եւ պատմութիւնն: Հայք ի սկզբանէ անտի ծա

րէ զպատմութիւն եւ սա զբանաստեղծութիւն, {ուրեմն} որպիսի ազգ, այնպիսի եւ պատմութիւն, եւ

լեզու լիցի կիրառական ի մատենագրութեան, {ուրեմն} եւ հինն անտեսեալ, այլ ի հարցանել մեր զ

րճանայր ի յոգի, եւ այսպէս հետզհետէ նոր {ուրեմն} հայանայր հոգւով եւ մտօք: Զկնի այսքան մ

ս եւ աճեցուսցէ զբողբոջ լեզուին, որ նոր {ուրեմն} յետ երեքտասան դարուց ձմեռոց պտկեալ ի ստ

ք, որք հասարակաց են այժմուս յԵւրոպայ, {ուրեմն} պիտո է փոքր աշխատութիւն ի կողմանէ հասար

երութիւնս ի շինութիւն զաւակաց իւրեանց, {ուրեմն} եւ ամբողջ հայկական ազգի, զի ի զանունս

տ ընծայել Յիսուսեան կարգի պատմիչներին, {ուրեմն} նոցա նախանձաւորութիւնը այս պաշտօնը լրու

որոնք միւս առաքեալների յաջորդներն էին, {ուրեմն} գերազանց է եւ ներկայ ամբողջ ժողովքից.

չ'հնազանդուի, հերետիկոս կը համարուի, {ուրեմն} կասկած չ'կայ, որ բոլորը միասին առած,

ւ Յիսուսեաններին, որոնք իմանալով, վաղ {ուրեմն} ներգործում էին ժողովքի մէջ եւ Կայսրի խա

գտանւում էին Գեներալի ազդեցութեան տակ, {ուրեմն} երբէք չէր պատահում, որ դատապարտուէր Գե

սկ հասանել մի նոր լաւ ապագայի։ Ի՞նչպէս {ուրեմն} դադարեցուցանել, մեռուցանել մարդկային բ

ը, կամքը եւ ճանաչողութիւնը չքանում է. {ուրեմն} շատ հեշտ էր Յիսուսեաններին խլել ողորմել

տեղից ասաց շրջապատող Պալատականներին. " {Ուրեմն} պիտոյ է, որ այս... Յիսուսեան աբեղաներ

գործ էր դնում Յանսէնի գիրը իբրեւ առիթ. {ուրեմն} բնականաբար պիտոյ է բարեյաջող լինէր նա Յ

սի եւ այլ եկեղեցական հարց գրուածներից. {ուրեմն}, բաւական նման բան է Յանսէնեանների վարդ

ւնը, որ եղած էր Յանսէնեանների ձեռքով, {ուրեմն} կարդալով միանգամայն աղճատուած օրինակը,

ւսանել նորանց առանց Գեներալի հրամանին, {ուրեմն} ո՛չ թէ ամբողջ Կարգը, այլ վերեւումը յիշ

լելի եւ անմեղանչական Աստուծոյ ձեռագործ. {ուրեմն} Պապը, մարդ լինելով, անսխալ է եւ անմեղան

ունք, այն է հանդէս տալ ազգի կարծիքին, {ուրեմն} հրապարակ կանչել խելքերը, խոստովանել նո

կամ չկամի լուանալ իւր աղտերը, ինչպէ՛ս {ուրեմն} պիտի իրագործել մաքրութեան գաղափարը: Այ

պով մեղանչում են ազգութեան ընդդէմ, ապա {ուրեմն} արժանի, իւրեանց պաշտպանած յանցաւորի հե

անկանում ենք ազգի յառաջադիմութեան, ապա {ուրեմն} պիտի քննենք եւ քրքրենք ազգի բարոյական տ

որի մէջ բնակւում են. ի՞նչ խղճմըտանքով {ուրեմն} աշխատում են մի այդպիսի ապականութիւն պահ

ւմ քահանայութենից: Եթէ այսպէս չէ, ապա {ուրեմն} խաբեբայութիւն է ձեռնադրութեան ժամանակ ժ

արւում է օրէնք ստանալ անօրէնից, ինչո՛վ {ուրեմն} պիտի երեւի այդպիսու քահանայութիւնը, ստ

ոսի արիւնով. եթէ գիտէ դատապարտել, թող {ուրեմն} դատապարտէ յանցաւորը եւ մաքրէ եկեղեցին,

ուհետեւ պիտի ճանաչէ նորան քահանայ, ապա {ուրեմն} պիտի հակառակի Քրիստոսի հրամանին:

վ մի նամակ գրել Ձեր յարգութեանը: {Ուրեմն} թողնենք այսպիսի խնդիրները ձեր առողջամիտ

. ո՞հ, այժմ աշակերտ եւս չես կոչւում: {Ուրեմն} ` արդէն ժամանակ է սթափելու քո մահահրաւէ

դաստիարակուին ": Ահա՛ քեզ զատիկ, {ուրեմն} նախախնամութիւնը արժանացուցել էր մեզ այդ

ւն, - պատասխանում է Յիշատակարանը: {Ուրեմն} քո գործարանի կարասները չունին նիւթերի պ

աստանում գտնւում է կէս միլիոն հայ, ապա {ուրեմն} Թուրքիան իր որոշումով խախտում է նրանց ա

ր հոլովմունքի մէջ յոգնակի բացառականքը։ {Ուրեմն} բացառականի կազմութեան ընդհանուր կանոնը

եցութեանց մասին պատասխանատու չէ մարդը, {ուրեմն} պատասխանատու չէ եւ ոչ իսկ պախարակելի կա

է նոր լեզուի համազգային միութիւնը, ապա {ուրեմն} պիտի ուրախութեամբ ողջունել մի ամբողջ գո

որի ծայրն թարմատարաբար կպել է ս տառը, {ուրեմն} եւ աւելի ուղիղ է տալի ասել, քան թէ տալ

եւ այս ենը ընդունենք որպէս էական բայ, {ուրեմն} ներկումը դառնում է նորան խնդիր եւ ուրիշ

ր լեզուի բոլոր բայերի ծնող կամ կազմող, {ուրեմն} անհնար է, որ իւրաքանչիւր բայի իւրաքանչ

կան բայ է եւ նոր լեզուի բայերի կազմող, {ուրեմն} առանց նորան, բայը չպիտի բայ լինի, բայ

ագի։ Բայց մեզ կարող են ասել, թէ ինչի՞ {ուրեմն} բաժանում ենք, երբ այդ վերջաւորութիւնքը

ւագ է ( ինչ ասել է՝ նուագ հնչեցնել), {ուրեմն} հնչեցնել բայը հասել է իր դադարման կէտին

ւագն է խնդիր սեռի բայիս հնչեցուցանէ ", {ուրեմն} խեղճ բամբիռը մնում է անգործ, թէեւ տեսք

ան փոշին եւ էլ հանեցիր կեանքի աշխարհը, {ուրեմն} պատշաճապէս ներգործել տուր ինձ, ապա թէ

տարելապէս բայի որականութիւն է ստանում, {ուրեմն} ժողովուրդը դատապարտելի չէ, եթէ այդ ում

ը պատրաստ է սիրու համար իր անձը զոհել, {ուրեմն}, վաղ ամուսնութիւնը բնականաբար զգալի կա

ցան, եթէ դարերը զուր չեն անցնում, ապա {ուրեմն} այս նոր դարերը բնականաբար, քիչ շատ թու

ջ տեսնել ազգի ազատութիւնը խաւարից, ապա {ուրեմն} պիտի լոյս գործ դնեն: Խաւարը, ո՛չ ինքն

խամութեան պատճառով հնարաւոր է այս, ապա {ուրեմն} է՛լ աւելի հարկաւոր էր աչքի տակ ունենալ

օդը ցրտից ճնշուած սեղմ է եւ աւելի խիտ, {ուրեմն} օդի բնական զուգակշիռը խանգարուած է այդտ

արդարեւ Փարպի գնալով բժշկւում էին, ապա {ուրեմն} նոցայ բժշկութեան բնական պատճառը, որ ան

եցութեանց մասին պատասխանատու չէ մարդը, {ուրեմն} եւ պատասխանատու չէ եւ ոչ իսկ պախարակելի

է նոր լեզուի համազգային միութիւնը, ապա {ուրեմն} պիտի ուրախութեամբ ողջունել մի ամբողջ գո

րբ ուզէ նա ազգի կեանքի մէջը մտնել, ապա {ուրեմն} այդ դատապարտուած ձեւերը են նորա ապահով

տաճկերէնի մէջ, եւ որովհետեւ այդպէս է, {ուրեմն} եւ պէտք է հին ձեւի տակ շարել եւ կապակցե

եւս այն ջուրը, որ նորանից բղխում էր։ {Ուրեմն} նոյն արհամարհանքը ամենայն րոպէ հասանում

նը ինչ ներգործութիւն ունի կրօնի վերայ։ {Ուրեմն} կրօնի ուսումը պիտոյ էր սերմանել ազգի մէ

ամենում են լուսաւորել 5 դարու լեզուով, {ուրեմն}, մատենագրութիւն ասելով, պիտոյ էր իման

ղ էր կամուրջ լինել լուսաւորութեան, ապա {ուրեմն} մեր ժողովուրդը շատ ժամանակ է, որ լուսա

ստուերի մին քառորդն եւս չունի իւր մէջ։ {Ուրեմն} ամենայն հայ, այն գրերիցը առնելով եւ իւ

ու լեզուախօսութեան եւ քանի մի անցքերի։ {Ուրեմն} եթէ եւ շատ քաջ սովորէր հայոց մանուկը այ

ել այնպէս, որ դժուար լինէր հասկանալը։ {Ուրեմն} եթէ դժուար հասկանալի խօսելը գովելի մի բ

նուածքը ծառայէ քո իրական պէտքերին, ապա {ուրեմն} պիտի յարմարուին միմեանց հետ եւ ամբողջ շ

եան նմանելն է ասացին, այստեղ բնութիւնը {ուրեմն} ստացաւ դարձեալ չափի պաշտօնը. ուրեմն եւ

նը ուրեմն ստացաւ դարձեալ չափի պաշտօնը. {ուրեմն} եւ լեզուի գեղեցկութիւնը պիտի չափուի բնո

ւ մտքով միայն հասկանալի բան է, ի՞նչպէս {ուրեմն} կարելի է, որ երեւելի բնութիւնը նորան չ

ւթիւնը, ինչպէս էր տասը տարի առաջ, ապա {ուրեմն} այն ժամանակուայ գեղեցկութեան եւ ներկայ

զ վկայում են, որ շորը չէ փոխուել, ապա {ուրեմն} մենք ենք փոխուողը, այսինքն՝ մեր հայեա

ուն գնում է ժամանակի հետ զուգահեռաբար, {ուրեմն} նոր լեզուն տգեղ չէ։ Սորա հակառակ գեղեց

կը, իսկ հին լեզուն վաղուց թողել է նա, {ուրեմն} նորա համար հին լեզուն գեղեցիկ չէ։ Բայց

առիթ են, եւ եթէ մահ էլ չպատճառեն, ապա {ուրեմն} պիտի համաձայնել, որ աւելի այլանդակում

կօրիլլի համար կայ բարոյական խնդիր, ապա {ուրեմն} կայ եւ մունջի համար, բարոյական խնդիրը

րակաց վերագրւում են այս կամ այն ազգին։ {Ուրեմն} ազգը է մի մեծ ընտանիք, ուրեմն ազգը է մ

ազգին։ Ուրեմն ազգը է մի մեծ ընտանիք, {ուրեմն} ազգը է մի մեծ եւ հսկայ անձնաւորութիւն։

ս, ես էլ դորա քամակիցն եմ. ո՞ւր է։ " {Ուրեմն} մեր ազգը անլեզո՞ւ է "։ Դու ես ասում։

վհետեւ լեզուն իրողութիւն է եւ սուտ չէ, {ուրեմն} եւ ենթակայ է բնութեան օրէնքներին, իսկ

դոց գիտութիւնը, եթէ կան այդպիսի մարդիկ {ուրեւիցէ}, այդ Հայոց ազգի շնորհքը չէ. մեզանից ի

ն տների հաւատը: Ազգային վաճառականք {ուրեւիցէ} կարող են ամենայն ապահովութեամբ գործ կատ

ղ է քո հայրենիքդ. Կամ ունի՞ս դու {ուրեւիցէ}, Ո՛վ են արդեօք ազգակիցքդ:

չէ կարող տանել կամ տեսնել երբեւիցէ կամ {ուրեւիցէ} " հանրապետական տարր " սահմանադրութեան մ

է որոշեալ միջին մոմենտը հասել է էութեան {ուրեւիցէ} կամ երբեւիցէ, սորանով, ուրիշ տեղերում

անպիտան... նայի՛ր, շուտով սկսանես, {ուրեւիցէ}, ինչեւիցէ պատճառով մի ապստամբութիւն կա

յ եւ ց1850 ամն չունէի ես զայնմանէ եղեալ {ուրեք} խնդրագործ, իսկ յամի 1850 յամսեանն մարտ

ւ հաւաստի գիտեմ, որ ինձ ազգական չունեմ {ուրեք}, բայց գուցէ ոմանք յայտնեսցին, յայնժամ

ոռանար, յիշեա՜ զիս: Եթէ ի ստուեր {ուրեք} յանկեան Ձեռք հեշտախոյզք գգուեսցեն

, թշնամիք են լուսաւորութեան, եւ բազում {ուրեք} շանթիւք նզովից մտանեն ի պայքար ընդ լուս

բաշխեալ յուրոյն յօդուածս, յորս բազում {ուրեք} զանց արարեալ ի մէջ բերել ըզբանս կրօն ու

առաքումն զոր ՚ի հինգերորդ դարու անտի, {ուրեք} ուրեք ՚ի գործ եդին աստուածաբանք նոցա:

ւմն զոր ՚ի հինգերորդ դարու անտի, ուրեք {ուրեք} ՚ի գործ եդին աստուածաբանք նոցա: Եթէ ժա

երեւս, հակամիտեալ ի Քաղկեդոնիտսն: Եթէ {ուրեք} ուրեք բան լինի առ սուրբ հարս մեր զկրկին

, հակամիտեալ ի Քաղկեդոնիտսն: Եթէ ուրեք {ուրեք} բան լինի առ սուրբ հարս մեր զկրկին բնութ

Պապական եկեղեցին, որոյ խորհուրդ բազում {ուրեք} քաղաքական ուղղեցեալ յօգուտ եւ յանձնապահ

, կացուցաւ առ Մովսիսիւ: Քրիստոս բազում {ուրեք} ելոյծ զշաբաթսն, որպէս տէր շաբաթուց եւ

տոսի անդէն իսկ յերեւեցաւ Հոգին։ Բազում {ուրեք}, որպէս եւ ի մկրտել Փիլիպպոսի զներքինին

սպիսի ամեն հարկաւոր] հոգաբարձութիւն [ոչ {ուրեք} տեսանիմք առ ի մերng] աստուածաբան [վարդա

արակոյս գործք կորնչիլ եւ չերեւիլ զարդիս {ուրեք} " բանիցն չափաւ յինքն եւ ի Սահակ Բագրատո

ւսալ՝ չէ առն բանագիտի գործ, յորս դուն {ուրեք} երեւին արք ականաւորք, ի բանս արգասաւոր

ախորժելի ասել վասն վերջնոյս, թէ բազում {ուրեք} գթեալ ի սխալանս եւ ի յանցանս ընդդէմ հայ

տառն զ որպէս հայցականացուցիչ, զոր ամեն {ուրեք} տեսանեմք ի տետրակս պարոն Զմիւռնացւոյն։

եր եւ նոցին հեղինակութիւնք, յորս հազիւ {ուրեք} գտանեմք զայնպիսի ինչ, որ կարող էր մշակ

քան զԿովկաս, անցի է որ սահնական եւ ուր {ուրէք} ելեալ ՚ի ջորի մինչեւ ցերկաթուղին, տարե

իւր առաջի որ եւ է անգլիական ատենի, ուր {ուրէք} եւ իցէ: Մնայ ինձ միայն ստանալ ի դեսպան

րդան Գասպարեան: Աստ է Կալկաթա չիք {ուրէք} ծանօթութիւն զառնէս զայսմանէ եւ ոչ զնորի

նեկեալ էր զպէտս տեղւոյդ, հարցցի թէ կայ {ուրէք} եւ ասասցի " ( եր. 55)։ Մենք չենք հաս

" Եւ հաճոյ եղեւ Ենովք Աստուծոյ. եւ ոչ {ուրէք} գտանէր, զի փոխեաց զնա Աստուած " ( Ծնու

ցա զուսումնարան ազգային, որոյ նման ո՛չ {ուրէք} երեւի յազգի մերում, եւ թէ բազում գիտու

չիմ, ինձի թեզով հայտնիք: Ես ոչինչ {ուրիշ} պան միտք չիմ անիլ, միմիայն կմտածեմ, թ

ու մասի խիստ շուտով թե տարիք տեսեք, որ {ուրիշ} սեմթե խափանողներ չըլլան, եւ շատ վայրեթ

այց չկարծեցի, թե քաղաքումդ կլինի: {Ուրիշ} բան չունիմ գրելու. ողջ եղիք եւ ամենակա

, կարծում իս, թե ես ալ կիմանամ, բայց {ուրիշ} անգամ խնդրեմ միշտ տեղյակ գրիս, որ ես մ

խլինսկիից խնդրել է, որ նա եւս աշխատի: {Ուրիշ} մարդերից չէր կարելի խնդրել պատճառը, որ

մ կգրեմ բոլորովին այլ բաների մասին: {Ուրիշ} բան չունիմ գրելու առ ժամս: Մնում եմ

դ, որ այն կերպով ընթանամ նորա հետ: {Ուրիշ} բան չունիմ առայժմս գրելու, պատճառ, ին

Մի երկու բան կպատմե քեզ Բերբերովը: {Ուրիշ} նոր բան չունիմ. Սուլթանին թամամ հազար

եթե կամենան, կդնեմ գրքի ճակատումը: {Ուրիշ} բան չունեմ ասելու առ ժամս, միայն խնդրո

ծներդ իմացա, շնորհավորում եմ: Առ ժամս {ուրիշ} բան չունիմ գրելու, ողջ եղիր: Քեզ

խոսեցավ օրագիրը, եւ շատ մարդիկ սկսեցին {ուրիշ} կերպ նայել բաների վերա, հույս կա, որ

Մոսկվա փակվի " Հյուսիսափայլը ", նորից {ուրիշ} տեղ... վերանորոգելու եւ բոլոր մեր գլ

քեզ հայտնի էր: Մտածեցի, մտածեցի, {ուրիշ} ճար չգտա, ասացի երթամ կանդիդատի քննութ

վերվիլ: Հարկ կլինի կայսեր խնդիրք տալ, {ուրիշ} դուռը չկա, ինչպես հարցուցի իրավագետ եւ

նե քուրերուս, սիրելի Ֆլորա յանկայիս եւ {ուրիշ} ազգականաց եւ բարեկամաց: Խանութին բա

ս այս մասին չկարողանալով այս միջոցին մի {ուրիշ} արժանավոր եւ հարմարավոր մարդ գտանել, ո

րի պաշտպանության: Ավստրիայի կամ մի {ուրիշ} բռնակալ տերության դատաստան չէ, որ մի ք

ն փրկության կամուրջը, որից անցանում են {ուրիշ} ազգեր: Էտնան եւ Վեզուվին ծխվում են

է դրվել, գոյություն ունեին նաեւ եկամտի {ուրիշ} հարյուրավոր, գերազանցորեն կամայական աղ

տրտում ղողանջից, ահա յոթ ամիս է, ինչ {ուրիշ} ձայն չեմ լսում: Այժմ ինձ մնում է խոսել

, ըստ մեծի մասին, A տառի հավելվածին եւ {ուրիշ} բառերին, որոնց, բարեբախտաբար, խմբագր

ն նրանց շնորհակալություն հայտնել. այժմ {ուրիշ} ոչնչով չեմ կարող հատուցել: Հրեաների

համարհել եւ շատ քիչը, մանավանդ, որ ես {ուրիշ} զբաղմունք չունեմ: Նամակիս հետ վերադարձ

ւլացել են, պետք է ամրացնել, եւ թերեւս {ուրիշ} վնասվածքներ էլ կան: Այս նամակն ստանալո

ն, ինչ ուղարկել եք փետրվարի 28-ին, եւ {ուրիշ} ոչինչ: Սրտանց շնորհակալ եմ Անանիային՝

ւ քիթդ մրի նման չի ծածկում: Առայժմ {ուրիշ} ոչինչ չունեմ գրելու: Սպասում եմ զատկին

՝ ավելի մոտ հին ձեւերին. ես փնտրում եմ {ուրիշ} բան, թե որ բարբառում ավելի շատ են լեզվ

ընդ որում միայն այնպիսիներով, որպիսիք {ուրիշ} բարբառներում չկան, կամ եթե մի ձեւը գեր

լինի: Բացի այդ, Հերոդոտի եւ հունական {ուրիշ} հեղինակների շատ մեջբերումները թարգմանվա

ունգի հետ համեմատելու համար - ինչպես եւ {ուրիշ} շատերի վրա: Խնդրում եմ Անանիային գր

ք այնտեղ, ապա կարելի կլիներ տարածել եւ {ուրիշ} տեղեր: Մի անգամ էլ կրկնում եմ՝ կենդան

t. Salis amoniaci, tinctura opii, եւ {ուրիշ} ոչինչ: Իմ նիհարությունը նոր բան չէ

սել անասնավաճառության մասին. այդ արդեն {ուրիշ} բան է: 2) Կովի յուղի մասին, - որ մեզ

տծո, որ հայերը, բացի իրենց առեւտրից, {ուրիշ} ոչինչ չգիտեն, թե չէ վատ կլիներ նրանց բ

առանց դատարանի վերջացնելուն, այսինքն, {ուրիշ} խոսքով, նրանք բարի են ցանկանում պարտատ

է մեր զառամած ծնողների դրությունը, եւ {ուրիշ} ոչինչ, թե չէ ամեն ինչ կաղվի, կմաղվի,

գստանում են: Ինչ նամակ էլ ստանում եմ, {ուրիշ} ոչինչ չեմ լսում, բացի նրանց կացության

բ այդ ամենը կվերջանա: Առայժմ այլեւս {ուրիշ} բան չունիմ գրելու: Հա՛, մոռացա, ես լ

յն հոմեապատներից, որովհետեւ մեզ այլեւս {ուրիշ} ոչինչ հարկավոր չէ: Սպասում եմ խոստա

վանողին ասացեալ ի " Վկայսն Արեւելից ": {Ուրիշ} " Ճառընտիրների " մեջ եւս նույն ողբի զան

Մեր բոլոր ազգականաց շատ բարեւ, չունիմ {ուրիշ} գրելիք, եւ ժամանակն ալ խիստ կարճ էր:

իտե, որ ես չեմ ուտում, այլ բան բնավ, {ուրիշ} բան էլ չկա: Ուր թողում բարոյական անախո

ղ առնու, հոս կչորնա, զարար չունի: {Ուրիշ} բան պետք չէ, քանի մը հատ լիմոն, փոռթա

ծս խդրելեզներուն կբերեն Նախիջեւան: {Ուրիշ} գրելու բան չունիմ, մարդուդ շատ եւ շատ

ակասութիւնքը. եթէ այդպէս եւս լինի, մի {ուրիշ} խորհրդով չէ դա, եթէ ոչ, որ ազգի սրտաց

ն: Բացի այս նամակակցութենից, {ուրիշ} արժանի ուշադրութեան բան չէ կարող այսօր

այո՛, եւ իմ սեպհական նկատողութիւնքը, {ուրիշ} շատ մարդերի նկատողութենների հետ, դրակա

իսկ եթէ դու խնամ տանէիր եւ դաստիարակէիր {ուրիշ} մարդերի դստերքը, որ, աղքատ ծնողների զ

բ գիրքը, չէինք ընդունում Էֆիմերդէն կամ {ուրիշ} այդպիսի յիմարաբանութիւնք, եւ ա՞յդ էր պ

արինեան ճրագներ եւ, ուղարկելով, չասեմ {ուրիշ} տեղեր, այլ միայն հարաւային եւ Փոքր Ռու

տճառը, որ Նախիջեւանի մէջ ( ինչպէս նաեւ {ուրիշ} տեղերում Հայերի մէջ) մի զաւակ, թող լի

աւերակներին մի համբոյր տալու: Առ այժմս {ուրիշ} արժանի ուշադրութեան բան չունիմ գրելու,

ետեւ, նայելով քերականական կանոններին, {ուրիշ} խօսքերով միեւնոյն միտքը այսպէս է դուրս

րելու: Այժմեան ժամանակումս, թո՛ղ նորա {ուրիշ} բազմամասնեայ թերութիւնքը, միմիայն այն

բանութիւնը իմանալը...: Ինչեւիցէ, {ուրիշ} շատ խօսակցութեններից յետոյ, որ առ այժմ

, որ քիթը բերանը թթուեցուցած, նստել էր {ուրիշ} շատերի կարգում: Շինած էր դահլիճի ճակատ

ն անգամ մի փոքր անհարթ է գնացել գործը, {ուրիշ} անգամ գուցէ լաւ լինի, եւ պարոն ուսանող

աներ, հնձելը արդարութեամբ կը պահանջէ։ {Ուրիշ} տեղ ասածս այստեղ էլ կրկնեմ, որտե՛ղ մեր

եւի երեսը։ Ինչո՛ւ տխուր է նա, նա, որ {ուրիշ} աշխարհներում փեսայի պէս դուրս է ելանում

ից, ատելութենից եւ անիրաւ հալածանքից, {ուրիշ} ոչինչ չեմ տեսել ես մարդերից: Տէ՛ր Աստո

, հազար կարկատաններով։ Բացի նոցանից, {ուրիշ} այլ ոչինչ: - Տեսանո՛ւմ ես, - ասա

հնար ստացայ այս նամակը քեզ գրելու: {Ուրիշ} ոչինչ նորութիւն չունիմ քեզ յայտնելու.

, այսպէս ընթացող։ Ինքը՝ հեղինակը եւս {ուրիշ} գաղափար չէ թողել մեզ իւր ընթացքով զանազ

րպէս 21: 79, թէ այլապէս, կամ թէ կային {ուրիշ} գազանման մարմիններ: Արդեօք գիտէ՞ արգոյ

ածը հարեւանցի թերթելով: Այժմ խօսեմ {ուրիշ} բաների մասին: Փարիզից ստացած նամակ

լորի մանրամասն նկարագրութիւնը: Առ այժմ {ուրիշ} ոչի՛նչ գրելիք, սպասում եմ նամակիդ: Ո՛

- Լամարթինի ներդաշնակութիւնքը Հայերէն. {ուրիշ} գրքերի ձեռնարկութիւնք - Հ. Ղեւոնդ Ալիշ

անակը նոյն ազդեցութիւնը գործել, ինչ որ {ուրիշ} բաների վերայ, այդ բանը... էր ճշմարտու

ագրաց ու ժողովոց մէջ արդէն կարդացուած, {ուրիշ} բան չկայ... Ասոնց ամէնուն տակը Համախոհ

" ըսի, կըսեմ եւ ըսելէն չեմ դադարիր ", {ուրիշ} տեղ մ՚ալ " գրեցի եւ կը գրեմ " կ՚ըսէ: Ի

ոչէն ըմբռնենք։ Այսպիսի գրքի մը կատակէն {ուրիշ} ի՞նչ պատասխան կրնայինք տալ: Դուք, որ

տաք ու դատեցիք, մենք ատոնց վրայ ծաղրէն {ուրիշ} ի՞նչ կրնայինք աւելցնել: Գիրք մը, որ Հ

ն. այսպիսի համախոհական գիրք մը կատակէն {ուրիշ} ինչի՞ արժան էր: Մխիթարեան համախոհ

ան հրաւիրող ծաղրալի գրութիւն մը կատակէն {ուրիշ} ի՞նչ բանի արժան էր: Մխիթարեան համախոհը

ս նորէն չալող կաշիերես համախոհը կատակէն {ուրիշ} ի՞նչ պատուոյ արժանի էր: Ասոնց ամեն

ց ինչ վար տեղ ունէր: Արդարեւ, կատակէն {ուրիշ} բանի արժանաւորութիւն մը չունիք եղեր:

էջ պճեղ մը խելք կա՞յ... Կատակէն ալ {ուրիշ} արժէք ունի՞ն: Մխիթարեան համախոհաց

խիթարեան համախոհը կրնայի՞նք կատակէն զատ {ուրիշ} բանով մը պատուել: Թո՛ղ ընթերցողը "

րայ է... Բայց մինչեւ այն ատենը կատակէն {ուրիշ} բանի մի՛ սպասէք, վասնզի անկէց ալ ուրիշ

ուրիշ բանի մի՛ սպասէք, վասնզի անկէց ալ {ուրիշ} արժէք մը չունիք ": Շնորհակալ ենք Պ

իւն չունենալով ֆրանսիականի հետ, ինչպէս {ուրիշ} կառավարութենների հետ, ուրեմն եւ նոցա օ

ց թարգմանուած: Բացի շնորհակալութենից, {ուրիշ} բան չունինք ասելու պարոն թարգմանողին,

դոքա կոտրած զանգակի ձայնից աւելի չունին {ուրիշ} արժանաւորութիւն: Մեք ծիծաղում ենք դոցա

երը, որ պիտի նկարագրենք եւ որոնց համար {ուրիշ} յարմարաւոր անուն չգտանելով՝ անուանեցին

ժուիլ եւ գործ կատարել, կուլ կ՚երթայ մի {ուրիշ} աւելի գործունեայ եւ խելացի ազգութեան.

եր, ոսկեղէն եւ արծաթեղէն զարդեր կամ թէ {ուրիշ} այնպիսի բաներ, որ գալոց օրերում լոյս կ

դերի՝ քննել եւ համեմատել այդ ձեռագիրքը {ուրիշ} օրինակների հետ եւ այլն, եւ այլն:

, որ ընկերութեան կարողութիւնը չթուլանայ {ուրիշ} այլ ազգային գործերի համար: Եւ այլ

նք այդ պատերազմը: Անհնարին էր, որ {ուրիշ} ազգերի մէջ պատահածը չպատահէր եւ մեր մէջ

Մեր կողմից ( բացի ծանօթութեններից) {ուրիշ} բան չենք յաւելացնում այդ նամակի վերայ,

երաբերեալ բանի համար անհանգիստ առնէի մի {ուրիշ} եղբայր։ Տխրութեանս աղբիւրն է մեր արտաս

ը մինչեւ այսօր: Մեր աչքով տեսանում ենք {ուրիշ} թառամած ազգերի վերստին ծաղկիլը, ճնշուա

կայսրը գանչեց նորան եւ յանդիմանեց, նա {ուրիշ} այլ բաների մէջ պատասխանեց եւ այս, թէ ի

ներուի մեզ կարծել, թէ Պ. Խուդաբաշեւը {ուրիշ} տեսակ չէ իմանում այս բաներս, այլ միայն

այն պատճառով, որ չենք կարող այս անգամս {ուրիշ} բաների վերայ խօսել, ըստ որում, առանց

ւթիւն: Այս տեսակ աղքատութիւն, որ {ուրիշ} աշխարհի մէջ թերեւս այնքան զարմանալի չէ

Թէ ի՛նչ է տէրութիւնը, այդ մասին մի {ուրիշ} ժամանակ. առայժմ այսչափ միայն, որ անգլ

ղ իմ հողը տալ քեզ. ինձ հարկաւոր է։ Մի {ուրիշ} տեղ ճարիր քո համար ": Եւ ֆերմերը եւ նո

հարցմունք... - Այժմ կեցցէից աւելի {ուրիշ} բան չէ կարելի խօսել. կեցցէ՛: - Կ

սեր: Այն օրերը լոկ կեցցէի եղանակ էր եւ {ուրիշ} բանի վերայ խօսողը մահի պարտաւոր:

րատեւ բռնակալ կառավարութիւն մի ազգի մէջ {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ այդ ազգի հոգու երեւեցու

, որ ինքեանք զօրութիւն չունենալով պիտի {ուրիշ} զօրութեամբ շարժին, վարձկան են այդ զօրո

կարող ես ասել: " Եթէ դու չտաս հարիւր, {ուրիշ} տուող կայ ", - ասում է նա, եւ եթէ ես

ւմ է նա, եւ եթէ ես նորան չտամ հարիւր, {ուրիշ} տեղ եւս պակաս գնով չէ պիտոյ գտանեմ, ու

ինգ շատանում են ամենայն տարի: Թողո՛ւնք {ուրիշ} քաղաքները, միմիայն Լոնդոնի մէջ տասն տա

, որ սորա պատճառը չէ գրել Կուրանի մէջ: {Ուրիշ} տէրութեանց պարտքը անհատուցանելի չէ, պա

Երեք ու կէս նաւ՝ բացի ծովագնացութենից {ուրիշ} ամեն բանի պիտանի, մի քանի հազար քաղցած

, որովհետեւ այն պայմանների տակ անհնար է {ուրիշ} կերպ: Արհեստաւորը եւ բեռնակիրը, որ չո

Հիմնական եւ խելացի հնարը փրկութեան {ուրիշ} բան չէ կարող լինել, եթէ ոչ դառնալ իւր

ասական մեծութիւն դրական մեծութեան: Մեզ {ուրիշ} վկայութիւն հարկաւոր չէ մեր ասածը ապացու

համար, ինչպէս շատ տեղ վնասում է նա մի {ուրիշ} անհատի անձին եւ օգտին, այնպէս եւս մարդ

անում է իւր օգուտը եւ ոտքի տակ է կոխում {ուրիշ} իւր պէս անձնաւորութեան շահը: Ազգը, այ

, ա՛յլ պայմանների տակ, կամ մտանում են {ուրիշ} ազգութեանց կազմուածքի մէջ: Բնութի

ւում են տակաւին իւրեանց կառավարութեան, {ուրիշ} աշխարհների տիրելու, ուրիշ ազգութիւնք ս

ավարութեան, ուրիշ աշխարհների տիրելու, {ուրիշ} ազգութիւնք սպանելու եւ իւրեանց դրօշի փա

բռնութեամբ դնում ես քո կշռի թաթի մէջ: {Ուրիշ} տէրութեանց հետ խօսում ես իրաւունքի անու

ւ անիրաւ է այնպիսի ազգութիւնը, որ ամեն {ուրիշ} զոհում է իւր կեանքին. ազգութիւն չէ այն

ելութեան արժանի, եթէ նա խոստովանի միւս {ուրիշ} ազգութիւնքը անխտիր, նոյնպիսի իրաւանց ժ

աւելի նեղսրտեցաւ, չենք վհատում: Մեք, {ուրիշ} անգամ, դարձեալ կը խօսինք նորա հետ այս

ստութիւնը, այնտեղ մի ընկերութեան անդամ {ուրիշ} կերպ չէ կարող հարստանալ, եթէ ոչ նոյն ը

յ, այսինքն՝ գիտակցութիւն չկայ: Յոյսը {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ ստոյգ հաշուից բղխելու հ

ւ նորա էական եւ իրական պէտքերից աւելի, {ուրիշ} բանի հետ վերաբերութիւն չունինք: Էական

ամենաստոր, որ իւրեան համարում է բարձր {ուրիշ} մարդերից: Այսպէս լինելով բաների կ

լուխքը: Նախիջեւանը, ինչպէս նաեւ {ուրիշ} հայաբնակ քաղաքները, կարօտ է մի հիմնաւո

կարող է ոչ թէ միայն Նախիջեւանի, այլեւ {ուրիշ} շատ քաղաքների բարոյական վերածնելութեան

իկ. Մի՞թէ չկայ մարմնաւոր Մի {ուրիշ} հնար փոքրիկ. Մի թուղթ, մի պստիկ

Երբ ընտանեկան երկպառակութեամբ {Ուրիշ} բան չունինք, բայց իրար դաւել, Եւ

բերւում, այդ հայհոյութիւնների ընդդէմ, {ուրիշ} բան չունինք ասելու, բացի այն խօսքերից

ւ այժմ վերացականութեամբ ապրեցանք, որ, {ուրիշ} խօսքերով, ասել է մեռանք, մի՞թէ պէտք չ

ի եւ եկեղեցականների գաւազանի տակից: {Ուրիշ} ազգերի նահատակների ուրուականքը հալածեցի

լինէր պ. Այվազովսքիին Հիւսիսափայլի մի {ուրիշ} բանի վերայ յարձակուիլ, քան թէ դատապարտ

ցէ՛ Լոլօյան ": Առայժմ միջոց չունինք {ուրիշ} բան ասելու, առայժմ հերիքանում ենք երկո

չպիտի լինէր. ստոյգ է, որ շատ պարոններ {ուրիշ} օրագիրները իրենց բացասական դատողութեան

թը, աչքի յայտնի կերպով ցոյց տուին, որ {ուրիշ} օրագիրների վերաբերութեամբ այսպէս կամ այ

վրայ է խօսում, ֆիզիօլօգիայի վրայ, կամ {ուրիշ} այս ու այն գիտութեանց վրայ, որ մեր ազգ

լ մայրենի նորախօսութիւնը. մեր կարծիքով {ուրիշ} տեսակ անհնար է։ Անհնար է, եթէ, ինչպէ

գրած լինէին առանց չափելու եւ կշռելու. {ուրիշ} խնդիր է, թէ ինչպէս էր այդ չափը, բայց

մտածութիւնք " Ամեն փիլիսոփայութիւն {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ նորա ժամանակը, փոխադրո

դանի վրայ: Յայտնի է, թէ ինքը ժամանակը {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ հասկացողութեան եւ կարծի

վրայ. եւ ցաւում է, որ Մեկէնտոշից ջոկ {ուրիշ} հեղինակները շատ քիչ ուշադրութիւն են դար

ը անդրդուելի հետեւելով իր դրութեան, մի {ուրիշ} տեղ փիլիսոփայութեան պատմութեան յառաջաբա

տութեան եւ ապրեցնելու մասին: Բոլորովին {ուրիշ} բան է, երբ սէրը կը լինի կրօնի կենտրոնը

արեան, ակն ընդ ական սկզբունքը չլինի, {ուրիշ} աղբիւր չկա՞յ հաւասարութեան. միթէ վրէժխ

կամ յափշտակութիւն. ես-ին ոգի, որ ամէն {ուրիշ} զոհում է իր գոյութեան: Մովսէսը թողնում

կիւղն է, որ յոյս է տալիս մարդուն ապրել {ուրիշ} մարդու հետ, ենթադրելով, որ այդ ուրիշը

ւթիւնը, եթէ հատուցումի երկիւղը չլինի, {ուրիշ} բան չկայ նորան բռնող: Հիմի տեսնենք, թ

ութեանց ստրկաբար հետեւողքը ծաղրից աւելի {ուրիշ} բան թող չսպասեն ինձանից: Փիլիսոփայութի

նպատակն էլ այն է, ինչ որ դու ասում ես {ուրիշ} խօսքերով, էլ ինչ երկար բարակ գլխացաւու

գլխացաւութիւն: Բանն էլ այն է, որ {ուրիշ} խօսքերով եւ եթէ մարդկային խօսքը կշիռ ու

, այնուամենայնիւ ըստինքեան եւ էականապէս {ուրիշ} բան չեն, եթէ ոչ հին շինուածքների կործա

ան, հոգեւոր ծուխերի անկարգութեանց, եւ {ուրիշ} տեսակ արտօնութեանց, անգլիական եկեղեցու

թեանց կազմուածքին: Իհարկէ, ինչպէս {ուրիշ} շատերը եւ մանաւանդ Դուքս Վելլինգտօնը առ

րը միայն թշնամու հետ կարող է զարկուիլ, {ուրիշ} ոչինչ պէտք, ոչինչ յարաբերութիւնք, ոչի

դը կարողացաւ իրագործել եւ որին յաջորդեց {ուրիշ} կերպարանքով նորա գաղթական եղբայրը ` Հիւ

եամբ, որին հազիւ թէ տրամադրութիւն ունի {ուրիշ} ամէն մարդ, որ ծնած չէր Բրիտանական կղզի

տուած է մինչեւ մանրացուցական բաժիններ, {ուրիշ} կերպով նոյնպէս չէ՞ զգում այդ համակարգու

րեւոյթով բնականապէս տարածողական էր: Նա {ուրիշ} սահմանագլուխ չգիտէր բացի գիտութեան սահմ

ւթեան ուրեւիցէ կամ երբեւիցէ, սորանով, {ուրիշ} տեղերում եւ ուրիշ Ժամանակներում, զարգա

երբեւիցէ, սորանով, ուրիշ տեղերում եւ {ուրիշ} Ժամանակներում, զարգացման գործողութիւնը

սել է իր զարգացման վերին աստիճանին, մի {ուրիշ} ազգ, որ խեղճ վիճակում է, կարող է հասն

դ մեծ գործերը նորա խելքի բանը չէին, եւ {ուրիշ} այսպիսի խօսքեր շատ: Երանի՜ թէ այն անմի

այսպիսի աղուէս մարդերի ընթացքը, որ մեք {ուրիշ} անգամ տեղիք չտանք ստորաքարշ հոգիների,

ան մէջ, տեսանենք դորայ ապաշնորհութիւնը {ուրիշ} բաների մէջ: Սա լինելով խորհրդակա

նդրդուելի սիւն Հռոմէական եկեղեցւոյ, եւ {ուրիշ} այսպիսի տարապայմանութիւնը, իսկ նորա մա

րանախանձ, անարժան քահանայապետութեան եւ {ուրիշ} այսպիսի անտեղի խօսքեր մէկ մէկու վերաբար

ողովուրդը գիտէ նորա կեանքը, գործերը եւ {ուրիշ} յանգամանքը, որ եթէ գրուին, մի հատ գի

Սա թէպէտ այս պաշտօնի մէջ թոյլ է, բայց {ուրիշ} գործերում հինգ մարդու հաւասար: Ս

կապուտակն: Անգործութիւնը սորան ստիպեց {ուրիշ} ճանապարհներ եւս բռնել, բայց քաջասիրտ պ

ել, կարող էին իւրեանց ջերմեռանդութիւնը {ուրիշ} բաներով յայտնել. իսկ եթէ դոցանով կամեց

իմ անակնկալ դրութեան վերայ, բայց ես մի {ուրիշ} մարդ փոխուելով իմ թշուառ կեանքի հանգամա

՞ւմ են դեռ Մովսիսի գրած պատմութիւնից եւ {ուրիշ} մարգարէներից լսել այդ բաների հակառակը.

կոչուեցան) բոլո՛ր գրուածքները ունին եւ {ուրիշ} շատերի, սոցա նման կորստի ճանապարհը գնա

ուղարկած խօսքը. որի ընդդէմ դու, Տէր, {ուրիշ} էլ շատ բաներ ասելով, տուած պատասխանիդ

հոգեւոր տեղում մնաց։ Բացի սորանից, {ուրիշ} չար խօսքերով քեզ, Տէ՛ր, իմ վրայ նեղաց

այի մարդու հաճելի լինել։ Բայց ես մի {ուրիշ} նո՛ր բան էլ ասեմ Տիրոջդ, որ թէ քո արդա

եսին թուք ընդունելու եւ փշեղէն պսակի եւ {ուրիշ} էլ աւելի մեծ մեծ բաների համբերեց. իսկ

, նա եկեղեցու զարդ էր "։ Եւ լսողները, {ուրիշ} բան չկարողանալով ասել, միայն այս պատաս

'ուղարկեմ ձեզ "։ Իրենց մտածութիւնքը {ուրիշ} շատ տեղեր տանել բերելով, միւս սեւ՜ բամ

եմ հրեշտակների եւ մարդերի առջեւ, բայց {ուրիշ} առաքելանման մարդիկը ինչի՞, այսպիսի եւ

ը տգիտութեամբ Փաթաղիկէս էին կոչում, եւ {ուրիշ} այլ շատ բաներով նախատեսելով, յետոյ, ո

ի եւ Հայոց մեծ լուսաւորիչ տէր Սահակի եւ {ուրիշ} շատերի մասին, որոնք վախճանեցան՝ ո՛չ օ

Դանիէլ վարդապետի մօտ. բայց աւա՜ղ, այն {ուրիշ} օրինակ չէր, այլ բո՛ւն գրչագրիցը արտագր

ի տեսնէ մեր բացատրութեանց մէջ, որ մենք {ուրիշ} գրքերից ենք առած։ Չկամենալով ամեն անգա

անուանում է նորան Կաթողիկէ. նոյնպէս եւ {ուրիշ} հեղինակներ, Կաթողիկէ, բա՛յց Էջմիածին

ն Վաղարշապատն է, այդ մասին չենք ուզում {ուրիշ} վկայութիւնք բերել ( թէեւ այո՛, կարո՛ղ

ի Նոր քաղաք "։ Այս խօսքերից յետոյ ամեն {ուրիշ} վկայութիւնք աւելորդ են Նոր քաղաքի եւ Վա

ինած հայկական նախամեծար եկեղեցին։ Ի՜նչ {ուրիշ} եկեղեցի առաւել յարմարութեամբ կարո՛ղ էր

, ինքն Դուին նստելով, ժողովը չէր կարող {ուրիշ} մտքով գումարել Վաղարշապատ, եթէ ոչ Ս.

այսօրուայ Ս. Կաթողիկէ Էջմիածինը, ի՞նչ {ուրիշ} եկեղեցի կարող էր լինել Վաղարշապատում,

րոգեաց " ( Ասողիկ, եր. 82)։ Ի՞նչ {ուրիշ} եկեղեցու համար կարելի էր այսպէս խօսել,

" ( եր. 36-7)։ Մենք կարող էինք եւ {ուրիշ} վկայութիւնք բերել մեր ասածները ապացուցա

ղթի յառաջաբանը գրողը այս խօսքերն է, որ {ուրիշ} ձեւով առաջ է բերում. պատճառ, բացի սոց

ԺԱ, համ. 21-33։ Բացի սոցանից, եւ {ուրիշ} տեղերում առաջ է բերում Պաւղոսը իր պարծա

քան թէ Փարպեցին, ինչպէս եւ կա՛ր էլ մի {ուրիշ} մարդ՝ Ղազարիկ կոչուած, որ ամեն իրաւու

Կը հաւատանք, եթէ ասեն մեզ, թէ մի քանի {ուրիշ} հեղինակներ նոյնպէս խօսում են այդ բանը.

եցին ունեցել է նորա ձեռքի տակ թերեւս եւ {ուրիշ} ուսուցիչք, երբ յոքնականապէս վարում է վ

, ապացոյց չէ, որովհետեւ այնտեղ կան եւ {ուրիշ} սխալներ եւ ուրիշ աղճատանք, որ չէր կարո

րովհետեւ այնտեղ կան եւ ուրիշ սխալներ եւ {ուրիշ} աղճատանք, որ չէր կարող Փարպեցին անել։

ք, եւ պիտի այսպէս հասկանալ, որովհետեւ {ուրիշ} նշանակութիւն չունի այդ խօսքը, որքան մե

էջ։ Եթէ Հ. Չամչեանը Վռամ չասէր այլ մի {ուրիշ} անուն, ապա, հիմնուելով Փարպեցու քեռի

նի հետ։ Բայց թողունք այդ. մենք այստեղ {ուրիշ} բան ունինք ասելու։ Բնագրում ասած էր

482 թուականի գարնան յարձակուեցաւ երկու {ուրիշ} ուխտապահ եւ հաւատարիմ նախարարների վրայ

թէ ո՛ւր էին Սիւնիք եւ ո՛ւր Անձեւացիք. {ուրիշ} ամենը թողած, նոցա մօտակայ Գեղամայ ծովա

չում ենք, հինգերորդ դարում չէի՞ն կարող {ուրիշ} Սեւուկներ լինել, բացի Անձեւացեաց իշխան

ր, Անձեւացեաց իշխանից զատ, եղած են եւ {ուրիշ} Սեւուկներ։ Բայց մենք ուզում ենք տակ

ւնեաց Սահակ եպիսկոպոսը, Ղեւոնդեանց մէջ {ուրիշ} եպիսկոպոս չկար։ Այո՛, կար Յովսէփը՝ տ

ոպոս են կոչում իրենց, որպէս նաեւ բոլոր {ուրիշ} ազգերի պատրիարքները, որպէս եւ Հռովմի Պ

ուղայի եւ Հնդկաստանի հայերի բերանում մի {ուրիշ} ձեւ են ստացել։ Նոքա ասում են "գալման եմ

խօսքը ճիշտ այն է նշանակում, ինչ որ մենք {ուրիշ} բառերում ուզեցանք ասել. այսինքն՝ եթէ ջր

ա եւս կորած անհետացած են, որպէս մի քանի {ուրիշ} աշխատութիւնքը, որոնց մասին յիշել ենք մե

հոյակապ Փարպեցին ասում է, թէ չիք Վասակը {ուրիշ} նախարարաց որդոց հետ (որդոց, բնաւ եւ ոչ

րհ ձեզ: Չէ կարելի կառավարել ժողովուրդը {ուրիշ} կերպով... - Եւ այլն, եւ այլն,

հետեւ, բոլոր գործերի մասին, ես քո հետ {ուրիշ} կերպ չեմ խօսելու, եթէ ոչ վիպասանաբար,

ակել. - չէ կարելի կառավարել ժողովուրդը {ուրիշ} տեսակ, փորձութեան մէջ ձգել եւ սուտ խոս

ան դիւապետը յայտնուեցաւ: Սա չէ նմանում {ուրիշ} դեւերի. սա կրթուած եւ ուսումնական դեւ

որ Ֆրանսիայի այգիքը մեզ անմօտենալի են, {ուրիշ} աշխարհների այգիքը նոյնպէս. Հայաստանի ա

նակ է. գնա եւ դու հանգստացիր: Մնացածը {ուրիշ} անգամ:

ասում եմ միմիայն մեր հայերի համար եւ ոչ {ուրիշ} ազգերի. պատճառ, որքան հեշտ է մեր ազգի

ի անուն ժառանգել, նոյնքան դժուար է այդ {ուրիշ} ազգերի մէջ: Ինչո՞ւ, հայ մարդը, որ մի

, մի պտուկ եւ այլ մանրամասնութիւնք, որ {ուրիշ} ժամանակ չէր գործ ածում: - Ես կ'երթ

: Պ. Շաքարեանցը շարունակեց. - {Ուրիշ} ի՛նչ այնպիսի բանէր կային, որոնց վերայ

վ մեռաւ: Բացի այս երեւելի մարդերից {ուրիշ} շատերը պարապած են այս գիտութենով, բայց

ցի իւր վզի լուծից եւ բռնաւորի գաւազանից {ուրիշ} բան տեսած չլինելով, մի մարդու պատահելո

ր առանց մկնդեղի ստացուել է: Ո՞չ ապաքէն {ուրիշ} անգամ, սոյն իսկ նիւթերով որ այժմ բաղկա

ն խցանը բանալով․ բայց բանը այդ չէ, մեք {ուրիշ} մտածելիք ունինք: - Օրհնած, մտածել

են վերաբերւում: - Այո: - Այդ {ուրիշ} բան է. ես այդ խնդրի մասին պատրաստ եմ օ

ր հոգու փրկութեան մասին մտածելուց աւելի {ուրիշ} պարտականութիւն չունինք, իսկ ազգի բաներ

ելու մեղքը: - Մեք այս բաների վերայ {ուրիշ} անգամ աւելի ընդարձակ կը խօսենք, - ասաց

ով: Այժմեան ժամանակիս տղայքը բոլորովին {ուրիշ} կերպով են նայում եւ հաւան չեն ծերերի կա

տասուքի համար օտար փոշուց աւելի չկայ մի {ուրիշ} ազնիւ ընդունարան: - Ինչ այդպէս գլո

մի իրողութեան ստուգութիւնը հաստատում է {ուրիշ} յարակից կամ երկրորդական իրողութենների վ

գիտելի է, որ երբ երեւին փերիքը, առանց {ուրիշ} բան հարցանելու, պիտոյ է հարցանել, - ի

ացանով։ Ես տեսայ դարձեալ, մի {ուրիշ} անգամ, Մինչ անհոգ, ուրախ խաղացած

ր ծնած օրը, իւր հայութիւնը, որովհետեւ {ուրիշ} ամէն տեղ անարգուելուց յետոյ, հայ պարոն

եր անձը Յիշատակարանիս հայելու մէջ: {Ուրիշ} կերպ չեմ կարող վերջացնել նամակս, եթէ ո

էք զղջալ եւ քաւութիւն որոնել, այլապէս {ուրիշ} տեսակ հաշիւ կ'ունենաք իմ հետ եւ կը զղջա

նալով, միթէ՞ միեւնոյն հողը չէր, միայն {ուրիշ} կերպարանքով, ինչպէս դու ասում ես:

ո ասածը, բայց մի բան կայ, որ փոքր ինչ {ուրիշ} տեսակ է դուրս դալիս: - Ի՞նչ բան է ա

նուշակի ծնողքը եւս, ի՞նչ մեղքս պահեմ - {ուրիշ} նախիջեւանցի ծնողների նման, յարմարուելո

էր կարող քաղցր բան գործ ածել: - Այդ {ուրիշ} բան է, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն, - ա՛ռ Մ

կարելի է ունիս հիմնաւոր պատճառ խօսելու {ուրիշ} մարդերի վերայ, բայց ինձ ինչո՞ւ ես մէջ

ու դնէ նորան, մեզ հարկաւոր չէ. ես քեզ {ուրիշ} աղջիկ կը գտտնեմ, Նախիջեւանը մեծ, դո՛ւ

բանի մէջ մարդկեղէն աշխարհում այն է, որ {ուրիշ} խօսքերով անուանւում է պապական անմեղանչա

ճառ, եւ ահա սրտցաւութեամբ տեսանում ենք {ուրիշ} պատճառներ եւս, որ թուլացնում են այդ գո

եղեցական պատմութիւնը ապացուցանում են մի {ուրիշ} բան։ Այդ մի ողբալի բան է՝ նոցա կամակո

ւական համարելով՝ չեմ հրաժարւում այլեւս {ուրիշ} անգամ նոցա վերայ խօսելուց։ Իգ

էին աշխարհի հետ։ Շուտով Կսաւիէից յետոյ {ուրիշ} շատ աշակերտներ եւս մանաւանդ Սպանիացիք ե

ութ հարիւր տարի ունեցած իշխանութիւնը, {ուրիշ} ուղղութիւն տուեցին այս հասարակութեանը,

ընկերքը եւ յայտնեց նորանց, թէ Աստուած {ուրիշ} բանի համար չէ բորբոքել այս պատերազմը,

իջոցին Իգնատիոսը խնդրեց եւ ստացաւ Պապից {ուրիշ} շատ արտօնութիւններ իւր Կարգին։ Նա ինքը

նդդէմ։ Զուր տեղը Կարդինալ դը Նոյալը եւ {ուրիշ} հոգեւորական մեծ աստիճանաւորքը աշխատեցան

մի տնտես է, մի մատակարար շնորհքի, որ {ուրիշ} կերպով չէ կարող տալ, եթէ եկեղեցին չխնդ

). մինչդեռ հայ ազգը ներկայիս հազիւ թէ {ուրիշ} թեկնածուներ ունենայ, որոնք որ արժանի լ

ինչպէս երեւում է, Պ. Գամառ-Քաթիպան եւ {ուրիշ} մարդիկ սխալւում են այդ բանի մէջ՝ հետեւ

ին, չգիտենք։ Շուշտակ բառը մինչեւ այժմ {ուրիշ} նշանակութեամբ գիտէինք, այսինքն՝ աբեղա

բայց այստեղ անյարմար է ասպարէզ բանալ. {ուրիշ} ժամանակ, մի առանձին գործով կը հրատարակ

երեալի եւ յարաբերականի մէջ չկարողանալով {ուրիշ} բան մտնել, եթէ յարաբերական ունեցող յատ

երպով երեւի այդ անբնականութիւնը, որ թէ {ուրիշ} ամենը թողած՝ իր առաջաբանի մէջ գործ դրվ

տեղ։ Ինչպէս երեւում է, պ. Պռօշեանցը {ուրիշ} շատերի նման կարծում է, թէ տալիս եմ-ը շ

յայտնի է, թէ, բացի Երեւանի գաւառից, {ուրիշ} տեղերում այդ բառը արտաբերվում է որպէս Ն

պատճառը, որ մենք շատ անգամ սեռական կամ {ուրիշ} հոլովում պահում ենք բառերի ամբողջ ուղղա

ու, որ միայն էական բայ ունենայ, առանց {ուրիշ} բայեր էլ ունենալու. յետոյ կարելի՞ է մի

ւրեմն ներկումը դառնում է նորան խնդիր եւ {ուրիշ} բան չէ հասկացնում, եթէ ոչ այս թէ " նոր

Բայց որպէս այս խոտորմունքը, նոյնպէս եւ {ուրիշ} շատեր, մեզ պէս, ոչ բարով, գրողների պ

կան չափով, կամ համեմատ խօսքը եւ կամ մի {ուրիշ} խօսք, որ աւելի յարմարութիւն ունի բանին

համարհել մեզ՝ կածելով, թէ մեր խօսքերը {ուրիշ} բանի համար չեն, եթէ ոչ ուրիշի գրածը դա

է այդ բառը, կամ ինչ անէ հեղինակը, երբ {ուրիշ} բառ չկայ եւ հարկից բռնադատված՝ ընդունե

յն պատճառը, որ տեղն եկած ժամանակ, երբ {ուրիշ} հնար չկայ, չենք փախչում հին լեզուի կամ

մ ենք մի փայլուն գալոցք: Մենք մի {ուրիշ} աշխատութիւն էլ գիտենք, հայ հեղինակի,

ի եւ բնականի ստորագրելում. մինչդեռ շատ {ուրիշ} բանաստեղծք բնականի պակասութիւնը աշխատու

իթերը ունի այդ գործում: Բացի սորանից, {ուրիշ} կողմից նայելով, դարձեալ հարկաւոր էր,

է սոքա երեք եղբայր են ( եր. 98), իսկ {ուրիշ} անդամ՝ թէ չորս ( եր. 172): Թերութիւ

մ ենք, որ ոչ միայն աշտարակցիք, այլ եւ {ուրիշ} շատ հազարաւորը կարդալով պ. Պռոշեանցի խ

րէութիւնը, եւ երբ նորա բովանդակութիւնը {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ ներկայ անցքի ներկայ տես

կարծես թէ բոլոր վիպասանութեան խորհուրդը {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ կախարդութեան էութիւնը ե

նքանի, որի մէջ օձ ասես, գորտ ասես կամ {ուրիշ} մանր կենդանից լիքն են: Այսօր, եթ

այ առաջադիմութեան: Քաջ Լամբրոնացին մի {ուրիշ} դիպուածով աղաղակում է. " զմանկունս ծնե

աղեր եւ միքանի ոտանաւորք Աստուածածնի եւ {ուրիշ} սրբերի վրայ: Գեղացիք, որ առաջ աւելի ա

: Մենք յոյս ունինք, որ արգոյ Պռոշեանցը {ուրիշ} անգամ աւելի շատ հանդէս հանէ այդպիսի տեղ

ասկանալուց: Եւ այդ մոլորութիւնքը ոչինչ {ուրիշ} բանով չեն փարատուիլ, մերժուիլ, եթէ ոչ

մեր օրերի գիւտ է եւ այլ այսպիսիք: Շատ {ուրիշ} կրակներ եւ լուսեր, որպէս ճախնային գազը

էլ երեւիլ որպէս Արագածի գլխին այնպէս եւ {ուրիշ} տեղերում: Մեր բոլոր հետաքննութիւնքը հա

համոզեցին մեզ, թէ այդ սքանչելի կանթեղը {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ սուրբ Հելմոսի կրակը, ո

ակնթարթում կատարուեցաւ ": Որքա՞ն {ուրիշ} այսպիսի դիպուածներ առաջ է բերում Արագօն

րձր է, քան թէ նոյն լայնութեան տակ եղած {ուրիշ} սարերի ձիւնական գօտին: Հաշուելով ծովի

րելով Աշտարակի, որով գրեթէ եւ բիւրաւոր {ուրիշ} հայերի բարոյական անմեղութիւնքը, հեղինա

: Կ՚ուզէի՞ն որ աւելի ասենք. ահաւասիկ. {ուրիշ}, նաեւ լուսաւոր ասուած, ազգերի բարոյակ

են: Սօս եւ Վարդիթերից ` գոնէ՛, եթէ ոչ {ուրիշ} աղբիւրից, շատերին յայտնի է, թէ բոլոր

առջեւը, ներողութիւն է խնդրում, որ մի {ուրիշ} բանով չէ կարում մեծարել, որովհետեւ ( տ

րքա՞ն օգուտ կարող է ստանալ Աշտարակը կամ {ուրիշ} գեղեր: Բայց " Սոս եւ Վարդիթերից "

մ շատ բան կայ ասելիք, որ թողում ենք մի {ուրիշ} ժամանակի: Յայտնի է, թէ մարդը ինչ

են օգուտ քաղել հայերը: Կան այնտեղ շատ {ուրիշ} բաներ եւ շատ օգտակար բաներ, բայց այսօր

Բայց այդ ունայն երկիւղ է. մոծակը {ուրիշ} շատ միջատների նման ծառերի վրայ չէ ածում

ներից մինի այգին բանալու, երրորդ օր մի {ուրիշ} եւ այլն: Այս սկզբունքը մեծ խորհուրդ ու

Մենք թողում ենք այն բանի վրայ խօսելը մի {ուրիշ} աւելի յարմար ժամանակի: Բայց մեզ մ

նքի անունով: Շատ ազգերի գաղթականք {ուրիշ} մեծ ազգերի մէջ մտնելով անյայտանում են կ

մտած են հրէայք, ինչպէս Բագրատունիք եւ {ուրիշ} շատ հասարակ ցեղեր: Հայոց ազգի մէջ մտած

ին եւ ուրախութեան, եւ որոնք բացի հայից {ուրիշ} անուն չունէին այսօր, այդ տոհմական հայե

նար չկա այս ղալմաղալիցն ազատուելու, մի {ուրիշ} տուն շինեց եւ այնտեղ բնակւում էր։

եռեալ լեզուն ուսանելով՝ մնացել են դէպի {ուրիշ} գաղափարները անզգայ։ Մեք, օրինակ, դեռ

պարոնների կողմից անդարձ կամակորութիւն, {ուրիշ} ոչ այլ ինչ կարող ենք եզրափակել, այլ այ

հետեւ նոր լեզուով խօսող Հայերը ընկած են {ուրիշ} պատմական եւ բնական ազդեցութեանց տակ, ք

ետոյ անհնար է քերել հանել ազգի վրայից։ {Ուրիշ} խօսքերով ասելով՝ ինչ պատմական եւ բնակա

պատճառներ ունէր հին լեզուի այնպէս եւ ոչ {ուրիշ} տեսակ կազմութիւնը կամ ձեւակերպութիւնը,

քեան ոչ մեծ է եւ ոչ փոքր, մինչեւ որ մի {ուրիշ} ՝ նորանից մեծ կամ նորանից փոքր բանի հետ

համեմատ կը լինի միտքը։ Եւ լեզուն, որ {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ մտքի յայտարարը, բնական

բնականապէս պիտի նմանի մտքին, նորա ձեւը {ուրիշ} բան չէ կարող լինել եւ չպիտի լինի, եթէ

ան գեղեցկութեան տեղ առնուածը, այլ է մի {ուրիշ} գեղեցկութիւնից, որ ամենեւին բան չունի

վրայ, որ մեր ճաշակը փնտռում էր, առանց {ուրիշ} խորհրդի, միմիայն գեղեցութեան համար։ Գ

Այս տեսակ ձգտողութեան տէր մարդիկը, եթէ {ուրիշ} բան չգիտեն, գո՛նէ պիտի ենթադրել, որ Ա

ծ եւ անխարդախ լինելու համար։ Թո՛ղ նորա {ուրիշ} արժանաւորութիւնքը։ Ո՜րքան սաստիկ է խաւ

նիքներից, ընտանիքը՝ անհատներից։ Ազգը {ուրիշ} բան չէ, եթէ ոչ ժողով անհատների, որոնց

խոսք որ, ավելի հաճելի կլիներ, եթե մեկ {ուրիշը} հանձն առներ ձեռնարկելու մի այդպիսի աշխա

ան, նրան բոլորովին թողնի եւ ստեղծի մեկ {ուրիշը} ՝ նոր հիմունքներով, միթե դա, ճիշտ է՝

ու դու մասնակից չառնես այդ բարութեան մի {ուրիշը}, որ զուրկ էր նորանից։ Մի՞թէ Քրիստոսը

։ Նա կարօտ չէ ուրիշին. դորա փոխանակ, {ուրիշը} կարօտ է նորան: Մանր վաճառականը իւր ընթ

ամանակ մնալ ազգութեան դրօշի տակ, որքան {ուրիշը} կրում է իւր սեպհական ազգութեան դրօշը:

էջ չկայ զանազանութիւն: Եթէ {ուրիշը} քեզ սպանէ, կամ դու քեզ, Կամ պատա

ուրիշ մարդու հետ, ենթադրելով, որ այդ {ուրիշը} պատժից վախենալով չպիտի յանցանք գործել Յ

նա դեռեւս պիտի կոտրատուի՞. նա չեղաւ, {ուրիշը} կը ճարեմ: Մանուշակս չէ բարկանում իմ վե

եթէ ինքը աւելի փորձառած էր, քան թէ այդ {ուրիշը}, որ կամենում էր բանալ բնութեան գիրքը:

ս մենք ազատ ենք այսպէս կարծել, նոյնպէս {ուրիշը} ազատ է այլապէս կարծել: Եւ թէ կարող է գ

քան թե նորա ընկերքը ունեին, ասել է թե {ուրիշի} սեփականությունը գողացավ եւ հափշտակեց:

իր բոլոր անշարժ կայքն արդեն փոխադրել է {ուրիշի} անվան: Ի՞նչ կվերցնի հասարակությունը:

բնագիր ասորերենը կա Ձեր ձեռքում կա գեթ {ուրիշի} մոտ, բայց վերջապես ոչ անհայտ Ձեզ, որո

ապետութիւնը երեւակայական չէ, ինչպէս մի {ուրիշի} մագիստրոսութիւն՝ մի բարձրաստիճան մասնա

րդու, եւ վա՜յ այն մարդուն, որ պիտոյ է {ուրիշի} ճշմարտութիւնը չափէր բարեկամութեան կամ թ

էի. բայց յաճախ Օր անց կացնում առաւել, {Ուրիշի} հետ քնքշութեամբ: Ես ապրել լաւ գիտէի.

փկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն ոտք ": - {Ուրիշի} հե՞տ, հարազատ, Ասում ես չամաչելո՞վ:

ւ թէ ոչինչ պարտական չէիր ազգին, թէ դու {ուրիշի} զաւակների հոգաբարձուն չէիր ": Մի՞թէ մի

ը: Դու ասում ես, թէ " հոգաբարձու չէիր {ուրիշի} զաւակներին ". մի՞թէ դատապարտուելու չէր

կի արժանի մարդիկը ինքեա՞նք դիմեցին, թէ {ուրիշի} ձեռքով եւ հոգաբարձութեամբ ուղարկուեցան

ագիրը չէր պատկանում նորան, ըստ որում, {ուրիշի} աշխատութեամբ էր օրինակուած, ո՛ւր մնաց

ց եւ դիմակահանդէսներից, թող երեխան աճէ {ուրիշի} հոգաբարձութեամբ, եթէ Հայ չլինի, գոնէ

յց չէ, եթէ ոչ մի տեղում չեղած եւ ոչ մի {ուրիշի} վկայութեամբ հաստատուած բանը երեւում է Թ

սել, թէ ոչ ոք իրաւունք չունի բռնադատել {ուրիշի} սրտի վկայութիւնը։ " Հիւսիսափայլի " ուղ

- Կա՛ց, - ասում է մինը, որ չէ սիրում {ուրիշի}, մանաւանդ մի նոր կարծիքի հաւանութիւն տ

վաճառական, կարելի է ասել իւր անունով ` {ուրիշի} գործակատար: Մեծագոյն մասը այս տեսակ վա

ը: Մնում է նորան իբրեւ վարձկան ծառայել {ուրիշի} մօտ, բայց այս հեշտ բան չէ, նա եւս մար

ւի մեզ հրատարակել, լոկ միջնորդութիւն, {ուրիշի} ծառայութիւն եւ առաւել ուրիշին, քան թէ

ը, որ ոյժ ունի, որ ինքը ապրելով չկամի {ուրիշի} կեանքի վերայ մտածել, աւելի կամ պակաս չ

ու, նոյնպէս եւ շինականը իրաւունք չունի {ուրիշի} վաճառելու: - Քաղաքակրթութիւն է տա

, եթէ իւր անձը վտանգելու չլինէր, ինքը {ուրիշի} անձերը պիտի վտանգէր: Այստեղ բարոյականո

ցանել իւր անձը բռնաբարելով եւ ուրանալով {ուրիշի}, իւր հաւասար, ազատ իրաւունքը:

մն, այս իմ առաջարկութիւն. {Ուրիշի} հետ վտանգաւոր մի բան էր, Ուրիշն գ

յաճախ Օր անցկացնում առաւել, {Ուրիշի} հետ քնքշութեամբ: Ես ապրել

Կանոնաւոր, սիրուն ոտք ": - {Ուրիշի} հե՞տ, հարազատ, Ասում ես չամաչել

: Ա՛ռ նորան յետ, ինձ պէտք չէ, Տո՛ւր {ուրիշի}, ում կամիս. Քեզ մի անգամ ասել եմ, Յի

տին պսակ դնել մի այլ մարդու հետ: Մի {ուրիշի} ամուսնութիւն հինգ հարիւր ղուռուշի համար

յդ եկեղեցականութիւնը պիտի դատաւո՞ր նստի {ուրիշի} խղճմտանքին, պիտի յանդգնի բերա՞ն բանալ

ւթեամբ: Ոչ ոք իրաւունք չունի բռնաբարել {ուրիշի} խղճմտանքը եւ սրտի ազատ խոստովանութիւնը

հայեացքը մի այնպիսի կէտի վերայ, ուր մի {ուրիշի} ազատութիւնը բռնաբարել կամ գէթ սահմանաւո

ապարտում այն մարդը, որ, իւր խղճմտանքը {ուրիշի} խղճմտանքի վերայ դնելով, խաբուել էր իւր

րդ, եւ ո՛չ որպէս քեզանից օտար, կամ մի {ուրիշի} ծառայ. որովհետեւ պարեգօտ հագնողները ա

րող է այդպիսի բան խորհել, թող թէ եւ մի {ուրիշի} մօտ բերնից հանել. ո՞ր անմիտը, ո՞ր տգէ

մ էին, թէ իւրեանց ճիռերը լաւ են քան թէ {ուրիշի} ողկոյզքը...: - Ճշմարի՞տ է, - ա

ումը, միշտ աշխատում էր, որ իւր ծիծաղը {ուրիշի} համար լինէր մի խրատական ու աչք բացող բա

րեսին երկու բան գիտեն, աղեկատ մանել եւ {ուրիշի} աղջիկների հասակի ճիշտ մետրիքական մատեան

ն հաւասարութիւնը՝ անիրաւաբար մօտենալով {ուրիշի} ստացուածին եւ իրաւունքին, առաջին անգամ

ան տակ ընկաւ նա, որ յանդգնեցաւ մօտենալ {ուրիշի} իրաւունքին, կամ դրժել ընկերական կամ ըն

ն: Ոչ ոք չէ կարող յանցանք գործել առանց {ուրիշի} իրաւունքը յափշտակելու. ոչ ոք չէ կարող

ուիլ։ Ստիպվեցանք ծանօթաբանել, որ մենք {ուրիշի} ձեւ ու ոճ ենք դատում, կարծէ թէ մենք մե

ր խօսքերը ուրիշ բանի համար չեն, եթէ ոչ {ուրիշի} գրածը դատել եւ պակասութիւնքը երեւան հան

ուղղէ դէպի հեղինակի խօսքերը, որ առանց {ուրիշի} բերան տալու, ինքը հեղինակն է խօսում,

ի բաներ են եւ սոցայ ընդդէմ ոչ մեր եւ ոչ {ուրիշի} կողմից ասելիք կայ: Հեղինակը վերջա

ք իսկ մի քանիսը նորանցից տեսել ենք, որ {ուրիշի} արժանաւորութիւնը խոստովանելուց այնպէս ե

ամէն մարդ իր մտքով ու սրտով հասկանայ, {ուրիշի} խօսքով արուած նկարագրութիւնը թոյլ է լին

ջ, այնուամենայնիւ ( երես 86) կապում է {ուրիշի} այգու ջուրը եւ առու բացում դէպի իր այգի

ապական հիքին ա, ուզենան կը խլեն կը տան {ուրիշի} ( !!!). քանի՞, քանի՞ օրինակներ կան,

նա ինքը ստորագրեց եւ մի բաժին կամ ավելի {ուրիշին} տա ստորագրել: Հավաստի եմ, որ Դուք

թիւնը ստիպում է ինձ, կամայ ակամայ, մի {ուրիշին} ստրկանալ, ուրիշին ծառայել եւ այդ ծառայ

, կամայ ակամայ, մի ուրիշին ստրկանալ, {ուրիշին} ծառայել եւ այդ ծառայութեամբ հաց ճարել ի

ձեալ իւր օրական հացը ճարել՝ ստրկանալով {ուրիշին}: Բռնակալութիւնը, եթէ նորա երեւեց

չինչ ունի, ինչպէս ուրեմն կարող է օգնել {ուրիշին}: Խնդիրը նոյնիսկ այնտեղ է, որ նա

րդութիւն, ուրիշի ծառայութիւն եւ առաւել {ուրիշին}, քան թէ իւրեան օգտակար: Վաճառականութե

հաստա՛տ է իւր ոտքի վերայ։ Նա կարօտ չէ {ուրիշին}. դորա փոխանակ, ուրիշը կարօտ է նորան:

պրուստը, որպէսզի գերի եւ ստրուկ չլինին {ուրիշին}: Ազգութիւնը անմեղադրելի է եւ ամենայն ը

հասկնալով, որ եթէ գործէր, իւր նման մի {ուրիշին} պիտի զրկանք, վիշտ կամ մահ պատճառէր, ա

աչքի առաջեւ: Ամենափո՛քր է նա, որ {ուրիշին} համարում է փոքր եւ ամենաստոր, որ իւրեա

նչեւ ամօթ համարել իւրեան ձեռք պարզել մի {ուրիշին}, մինչեւ զոհ համարել խօսակից եւ հանդիսա

համարել խօսակից եւ հանդիսակից լինել մի {ուրիշին}...: Այո՛, մի կողմից տրտմելով

այ, հազիւ թէ կարող էին իրենք իրենց կամ {ուրիշին} հաշիւ ու համար տալ, թէ ինչ հիմքի վրայ

Իմ խորհուրդը այն չէ եղել, որ իմ գրածը {ուրիշին} օրինակ դառնայ. ես միմիայն ցանկացել եմ

համար գաղտնի պատճառից, չէ պիտոյ երեւին {ուրիշին}, սա իրաւունք չունի նկատել այդ նուիրակա

ս որ, եթէ ես չլինէի, պիտի ծառայ լինէր {ուրիշին}, գլխաւոր պատճառն է այս բոլոր բաների:

րոնց միջնորդութեամբ մեր միտքը հասնում է {ուրիշին} ։ Այստեղ տղայական նեղսրտութիւնք կամ ցնդ

ինքը ուսանել բնութեան օրէնքները, այլեւ {ուրիշին} օգնել, եթէ ինքը աւելի փորձառած էր, քա

կը լինի, եթէ Հայի կրօնը չիմանայ, գոնէ {ուրիշինը} կ՚իմանայ: Մեր շրթունքը այրւում են այս

մ իմ սեփական մտածողության պտուղը եւ կամ {ուրիշից} մշակած, որոնց անունը տակերումը նշանակա

լու: Այդ ի՛նչ խելագարություն է, որ ես {ուրիշից} պարտք առնեմ ապրեմ, " Հյուսիսափայլի " վ

նութիւնից, բլբլացնում էին այն, ինչ որ {ուրիշից} էին լսել կամ գէթ ինչեւիցէ մի բան ասելու

րին - այնպիսի դրութեան մէջ, որ նա ամէն {ուրիշից} աւելի բարւոքում է պահանջում, բայց միեւ

պահանջում, բայց միեւնոյն ժամանակ ամէն {ուրիշից} պակաս է ընդունում նորան: Մանրամասնութե

այս առնունք, որ ինքը՝ Փարպեցին, ամեն {ուրիշից} լաւ կարող էր իմանալ, թէ ո՛ւմ աշակերտ է

մի սուրբ բան է եւ պիտի ծածուկ մնայ միշտ {ուրիշից}, որ մի գուցէ օտարոտի խորհուրդների տէր

ւմ էին այսպիսի լուրեր եւ պաշտպանում էին {ուրիշից} դուրս եկածները, որպէս զի առաւել եւս զա

Նոքա խոստմունք էին տալիս ինքեանց, իսկ {ուրիշից} առնում էին գրաւոր ստորագրութիւն։ Ամենա

Ուրիշի հետ վտանգաւոր մի բան էր, {Ուրիշն} գուցէ սուրս առնուր ինձ ըսպանէր.

. հերիք չէ այս, այլեւ արգելում է, որ {ուրիշն} էլ նորա կամաւոր կուրութեան հետեւելով չտ

նը չէ, որ ունի այս ոյժը, այլ կան երեք {ուրիշներ} էլ, ինչպէս ում, իմ, ամ. սոքա էլ ճիշ

նք սխալւում: Գիտենք, հեղինակը կամ շատ {ուրիշներ} էլ, իբրեւ իրողութեան կարող են իմ առջեւ

մը, երբ որ իմացաւ, թէ Հայոց եկեղեցին {ուրիշներէն} կ՚արհամարհուի, լուսաւորչաց աւանդութիւն

առնալ, եւ եթե մենք կամենայինք, որ մեզ {ուրիշները} պատվեին, պետք է որ նախ եւ հառաջ մենք մ

ջը եւ կտեսնեք բանի զորությունը: Թող եւ {ուրիշները} կարդան եւ հավատան, որ Նալբանդյանցը ոչ

ին աշխատությունը եւ ծանրությունը, բայց {ուրիշները} չկամին 9 դ. 50 կոպեկով թեթեւացնել մեր

, խլում է նորան սեղանապիղծ ձեռքով, եւ {ուրիշները} աղքատացնելով, հարստանում է եւ տիրապետո

ղջությունն է: Դու ինձ ասում ես, որ {ուրիշները} տոնում էին, իսկ դու արտասուք էիր թափու

րուած միմիայն Մարկոսին, Կիրակոսին, որ {ուրիշները} չկարողանային մասնակից լինել։ Նախիջեւան

իսկոյն ձգում եմ Յիշատակարանիս մէջ, որ {ուրիշները} եւս կարդան եւ տեղեկանան դորան: Մօտ

նդունել, ապացոյցը յետոյ մէջ կը բերեմ, {ուրիշները} միլիոններ հաւատում են միմեանց, դուք ին

կանում անմիջապէս ասելով։ Ես, որպէս եւ {ուրիշները}, հասկանում եմ այդ խօսքով այն իդէայն,

գո՛նէ հնար կ՚ունենայի ես եւս ստանալու, {ուրիշները} եւս նոյնպէս, ըստ որում, մտածում եմ,

ոյն իշխանութենից, որից օգուտ են քաղում {ուրիշները} ՝ թերեւս չարաչար գործ դնելով իւրեանց իշ

րքերէնը, Մոլդովաներէնը, Վրացերէնը կամ {ուրիշները}, որ բռնել են ազգային լեզուի տեղը: Հայ

ած դժոխային եսականութեամբ, բռնաբարեցին {ուրիշները} եւ յափշտակելով նոցայ զօրացուցին իւրեանց

, աւանդւում են մի մարդու գրքի մէջ, եւ {ուրիշները} պատրաստ գտնում են նորան եւ առանց վերստի

րող է պարծենալ իր ազատութեամբ, մինչդեռ {ուրիշները} եւ մանաւանդ խեղճ ողորմելի գերմանացիք ցե

տրամաբանական մոմենտները, աւելի քան թէ {ուրիշները} չեն հասնում առարկայական էութեան, մնալո

ւ, որի փափաքելի ոսկերքը մենք ո՛չ, այլ {ուրիշները} արժանի եղան ընդունելու։ Նոյնպէս յար

սը, ճշմարի՛տ է, խմում է, բայց ինչպէս {ուրիշները}, ինչպէս մի բարի հայ քրիստոնեայ: Նորա

մարդու մէջ, եւ եթէ այդ մարդը չէ կարող {ուրիշները} եւս հաղորդել նորան: Գիշերը, երազում տ

րեանց եւ ամենեւին կամք չունէին հաղորդել {ուրիշները} իւրեանց գաղտնիքին, ասելով, թէ սարսափե

նակ ի՛նչ յարգ ոսկուն կամ արծաթին: Թո՛ղ {ուրիշները} որոնեն նորան Ուրալեան սարերում, Բրազիլ

դու գործ է այդ: Խելացի մարդը յարգում է {ուրիշները} եւ եթէ մի բարձրաստիճան կամ հարուստ մարդ

Շաքարեանց, երանի - հազար երանի: Թո՛ղ {ուրիշները} գլուխ կոտրեն ուսում ստանալու, մեք քո հ

ն ունի ճանաչել եւ քննել ինքը իւր անձը, {ուրիշները} եւ ամբողջ աշխարհը: Մարդը հոգի ունի, ի

այն մարդու վերայ դատաստան կատարել, իսկ {ուրիշները} նոցա վերայ բացի լաւ խօսելուց չեն կարող

զէնքի ուժով հասան այս բարձր աստիճանին, {ուրիշները} ՝ արծաթով, երկուքը ստացան այս արժանաւո

լայ Բօբադիլեան, Սիմօն Ռոդրիգէզը եւ այլ {ուրիշները}, " Հոգեւոր վարժութիւնների " հրաշալի զօ

րել, այլ միայն արժանի լինել, որ դորան {ուրիշները} քրքրէին եւ քննէին։ Այդ կարող է, վասն

մասնաւորապէս պ. Պռօշեանցի։ Եւ եթէ այդ {ուրիշները} նոյնպէս օգուտ քաղեն մեր նկատողութիւններ

իրը եւ հասուցանել ինձ նորա հասցեն եւս, {ուրիշների} հետ միասին, աներկբա մնալով, որ առանց

եպի քեզ այս բարեկամությունը առիթ չշինես {ուրիշների} հետ անախորժ դրության մեջ մտանելու:

ունը, այսինքն՝ մի քանիսի հեռացնելը եւ {ուրիշների} պատվաստումը պետք է կատարվի շատ զգույշ ե

բայց ես ինձ համար չեմ հոգս քաշում, այլ {ուրիշների}: Դու հասկանում ես, թե ինչի մասին է այ

կուլ տալ այն հացի կտորը, որ գնուած էր {ուրիշների} աշխատանքի գնով... - Դու ինչ անհասկ

րդիկ... Պարո՛ն, դուք, մեղադրելով {ուրիշների} դաստիարակելու կերպը, ցոյց էք տալիս ձեր

րանիդ։ Ես գիտե՞ս ինչպէս մարդ եմ... Ես {ուրիշների} նման չեմ... Երեք հազար մանէթ ջուրը կը

լորւում են, յետոյ պատճառ են դառնում եւ {ուրիշների} մոլորութեանը: Էֆիմերդէ ասած բանը Սուրբ

րութիւն այս առարկայի վերայ՝ ուղարկելով {ուրիշների} հետ Թէորիանոս անունով իմաստասիրութեամբ

այրական հաստատամտութեամբ, պահանջում է {ուրիշների} հաւասար իրաւունք եւ ոչինչ չէ խնդրում աւ

որ ի նորոյ ձեռք բերելուց աւելի դժուար: {Ուրիշների} փորձերից, որ փորձողներին արժում են արե

ուրիշներին, իբրեւ հաւատալիք, իսկ այդ {ուրիշների} գոյութեան վերայ թքում են լրբաբար:

եւ որ պատկառելի պիտի կացուցաներ ազգը, {ուրիշների} առաջեւ ցոյց տալով նոցայ, ազգի բարոյակա

ն տեսութիւն պ. Սուլթանշահի, եղբօրս եւ {ուրիշների} հետ: Փետրուարի 1-ին վերջին անգամ տեսու

րան, գիտցել են, այո՛, չափել ու կշռել {ուրիշների} գրչով առաջացած նորախօսութիւնն էլ եւ այս

ւ ես եմ ա՛յն Ղազարը, որին, քո եւ շա՛տ {ուրիշների} ասածին պէս, փոխանակը մարդ չկայ. իսկ ա

ն ու լռեն լի՛րբ եւ անամօ՛թ մարդիկը, որ {ուրիշների} բերնից իրենց կամքի ուզա՛ծն են խօսում եւ

արդոց պէս, որ իրենց գերանին չնայելով, {ուրիշների} աչքին մօտենալով՝ նայում են, որ շիւղը

ր առաջ փայտից էր շինուած)։ Թողնելով {ուրիշների} վկայութիւնքը, եթէ միայն մէջբերենք արժա

անչաց աշակերտ է ասում Փարպեցուն, այլ, {ուրիշների} հետ նորա անունն էլ տալով եւ պատմագիր ան

տոյ է նուիրուէին մեր անունին եւ մի քանի {ուրիշների} մէջ մեր անունը առաջին տողումը պիտոյ է տ

է ազգասէր համարել իւրեան կամ համարուել {ուրիշների} աչքում: Ես այս խօսքը ասում եմ միմիայն

չինչ չխօսելով հարկադրւում եմ ականջ դնել {ուրիշների} խօսածին: Մի անգամ մի տան մէջ հաւաքուած

կ, դատապարտելի հպարտութեամբ նայում էին {ուրիշների} վերայ, եւ նոցա հայեացքի մէջ կար մի թու

. Պռօշեանցի գործի մէջ մի անգամ երեւցածը {ուրիշների} մօտ շատ կան, ուստի եւ մեր բոլոր նկատող

ետեւ ժողովուրդը ունի իր բուն ձեւը։ Շատ {ուրիշների} հետ, պ. Պռօշեանցը անխտիր գործ է ածում

աժինը կարող է հասնիլ նորան, քանի որ նա {ուրիշների} պէս իմաստական դոնկիխոտութեանց չէ նուիրե

աւորութիւն համարում են ձեռք բերել նորան {ուրիշների} արժանաւորութիւնքը ուրանալով, այո, շատ

նք որպէս անխարդախ գիրք, եւ համեմատելով {ուրիշների} վիճակագրութեանը հետ ասում ենք այն խօսքը

ր տարի ընկած լինելով թուրքի, թաթարի եւ {ուրիշների} ազդեցութեան տակ, ինչպէ՞ս կարելի է պահա

ւ ո՛ւր է գնում։ ( Թէեւ այս բանը եւ շատ {ուրիշների} համար տակաւին գաղտնիք է, բայց գոհութիւ

յուն, ուրեմն մեք եւս նույն բանը պետք է {ուրիշներին} առնենք: Սիրելի ծնողացս շատ եւ շատ բ

ր դու կկարդաս եւ կհասկանաս, աշխատել որ {ուրիշներին} եւս հասկացնես, որ ճշմարտությունը հայտն

քս զզված եմ իմ դրությունից, ուրեմն ինչ {ուրիշներին} եւս զզվանք եւ ձանձրություն պատճառեմ, դ

ների եսասիրության, նրանց հպարտության, {ուրիշներին} չնմանվելու, այլ ինքնուրույն զարգացման

վ ես ինձ էլ եմ մեղադրում եւ ոչ թե միայն {ուրիշներին}, եւ այս գիտակցությունը ես դասում եմ ամ

գմանութիւնը կարող է Պ. Իսահակեանցին եւ {ուրիշներին} հասկացուցանել Խորենացու Հայոց պատմութիւ

մի փոքր հանդարտել էր, Բէգզադէն տալիս է {ուրիշներին} հետեւեալ պատուէրները: Գանչում է ի

ւթիւն համարեցինք մեզ՝ առաւելը թողնելով {ուրիշներին}: Յոյս ունիմ, որ այս նամակս տեղ կը

դպիսի բաների, կամ աւելի ճիշդ խօսելով, {ուրիշներին} աշխատեցնում է այդպիսի եգիպտական գործի վ

ն կառավարութեան դրամի կարօտ չլինելը կամ {ուրիշներին} փոխ տալը, մինչդեռ միլիոնաւոր ժողովրդի

մարւում կենդանի։ Այո՛, նոքա ստրուկ են {ուրիշներին} ։ Բայց եւ այն մարդիկը, որոնց ազգութիւն

նց մէջ, իւրեանց գոյութիւնը քարոզում են {ուրիշներին}, իբրեւ հաւատալիք, իսկ այդ ուրիշների գ

եանքը ա՛ռ, Կամ փակ այգիդ այդ դրախտ - {Ուրիշներին} դժուարանց ` Թոյլ տուր ինձի բանալ դու

կրիս վերա իւր նմանը, Թէ նա օգնեց {ուրիշներին}, ինչպէս առիւծ, Նոքա եղան նորա հ

ողմից Ձեզ վարձատրելու, իսկ միւս կողմից {ուրիշներին} խրախուսելու համար, որ հետեւին Ձեր ամեն

ուսաւորուի՛ն այդ տեղում բնակվողքը, կամ {ուրիշներին} պիտի լուսաւորե՞ն։ Եւ դու, Տէ՛ր, ե

գող դեւի գրգռելով, միմենաց մօտ նստած, {ուրիշներին} լսելի կերպով յիմար յիմար խօսում են բարձ

իտութիւնը Սեւուկի մասին՝ ազատ թողնելով {ուրիշներին}, եթէ այդպիսիքը մասնաւոր զուարճութիւն ե

տական ես մի աչքդ հանել, որ հաւասարուիս {ուրիշներին}: Բայց կոմս էմմանուէլ ասած մարդդ այնպէս

ենայն լուսաւորութեան), այլ մանաւանդ, {ուրիշներին} բամբասանքի տեղիք չտալու համար, որպէս թ

Եւ դրականապէս սպասում են այդ անցքին եւ {ուրիշներին} եւս համոզում են սպասել, ինչպէս աստղաբա

ա, փոխանակ ազատ ոգեւորութեան, տալիս է {ուրիշներին} միմիայն ձեւի եւ կարգի անուրը եւ պահանջո

պարգեւել է մի քանիսին խօսելու շնորհք, {ուրիշներին} գուշակութիւն, բայց ինձ, մոռանալ այն բ

կացածը նա լսելի շինէ օդի միջնորդութենով {ուրիշներին} ։ Շատ զարմանալի է, որ այդ պարոնները,

ան, որ մտքի ծնուցածը դուրս է հաղորդում {ուրիշներին} ։ Տարակոյս չկայ հին լեզուի մէջ ուղեւծու

իմ մեղքը՝ խոստանալով իմ կողմից թողուլ {ուրիշներինը}: Բայց աւա՜ղ... մարդկային թուլութիւնը

ր Քանթի ժամանակակից կեանքից, այսպէս եւ {ուրիշներինը} իրենց ժամանակակից կեանքից: Միեւնոյն ազ

ելի քաղաքավարի լինելով, իրաւունք ունին {ուրիշներից} եւս ճիշդ քաղաքավարութիւն պահանջելու, բ

մի տեղում Ռուսի Աթոռը Ցած է դրած {ուրիշներից} եւ ո՛չ առաջին, Թուրը ձեռիս, կտրի

նը գիտեն իմ հետ այնտեղ բնակվողքը։ Բայց {ուրիշներից} աւելի Ակիթ անունով մի մարդ, որ Գարդման

շ այլ շատ բաներով նախատեսելով, յետոյ, {ուրիշներից} ամաչելով, խաբէական եպիսկոպոսութիւնքը մ

սկ իւր անձը ինքը անարգողը կորուսանում է {ուրիշներից} յարգանք պահանջելու իրաւունքը: Գիտէ՞ք ա

ժողովուրդը ինչ ազգերի մէջ բնակուել էր, {ուրիշներից}: Ես ման գալով շատ հայաբնակ տեղեր, շատ

Թուրքից, Թաթարից, Պարսից, Յոյնից եւ {ուրիշներից}, որոնց ժամանակ առ ժամանակ հպատակեցան Հ

կանությունից կամ պուրիտանիզմից, ինչպես {ուրիշներն}, առանց այլեւայլության, բխեցնում են ան

ատանքի, սակայն ոչինչ, ես կսկսեմ, թող {ուրիշներն} ավարտեն: Յուրաքանչյուր գործի սկիզբն ան

տէինք " ( ապա չպիտի դատապարտուէինք)։ {Ուրիշներն} էլ, ագահութեա՛ն ցաւով հիւանդացած, պար

նք, կանարգենք մեր անձը եւ պատճառ կտանք {ուրիշներուն} եւս անարգել մեզ: Եղբայր սիրելի, ա

մատոյց, Ողբք եւ հառաչանք Էջմիածնի " եւ {ուրիշք}, թէպէտ եւ Տելեմաքի անդրանիկ թարգմանութ

ն, ՚ի վաղիւ անդր, այն է յ7 նոյն ամսոյ {ուրոյն} յայտարարութեամբ մատուցի զբովանդակ գործն

ս մարթի երեւիլ ի զօրացուցանել մեր զինքն {ուրոյն} անօթս պահապանս ազգի, այն է՝ քարոզելով

եւ Աստուածութեամբ լինի ո՛չ մարմին, այլ {ուրոյն} անձնաւորութիւն, բե՛ր ասել ե՛ւ մտօք ե՛ւ

արմնին, եթէ ունի յինքեան զհոգի, այլ՝ {ուրոյն} անձնավորութիւն եւ դէմ: Իսկ Քրիստոս չաս

որովհետեւ դա մեր բոլորի ծնողն էր. դու {ուրուագիծ} եւ հաշիւ կազմիր միայն առաստաղի վերանորո

առաստաղի վերանորոգութեան համար: - {Ուրուագիծը} եւ հաշիւը վաղուց ահա պատրաստ է. տեսէ՛ք

իւ Գաբրիէլ վարդապետ Այվազեանը՝ խօսելով {Ուրուագծի} ( տպած Փարիզ, 1857) 75 երեսում. " Ար

գասէր հոգեւորք, յորոց ի ձեռին մնաց գէթ {ուրուական} իմն իշխանութեան, կարէն ձեռնտու լինել մ

նորան, Մի գունաթափ, տխուր դէմքով {ուրուական}: Մի ծանր մուրճ բռնած էր պի

դէմ նետաձիգ եղելոց զվահանն։ Բայց քանզի {ուրուական} իմն էր այն, ոչ երբէք հանի 'ի վեր եւ սա

զգութիւնը դարձաւ կառավարութեանց հալածող {ուրուականը}: Եթէ հաւասարակշիռ եւ իրաւունք կայ տէրո

Ամենամռայլապատուելագունեղ տէր, Այս {ուրուականը}, շնորհ ունիմ ներկայացնել ձեզ, տէր հնդ

ութեամբ կանչէի իմ գեղեցկութեան գաղափարի {ուրուականը}, որ անտարակոյս պիտի երեւէր ինձ, եօթն

սարսափ բերեց վերաս: Իմ գեղեցիկ օրիորդի {ուրուականը} կանչելը եւ այդ հրէշի ինձ երեւելը ապացու

ցութեամբ պիտի տեսաներ նորայ պատկերը կամ {ուրուականը}, մի ջրով լցուած պտուկի մէջ, որ դրած է

հետեւեալ տարումը եւ մեռաւ այս թագաւորի {ուրուականը} ՝ իւր յիշատակը թողնելով մի քանի դրամներ

վհետեւ նոքա ուրուականք են եւ նոցա ձայնը {ուրուականի} ձայն, այսպիսին ձայներ լսելու համար պիտ

շարժողութեան ձայնը, այն սիրած աղջիկս, {ուրուականի} պէս երեւում էր աչքիս եւ անյայտանում դար

քիցս, եւ այն կիսաքուն թմրութեան մէջ քո {ուրուականն} է եղել ինձ մխիթարողը: - Դա մի՛ բարկ

եւս գերի կը վարեն դէպի Մասեաց յաղթանդամ {ուրուականների} ամրոցը: Զօրօրինակ ինչպէս պատահել էր պ

պարանին խորտակման: Պատի՜ր սոքա են {ուրուականք} Առ անձկութեամբ հրեշտակին. Չ

ձեզանից չէր կարող լսել, որովհետեւ նոքա {ուրուականք} են եւ նոցա ձայնը ուրուականի ձայն, այսպ

ալների բազմութեան միջից դուրս եկան երեք {ուրուականք}, հայր, որդի եւ թոռն, որ իւրեանց անու

անի տակից: Ուրիշ ազգերի նահատակների {ուրուականքը} հալածեցին հարստահարողների կեանքը, մինչ

Վարդանայ Հմայեակ իւր կին զդուստր Վռամայ {ուրումն} մեծի իշխանի եւ էր անուն աղջկանն Ձուիկ ե

ժամանակցաց: Յօրինէ [վասն] ի հայցուածոց {ուրումն} Թէոդորի " զԳիրս պիտոյից " եւ զայլ բազու

կտիք: Դէպ եղեւ մեզ երբեմն խօսիլ ընդ {ուրումն} հնասիրի ( որ շատ թէ փոքր շահեալ էր զվար

ղիկոսն, ծնունդ իցէ նեխեալ ուղեղի, ոյր {ուրուք} եւ իցէ հնարողի զառասպելը: Խնդրեմ.

լ հնարս առ ի կարճել զներգործութիւնս ոյր {ուրուք} եւ իցէ եւ զառաջս առնուլ գրութեան թղթոյն

մինչ պատուիրանազանցութիւն համարի, եթէ {ուրուք} չիցէ պաշտեալ զկիրակէն, առանց ստանալոյ

ւ ոչ իբրեւ օտար զոք 'ի քէն եւ կամ ծառայ {ուրուք} "։ Երկրորդ, վերը մէջ բերած յառաջաբանի

մ եղեալ բանիս այս ըստ երբէք 'ի հարցողաց {ուրուք} կամաց գործոյ իշխանութեան, եւ ոչ երբէք

րոյցս առաջնոցն ըստ տեղեաց տեղեաց եւ ոյր {ուրուք} գործոց քաջութեան՝ այրել, իսկ որ առ իւ

՞նչ եղան նոքա, Թէ՞ քշում էիր դու {ուրջուները}... " - Ես այդ ամենը անում ե

պատգարակաւ, 'ի փախուստ փութացան եւ ցիր {ուցան} մաշեցան։ Գամ եւ ես պատգարակաւ ծերութեա

երականութեան: Գրէ առաքեալն. " Ամենայն {ոք}, որ ընդ իշխանութեամբ, ի հնազանդութեան

ի դմին Ատենէ յիմմէ կողմանէ զպատգամաւոր {ոք}, եւ որովհետեւ կայի ի հեռաւոր բացակայու

հանջին յայնմանէ յորոյ, վասն որոյ գտանի {ոք} խնդրագործ: Ես ամենախոնարհաբար խնդր

րինակ անկանոն գրութիւնքն, եւ ո՛չ զայլ {ոք}, վասն զի եթէ չէր ինքն հեղինակ եւ գրող

լ նորա ի թշնամութիւն ընդ իս, քանզի ո՛չ {ոք} էր այլ ոք ի մերոց հոգեւորական եղբարց,

շնամութիւն ընդ իս, քանզի ո՛չ ոք էր այլ {ոք} ի մերոց հոգեւորական եղբարց, որ խոտէր զ

զիս ի հոգեւոր կոչումն եւ կամ թէ անարժան {ոք} ղատիմ առ այն, առանց զիս դեգերեցուցանել

ց այնքան հոգու զորություն ունիմ, որ ոչ {ոք} չի կարող իմ դրությունը կարդալ ելլեսիս վ

ց բան թաքցրած չեմ, իմ դրությունը որ ոչ {ոք} չգիտե, քեզ միշտ հայտնի է եղել եւ անչափ

եամբ Մեծի Քահանայապետիդ: Այո, ո՛չ {ոք} ի կաթողիկոսաց մերոյ վիճակեցաւ այսպիսում

վեհափառ կաթողիկոսն հրամայեաց առաքել զմի {ոք} յանդիմոց Սինօդին ի Նախիջեւան առ ի քննել

լ եղեւ ի լուր բոլոր ժողովականաց, եւ ոչ {ոք} գտաւ ընդդէմ դարձող պարբերական բանից թղթ

արեալն դրամ առ Ադմինիստրատորն, զայդ ոչ {ոք} կարէ գուշակել հաւաստեաւ եւ լուրն յածեա

րգել ի Կալկաթա զհաւատարիմ եւ զարժանաւոր {ոք} ի փոխանորդութիւն իմ առ ՚ի վարել զդատն:

ռաջնորդութենէ Ջուղայոյ եւ առաքելոյ զայլ {ոք} ՚ի տեղի նորա հնգամեայ ժամանակօք: Լ

ի պատրուակս զոր սովոր է առադրել ամենայն {ոք} յանցաւոր, ոչ միայն արժա՛ն է ժառանգորդի

դառել մեր եկեղեցու ծոցը: Յուրաքանչյուր {ոք}, ով այդ խնդիրը դիտի այն տեսանկյունից,

տքնությունս իզուր չի անցնի: Ասենք, ոչ {ոք} չի տեսնի աշխատանքս, եթե ես նրանից գոհ

սխալները: Բայց չնայած այդ բոլորին, ոչ {ոք} չէր խիզախում նախաձեռնել լուրջ աշխատանք

երի ամենափոքր օգնության: Մեզանից ոչ {ոք} իրեն հաշիվ չի տվել, թե նոր լեզվում բայ

մեկը եւ կամ Ֆլորենցիայի հռետորներից ոչ {ոք} չի ճնշվում Սենեկայի կամ Ցիցերոնի հեղինա

իսկույն կարող է սեփականել յուրաքանչյուր {ոք}, ինչպես կսեփականեր որեւէ թանկարժեք իր

ան ողորմելի արարածներ: Մեզանում ոչ {ոք} չի մտնում հասարակության ժողովը ազնվական

որհված հրովարտակի իրավունքներով: Ոչ {ոք} ոչ ոքից չի խլում ո՛չ ազնվականությունը,

, իսկ եթե ոչ, բացի քեզանից անկասկած ոչ {ոք} պատասխանատու չի լինի: Դու էլ, քո հերթ

ց դու միայն այն ես մոռանում, որ դեռ ոչ {ոք} չի կարող օգտվել այդ իրավունքով. կգա ժա

տվել այդ իրավունքով. կգա ժամանակ եւ ոչ {ոք} չի խլի քեզնից քո իրավունքները: Ինչի

անգնած է քո հարազատ եղբայրը, եւ ոչ այլ {ոք}: Ես դեռ հույս ունեմ, որ եթե քո խոհ

է հասել վարդապետական աստիճանին, որ ոչ {ոք} չէ՛ կարող խլել նորանից, եւ եթէ ստուգապ

ն ազգը եւ թքում ու մրում էին նորան։ Ոչ {ոք} չէ կատարել այդպիսի գործ։ Ես տեսանում ե

ց ազգի շնորհքը չէ. մեզանից իւրաքանչիւր {ոք}, Գերմանական, Ֆրանսիական եւ Ռուսսիական

եւ այլն։ Այսքան պիտոյ է իմանալ, որ ոչ {ոք} դեռեւս ճշմարտախօս հեղինակներից պարսաւապ

ից. հերի՛ք է, եթէ մեզանից իւրաքանչիւր {ոք} իւր համար միայն կարողանայ պատասխան տալ

ին գանձարանին ուսումնարանի անունով: Ոչ {ոք} այդպէս վատ կարծիք չունի Նախիջեւանի մասի

որ համարում ենք մեզ պարտական, իսկ այլ {ոք} չունի համարձակութիւն պարտական քարոզել մ

երկուշաբթին. օրի կանաչը եւ կարմիրը ո՛չ {ոք} չէ տեսել մինչեւ այժմ: Եթէ իմ մասին հար

ստանալով այս հնարագիտութեան համար: Ոչ {ոք} չէ իմանում այս գաղտնիքը, եւ տիկին Բէգզ

ւթ մատակարարեսցի մերոյ պատմութեան, եթէ {ոք} աշխատութիւն յանձն առեալ անդուլ հետամուտ

ցայայտ կերպով ասել մեր կարծիքը: Ոչ {ոք} չէ տարակուսում, որ Պ. Լամարթինը մինն

: Աւելորդ ենք համարում ասել, թէ ոչ {ոք} իրաւունք չունի բռնադատել ուրիշի սրտի վկ

ղութեամբ չես կարող լաց չլինել, բայց ոչ {ոք} մեղաւոր չէ, բացի քո հօրից, բացի քեզան

նչ գործէ: Հաւատարմութիւնը ընկած է, ոչ {ոք} ապրանք կամ դրամ չէ տալիս նորան, եւ եթէ

տ, քաղաքակրթութիւն են տարածում, եւ ոչ {ոք} չէ հարցնում աշակերտի կամքը, կամի՞ արդե

բիւր փակեալ եւ դուռն կնքեալ, ընդ որ ոչ {ոք} էանց ": Յողդյողդ Իսրայէլը, մտքով

յսպէս լինելով բաների կարգը, ի հարկէ ոչ {ոք} չէ ցանկանում հանդէս գալ թատրոնաբեմի վեր

աթով, չիթով կամ խսեպագրով, ուրեմն եթէ {ոք} պահանջեսցէ ինչ, անընդունակ արասցեն: Յ

ցմին մատնաչափ տեղի եւս չունի եւ չունիցի {ոք} կարողութիւն վաճառել կամ գրաւ դնել զիմ ա

ւր ունեցած բոլոր զգեստ զարդ եւ դրամն մի {ոք} իշխեսցէ բառնալոյ ի նմանէ, քանզի նոյնոյ

նդերձ ի Տէր հանգուցելոյն կտակակատարն զո {ոք} եւ իցէ եւ կատարեն ըստ համեմատ վերն գրեց

կտակոյս պատուէրն իմ այս լինիցի, զի մի՛ {ոք} ունենայցէ իշխանութիւն այլայլելոյ սորա ե

լ հէգին ` Յար օրհնուա՜ծ դու լինես: Թէ {ոք} գլխի տեղ չունենայ, Դու բարձերըդ տաս ն

յելել Սանձակոծ սէրն իր ընծան: Կարո՞ղ է {ոք} բնութեան Ճզմել կզակը սանձով, Եւ կամ նր

Զայս մի եւ եթ կանխեմք աղաչել, զի մի՛ {ոք} համարեսցի եթէ եւ մեք առ հայկաբանս կամ ա

ինս գրիցեմք. քաւ լիցի մեզ: Դուզնաքեայ {ոք}, այր մի տառապեալ խոստովանիմք, այլ՝ ս

ինս յանդգնեցուցանեն, մինչեւ, թէ տա՛յր {ոք}, զբազմերախտ եւ զառաքելանման մերոց թարգ

խեն՝ բա՛ց զքո դուրս, Մի մերժեսցի {ոք} ի բաց։ Եւ ընդ յարկաւ քո խորանին

ւրք մշակութեան: Ուղւոյ եղեալ այլ {ոք} այր Ընդ բոխասեր առապար, Ո՞չ

ոչեաց եթէ մեռանիմ, Զի ոչ գոյ ինձ {ոք} ընկեր, Եւ Տէր արար նմա կին,

՞մ յիրս ձեր դասուն, Լուա՞ւ յինէն {ոք} բան մի, Ընդ բարս ձեր անկայուն

նձակոտոր: Զբնութեան ճմլիցէ՞ {Ոք} զկզակ ի պախուց, Կամ զօրութեա՞ն դն

երունւոյն Խորնոյ: Զարդիս ամենայն {ոք}, որ ունէր ի գլուխ իւր երկկանգնեան ինչ

այս նուագ անխրատ, եւ իբրեւ զանդատաստան {ոք} մանուկ փառաց ի փառս ընկալաւ զպարտաւորն

մութեան մերում, զի կոչեցեալ իցէ աբեղայ {ոք} ուղղակի ի կաթողիկոսութիւն, եւ լուեալ զ

ն. եւ ո՛չ այսչափ միայն, այլեւ բարերար {ոք} զնա հռչակեալ: Մանրամասնութիւնք գործոյս

էրութեան զիւր անմիտ գանգատ, թէ ապստամբ {ոք} իցեմ ես, խռովեցուցիչ ժողովրդեան եւ զրպ

եղեցեաց վիճակիս, որոց առաջնորդէ մատնիչ {ոք} կամ դահիճ: Անհասանելի խա՜ղ ճակատագրի:

դ ընդունի նա ինքն, որպէս զի թէ բաժանող {ոք} իցէ. ասասցէ նմա զխոստովանութիւն միոյ բ

կէի չունիցի համարիլ ի մեղս, եթէ ունիցի {ոք} առ այն զներողութիւն առաջնորդին. Մի՞թե

նէին զկոփածոյսն: Եւ զիա՞րդ իշխէ աբեղայ {ոք}, յինքենէ անուանեալ ծայրագոյն վարդապետ

ծոյ, վասն աւանդութեանց քարոզ էին " եթէ {ոք} ասիցէ ցհայր կամ ցմայր կ՚որբան, զոր յին

ն Հոգին ՚ի վերայ մկրտելոյն: Եւ մկրտեալ {ոք}, եթէ առ չբերելոյ հանգամանացն չընկալցի

վկայեմք իսկ զանարատութիւն: Եւ քահանայ {ոք}, կամ աբեղայ, կամ եպիսկոպոս, որ ձեռն

-սուգով՝ չկայ ծաղիկ անթառամ. Ո՛չ {ոք} չասի, թէ սիրտ ունիմ՝ ` ինձ գրաւած իբր

մ՝ ` ինձ գրաւած իբրու գանձ. Ո՛չ {ոք} չասի, թէ աշխարքումս՝ ես հարուստ եմ գե

ւմը Կը վազէ արագ, ինչպէս եղջերու, Ո՛չ {ոք} չէ կարող նորա հակառակ Ի զուր փորձ փորձե

հողի տակ նա միայնակ պառկած է, Ոչ {ոք} նորան այց չերթալ, որ մի նորան հարցանէ

ի տակ, յոյս մի՛ կապիլ ոչ ոքի. Ոչ {ոք} քեզի այս չի գալ, որ ոսկերքըդ սփոփուին

աշխարհքում մեզ յայտնի, Մեզնից ոչ {ոք} եւ մի խեցի Իւրեան հետը չի տանի։

ւիրական վայրկենին։ Չուրախացուց ոչ {ոք} նորա Տխրադիտակ երեսը. Ցանկան

ք, գինի, Նուագարան ու տաղեր. Ամենայն {ոք} ցանկանում էր Լինել նորան բարեկամ. Ամեն

ի եւ հոգու մէջ լրացեալ ազատութեամբ: Ոչ {ոք} իրաւունք չունի բռնաբարել ուրիշի խղճմտան

եւ մինչէ այժմ ունեցած ընթացքի վերայ ոչ {ոք} համարձակութիւն չունի արատ շփել), իրաւ

նա միշտ աշխատել է այդ խորհրդով։ Եւ ոչ {ոք} չէ կարող ասել, թէ բոլորովին կորած է նո

ածական զգեստները եւ հագուստները այժմ ոչ {ոք} չէ կրում, ըստ որում հնացած ու անպատշաճ

եանց մասին: Ինչպէս Հեգելը, նոյնպէս ոչ {ոք} չի պաշտպանել - թողնելով այդ իրաւունքը չ

նհամաձայն են եղել միմեանց, իւրաքանչիւր {ոք} կամելով իւրեան սեփականել առաջին տեղը գո

մի ազգային գործի մասնակից, իւրաքանչիւր {ոք} աշխատէր իւր պարտքը լցուցանելու է ՚ի մեծ

կր. գլ. Բ, համ. 17)։ " Յոր ինչ {ոք} համարձակիցի, անզգամութեամբ ասեմ, եւ ե

ք փոքր մի եւ իմում անզգամութեանս... մի {ոք} համարեսցի զիս անզգամ. ապա թէ ոչ գո՛նէ

ք բերելու։ Փարպեցին նեղանում է, որ ոչ {ոք} հոգ չէ տարել Խուժիկի անունը իմանալու,

ամ. 3)։ § 50. " Այսուհետեւ աշխատ {ոք} զիս մի՛ արասցէ, զի ես զչարչարանս Քրիստ

ի մէջ, բացի Յովհաննէս Աւետարանչից, ոչ {ոք} է ասել այդ խօսքերը։ Մենք դրականապէս ըն

զՀոգւոյն հայհոյութիւն մի՛ թողցի։ Եւ որ {ոք} ասիցէ բան զորդւոյ մարդոյ՝ թողցի նմա.

եհրուժան, նոյնպէս եւ Վասակ անունը էլ ոչ {ոք} չէ տալիս իր զաւակներին։ Պէտք չէ մոռանալ

ւղարկաւորքս ճաշ էինք վայելում, ամենայն {ոք} մեզանից խօսում էր հանգուցելու մասին. յ

իւր տուն, որովհետեւ այն տխուր օրը ո՛չ {ոք} մեզանից չէր կամենում բաժանուիլ իւր ընկե

ապրի՛ տէր սատանան. բայց նոցա ձայնը ոչ {ոք} ձեզանից չէր կարող լսել, որովհետեւ նոքա

խորտակուած շիշի կոտորակներով: Ամենայն {ոք}, որ մինչեւ անգամ չէ եղել Փարիզում, իս

, փողոցները լցուած էին դիակներով, ո՛չ {ոք} չգիտէր, թէ ի՞նչ խորհուրդ ունի գործը.

չեմ հասկանում, - ասաց դեւը, - եւ ո՛չ {ոք} չէ կարող հասկանալ, բայց այս պայմանը մե

ով լցնում է օրագիրները, այնպէս, որ ոչ {ոք} չկամի կարդալ դորանց: - Չէ, չեմ լս

յորժամ, առ բառերով, եւ մինչեւ այժմ ոչ {ոք} այդպէս համարձակաբար չէր սկսած եւ այլնից

ա վառման կանթեղին, զօր ունիցի հալածեալ {ոք} ի դողդոջուն ձեռս իւր: Ի միջոյ մահառիթ

րջաբերական հրովարտակ իմ անունով, որ ոչ {ոք} չհամարձակուի տպել մի խելացի, հասկանալի

ակ քննութիւն: - Իմ ծառայողներից ոչ {ոք} քո չափ չէ տալիս ինձ այդքան նզովեալ հոգի

իմաստուններ, կրօնամոլներ, որոնց եւ ոչ {ոք} իմ դեւերից չէր կարող հրապուրել. բայց դ

մ, ուրեմն լսիր եւ այս գաղտնիքս, որ ոչ {ոք} չգիտէ, եւ առաջինը դու պիտոյ է լինիս,

մելով տեսանել թէ ո՛վ էր այն, եւ ահա ոչ {ոք} չկար... բայց... արդարացի կասկած ո

ն է, երկու դիպուածում եւս մահ, եւ ո՛չ {ոք} մինչեւ այժմ չէ տեսել, մարդու մեռանելու

շոգիներից, քիթը մեծ ( թէեւ իւրաքանչիւր {ոք} մեզանից, որպէս հայ, տեղիք չունի գանգա

զզուեցուցել է ժողովուրդը այնպէս, որ ոչ {ոք} չկամի լսել նորա խօսակցութիւնը: Չէ՛, ե

ը սիրէր ու նորա օգուտը պաշտէր: Ամենայն {ոք}, որ փոքր ի շատէ ուսումն է ստանում, մո

եղեցկանիստ բակի վերայ. ոչի՛նչ, եւ ո՛չ {ոք}... Այնտեղ ապրում էր միայն անշունչ բն

Իմ կոչումը եւ պաշտօնը այնպէս է, որ ոչ {ոք} արժանի չէ համարում խօսել իմ հետ. աղախի

ի մարդ, որի պաշտօնը օրինաւոր կերպով ոչ {ոք} չէր կարող լցուցանել, եւ որի հետ զուգու

թողուիր նորան հանգիստ, եւ ամենեւին ոչ {ոք} նորան ձեռք չտար, այսուամենայնիւ նա մար

չ ոքի չէր ասում իւր յատուկ անունը եւ ոչ {ոք} եւս չգիտէր, պատճառ, նա բնիկ նախիջեւան

ն կառավարութեան մէջ: Ուրեմն տանը ոչ {ոք} չկար բացի Մանուշակից, որ միայն մնացած

ից ազատուելու համար: Նա, մինչ տանը ոչ {ոք} չկար, ինչպէս ասացինք, ոչ հայրը եւ ոչ

նը մեր տուն գալով, ինչ ժամանակ տանը ոչ {ոք} չկար, վրդովեց իմ սրտի ուրախութիւնը. ն

ութիւնը այնպէս շուտով կատարուեց, որ ոչ {ոք} ոչինչ չհասկացաւ, պատճառ, Շահումեանցը

մարդկութիւնը, առանց խտրելու, - թէ այս {ոք} հեթանոս էր, միւսը հրէայ, միւսը մահմեդ

յում էր այս եւ այն կողմը, եւ ահա՛, ոչ {ոք} չկար: Նա բարկացաւ ժամացոյցի վերայ,

անց երգը եւ պտոյտ գալը, եւ իւրաքանչիւր {ոք} կանգնեցաւ իւր տեղում: Այս անգամ անթարթ

ուրախացէք: Այս խօսքից յետոյ ամենայն {ոք}, սկսեց ուտել իւր ամանից զանազան մրգեր

նդերձ պէտս ունէր նպաստից, եւ առ այս ոչ {ոք} այնպէս կարող էր օգնել ուղղափառ եղելոց ա

Եւրոպացի առ 'ի շահել զամենեսին, զի մի {ոք} հայասէր դիցէ, եւ այս էր արդեօք կեղծաւո

ի իմանալի եւ հոգեւոր Չինաստան, ուր ո՛չ {ոք} եւ ո՛չինչ օտարական չէր կարող ներս մտանե

ւածաբան վերաձայնեալք. զարմանք են զի ոչ {ոք} 'ի նոցանէ իշխեաց ցայժմ ախոյեան ելանել ը

ղեցականք, յաւելուլ զեղերս առ այն թէ չէ {ոք} ի միջի որ յարգեսցէ զուսումն եւ զգիտութի

եւ ասասցեն մաքուր խղճմ ըտանօք, թէ ո՞վ {ոք} [ի հայկականս ընկերութենէ] կարէ զայն առն

լ վարին ընդ ամենայն ազգս եւ ազինս եւ ոչ {ոք} ուժ է ճակատ յարդարել ընդդէմ ներգործութե

ռնել եւ թողուլ: Երանի՜ թէ եւ ի մերայոց {ոք} նախանձաւոր գտեալ տարածելոյ զբանն Աստուծ

ութիւն անվերջ կամակորութեամբ, որպէս թէ {ոք}, որով թարթափեալ էր ի յոյզ եւ ի խնդիր մ

, փոյթ լինին ի վարդապետել որպէս ծարաւի {ոք} տօթակէզ փոյթ լինի ի՝ կենդանի յառաջիլ ջ

ազար Փարպեցի, որոյ կենաց եւ վարուց եթէ {ոք} վերահասու լինել կամիցի՝ կարէ տեսանել ի

նք նորա ծերացեալ հայախօսութեամբ, զի ոչ {ոք} ի հեղինակաց 18 եւ 19-երորդ դարուց աշխատ

զի ի հինգերորդ նուիրական դարու ոչ ամէն {ոք} Եղիշէր ոչ ամեն ոք Խորենացի եւ այլն. այ

ւիրական դարու ոչ ամէն ոք Եղիշէր ոչ ամեն {ոք} Խորենացի եւ այլն. այլ գտան եւ այնպիսիք

մի այլ պահանջելի, որում մինչեւ այժմ ոչ {ոք} ի Հայս Ռուսաստանեայց ուշադիր եղեւ եւ լի

ել զայս ամենայն. ցայս վայր իւրաքանչիւր {ոք} յընթերցողաց ճառիս քննեալ եւ ստուգեալ է

ելորդ ինչ էր խօսել եւ խուզարկել, զի որ {ոք} եւ տեսցէ զայն, անդէն առն մեն ճանաչէ զս

մբոխին աղճատել աղճատեաց զլեզուն, անհատ {ոք} անկարանայ ուղղագործել, առ այս պիտին ժա

րծող ի նոցին կողմանէ, զի զոր չհասկանայ {ոք}, զնոյն անկարանայ նա դատել եւ քննել, ի

միայն հեղինակք, թէեւ լինէր նա երկնային {ոք} եւ անձն առ ի լուսաւորել զհայրենակիցս պա

կրթել զորդիս, տուեալ զնա առ եկեղեցական {ոք} ՝ սերտել անգիր զսաղմոս եւ զշարական եւ զ

ողոցներում՝ ողորմութիւն հաւաքելով։ Ոչ {ոք} նորա մօտ չէր գալիս, ամենեքեան փախչում

ոզելու համար։ Այս բանը այն միջոցին ո՛չ {ոք} չ'հասկացաւ։ Լօյոլայից յետոյ միւս ներկա

ntroducat duaestiones, այսինքն՝ " Ո՛չ {ոք} չէ պիտոյ յառաջ բերէ նոր խնդիրներ "։ Այ

եռքերում բռնած ունենալով կովի պոչ։ Ո՛չ {ոք} բարեպաշտ Հնդկացիներից չէր ուտում կովի մ

հոգեւոր հանդէս կատարելու ժամանակ։ Ո՛չ {ոք} այն սուրբ քարոզիչներից չ'հերքեց ստրուկն

պացոյց նորա անքրիստոնէութեանը։ Ամենայն {ոք} այս անարգութիւնը չ'կատարած խաչի վերայ չ

նչել Պօրտուգալացիքը՝ համոզելով, թէ ոչ {ոք} նորանցից լաւ չ'գիտէ թնդանօթի գործածութի

ւնքը Յիսուսեանների մասին, ասաց. " Ո՛չ {ոք} չի հաւատայ այն մարդերին, որ կամենում ե

դուռի մօտ պահապանք էին կանգնած, եւ ո՛չ {ոք}, մինչեւ անգամ եւ իւր մարդիկը, չէին կա

լի մտածել, որ Կարգի անդամներից ամենայն {ոք} առանձին եւ առանց բացառութեան այսպէս եւ

, մինչեւ որ մեր անդամներից մինը կամ այլ {ոք} կազմէ Հասարակութեան համար Համախմբութիւն

. եւ այս սրբակաց ծերութեան ժամանակ ո՛չ {ոք} չէր կարող ճանաչել երբեմն մեծ թագաւորը։

ը տարածուեցաւ մայրաքաղաքի մէջ, ամենայն {ոք} վազում էր դէպի այրը, ուր բնակւում էր Պ

հասարակաց իրաւունքի պաշտպանութիւն: Ոչ {ոք} չէ կարող յանցանք գործել առանց ուրիշի իր

առանց ուրիշի իրաւունքը յափշտակելու. ոչ {ոք} չէ կարող յանցանքը պաշտպանել առանց զրկու

ում է, իսկոյն վեվի ձայն է ստանում, ոչ {ոք} չէ լսում лезуи, lezoui, այլ лезви, l

դական առանձնութեան մէջ բողոքել, երբ ոչ {ոք} չէր լսում նորա բողոքը... Սօսի կ

ն հնումը, տունդ կը մնայ դատարկ, եւ ոչ {ոք} չի գնալ, որ բնակուի նորա մէջ, որովհետ

այս բոլորը ուրանալ եւ քերել հանել։ Ոչ {ոք} ուրախ չէ, ոչ մէկին սիրտը չէ փառաւորւու

, եթէ դու, եւ ով դու որ գուցէ մի պարոն {ոք} մին ես, այլ եւ քո ծառան, եթէ գտնէ այդ

դու այդ բանը համարում ես դրուստ: Ես ոչ {ոքի}, իհարկե եւ ձեզ, չեմ կարող հարկադրել,

ք, որ ես չունիմ եւ որի մասին չկամիմ ոչ {ոքի} բերան բանալ եւ բան խնդրել: Այս պատճ

յունի ծով է: Խնդրեմ Նազարյանցի բանը ոչ {ոքի} մի՛ ասա, հարկավոր չէ, թող թշնամիք չու

ցանկությունը՝ " ավելի շատ գրել ": Ոչ {ոքի} չեմ տեսնում, ոչ մի նորություն չգիտեմ,

ի: Ես այնպիսի կյանք եմ վարում, որը ոչ {ոքի} օգտակար չէ: " Ни богу свечка, ни чорт

ամակ գրելու դեպքում գործածեմ՝ առանց ոչ {ոքի} նեղություն տալու: Հույս ունեմ, որ հետ

ծեցի, թէ իմ մօտ է գալիս, որովհետեւ ոչ {ոքի} չէի սպասում, եւ իմ ծանօթքը այնքան խելք

պէս՝ անուանելով նորան Մանրիկօ, եւ ոչ {ոքի} չէ յայտնում իւր գաղտնիքը: Երիտասար

ս կոտորում էք այն պարոնի անունը, նա ոչ {ոքի} արծաթ կերած չէ, ոչինչ խարդախութիւն արա

կի՛ր խաւար հողի տակ, յոյս մի՛ կապիլ ոչ {ոքի}. Ոչ ոք քեզի այս չի գալ, որ ոսկեր

դու այնքան խորհրդապահ կը լինիս, որ ոչ {ոքի} չասես այն գաղտնիքը, եթէ երդում տալով հ

նճի-օղլուին, որ չգիտեմ ինչ պատճառով ոչ {ոքի} չէր ասում իւր յատուկ անունը եւ ոչ ոք եւ

գի տունը, բայց նամակը ցոյց մի՛ տուր ոչ {ոքի}. պատճառ, ամենայն տղայ գիտէ պարոն Շահո

կը տայ քեզ պարոն Շահումեանցը: - Ոչ {ոքի} չեմ ցոյց տալ գիրը, - ասաց պառաւը, - ես

ասել էր ինձ, բայց եւ հրամայել, որ ոչ {ոքի} չբանամ այս գաղտնիքը: - Իմ խելքս բան

ակ նզովքով պարտաւորել էր իւր որդին, ոչ {ոքի} չբանալ մատանու գաղտնիքը, թէեւ չնայելով

մի աթոռը ինքը իւր ազատ կամքովը առանց ոչ {ոքի} համաձայնութեան սեպհականել էր իւրեան։ Շ

ոգս չառնե: Եվ գնալուս մասին առայժմս ոչ {ոքին} բան չասես, ոչ ոքին ամենեւին, ոչ թշնամ

ւս մասին առայժմս ոչ ոքին բան չասես, ոչ {ոքին} ամենեւին, ոչ թշնամու եւ ոչ ամենամերձ բ

ոտակայքում թշվառ թագավորի, թշվառ եւ ոչ {ոքին} պիտանացու կյանքը փրկելու համար: Մես

նը կարդալու, սատանան ահուդողով, որ ոչ {ոքին} չէր յայտնում, նստած էր գահի վերայ:

նդդէմ պատերազմ է բացում. չէ խնայում ոչ {ոքին}, ամէնի ճակատին զարկում է. ասացէք այժմ

մ էք ձեր բժշկական պաշտօնը: - Ես ոչ {ոքին} պարտական չեմ ձրի ծառայել. բայց իմ համա

հրովարտակի իրավունքներով: Ոչ ոք ոչ {ոքից} չի խլում ո՛չ ազնվականությունը, ո՛չ աստ