Դաւթար (1778-1800)

Հեղինակ

Բաժին

Թեմա

Յաղագս հանդիպեցելոցն մեզ յորժամ ՚ի Հաշտարխանու ելեալ գնացաք ՚ի Մոսկով ՚ի պատՃառս օծման եկեղեցւոյն Սանկթպետրբուրխու, զոր կառուցեալ էր Ջուղայեցի Եղիազարեանց Եղիազար Աղայի որդի ազնիւ Աղայ Յովհաննէսն:

Յամի փրկչին 1779, եւ ՚ի հայոց ՌՄԻԸ թուականին, եւ ՚ի յունվարի 17, ելեալ ՚ի Հաշտարխանու գնացաք ՚ի Մոսկով փետրվարի 7 եւ պատկեր աւուրն հինգշաբաթ մեծի բարեկենդանին: Եղիազար Աղայի որդի Ազնիւ Աղայ Յովակիմն գոլով ՚ի սաստիկ հիւանդութեան, պատրաստեալ էին վասն մեր զտունս Բարղամեանց առ որ օթեցաք. իսկ Աղայ Յովակիմն շնորհօք Տեառն կրկին զկեանս ընկալաւ, որով ուրախ եղաք:

Ի փետրվարի 1 եկն ազնիւ Աղայ Յովհաննէսն ՚ի Պետրպօլքու ՚ի Մոսկով յաղագս հարկաւորութեան իւրոյ. վասնորոյ ամիսս ինչ յամեցումն եղեւ մեզ գնալ ՚ի Սանկթպետրբուրխ:

Ի սոյն ամսոյ 13 գնացաք առ սրբազան Պլատօն արքեպիսկոպոսն Մոսկովու ընդ ազնիւ Աղայ Մինասին, ուրախացեալ ընդ տեսութիւն մեր յարգանս բազումս եցոյց:

Յամսոյս 25 մէկ տարեկան քարոզ գիրք ռուսերէն եւ Աստուածաբանութիւն մի առաքեալ էր առ մեզ սրբազան Պլատօնն:

Ի մարտ ամսոյ 10 կրկին գնացաք առ սրբազան Պլատօնն, բազում խօսակցութիւնս արար վասն հաւատոյ մերոյ եւ աւանդութեանց եկեղեցւոյ, եւ յաղագս զրպարտութեանցն յունաց առ մեզ, եւ վասն պէսպէս բաջաղմանց յունաց յաղագս պահոցն սրբոյն Սարգսի. զորս ամենայն լուծաք. եւ զտուեալ պատՃառսն մեր ողջամիտ վարդապետութեամբ ընկալաւ:

Գնացաք եւ առ Ռաստովու Սամուէլ արքեպիսկոպոսն եւ նա ըստ քաղցր բարուց իւրոց ընկալաւ զմեզ սիրով. եւ զսէրս բազումս եցոյց եւ տեղեկացաւ զհաւատոյն մերոյ:

Մարտ ամսոյ 16 ՚ի տօնի սուրբ Լուսաւորչին ժամ արարաք ՚ի Մոսկով եւ բազում ռուսք եկին:

Յամսոյս 23 սրբազան Պլատօնն հրաւիրեաց զմեզ ՚ի ժողովարան մեծ եկեղեցին, զոր կոչեն Ուսպենսկի սօպօռ այսինքն ննջման աւագ եկեղեցի. զի կայսերուհին զգեստ էր առաքեալ ՚ի փոքր եկեղեցւոյն, մեծ հանդիսիւ եւ ամենայն ուխտիւք ՚ի մեծ եկեղեցին տանէին. գնացաք ընդ ազնիւ Աղայ Մինասին:

Ի սմին աւուր եկին առ մեզ ՚ի Ղռիմու ելեալ ժողովրդենէն որք երեւելիք, կապիտան պարոն Յովհաննէս Աբրահամեան, պարոն Մկրտիչն Պետրոսեան, պարոն Դանիէլն Իմքայաբայեան եւ այլք եւ յառաջագոյն կային ՚ի Պետրպօլք ՚ի Ղռիմու առաքեալ մահտեսի Յարութիւն եւ մահտեսի Կարապետ. զի յետ մեծի յաղթութեանն ռուսքն զթաթարսն ինքնագլուխ արարեալ, զքրիստոնեայսն եհան անտի զհայս եւ զհօռօմս ՚ի ձեռն ենարալ Ալէքսանդր Վասիլիչի Սուվորովի եւ բերին զնոսա ամենայն ախիւք իւրեանց ՚ի գուբէռն Ազովու եւ մինչ տեղ ոչ էր նշանակեալ վասն նոցա, ՚ի տառապանս կային, գրեթէ բազումք մեռան ՚ի գիւղօրայսն, ուր ցրուեալք էին, ապա իբր ՚ի տնօրինութենէ Աստուծոյ մեք ՚ի պատՃառս օծման Սանկթպետրբուրխու եկեղեցւոյն մինչ գնայաք, գրեցաք նոցա ՚ի յԱզովու գուբեռն մխիթարութիւն. ապա եկին վերոյ երեւելի արքն եւ հանդիպեցան մեզ ՚ի Մոսկով. մնացեալ մեր անդ ՚ի միասին գնացաք ՚ի Պետրպօլք, վասն բնակութիւն խնդրելոյ, որպէս զկնի գրելոց եմ, որ նոքա խնդրէին զՌաստովու բերթնատեղն, որ է ՚ի վերայ Դօն գետոյն` մերձ յԱզովու եւ չերքէզ Քիրմանու քաղաքին որպէս եւ խնդրեցի առաւելութեամբ ընկալայ հանդերձ պրվելեկովն այսինքն` բաւականական հրովարտակաւ կայսերական, ուր զհարկ եւ զկացութիւն ամենայն ցեղ ժողովրդականաց յատկացուցեալ գոյ, ՚ի նմին հրովարտակոջ անուանեցաք զքաղաքն մեր Նախիջեւան յանուն քաղաքամօրն աշխարհի հին Նախիջեւանայ:

Յամսոյս 31, որ էր զատիկ տեառն նոյն սրբազան Պլատօնն հրաւիրեաց զմեզ գնալ ՚ի սօբօռն եւ անդ տեսանել զսուրբ պատարագն, եւ զհանդէսն մեծ, զի մեծ կայեսրուհոյ զգեստն ՚ի նոյն օրն զգենլոց էր. գնացաք ընդ ազնուացն մերոց Աղայ Յովհաննէսին եւ Աղայ Մինասին տարան զմեզ ՚ի սեղանն սուրբ եւ անտի տեսաք զբոլոր հանդէսն. յոյժս յարգեցին զմեզ ՚ի սեղանոջն ամենայն դասքն հոգեւորաց, եւ բազմաց խայթէր լեալ անիմաստ եւ գռեհիկ ժողովրդեանն մուտն մեր անդ. եւ զբազում թունալի նետս էին արձակեալ առ սրբազան Պլատօն արքեպիսկոպոսն վասն տանելոյն զմեզ ՚ի սեղանն, որպէս ինքն եւ այլք պատմեցին մեզ, զի միտք նոցա զհետ էր ընթացեալ առասպել եւ անխիղՃ գրեցելոց, զրպարտութեանցն յունաց որ առ մեզ. անարժան վարկանէին գտանել մեզ ՚ի սեղանի անդ: Բայց, վառեալն Աստուածային հոգովն սրբազան արքեպիսկոպոսն քամահեալ զսնոտի բաջաղմունս անիմաստից լայր ՚ի վերայ կուրութեան նոցա եւ ծիծաղէր զասացելովք նոցա. բայց զկնի այսր մինչ յաՃախեցին բազմութիւնք ՚ի յեկեղեցիս մեր ՚ի ժամ պատարագելոյն մերոյ նախարարք եւ իշխանք. վաՃառականք եւ հասարակ ժողովուրդք, թուլացաւ աղաւաղել նոցա եւ մանաւանդ թէ` յառաջինն էր այս տեսութիւն նոցա հայոց եպիսկոպոս իւրով ձեռով գտանիլ ՚ի յեկեղեցիս իւրեանց:

Ապրիլի Թ ընդ ազնուացն մերոց, հրամանաւ սրբազան Պլատօնին գնացաք ՚ի սօբօր եւ տեսաք զամենայն անօթս նորին եւ պատրիարգացն իւրեանց. յորս էին յոյժ ոսկւոյ եւ արծաթոյ շինուածոց եւ մարգարտեայ հանդերձից ընդ ականց պատուականաց եւ բազմութիւն ձեռագիր գրեանց յունաց եւ ռուստաց:

Մայիսի ԺԵ գրով սրբազան Պլատօնին գնացաք ընդ Աղայ Յովակիմին ՚ի վանս տրօյիցի Սարգսի սքանչելագործին յոյժ պատուադրութեամբ ընկալան զմեզ, որոյ տեղակալն էր հայր Պաւլ, զոր նամեստնիկ կոչեն. այր գեղեցկադէմ եւ բարեսիրտ եւ յոյժ խոհեմ երիտասարդ հասակաւ: Տեսաք զամենայն անօթս եւ գանձս վանիցն, որ լի է ոսկով եւ արծաթով եւ պատուական գոհար քարամբ մարգարտով եւ ոսկեՃաՃանչ եւ զառնաւուխտ դիպակօք եւ հանդերձիւք: Զկնի որոյ տարան զմեզ ՚ի վարժարանն. սիւն պատուոյ էին շինեալ անդ ՚ի պատիւ մեր, եւ մինչ մտաք ՚ի ներս, երգեցին երգ ինչ եւ ապա ոմն աշակերտաց ել ՚ի յամպիոնն եւ ասաց զգովեստ ինչ ՚ի դէմս մեր եւ զկրօնէ մերմէ յուղղափառութենէ եւ զայլ ինչ: Յետ աւարտման եկն եւ աջ էառ եւ Աղայ Յովակիմն յօժարեանց զնա ԲցԵՌ դիանով, եւ այլ տեղիս եւս ըստ պատշաՃին տալով. Ի նոյն օրն անդ Ճաշեցաք, զկնի Ճաշուն ՚ի զանգակատունն ելաք, որ զարմանալի եւ տեսողաց գեղեցիկ դրութիւնն եւ շէնքն նորին: Մէկ հայոց խաչ գոյր անդ, մէջն մասունք: Մասունքն ոչ իմացաք ում գոլ, սակայն ՚ի վերայ նորա գրեալ թիւն է այս ՌԿ եւ գրեալ ունէր յիշատակ այսպէս. «Ես սարկաւագ վարդապետս նորոգել ետու զխաչս զայսե. թարգմանեցին եւ ընդ խաչին պահեցին: Մինչ ելանէաք նամեստնիկն իւրով կառէթիւն եկն ընդ մեզ մինչեւ եւ յայգին իւրեանց եւ համբուրեալ զմիմեանս, յետ դարձաւ եւ մեք գնացաք ՚ի ֆապրիկն Աղայ Յովհաննիսի. յորս էին բազումք մերազնէից. քանի օր անդ զկեանս անցուցաք յոյժ բարեպէս զբօսնելով ՚ի ջուրս եւ ՚ի մայրիս:

Մայիսի ԻԶ օծաք զհիմանց քարինս Մօսկովու նորաշէն եկեղեցւոյն յոյժ հռչակաւ եւ մեծ հանդիսաւորութեամբ:

Յունիսի մուտն ՚ի տօնի սուրբ Լուսաւորչին ելն ՚ի վիրապէն արկաք զհիմունս նորին մերով ձեռամբ ըստ օրինի. զի ՚ի տեղւոջն այնմիկ զգեստաւորեցաք եւ իջաք ՚ի հիմունս առ ՚ի արկանել զքարինսն: Եւ անտի ամենայն բազմութիւնքն եկին ՚ի տուն աղայ Եղիազարի եւ Ճաշեցին ոմանք. եւ անուն եկեղեցւոյն անուանակոչեցաւ սուրբ Խաչվերաց. զի յիշատակ հանգուցեալ աղայ Խաչիկին կանգնեցին, որ էր երրորդ որդի Եղիազար աղային:

Յունիսի Ը ընդ աղայ Յարութիւնին Իսախանեան գրով սրբազան Պլատօնին գնացաք ՚ի նոր Երուսաղէմ եւ իսաւին մանաստէրն. տեսաք եւ զամենայն գանձս սոցին: Երուսաղէմ էր յոյժ արժանի տեսութեան վասն յարմարակերտ շինուածոցն:

Յուլիսի ԺԳ. կրկին գնացաք ՚ի տրօյիցէն, զի Պլատօն արքեպիսկոպոսն անդ էր. հրաժարական ողջոյնն ետուք. վասն մեր Պետրբօլքու սրբազան Գաբրիէլ արքեպիսկոպոսին յանձնարարութիւն գրեաց. ընդ մեզ էին Իւան Գրիգորիչ Սումպատովն եւ Աղայ Մինասն. ՚ի նոյն օրն ընդ նմա Ճաշեցաք:

Յուլիսի վերջն, ընդ ազնիւ Աղայ Յովհաննէսին ՚ի Մօսկովու ելեալ գնացաք ՚ի Սանկթպետերբուրխ բազում խնդութեամբ եւ ՚ի յօգոստոսի 5 ժամանեցաք յաւուր շաբաթու. ՚ի նոյն օր պայծառափայլ քնեազ Գրիգոր Ալեքսանդրովիչ Պօտեմկինն` լուեալ զգալուստ մեր, իսկոյն կոչեալ էր զմեզ: Ընդ ազնիւ Աղայ Յովհաննիսին գնացաք ՚ի կայսերական պալատն առ նա. բազում յարգանս ցուցեալ մեզ եւ սէր, խօսեցաւ ընդ մեզ մինչեւ երկու ժամս. վասն հաւատոյ, վասն կարգաց եկեղեցւոյ, վասն եկեղեցական զարդուց եւ զգեստից եւ վասն կեցութեան մերոյ. եցոյց մեզ զգեստս ինչ, զոր վասն նորակերտ եպիսկոպոսի ուրուք պատրաստեալ էին. խոստացաւ եւ վասն մեր ռօՃիկ կարգել. հրամայեաց եւ ՚ի վաղիւն գնալ ՚ի յայլակերպութեան եկեղեցին, որ էր յամսոյ վեց եւ իւրեանց տօն այլակերպութեան առ որ գնալոց էր եւ Նորին կայսերական մեծութիւնն, զի Խերսոնու եւ Նովոռուսի եպիսկոպոսն Նիկիփօռ ձեռնադրէին: Ի նոյն օրն Իրօֆիոս արքիմանդրիտ ոմն առաքեաց առ սրբազան եպիսկոպոսունս Նովոգօրոդու եւ Պսկովսկու, որ զմեզ սիրով ընկալնուցուն. ըստ հրամանին պայծառափայլի ՚ի նմին ժամու գնացաք առ Գաբրիել արքեպիսկոպոսն Պետրպօլքու, որ կարի մարդասիրութեամբ ընկալաւ: Եւ ՚ի լուսանալ առաւօտուն մինչ հանդէսն ամենայն պատրաստեցաւ եւ անձնապահ գունդն կանգնեցաւ ՚ի դրան նոր այլակերպութեան եկեղեցւոյն վասն գալստեան թագուհւոյն, ըստ հրամանի քնեազին մեք ընդ Աղայ Յովհաննէսին վաղ գնացեալ, գնդապետ Դօլստօն եկեալ աջ էառ եւ ափիցերք արկեալ առաջի մեր հասուցին զմեզ յեկեղեցին. եկն քնեազն աւագ քահանայիւն Անդրէիւ զմեզ ՚ի սեղանն հրաւիրեցին. եւ քնեազն խնդրեաց յեպիսկոպոսեացն զմեզ սիրով ընկալնուլ. աջ առեալ միմեանց ըստ օրինի նոցա. եկն թագուհին եւ մեք ըստ հրամանի քնեազին ելեալ ՚ի սեղանոյն ՚ի յարքունական դուռն սեղանոյ երկրպագեցաք թագուհւոյն եւ քնեազն պատմեաց զմէնջ: Հանդէսն արարին եւ ձեռնադրութիւն եպիսկոպոսին կատարեցին: Թագուհին եկն ՚ի սեղանն, մեզ գլուխ ետ ծիծաղելով եւ քնեազն ընդ նմա, նոյնպէս եւ մեք իւրն. անդ կալով եւ մեզ նայելով ՚ի վերայ մեր խօսէր եւ քնեազն պատասխանէր: Յետ արձակման պատարագին ընդ սրբազան եպիսկոպոսացն սինօթի ՚ի տան Անդրիա աւագ քահանային Ճաշեցաք եւ բազում խնդութեամբ լցաք մեք եւ ազգն մեր վասն յաջող հանդիպմանն մերոյ:

Յօգոստոսի ԻԲ ժամ արարաք ըստ խնդրոյ պայծառափայլ քնեազ Գրիգոր Ալէքսանդրովիչ Պօտեմկինին. եկն բազում նախարարօք. ՚ի յեկեղեցւոջն ասացաք զպատշաՃաւոր բանս ինչ: Եւ զկնի ժամուն խնդրեցաք վասն Ղռիմոյ եկեալ ժողովրդոցն զԱռաստով. զի գուբեռնաթ տեղոյ հակառակէր: Եւ պայծառափայլ գնեազն իսկոյն շնորհեաց մեզ զԱռաստով. եւ յոյժ յամօթ եղեւ հակառակող գուբեռնաթն, թէպէտ շատ գնաց առ քնեազն իբր ՚ի խափանել, սակայն ոչ կարողացաւ, զի մեք Իւան Պետրովիչ Գօրիչաւն ծանուցաք քնեազին նորին չկամութիւնն եւ քնեազն սաստեաց նմա:

Ի սոյն ամսոջս սրբազան եպիսկոպոսունքն Գաբրիէլ եւ Ինօքենտի հրաւիրեցին զմեզ ՚ի Ճաշ յատուկ յատուկ. եւ բազում մարդասիրութիւնս ցուցին մեզ եւ մեծապէս սիրով յարգեցին:

Հոկտեմբերի Թ. Իւան Գրիգորիչ Չօրնիշովն ՚ի Ճաշ էր հրաւիրեալ զմեզ մեծաւ փափագմամբ:

Թւին 1780 յունվարի մուտն:

Իւան Պետրովիչ Գօրիչն եկն առ մեզ եւ յայտնեաց զգնալն իւրեանց ՚ի վերայ պարսից առ ՚ի տիրել զծովեզերեայ տեղիսն, հարցումն արար վասն պարսից երկրացն եւ որքան հեռաւորութեանցն քաղաքացն ՚ի միմեանց եւ կարողութեանց նոցին եւ որքանութիւն զօրացն հայոց եւ տաՃկաց սկսեալ ՚ի Դարբանդու եւ ՚ի Գիլանու մինչեւ ցԹարվէզ եւ ՚ի յԵրեւան եւ անտի մինչեւ ցՂարաբաղ եւ ՚ի Շրուվան. եւ մեք որքան գիտէաք ասացաք եւ ինքն գրեաց ուռուսերէն եւ տարաւ:

Յունվարի 2 ենարալ պօռօՃիկ Ալէքսանդր Վասիլիչ Սուվօրովն եկն առ մեզ ՚ի տեսութիւն. եւ մեր ազնիւ Աղայ Յովհաննէսն ընդ նմա ՚ի վերայ նոյն նիւթոյն եւ ՚ի վերայ երկրացն մերոց բազում հարցմունս արար մինչեւ ցերկու ժամս: Էհարց եւ մանրամասնաբար զկացութենէ Սրբոյ Աթոռոյն մերոյ Էջմիածնայ եւ յուսադրութիւն արար յոյժ, որպէս թէ նորոգելոց իցեն ՚ի մեզ իշխանութիւն ինչ. որեւ ՚ի մէնջ ելեալ գնացեալ էր առ պայծառափայլ քնեազն Գրիգոր Ալէքսանդրիչ Պօտեմկինն եւ պատմեալ նմա զամենայն ասացեալսն մեր վասն քաղաքաց:

Ի սոյն ամսոյ Գ. պայծառափայլ քնեազն խնդրեալ էր զմեզ ընդ ազնիւ Աղայ Յովհաննիսին Եղիազարեան. ՚ի միասին գնացաք առ նա եւ բազում ինչ խոսեցաք վասն այցելութեան ազգին մերոյ եւ աշխարհին. եւ բազում ինչ Աղայ Յովհաննէսն պատմեաց. եւ հայերէն աշխարհացուցիւն զգաւառսն Հայաստանեայց եւ զերեւելի քաղաքսն ցուցաք. եւ ինքն յետ բազում հարցաքննութեանցն զկացութենէ ազգին մերոյ եւ սրբոյ Աթոռոյն եւ զկաթուղիկոսէն. եւ մեր թախանձելն նորոգել ՚ի մեզ զմասնաւոր տէրութիւն ՚ի մեծն Հայաստան ՚ի քաղաքն Երեւան, պատասխանեաց թէ կարելի է, բայց պիտոյ է պատրիարգն ձեր քանիօք իշխանեօք խնդիր ՚ի գործ ածիցեն վասն փրկութեան ձերոյ, որ մեք այնու ՚ի յօգնութիւն ձեզ եկեսցուք: Էհարց եւ զարքայէն Վրաց եւ զայլ ինչ բազում. մեք եւ Աղայ Յովհաննէսն պատասխանեցաք բազում ինչ. եւ յոյս մեծ առեալ ՚ի բանիցն նորին, խնդութեամբ ելաք եւ նոյն յուսովն մնամք այժմ ընկալնուլ զխոստացեալն ՚ի ժամանակի իւրում: Հրամայեաց եւ Աղայ Յովհաննէսին գրել ՚ի Ջուղայ Էմին Աղային որ եկեսցէ. որ եւ գրեաց եւ զայն գիրն առաքեաց Հաշտարխանու գուբեռնաթին, որ նա յղեսցէ ՚ի Ջուղայ առ նա, որ շուտով եկեսցէ:

Ի սոյն ամսոյ ԺԳ. նոյն ենարալ պօռօՃիկ Սուվօրովն զմեզ Աղայ Յովհաննիսիւն կոչեալ էր առ ինքն վասն տեղեկութեան կացութեանց եւ վարուց նաեւ որպիսութեանց մելիքացն մերոց, որք ՚ի յԱրցախ յաշխարհին են, որ այժմ կոչի Ղարաբաղ եւ կամ Սղնախ. եւ մեք ասացաք զկարգն նոցին եւ զմիաբանութիւնն ընդ իրեարս. եւ զտարաձայնութիւնն եւ զպատՃառն տիրելոյն նոցա ՚ի Փանախանէն եւ զպէսպէս վշտակրութիւնսն եւ զտարաշխարհիկ լինելն նոցա. այսինքն Մելիք Ադամին եւ Մելիք Յովսէփին ՚ի հայրենեացն եւ զվերստին դարձն Չարաբերթ. առաջինն Մելիք Ադամն կարողութեամբ հազար արանց պատերազմողաց:

Իգիրմիդօրդ երկրորդն. Մելիք Յովսէփն սոյն սարասի, եւ սոյն երկուքս համաձայն ՚ի յամենայն իրս եւ խորհրդականք եւ ըստ մեծի մասին յանձնիշխանք, թէպէտ են ընդ հնազանդութեամբ Շօշու խանին:

Դուզաղ երրորդն. Մելիք Եսային, ըստ կարողութեան վերոյ մելիքացն, սակայն կարի նեղեալ ՚ի նախանձուէ Մելիք Շահնազարին:

Վարանդ չորրորդն. Մելիք Շահնազարն, որ զօրացուցիչն է ՏաՃկաց եւ միաբան ընդ խանին. ունի կարողութիւն եւ սա հազար արանց պատերազմողաց:

Խաչէն հինգերորդն. Մելիք Միրզախանն եւ որդին. ունին սոքա կարողութիւն արանց պատերազմողաց մինչեւ հազար:

Մելիք Ալահվէրդին որ է գռեհիկ եւ խղՃաբարոյ. ունի կարողութիւն արանց պատերազմողաց մինչեւ ցհինգ հարիւր: Ի սոյն Խաչէն է եւ Յովհաննէս կաթուղիկոսն Աղուանից որ Լանկթամուրն տարագրեաց զազգն Աղուանից. եւ հայք եկեալ բնակեցան ՚ի նմին տեղուոջ եւ կաթողիկոսութիւնն տեւեաց մինչեւ ցայսօր:

Աստէն պատմեցաք եւ զգլխաւոր իշխանութիւնն սրբազանից կաթողիկոսացն ամենայն հայոց, որք ՚ի սուրբ Էջմիածին եւ նոքա գրեցին: Պատմեաց Աղայ Յովհաննէսն եւ մեր ուզբաշոց միաբանութիւնն եւ զտէրութեան նորոգելն եւ ոչ ընչիւ կորուսանելն. նաեւ Դաւիթ Բէկի զօրանալն եւ արիութիւնն եւ յետ վախՃանին խափանիլն: Հարցին եւ զբարուցն արքային Հերակլայ եւ զկարողութենէ նորին եւ զոր ինչ ասացաք գրեցին. որ վեց ազգաց զօրս գումարէ ՚ի յօսից, թուշից, փշաւից, քստից, չէրքէզից եւ լակզեաց: Են ՚ի սոցանէ, որք հնազանդին նմա եւ են, որք ՚ի վարձու կալնու. այլ եւ ունի ՚ի տէրութեան իւրում բնակեալ հայ եւ տաՃիկ. եւ ՚ի նոցանէ եւս առնու զօրս: Զայս ամենայն զոր աստ նշանեցաք ՚ի յասելն Աղայ Յովհաննէսին նոքա ռուսերէն գրեցին:

Ծանուցաք եւ զարի արանցն Սիսիանու եւ Ղափանու, որք կարող են մինչեւ ցհազար անձն խանին տալ ՚ի ժամ պատերազմի. որք թէպէտ էին յառաջ ընդ իշխանութեամբ Նախիջեւանայ խանին, բայց այժմ են ընդ իշխանութեամբ Ղարաբաղու խանին. զայս եւս գրեցին:

Փետրվարի վեց սրբազան Գաբրիէլ արքեպիսկոպոսն եկն ՚ի տեսութիւն մեզ զկնի Ճաշու ժամու հինգ ժամուն եւ մնաց առ մեզ մինչի Ժ ժամն, եւ ՚ի մէնջ գնացաք առ Աղայ Յովհաննէսն եւ անտի յեկեղեցին եւ մեք ընդ նմա, շրջեցաւ յամենայն տեղիսն եւ ՚ի վերնայարկսն, թէպէտ դեռ ոչ էր ընկալեալ զօծումն, բայց մեք զարդարեալ էաք յաղագս նորա: Յոյժ հաւանեալ գովեաց զյարմար կերտուած սուրբ եկեղեցւոյն մերոյ. եւ անտի ելեալ ողջունեցաք ընդ միմեանս եւ ապա գնաց ՚ի մէնջ:

Սոյն ամսոյս 10 գնացաք ՚ի կադէթի կօրփուզն, ուր տպէին ասութիւնն մեր, եւ անդ ընծայեցին մեզ` մէկ գիրք որոյ անունն էր սէր հայրենեաց, որ Բռուսի թագաւորի արարեալն է եւ զմեր անունն փոքրիկ գրով տպեալ մեզ ետուն. եւ քանի մի պատկեր եւս եւ Նատիր շահի պատկերն: Որոյ վերակացուն էր մեր Եփրեմ արքիմանդրիտի քվեր որդի Իքնատիէ Անտօնիչն: Գործաւորացն ետուք ԲՌ դիան. պարոն Յարութիւն Դաւիթովն էր ընդ մեզ:

Սոյն ամսոյ 18 օծաք զեկեղեցին մեծաւ հանդիսաւորութեամբ յանուն սուրբ կուսին Կատարինէի. որում կցորդիւր եւ մեծ թագուհին. եկն պայծառափայլ քնեազ Գրիգոր Ալէքսանդրովիչ Պօտեմկինն եւ ամենայն նախարարքն եւ մեք գեղեցիկ արարողութեամբ հաՃոյացուցաք զմիտս ամենից, որ բոլորեքեան հաւանեցան բարեզարդ արարողութեան մերոյս եկեղեցւոյն: Քարոզ էաք պատրաստեալ եւ ռուսերէն թարգմանեալ. յորժամ մեք կանգնեցաք ասել զքարոզն հայկական, նոքա զթարգմանեալսն բաժանեցին իշխանացն ռուստաց մինչեւ հինգ հարիւր հատ: Մատուցաք պայծառափայլ քնեազին եւ վասն ողորմած թագուհւոյն, որ յատկապէս էաք կազմեալ, նոյնպէս եւ վասն ժառանգոյն մեծ իշխան Պաւլ Պետրովիչին եւ մեծ դշխոյ Մարիա Ֆեօդրովնային, զորս Աղայ Յովաննիսի ձեռամբ մատուցաք ՚ի տան վեզիր ազամ գրաֆ Նիկիտայ Իւանիչ Պանինին, որք ընկալեալ յարգեալ էին:

Սոյն ամսոյ 25 ողորմածագունեղ թագուհին շնորհեաց մեզ պնակէ մի ձեռամբ պայծառափայլ քնեազ Պօտեմկինին շնորհակալ կալով զքարոզութենէ մերմէ, զոր մատուցեալ էաք գովասանութեամբ:

Սոյն ամսոյ 28 քահանայ ձեռնադրեցաք զտէր Ստեփանն ՚ի քահանայ ըստ խնդրոյ պայծառափայլ քնեազին. եկն բազում նախարարօք եւ զդեսպանօքն եւրօպէացւոց. ՚ի նոյն օր մեծաւ հանդիսաւորութեամբ արկաք զվերոյ գրեալ պնակէն ՚ի պարանոց մեր, ասութիւն ինչ ասելով ՚ի դէմս քնեազին շնորհակալութիւն վասն ցուցեալ շնորհացն կայաերուհւոյ միջնորդութեամբ իւրով:

Ապրիլի ամսոյ 25 սրբազան Գաբրիէլ արքեպիսկոպոսն Նօվուգօրոդու եւ Պետրբօրքու գիր գրեաց Սանկտ-Պետրբօրքու բերթի սուրբ Պետրոս Պօղոս սօբօրի աւագ քահանային, որ եթէ գնամք ՚ի տեսութիւն սօբօրին պատուով ընկալնու զմեզ. գնացաք քանիւք մերազնէիւք, որ էր օրն շաբաթ. երկու շլուպկայ էին դուրս առաքեալ իւրաքանչիւր ԺԲ թիակակալովն. եւ իբրեւ մերձեցաք ՚ի ցամաքն, ընդ յառաջ եկն մայեօռ մի, աջ առեալ խոնարհաբար անկաւ առաջի մեր. եւ իբրեւ մտաք ՚ի դուռն բերթին պատշաՃաւոր փոքրիկ գունդ մի վառեալ իւրեանց գնդապետաւն ՚ի կարգի կանգնեալ էին ըստ օրինի իւրեանց պատիւ ետուն մեզ. եւ ՚ի մերձիլն մեր ՚ի դուռն սուրբ եկեղեցւոյն աւագ քահանայն ընդ ութն քահանայից ընդ յառաջ եղեւ եւ խոնարհեալ աջ էառ ինքն եւ որք ընդ նմա էին: Մտաք ՚ի յեկեղեցին երկրպագեցաք տաՃարին եւ զբօսաք. համբուրեցաք եւ զգերեզմանս կայսերացն, որք էին ՚ի ձախակողմն եկեղեցւոյն մերձ ՚ի դասն. որք էին մեծն Պետրոս, Կատարինէ առաջինն, Աննա Իվանովն եւ Եղիսաբէթ Պետրովնայն. եւ ելաք ՚ի սեղանն եւ անտի ՚ի հանդերձատունն. տեսաք կահսն եւ զկարասին յորում գոյր մէկ մեծ գրչեայ աւետարան ոսկետուփ եւ քարամբ կազմեալ. եւ մէկ պատուական ոսկեայ սկիհ եւ ոսկրեայ պատկերք տէրունական քանդակեալք ձեռամբ մեծին Պետրոսի: Ելեալ ՚ի յեկեղեցւոյն տեսաք եւ զձեռակերտ նաւակն մեծին Պետրոսի եւ զամենայն գործիս նորին, եւ անտի հրաւիրեաց զմեզ կամենդաթն նորին` այսինքն բերթապանաց մեծաւորն ենարալ մայեօռ Անդրեայ Գաբրիէլիչ Չօրնիշովն, ՚ի բնակութիւնն իւր եւ յոյժ յարգանօք ընկալաւ զմեզ ուտելեօք եւ բազում պատուադրական մարդասիրութիւնս եցոյց: Ելեալ անտի եկաք նստել ՚ի կուրն. նոյն մայեօռն եւ աւագ քահանայն եկին մինչեւ ՚ի յեզրն ջրոյն մեծաւ ամբոխիւ, եւ ՚ի յելանելն մեր ՚ի դրանէ բերթին նոյն զինուորքն նոյնով բազմութեամբ կային եւ նոյն պատիւն ետուն. եւ ՚ի նստելն մեր ՚ի կուր աջ առեալ մայեօռն եւ աւագ քահանայն յետ դարձան եւ մեք օրհնելով զկայսերութիւնն եկաք ՚ի տուն պարոն Մարգարին Մանուչարեան ընդ եղբօրն իւրոյ պարոն Փիլիպպոսին, որ էր ընդ մեզ համարընթաց եւ թարգմանիչ, որ եւ ըստ պատշաՃին ետ վարձ վարողացն զկուրս: Եկեղեցի էր երկայն եւ վեց սեամբ եւ տաՃարն յոյժ գեղեցիկ եւ սեղանն յոյժ ընդարձակ. իսկ զանգակատունն յոյժ ահաւոր եւ բարձր 156 գազ ռուստի այսինքն հալապի:

Ի սոյն թուոջն եւ ՚ի մայիսի 1 պայծառափայլ քնեազն խնդրեալ էր զմեզ ՚ի Ցարսկի սելօ վասն մատուցանելոյ կայսերուհոյն. ընդ Աղայ Յովհաննիսին եւ ընդ Իւան Պետրովիչ Գօրիչին գնացաք. շրջեցաք ՚ի բուրաստանսն եւ տեսաք զզանազան մարմարոնեայ շինուածս արժանաւորս գովութեան. տունս բարձրաբերձ. արձանս եւ կամուրջս գեղեցիկս ՚ի վերայ լՃացն եւ ջրոցն, զորս փորեալ ՚ի գետնոյն ծովացուցեալ են: Եւ ՚ի երեքին գնացաք ՚ի տեսութիւն կայսերաժառանգ Պաւլ Պետրովիչին եւ մեծ դշխոհի Մարիա Ֆեօդրովնին շինեալ տունքն տեսաք, որք հեռի ՚ի Ցարսկի սելօէն Գ վերսաւ: Եւ ՚ի յամսոյս 3-ին ՚ի յաշխարհամատրան կիւրակէին պայծառափայլ քնեազ ՚ի 8 ժամուն տարաւ զմեզ ՚ի բնակութիւն իւր, որ անդ ցուցցէ մեզ կայսերուհւոյն. սակայն կայսերուհին առաւել ողորմութիւն արարեալ մեզ, հրամայեալ էր ՚ի պալատն արքունի տանիլ. եկն քնեազի քվեր որդի կաւալեր Սամուելովն եւ ասաց թէ հրամայեաց կայսերուհին առ ինքն գոլ. անկաւ առաջի մեր եւ մեք զկնի եւ ընդ մեզ Աղայ Յովհաննէսն միայն. եւ գնացաք ՚ի վերն յորում ժողովեալք էին բազում իշխանք. եւ մեր երախտաւոր քնեազն եկն առ մեզ ծիծաղելով թէ ահա' կատարեցի խոստումս. եւ իսկոյն ել կայսերուհին, խոնարհեալ գլուխ ետուք եւ գնացաք ձեռքն համբուրել. առեալ համբուրեցաք եւ ինքն խոնարհեալ գլուխ ետ մեզ եւ մեք իւրն եւ կանգնեալ առաջի ասացաք զպատշաՃաւոր բանս եւ աղայ Յովհաննէսն պատմեաց թագուհւոյն. եւ ապա մեր ասութիւնն զոր ռուսերէն թարգմանեալ ունէաք մատուցաք մերով ձեռամբ, զոր շնորհակալութեամբ ընկալաւ: Յետ այսորիկ կանգնեցաք եւ ասացաք թէ յետ ընկալնլոյ զամենաբարձր հրովարտակն կայսերական մեծութեանդ Սիմէօն սրբազան պատրիարգն ամենայն հայոց չունելով այլով իմիք պարտավՃար լինել կայսերական մեծութեանդ սահմանեաց զաղօթս զայս եւ եդ ՚ի յեկեղեցիս մեր որ յաւուրս շնորհալի տօնի քոյոյ մեծութեան փառաւորեսցեն զԱստուած եւ խնդրեսցեն զկեանս օծելոյդ իւրոյ. եւ ապա մատուցաք զսրբազանի արարեալ տօնախմբութեան տետրակն, զոր ընկալեալ էհարց զմէնջ եւ գլուխ ետ մեզ եւ մեք իւրն. զգրեանս ինքն առեալ եմուտ ՚ի սենեակն իւ եւ զքնեալն կոչեաց առ ինքն ՚ի ընթեռնուլ զգրեանս. եւ մեք ելեալ անտի եկաք ՚ի Պետրպօլք յոյժ խնդութեամբ:

Ի սոյն ամսոյ 8 դարձեալ գնացաք ՚ի Ցարկսի սելօյ վասն հրաժարական ողժոյն տալոյ պայծառափայլ քնեազին, որ ելեալ գնամք. ասացեալ էր Իւան Պետրովիչ Գօրիչին եւ Աղայ Յովհաննիսին թէ մնասցէ մինչեւ ցդառնալն մեր առաւել բարի է լինելոց իւրն եւ կարելի է ռօՃիկն աւելցուք:

Ի սոյն ամսոյ 5 ենարալ շէֆ եւ կապինէթի վերակացու Ադամ Վասիլիչ Ալսուփովն, որ բարեկամութիւն ունի ընդ մեր պարոն Մարգարին Մանուչարեան, ըստ խնդրոյ նորին զմեզ հրաւիրեալ էր ՚ի տուն իւր վասն Ճաշելոյ. որ եւ յոյժ յարգանօք ընկալաւ զմեզ որպէս ի~նքն նմանապէս եւ կինն իւր Մարիա Վասիլովնայն եւ դուստր Նատալիէն եւ որդիքն Սէրգէ Ադամիչն եւ Միտր Ադամիչն:

Ի սոյն ամսոյ 9 օրն շաբաթ կայսերուհին ելեալ գնաց ՚ի յիշխանութիւնս Լեհաց, որ այժմ է ընդ իշխանութեամբ իւրեանց. լսեցաք իմփերատօրն գալ պարտի անդ եւ թագաւորն Պռուսաց. եւ թէ զինչ խորհուրդ ունին ծածկապէս առնեն ՚ի յինքեանս, այժմ ՚ի մէնջ անյայտ է, թէպէտ մարդիկք զանազան դատողութիւնս առնեն, բայց մեծ իմն է երկուց կայսերացն շարժիլ ՚ի տեղուոջէ իւրեանց:

Ի սոյն ամսոյ 13 ՚ի տանէ պարոն Մանուչարեանց ընդ պարոն Փիլիպպոսին գնացաք ՚ի յաթմիրալթի կոլէկն. տեսաք զմեծամեծ նաւս, զորս կերտէին եւ զդատաստանատունս, եւ զմեծ չարխն զոր միով ձիով վարէին. եւ ՚ի վերնակս նորին գոյին բազում չարխք եւ բանվորք, որք զնիւթս երկաթիս պատրաստէին վասն նաւուց:

Ի սոյն ամսոյ 19 եղեւ մեծ հանդէս ՚ի Պետրպօլք, վասն զի կայսերուհին նոր օրէնք ինչ սահմանեալ էր եւ իշխանութիւնն ՚ի վերայ տեղակալաց էր բաժանեալ, որք անուանեն նամեստնիկ, որովք կառավարութիւնն առավել դիւրին լինիցին վասն ազնուականաց, որք ունին զդաստակերտս եւ վասն վաՃառականաց զի դիւրաւ լինիցի վասն նոցա իրաւունք. ՚ի սոյն օր հրատարակեցաւ օրէնքս այս ՚ի քաղաքոջս, սակս որոյ ամենայն զինուորական գունդն անձնապահական զոր գուարդի անուանեն եւ պատերազմականքն զոր վօյեննի անուանեն ՚ի յամառան պալատէն կայսերական զոր լէթնի սադ կոչեն անտի ըմբռնեալ մինչեւ ՚ի սուրբ եկեղեցին կազանցկի կանգնեալ էին պատերազմական զինուք երկ երկ դասիւք եւ իւրաքանչիւրքն երկու սիրայիւք մինչեւ տեղակալն Պետրպօլքու որ էր ֆրթմաշալ Գալիցինն եւ գուբեռնաթն Միտր Վասիլիչ Վօլկովն եկեալ անցին ՚ի մէջ այսինքն համաձայն ալնուօքն եւ հասարակ վաՃառականօքն եւ գնացին ՚ի Կազանու սուրբ Աստուածածնայ կոչեցեալ եկեղեցին վասն տեսանելոյ զպատարագ եւ երդումն առնելոյ մնալ հաստատութեամբ. եւ ՚ի գնալն նոցա ՚ի մէջ զօրացն զօրքն ամենայն ըստ օրինի իւրեանց փող հարին եւ իւրաքանչիւրքն չորք անգամ թֆանգ արձակեցին պատուելով զտեղակալն. տեսութեան արժանաւոր հանդիսիւ: Եւ ՚ի յերեկոյին քաղաքազարդար հանդէս արարեալ բազում Ճրագս ՚ի փողոցս եւ ՚ի հրապարակս վառեցին եւ արձանս մեծամեծս խորհրդաւորս կանգնեալ եւ ՚ի վերայ նոցա զխորհրդաւոր նկարս պատկերաց արարեալն եւ բոլորն Ճրագիւ վառեալ կամարակապօք եւ բոլորակ ծաղկանիշ արուեստիւք, որ ՚ի մէջ գիշերի զերկնայնոյ պայծառագոյն աստեղացն բերէին զնմանութիւն լուսափայլութիւնք նոցին: Եւ մեր ազնիւ աղայ Յովհաննէսն Եղիազարեան վասն լինելոյ նորին ՚ի կարգի ազնուականացն ռուստաց շինեալ էր յոյժ գեղեցիկ արձանս մեծամեծս մոմաշարիւք. ՚ի յորս նկարեալ գոյին անուանք կայսերական մեծութեանն նմանապէս եւ ժառանգաւորացն նորին: Հանդէսս այս տեւեաց աւուրս 9. եւ ՚ի կատարմանն որ էր ամսոյս 28 սրբազան Գաբրիէլ արքեպիսկոպոսն պարոն Մանիչարեան Փիլիպպոսիւն զմեզ հրաւիրեալ էր գնալ ՚ի ղազանկցի կոչեցեալ սուրբ Աստուածածին եկեղեցին վասն տեսութեան հոգեւոր հանդիսին, որ եւ ընդ պարոն Փիլիպպոսին գնացաք. ընկալան զմեզ ամենայն եպիսկոպոսունքն եւ ամենայն հոգեւորականքն յոյժ յարգանօք. նաեւ սրբազան եպիսկոպոսն եւ ամենեքեան ըստ սովորութեան ռուստաց եկին ՚ի համբոյր աջոյն մերոյ, որպէս եւ մեք իւրեանց եւ ՚ի սեղանոջն կանգնեալ տեսաք զամենայն բարեվայելուչ հանդէսն, զքարոզն եւ զերդումն ընտրեալ դատաւորաց:

Ի սոյն ամսոյ 25 ընդ Խօջամալ պարոն Յովհաննիսին գնացաք ՚ի պալատն արքունի մերովք ուխտիւքն եկեղեցականօք. տեսաք զԵրմիտաժն, այսինքն զերկարաձիգ տունսն զայնոսիկ, յորս գոն բազմութիւն պատկերաց սրբոց եւ անսրբոց հնոց եւ նորոց, տեսաք եւ այլադէմ բազում պատկերս եւ թռչունս կենդանիս եւ բազմազան նկարս քարանց պատուականաց` արժանաւոր տեսութեան. եւ անտի ՚ի յեկեղեցին պալատի, որ էր յոյժ զարդարեալ եւ կայր անդ բազում սրբոց մասունս եւ զգեստս պատուականս եկեղեցականաց. եւ յայլ տունս տեսաք բազում գրեանս եւ այլ բազում ինչ. եւ պահապանացն պալատի եւ եկեղեցւոյն շահեաց դրամով պարոն Յովհաննէս Խօջամալովն:

Ի սոյն ամսոյ 26 սրբազան Գաբրիէլ արքեպիսկոպոսն շնորհեալ էր մեզ երկու քարոզ գիրք տարեկանաց. եւ իւր ասութեան տետրակն զոր յամսոյս 19-ին վասն նորոգ կարգադրութեան մեծ կայսերուհոյ:

Ի սոյն ամսոյ 30 վէզիրազամ գրաֆ Նիկիտայ Իւանիչ Պանին հրաւիրեալ էր զմեզ ՚ի Ճաշ. գնացաք ընդ մեր ազնիւ աղայ Յովհաննիսին Եղիազարեան, առ որ էին բազմութիւն նախարարաց. ընդ որս էին եւ վիցկանցլար գրաֆ... եւ քնեազ Քուրակինն ընկալաւ զմեզ յոյժ յարգանօք եւ քաղցր սիրով. մեք որպէս ՚ի դիմաց մերոց նմանապէս եւ ՚ի դիմաց սրբազան վեհին ողջունեցաք զինքն եւ ցուցաք զմեզ երախտընկալ բարերարութեան իւրոյ: Զկնի աւարտման սեղանոյն խնդրեաց ՚ի մէնջ զի ժամ արասցուք, որ եկեալ տեսցէ, զի ՚ի ժամ օծմանն եկեղեցոյն մերոյ հիւանդ էր ինքն. եւ մեք յոյժ հաՃութեամբ յանձն առաք առնել. եւ աղայ Յովհաննէսն զամենեսեան խնդրեաց ՚ի Ճաշ զկնի ժամուն:

Յունիսի 2 համբարձման երեքշաբթի օրն ըստ խնդրոյ վեզիրազամ գրաֆ Պանինին վերոյ ժամ արարաք. եկն ինքն բազում նախարարօք եւ խուռն ամբոխիւ. մատուցաք զԱստուածային սուրբ պատարագ. թարգմանեալ խորհրդատետրն ունէր ՚ի ձեռին եւ ընթեռնոյր. յոյժ հաւանեցաւ բոլոր արարողութեան մերոյ եւ գովեաց յոյժ. եւ կարի ջերմեռանդութեամբ շրջեցաւ ՚ի սեղանն եւ հայեցաւ ՚ի Ճաշակումն մեր. մինչ սուրբ աւետարանն վերաբերեցաւ, բուրվառն տարան առ Պանին. եկն ընդ վիցկանցլարին եւ ընդ քնեազ Կուրակինին եւ համբուրեցին զսուրբ աւետարանն: Զկնի արձակման պատարագին եկին եւ ՚ի համբոյր սուրբ խաչին, որոց ետուք իւրաքանչիւրցն նշխար մի, զոր գոհութեամբ ընկալան: Եւ մինչ եկաք ՚ի տուն ազնիւ աղայ Յովհաննիսին ՚ի Ճաշել, կանգնեալ ՚ի յոտին որպէս ինքն նմանապէս եւ այլքն շնորհակալեցան զմէնջ եւ յոյժ յարգեալ գովեցին զհամեստ արարողութիւն սուրբ եկեղեցոյս մերոյ, եւ բազում հարց եւ փորձ արարին վասն ուղղափառ դաւանութեանս մերոյ: Եւ մինչդեռ բազմեալ էին ՚ի վերայ սեղանոյն առ մեզ հայեցեալ յոյժ հաւանէին դրութեան պատկերի մերոյ եւ մանաւանդ աչացս, որպէս ինքեանք նմանապէս եւ իշխանուհիքն` Մարիա Պավլովնէն եւ Մարիա Ստեփանովնէն կինն Տալիզինի: Աղայ Յովհաննէսն ասաց նոցա թէ պատկեր սրբազանիս մերոյ նկարեն. եւ խնդրեցին բերել, որ եւ բերին. եւ ամենեքեան զբօսան ՚ի յերեսս եւ ՚ի նկարն, որ դեռ կիսատ էր եւ յոյժ հաւանեցան նմանութեանն: Մեք քնեազ Կուրակին խնդրեալ էաք, վասն տեսութեան նորին կայսերական բարձրութեան Պաւլ Պետրովիչին, որ զնա յոյժ սիրէր, իսկ գրաֆն պատասխանեաց թէ ես ասացեալ եմ նմա վասն հրամանոցդ եւ խնդրեալ է, որ յամսոյ 3-ին գնասցես ՚ի տեսութիւն Ցարսկի սելոյ, զի վասն ամառան եղանակին անդ էր. եւ քնեազ Քուրակինին խնդրեաց, զի ՚ի Ցարսկի սելոյ առ ինքն իջեւանիցեմք:

Յունիսի 3 օրն հինգշաբաթ համբարձման Տեառն ընդ աղայ Յովհաննիսին գնացաք ՚ի Ցարսկի սելոյ եւ իտան Ալէքսանդր Վարլամիչ քնեազ Քուրակինին իջաք, ըստ խնդրոյ իւրոյ, իսկոյն ազդ արար կայսերաժառանգ Պաւլ Պետրովիչին եւ խնդրեաց զմեզ առ ինքն. գնացաք ՚ի պալատն արքունի. ել իւրով կենակցաւն Մարիա Ֆեօդրովնխն եւ մեք խոնարհեալ գլուխ ետուք իւրեանց եւ իւրեանք մեզ եւ մեք գնացաք ՚ի համբոյր ձեռաց նոցա վասն պատուոյ կայսերութեանն. յոյժ խոնարհութիւն ցուցին եւ ինքեանք: Եւ մինչդեռ մեք ոչինչ էաք խօսեցեալ Պաւլ Պետրովիչն ասաց մեզ թէ` յոյժ ուրախ եմ, որ քո հրամանոցն տեսի եւ ընդ քեզ ծանօթացայ, զսոյնս ասաց եւ մեծ դշխոհին եւ մեք զարժանաւոր պատասխանիս ետուք երանելով ՚ի մէջ տարաբախտ ազգին հայոց, որ արժանի եղէ կալոյ առաջի երեսաց սոցին. եւ այլ այսպիսիս. եհարց զմէնջ ե՞րբ եմք եկեալ եւ երբ եմք գնալոց, խօսեցաւ ՚ի վերայ լեզուացն եւ շախայս արար ընդ մեզ իբր գիտող լեզուաց ռուստաց եւ ծածկող. եւ Էհարց ռուսերէն բառիւ թէ գիտես. եւ ինքն ծիծաղելով ասաց թէ` ասա' նիմնօշկայ. եւ յոյժ հուպ եւ կցեալ էր կանգնեալ ընդ մեզ. հրամայեաց եւ որդին բերել Ալէքսանդր Պաւլովիչն, որ տեսցուք. համբուրեցաք եւ զնորին փափկասուն ձեռսն եւ օրհնեցաք, եւ ծնողքն զերեխային ասացին կուպլումէնթ արա-այսինքն գլուխ տուր, որ եւ արար ըստ բանի նոցա, եւ մեք գլուխ ետուք եւ ելաք շաթիր նորին առաջի մեր անկանելով մինչեւ ՚ի տուն քնեազ Քուրակինին եւ անդ Ճաշեցաք: Զկնի Ճաշուն հրամայեալ էր վելիկ քնեազն շրջեցուցանել զմեզ ՚ի պալատն ամենայն, որ եւ արարին. տեսաք զարժանիս տեսութեան. թէպէտ ամենայն ապարանն էր գեղեցիկ եւ ոսկեզօծ. սակայն ՚ի մէջ նոցա յոյժ գեղեցիկ էր դարպասն քահրուպարեայ եւ տունն չինէզի որ բոլորն էր չէրնեզինաւ այսինքն ոխՃապիկաւ. եւ մէկ տունն էր գրիթայաւ: Մէկ մեծ եւ գեղեցիկ երկայն դարպաս եւ այլ տունք բազումք: Եւ եկեղեցին բոլորն նկարեալ տնօրինական պատկերօք յոյժ գեղեցիկ եւ ախորժ. ետուք եւ սրբազան արարեալ տօնախմբութեան տետրակն, զոր ռուսերէն ունէաք. շնորհակալութեամբ ընկալաւ:

Յունիսի 1 Հոգեգալուստ գնացաք պարոն Մարգարեանց հովանոցն եւ երեկոյին անդ Ճաշեցաք զընթրիսն:

Յունիսի 5. գնացաք առ խոստովանահայրն, որ յոյժ յարգանօք եւ սիրով ընկալաւ զմեզ, որոյ անունն է Իւան Իւանիչ:

Յունիսի 9. գնացաք ամառան տունն եւ պարտէզն որ շուրջ զնովաւ եւ տեսաք զբազում ինչ գեղեցիկ, մանաւանդ զարձանն մարմարոնեայ:

Յունիսի 9 ընդ պարոն Փիլիպպոսին Մանուչարեան գնացաք ՚ի նորաշէն եկեղեցին Իսակի, զոր սկիզբն են արարեալ ՚ի 1767 ամին. հազիւ թէ չորրորդ մասէն մի մասն են շինեալ. լայն եւ քառանկիւնի ձեւով եւ ահաւոր տեսլեամբ. արտաքուստ եւ ՚ի ներքուստ մարմարոնեայ քարիւք եւ քանդակօք եւ բարձրաբերձ զանգակատամբ եւ լուսամտօք: Տեասք եւ զբազում մարմարոնեայ քարինս, զորս քանդակէին վասն սորա. տեսաք եւ զձեւ նորին, զոր փայտիւ կերտեալ են հնգեքին կաթուղիկէիւք եւ զամենայն ձեւակերպութիւնսն եւ զպատկերաց նկարսն նշանեալ ՚ի նմա: Անդ էր եւ պղնձեայ ձուլածու արծիւն մի մեծ խոյացեալ ՚ի վերայ լուսին նշանին Օսմանցւոց. եւ այլ բազում ինչ արժանի տեսութեան: Տեսաք եւ Պետրոս մեծ կայսեր ձուլածու պատկերն պղնձեայ հեծեալ ՚ի ձի. ՚ի ներքոյ ոտից ձիոյն վիշապ մի մեծ պղնձեայ, կանգնեալ ՚ի վերայ յոյժ մեծագոյն քարի լեառնացելոյ զոր ՚ի հեռուստ են բերեալ մեքենայական արհեստիւ եւ բազում ծախիւք, որ հիացուցանէ զտեսօղս վասն մեծի ահագնութեան եւ հնարիցն Ճարտարապետաց նորին, շուրջ որոյ կազմեն զերկաթեայ պարիսպ, որ ՚ի դէպ ժամու բացցեն լինել տեսանելի ամենեցունց:

Յունիսի 10. գնացաք ընդ պարոն Փիլիպպոսին ՚ի հովանոցն աղայ Յովհաննէսին եւ անտի ուր զախՃապիկս շինեն այսինքն զչինեղէն անօթս զանազան. տեսաք զբազում ոսկեզօծ անօթս մեծս եւ զփոքունս եւ զերկուսին մեծամեծ կարասաձեւ անօթն խփնով եւ ընկնով, ՚ի վերայ որոյ պատկերսն երկուց կայսերացն Հռոմայ Յովսէփին եւ ռուստաց Եկատարինէ երկրորդին, զի հռօմայեցոց կայսրն գնալոց էր ՚ի քաղաքս եւ մէկն նմա էին ընծայելոց, զի յոյժ գեղեցկայարմար շինէին, ՚ի վերայ որոյ գոյր գունդն կայսերական ՚ի գլուխ նոցա, եւ աստ մեր պարոն Փիլիպպոսն Մանուչարեան մէկ թուման ետ եւ վասն մեր մէկ ոսկետուփ չայի թաս էառ իւր սահանովն եւ խփնովն:

Յունիսի 11. ընդ պարոն Փիլիպպոսին գնացաք միաբանիւք մերովք ՚ի կուզկամրն 2 յորում են բազում եւ ազգի ազգի պատկերք մարդկանց, անասնոց, գազանաց, թռչնոց, սողնոց եւ այլ այսպիսեաց. խեղաթիւր ծնեալս արտաքոյ բնութեան սահմանի. երկ եւ եռագլուխ երեխայք` յորոց եւ բազումք են միաձեռն կամ բազմամատունք բազմաոտն եւ կամ այլ ինչ անդամ եւ մասն աւելեալ եւ կամ պակասեալ: Են եւ զանազան ազգ զեռնոց եւ սողնոց եւ գազանաց անլուր ՚ի մէնջ. նմանապէս եւ թռչնոց հզօրագունից զորս արաղալի ապակով պահեն ՚ի ցոյցս ամենայն տեսողաց եւ ՚ի զարմացումն սքանչելի ստեղծագործութեանն Աստուծոյ: Անդ է եւ մոմաշէն կենդանակերպ պատկեր մեծին Պետրոսի կայսերն առաջնոյ նստեալ ՚ի վերայ աթոռոյ զգեցեալ զհանդերձս եւ զէն: Անդ են եւ մեծամեծ գունդք եւ աշխարհացոյցք եւ գործիք նոցին: Անդ են եւ գրեանք բազումք ամենայն ազգաց: Անդ են եւ բազում տեսակք հրէշս: Անդ են եւ բազում շէնք փայտեայ, ոսկրեայ եւ երկաթեայ, գրեալք ՚ի զանազան ազգաց եւ թագաւորաց: Անդ են եւ զանազան պատկերք կռոց սինէացւոց եւ չինացւոց: Անդ են եւ զանազան հանդերձ զանազան ազգաց եւ վայրենի մարդկանց հանդերձ կերպարանօք նոցին: Անդ են եւ զանազան ծաղկանց բոյսք, փայտք հողքոքպինք եւ այլք այսպիսիս հրաշս այսինքն ցուցանքա ւոր մարմինս պէսպէս կենդանեաց. որպիսիք են 2 կուսկամրն, որ է բառ յունական այսինքն տեղի ցուցանքաւոր նիւթոց:

Յունիսի 20. գնացաք ՚ի յակադէմին եւ տեսաք անդ զանազան պատկերս նկարեալս մարդկանց, անասնոց, գազանաց, սողնոց եւ թռչնոց եւ արու արձանս հողեղէնս նշանաւոր արանց եւ փիլիսոփայից. յորում գոյ վարժարան ընթերցման եւ համալսարան ամենայն արհեստից պատկերահանութեան, քանդակագործութեան ժամացուցաշինութեան եւ այլ ամենից. յորում գոյ եւ տպագրութիւն եւ տեղիք աշակերտացն ընդ ամենայն բաժից իւրեանց այսինքն խահանցօք հացագործութեամբ եւ այլովք: Ընծայեցին մեզ 2 պատկեր կայսերական եւ սուրբ Դէմիտրին Ռօստովսկո. եւ մեք ընծայողացն ետուք ԴՌ դիան. պարոն Յարութիւն Դաւիթովն էր ընդ մեզ:

Յունիսի 20. գնացաք ազնիւ Աղայ Յովհաննիսի հովանոցն եւ հանդիպեցաք վատաբախտութեան, զի ոտ մեր Ճոմ անցաւ եւ անկաք յանկողին. յուլիսի 20-ին հազիւ առողջացեալ ելաք եւ գնացաք առ սրբազան Գաբրիէլ եպիսկոպոսն:

յՕգոստոսի 26. ընդ Աղայ Յովհաննիսին գնացաք առ պայծառափայլ քնեազն եւ արձակումն խնդրեցաք գնալ ՚ի վիՃակն մեր. ետուք եւ զինդիր մի վասն Նախիջեւանցոցն եւ խոստացաւ կատարել:

Սեպտեմբերի 1. գնացաք ՚ի Պետրհով եւ Թանիբով. տեսաք զգեղեցիկ շատրուանսն եւ զանազան գեղեցիկ շէնսն եւ արձանս ամենայն տեսակ քարանց. մանաւանդ թէ գեղեցիկ պալատն Թանիբովու. ընդ մեզ էին պարոն Յարութիւն Դաւթեանն եւ թիլֆիզեցի Տէր Ղազարեանց Շաքարօյի որդի պարոն Աղալօն, եւ Պապօյի որդի պարոն Նիկողոսն:

Սեպտեմբերի 11. գնացաք առ Պսկովսկու առաջնորդ եւ սինօթի գահակալ սրբազան Ինօքենդի արքեպիսկոպոսն. շատ մարդասիրութիւն եցոյց եւ խոստացաւ ապայն եւս պահել, տալով մեզ միջնորդ սիրոյ փրկիչն մեր եւ շնորհեաց մէկ լաւ սաղմոս ռուսերէն. պարոն Փիլիպպոսն էր ընդ մեզ:

Սեպտեմբերի 15 օրն երեքշաբաթ ելաք ՚ի Պետրբօլքու եւ բազում լալիւն եղեւ ժողովրդեանն մերոյ:

Սեպտեմբերի 19 եկաք ՚ի Դերժօիլ քաղաքն վասն ոչ պատրաստ գոլոյն փոշտին զբօսնուաք մերձ մանաստրին կուսանաց եւ մինչ ծանեան եպիսկոպոս գոլն մեր, ամենայն կուսանքն եւ մայրապետն եկեալ առ մեզ խնդրեցին եւ տարան յեկեղեցին եւ ՚ի խուցս իւրեանց. եկին բազմութիւն քաղաքին եւ յոյժ մարդասիրութիւն ցուցեալ առին զօրհնութիւն եւ յոյժ մեծարեցին զմեզ:

Սեպտեմբերի 20 եկաք ՚ի Թուէր քաղաքն եւ ՚ի քարոզից մերոց զմինն ՚ի նշան սիրոյ առաքեցաք առ Արսէն եպիսկոպոսն նոցին, իսկ նա խնդրեալ էր մեզ ոչ գնալ մինչեւ ինքն ՚ի պատարագէն ելցէ. ել եւ եկն առ մեզ եւ նստոյց ՚ի կառքն իւր եւ ընդ ինքեան տարաւ ՚ի մանաստիրն իւր ՚ի Ճաշ, ընդ մեզ էին ղալմուխ պարոն Պետրոսն, Թիլֆիզեցի պարոն Եսային եւ Աղալօն Տէր Ղազարեան. եցոյց մեզ բազում մարդասիրութիւն արժանի յիշատակի եւ կցեցաւ ընդ մեզ ՚ի սէր, որում ետուք զխոստովանիմք եւ հաւատամքն մեր ռուսերէն եւ հայերէն, զոր եգիտ լցեալ ուղղափառութեամբ:

Սեպտեմբերի 22. հասաք ՚ի Մոսկով եւ ՚ի տան ազնիւ աղայ Յովակիմին իջեւանեցաք մերայնովքն ամենեքումք: Եներալ մայեօռ Նիկալօ Ֆեօդրովիչ Դարասովին գնացաք ընդ աղայ Յովակիմին եւ ընդ Ներսէս Աղային, որոյ կինն մեռեալ էր եւ է ինքն գլաւնի մաքիստրաթեան պրէզինդէնտ. խոստացաւ մեզ սաղմոսի մեկնիչ տալ գրչեայ 1780 սեպտեմբերի 30:

Հոկտեմբերի 13. գնացաք ՚ի տեսութիւն ֆրթմաշալ եւ նամէսնիկ քնեազ Դօրկօրուիլ Վասիլի Միխայէլիչին, որ կամէաք ՚ի նոյն օրն որն ելանել ՚ի Նախիջեւան, իսկ նա վասն գոլոյն ՚ի վաղեան օրն տօն ծննդեան Մարիա Ֆեօդօրովնին ոչ ետ մեզ թոյլ, այլ հրաւիրեաց զմեզ ՚ի Ճաշ. եւ վասն գոլոյն ՚ի նոյն հրաւիրման օրն չորեքշաբաթ վասն մեր յատկապէս արծաթեայ ալֆիզով կերակուր հրամայեաց, պատրաստեալ էին անդ ամենայն հոգեւորականքն եւ բոլոր նախարարքն, յոյժ պատուադրութիւն ցուցին մեզ բոլորքն եւ սրբազան եպիսկոպոսունքն: Քնեազ Դօրկորովն եւ քնեազ Ռէզնին, Նիկօլ... եւ գրաֆ Պանին եւ այլք. եւ ՚ի վերայ սեղանոյն ՚ի մէջ հրապարակին զմեզ յարգեցին վասն ախորժ տեսութեան եւ այլ բազում բանիւ մխիթարեցին:

Հոկտեմբերի 15 ՚ի Մօսկովու ելաք դէպ ՚ի Նախիջեւան եւ 17-ին հասաք ՚ի Տուլ քաղաքն առ ազնիւ աղայ Մինասն ընկալեալ զմեզ եդ Ժ թուման Ճանապարհին խարջի: 22 եկաք ՚ի Կուրսկ քաղաքն, նորին արքիմնադրիտ Լաւրէնտին հրաւիրեալ տարաւ զմեզ ՚ի վանքն իւր եւ պահեաց զմեզ ՚ի Ճաշ. բազում սէրս եցոյց թէ ՚ի մէջ եկեղեցւոյն ՚ի ժամ պատարագին եւ թէ ՚ի տունս իւր. եդ ընդ մեզ եւ շաքար եւ այլ ինչ կերպիւ ըմպելի. եւ գրեաց գիր առ ֆրթմաշալ գրաֆ Ռումենցովն վասն մեր յանձնարարութիւն եւ այլ բանք:

Հոկտեմբերի 25 մտաք ՚ի Խարքով քաղաքն եւ ՚ի վաղուց հետէ ցանկացաք տեսանել զֆրթմաշալ գրաֆ Պետր Ալէքսանդրիչ Ռումէնցովն, որ զօրապետն էր ամենայն ռուստաց զօրացն: Եւ ՚ի մեծ պատերազմին Օսմանցւոց արար զբազում յաղթութիւնս: Թէպէտ յունիս եւ յուլիս յամսեանն մինչ դեռ մեք Պետրպօլք էաք եկեալ էր անդ, սակայն մեք յայնժամ վատաբախտութեան իմն հանդիպեալ, սակս Ճում անցանելոյն ոտից մերոյ ՚ի յանկողինս կայաք, որ մինչեւ յաւուրս քառասուն ոչ կարաց ելանել ՚ի դուրս եւ կամ կանգնիլ ՚ի յոտին. այսմ պատՃառաց ոչ կարացաք տեսանել զնա եւ զկայսրն հռօմայեցւոց, որ եկեալն էր յայնժամ ՚ի տեսութիւն ռուստաց երկրիս. ապա եկեալ մեր ՚ի Խարքով քաղաքն, որ նամէսնիկութիւն նորա էր այսինքն տեղեկալութիւն գնացաք ՚ի տեսութիւն նորին. ընկալաւ զմեզ յարգանօք եւ պատուեաց յատկագոյն պատուօք. եւ ծանոյց մեզ եւ իւրն ցանկութիւն առ տեսութիւնն մեր թէ ՚ի բազմաց լուեալ էի զքէն զգովութիւնս եւ ըղձայի տեսանել զքեզ. երկու գուսար ետ մեզ սպասաւորել ՚ի Ճանապարհս մեր. եւ Ճանապարհի թոշակ ետ մեզ սալիւ միով. ողջ ոչխար, բազում կենդանի հաւք, բադք եւ օրդակք եւ մսրահաւք, եւ չորացեալ ապուխտ միսք, ըմպելիք եւ հաց եւ այլ բազում ինչ. յիրաւի որպէս լուեալ էաք, նոյնպէս եւ տեսաք:

Նոյեմբերի 2 եկաք ՚ի հողն Նախիջեւանայ եւ մտաք ՚ի գիւղն, որ կոչի Նեսվիտայ, ուր ընդ յառաջ ելին մեզ բոլոր գիւղացիքն լալով եւ կոծով անկանէին առաջի մեր եւ Ճիչս բարձեալ աղաղակաւ պատմէին զաղետս տառապանաց եւ աղքատութեան իւրեանց, որ եւ մորմոքէին զաղիս մեր: Անտի եկաք ՚ի միւս գիւղ որ կոչի Սալայ նմանապէս եւ նոքա զնոյնս առնէին, անտի եկաք ՚ի հովանոցն Մարտիրոս Աղայի, որ 10 վերսիւ հեռի էր ՚ի քաղաքէն Նախիջեւանայ, որոյ շինուածքն առեալ էր եւ քանի տամբ անդ բնակէր վասն ոչ գոլոյն տուն պատրաստ եւ բաւական ՚ի քաղաքոջն. մնաց անդ մնիչեւ յամսոյս 3 վասն պատրաստելոյն զհոգեւոր հանդէսն. եւ յաւուրն չորրորդի պատկեր աւուրն չորեքշաբաթին եւ օրն յոյժ գեղեցիկ եւ լուսաւոր. ելեալ անտի յեզր քաղաքին վրան էին պատրաստեալ եւ ամենայն հոգեւորական զարդիւքն անդ պատրաստեալ: Եկին ամենայն մեծամեծքն ռուստաց եւ մեր բոլոր ժողովուրդքն եւ կամէնդաթն Սիմէօն Գրիգորիչ Գուրիովն. զգեստաւորեցաք անդ բոլոր քահանայիւքն, ամպ հովանիւ եւ ամենայն հոգեւոր պատրաստութեամբ մտաք ՚ի բերթն եւ անդ թափօր արարեալ եւ անտի ՚ի փոքր եկեղեցին բերթի մտաք ամենայն բազմութեամբն եւ յետ վՃարման երգոյն եդաք բնաբան զբանն Քրիստոսի թէ` այժմ տրտմութիւն ունիք եւ տրտմութիւնն ձեր յուրախութիւն է փոխելոց: Անդ էր տեսանել լալիւն, գոռիւն եւ գոչումն ծերոց եւ տղայոց եւ ամենայն հասակի, մորմոքէին վասն ամենայն նեղութեանցն եւ անկանէին առ ոտս մեր. մխիթարէաք զամենեսեան եւ հաստատէաք զյոյսն նոցին. եւ առնէաք ՚ի մէջ եկեղեցւոյն զբազում խնդրուածս վասն թագաւորին. եւ անտի ելեալ գնացաք ՚ի տուն պարոն կամենդաթին վասն խնդրոյ նորա ՚ի Ճաշել զչալի. եւ անտի եկաք ՚ի պատրաստեալ բնակութիւնն մեր: Ամենայն հանդէսն մտանելոյն մերոյ ՚ի նորաշէն քաղաքս ՚ի Սանկթպետրբուրխ եւ ՚ի Մոսկով ՚ի կազէթի տպեալ էին ՚ի 1781 յամին եւ յունվարի 11:

Դեկտեմբերի 13. գնացաք ՚ի չէրքէզ քիրման առ դօնցկօյի յենարալ Ալէքսէի Իւանիչ Եալաւովսկին, որ ինքն եւս հրաւիրեալ էր եւ իջաք հօռօմ Եագօր Վասիլիչ Մերջանովի տունն ընդ կապիտան պարոն Յովաննիսին եւ Ճաշեցաք ՚ի տան յենարալին. յարգելով զմեզ զմասնաւոր խնդիրս մեր վասն հասարակութեանն Նախիջեւանայ յանձն էառ կատարել. եւ հրաւիրեաց զմեզ գնալ ՚ի սօբօռն իւրեանց, որ յոյժ զարդարեալ էր ոսկով եւ արծաթով մարգարտօք եւ քարեղինօք եւ ամենայն զգեստիւք:

Յամի Տեառն 1781 եւ յունվարի 6 մեծաւ հանդիսիւ ՚ի բերթէն Ռոստովու գնացաք ՚ի Դօնի գետն եւ անդ կատարեցաք զկարգն ջրօրհնեաց:

Յամի Տեառն 1781 եւ յունվարի 13. ելեալ ՚ի Նախիջեւանայ գնացաք ՚ի Կատերինեսլաւ առ պարոն գուբէրնաթն Վասիլ Ալէքսէիչ Չերթքովն. կարի պատուով ընկալաւ զմեզ, եւ զպէսպէս խնդիրս մեր վասն ժողովրդեանն կատարել խոստացաւ եւ զանկարելիսն գրեաց քնեազին. եւ զմեզ հրաւիրեաց ժամ առնել. արարաք: Եւ աւուրս 14 պատուեաց զմեզ ամենայն մեծամեծօքն ռուստաց: Մէկ կապուտ եաղուտ մեծ մատանի շնորհեցաք նմա, որ արժէր Ի պօլ:

Փետրվարի 7 դարձաք ՚ի Կատերինեսլաւու. ընկալաք զբազում թուղթս ՚ի սուրբ Աթոռոյն. զմահն սուրբ հօրն իմոյ եւ տեառն Սիմէօն գերերջանիկ կաթուղիկոսին եւ ՚ի բարեկենդանին մեծ տրտմութիւն եղեւ մեզ եւ ամենայն ժողովրդեանն:

Յապրիլի 4. ՚ի Նախիջեւան յաւուր սուրբ զատկին եկեղեցի մի փայտեղէն շինեալ էաք եւ օծաք յանուն սուրբ Աստուածածնին, որով փոքր ինչ մխիթարեալք եղեն ժողովուրդքն. յայսմ ամի կարի երկար եւ սաստիկ եղեւ ձմեռն. վասն որոյ մեռան բազում անասունք` եզինք. կովք, ոչխարք եւ ձիք եւ բազումք ՚ի մերայնոցն յետին հասին աղքատութեան. եւ աշնան ցանքն իսպառ ոչնչացաւ ՚ի ցրտոյն:

Յապրիլի 21 ՚ի տօնի կայսերական մեծութեանն, Աստուածայինն պատարագ մատուցաք ՚ի սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոջն. բաշխեցաք զսրբալոյս մեռոնն բազում օրհնութեամբ եւ օծաք զչորեսին քարինս հիմանց Նախիջեւանայ քաղաքիս, յանուն չորից սրբոց Աւետարանչացն. եւ ամենայն զգեստուք ելեալ ՚ի յեկեղեցւոյն կատարեցաք զտօն թագաւորին եւ ընթերցաք զկոնդակ լուսաւորեալ հոգի սուրբ հայրապետին Սիմէօնի տեառն իմոյ եւ ծնողի, որ գրեալ էր ՚ի շնորհաւորութիւն քաղաքիս: Եւ ամենայն բազմութեամբ շրջապատեալ զքաղաքաւս խաչիւք եւ աւետարանօք եւ սրբոց մասամբ յորդաբուխ արտասուօք եւ բերկրալից ցնծութեամբ օրհնեցաք զչորս կողմն քաղաքիս եւ եդաք զհիմունս սորին ՚ի չորս կողմն քաղաքիս այսորիկ, որ եղեւ ամենայն սրտից մխիթարութիւն եւ ցնծութիւն:

Մայիսի 1. ժամ արարաք եւ օծաք զերկու եկեղեցւոյ քարինս հիմանց սուրբ Համբարձմանն եւ սուրբ Նիկողոսին եւ մեծափառ հանդիսիւ եւ ժողովրդովք մերովք եւ ռուստաց տարեալ ՚ի յԱստուածածին եկեղեցւոյն, եդաք ՚ի նշանեալ տեղիսն սրբոյն Նիկողոսի: Եւ ՚ի մայիսի 7 նոյն հանդիսիւն եդաք զհիմունս սուրբ Համբարձում եկեղեցւոյն:

Ի սոյն թուոջս եւ ՚ի յունվարի 6. մեր մեծափառ մուտն ՚ի քաղաքս Նախիջեւան, ՚ի Պետրբօլք եւ ՚ի Մոսկով կազէթ էին արարեալ:

Յամի Տեառն 1780 դեկտեմբերի 2. վասն մերոյ ռօՃիկին Կայսերական մեծութեան հրամանաւն քնեազն ձեռք էր եդեալ տալ մեզ վաթսուն թուման յամենայն ամի:

Յամի Տեառն 1781 եւ ՚ի մայիսի 9 ՚ի վեց երրորդ կիւրակէին հաստատեցաք զհոգեւոր դատարանն եւ զսահմանեալ կանոնս մեր ՚ի սուրբ գրոց ընթերցաք ՚ի սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոջն ՚ի յունկս ամենից քահանայից, դատաւորաց, իշխանաց եւ ամենայն հասարակաց, որք եւ ընկալան խնդութեամբ եւ ՚ի ձայն ցնծութեան փառաւորեցին զԱստուած եւ զսուրբ Աթոռն Էջմիածին. եւ կարգեցաք դատաւորք զՍիմէօն վարդապետն եւ զտէր Յովաննէսն եւ զտէր Ղազարն: Ի նմին աւուր եղեւ բազում լալիւն ՚ի մէջ եկեղեցոջն:

Ի մայիսի 28 ելաք ՚ի Նախիջեւանայ եւ եկաք ՚ի Կատերինէսլաւ. ժողովրդեանն եղեւ բազում լալիւն եւ գոչումն: Եւ ՚ի Կատերինէսլաւ ՚ի յունիսի 6 երրորդ կիւրակէին զկնի Հոգւոյ գալստեանն արկաք զհիմն սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյն մեծաւ ցնծութեամբ եւ փառօք. եւ ՚ի նմին տեղւոջ արկաք զվրան եւ մատուցաք զպատարագ եւ ձեռնադրեցաք զՄարտիրոսն ՚ի քահանայ: - գուբէռնաթն. Վասիլ Ալէքսէիչ գուբէրնաթն եւ ամենայն մեծամեծքն ռուստաց: Եւ սըբ. -ենարալ Մայեօռ Նիկօլ Ալէքսէիչն, որոյ սէրն յոյժ կցեցաւ ընդ մեզ մինչեւ զի լալով բաժանեցաւ, որոյ եւ որդին էր մայեօռ անունն... Նիկօլիչ մի քան զմի լաւ գրաֆք:

Յունիսի 12 ելեալ ՚ի Կատերինեսլաւու դէպ ՚ի Մօսկով. եւ ՚ի Ճանապարհին հանդիպեցաք ՚ի Բօլթաւ քաղաքն առ արքեպիսկոպոսն Նիկիփօռի, որ էր առաջնորդ Խերսօնու եւ նոր ռուստաց իջաք ՚ի վանսն, պահեաց զմեզ երկու օր եւ եցոյց զբազմադիմի մարդասիրութիւնս: Եւ անտի գնացաք առ գրաֆ Պետր Ալէքսանդր Ռոմանցով ֆրթմաշալն ՚ի գիւղն իւր Վինշիկայ, որում եղեւ ուրախութիւն յոյժ. իջոյց զմեզ ՚ի վրանի գեղեցկագունի, զոր ՚ի յօսմանցւոցն էր գերեալ. պահեաց զմեզ չորս օր եւ ամենայն աւուր առաւօտ եւ երեկոյի առ մեզ գայր եւ զմեզ առեալ տանէր առ ինքն ՚ի Ճաշել. եւ շրջեցոյց զմեզ յամենայն ուրեք մեծագոյն պատուով. զգովեստն մեր եպիսկոպոսական ետես եւ հաւանեցաւ, եւ ետ բազում մարդասիրական պատուոյն կամեցաւ առաքել զմեզ ՚ի Քիով քաղաքն, յորում են բազում վանօրայք եւ տեղիք սրբոց, որք են հիմն հաւատոյ ռուսաց բոլոր երկրին, զի նախապէս անտի են հաւատացեալ ՚ի Քրիստոս փրկչին մեր: Եւ մեք ըստ բանի նորա յանձն առաք գնալ եւ տեսանել զսուրբ վայրսն: Գրեաց գիր յանձնարարական առ սրբազան Գաբրիէլ մետրապօլիթն ծերունի, առ արքիմանդրիտն Զոսիմէ եւ առ կամենդաթն Իվան Ստեփանիչ Չուկիսովն ընկալնուլ զմեզ եւ պատիւ ցուցանել:

Յունիսի 24 օրն հինգշաբաթի մտաք ՚ի Քիով. իջաք ՚ի տան վերոյ կամէնթաթին մերձ ՚ի Պէչէրսկ վանքն յորում արքիմանդրիտն Զոսիմէ նստէր. իմացեալ սոյնոյ արքիմանդրիտիս իսկոյն եկն առ մեզ ՚ի տեսութիւն քանի աբեղայիւք. եւ զմեզ առեալ տարաւ առ ինքն ՚ի վանքն Պէչէրսկի սուրբ Աստուածածին կոչեցեալ եւ շրջեցոյց ՚ի եկեղեցին եւ ՚ի զգեստատունն: Եկեղեցիքն էին յոյժ գեղեցիկք բոլոր նկարեալ պատկերօք` անօրինականօք ՚ի ներքին յորմէն սկսեալ մինչեւ ցմիջակէտ կաթողիկէին, ոսկետուփ խաչկալիւք եւ արծաթեայ սեղանօք. եւ սեղանն զարդարեալ մեծամեծ ոսկեայ եւ արծաթեայ խաչիւք եւ պատկերօք եւ ՚ի նմին եկեղեցւոջն գոյր բազում անօթ ոսկեղէն սկիհք քանդակագործ մարգարտեայ եւ ականակուռ սաղավարդք խաչիւք. պնակէք եւ խաչք պարանոցի բազում. բոլորն ոսկի եւ ականակուռ, շուրջառք գեղեցիկք եւ մարգարտեայք յելուզեալք պատուականօք: Յետ տեսութեան զգեստուցն տարան զմեզ ՚ի Պէչէրսկի, այսինքն ՚ի ներքոյ գետնոյ շինեցեալ երկար շէնսն. որ է ՚ի ներքոյ վանիցն, յորում են ամենայն սուրբքն իւրեանց եւ նախնի հարքն եւ ՚ի Քրիստոս ծնողքն. ՚ի մէջ դագաղի եդեալ առողջ իւրեանց հանդերձիւքն եւ զգեստիւք, թէ եպիսկոպոս, թէ վարդապետ եւ թէ այլ աստիՃանաւոր, թուով մինչ 66, որք առողջք են եւ անապական եւ զարմանալի տեսողաց: Ի նմին գետնափորի գոն եւ երեք եկեղեցիք, ուր զԱստուածայինն մատուցանեն պատարագ, եւ անտի ՚ի տպագրատունն տարան եւ յայլ ուրեք: Եկեղեցեաց շէնքն եւ մանաւանդ մուտն վանիցն էր գեղեցիկ. ընդ սրբազան արքիմանդրիտին Զոսիմէի եւ ընդ հասարակ միաբանիցն բազմեցաք եւ ՚ի սեղան ՚ի Ճաշել հասարակութեամբ. յետ սաղմոսելոյն զմեզ հրաւիրեցին ՚ի յօրհնել, սկիզբն եւ վերջն. եւ մի ոմն ՚ի յամբիոնի ընթեռնոյր զՃառ ինչ: Արծաթեայ գեղեցկաշէն եւ յոյժ մեծ ըմպանակ ինչ գոյր ՚ի մէջ սեղանոյն լի ջրով. յետ հացին ամենեքեան մասնաւորեցան ՚ի նմանէ: Եւ ՚ի մէջ եկեղեցւոջն ՚ի վերայ սեղանոյն աթոռ դնէին միշտ, որ ՚ի ժամ նստման նստցուք. բազմադիմի ցուցեալ մեզ զմարդասիրութիւն երանելի արքիմանդրիտն. չորս անգամ ընդ նմա Ճաշեցաք եւ շնորհեաց մեզ զռուսերէն բազում գրեանս, եւ զբազում թոշակս Ճանապարհի ուտելեաց եւ ըմպելեաց եւ հանապազօր վեց ձիօք կառէթն ՚ի դրան մեր կայր, ընդ ուրումն երամանախ` այսինքն կրօնաւոր քահանայի, որոյ անուն կոչիւր Ղիօրղի ըամ Գիօրկի, զոր մեզ վերակացու էին կարգեալ: Երկու անգամ եւ սրբազան Գաբրիիլ մետրապօլիթն հրաւիրեաց ՚ի Ճաշ ՚ի վանս սրբոյն Սօֆիսնայի. եւ նա բազմադիմի պատիւս եւ սէրս եցոյց մեզ. եւ մանաւանդ առ սուրբ հաւատս մեր. որ զԳանձ Արամեանն ունելով ՚ի ձեռին, գովէր ՚ի մէջ հրապարակին, յորում էին հոգեւորականքն եւ երեւելի աշխարհականք թէ Ճշմարիտ եւ ուղղափառ հաւատ է հայոց հաւատն. եւ այլ այսպիսի բանս համարձակօրէն. եւ սա ընկալեալ զմեզ ՚ի սեղանն սուրբ եւ յետ արձակման սուրբ պատարագին զնշխարս տային մեզ եւ զգինի: Եւ յելանելն մեր ՚ի յեկեղեցւոյն խառնիՃաղանՃ ամբոին անկեալ ՚ի վերայ մեր, ամենքեան աջ առեալ զօրհնութիւն խնդրէին: Օր մի եւս առ կամենդաթն Ճաշեցաք, եղաք մեք անդ աւուրս եօթն եւ շրջեցաք ընդ նմա յամենայն վանօրայսն, ՚ի բըրաթսկի մանաստէրն, յորում էր դպրոցն մեծաշէն, որոյ արքիմանդրիտ եւ վարժապետ էր Կասիան ՚ի Պետրովսկի մանաստիրին, յորում էր կառավարիչ Երօնիա իգումէնն ՚ի Միխայիլօվսկի մանաստիրն, յորում գոյր սուրբ Վարվառեայ կուսի բոլոր մարմինն ՚ի միջակիտին ՚ի մէջ դագաղի եդեալ եւ ՚ի վերայ նորա ոսկետուփ խորան կանգնեալ չորիւք սեամբ, զորոյ ձեռանէն խաչալուայ արարաք մեք մերով ձեռամբ եւ քսեցաք ՚ի յաչս մեր եւ ամենայն բազմութեանն, որ անդ որոյ արքիմանդրիտ է Տարասեայ: Ի Վդուպովսկի մանաստիրն, որոյ դրութիւնն է յոյժ գեղեցիկ ՚ի վերայ ձորոյ, արքիմնադրիտն նորին Մելիքսէթ, որ տեղապահ է մետրապօլտին Նիկօլսկի մանաստիրն. եւ կանանց երկու անապատսն եւ յայլ ուրէք: Յունիսի 30 ելաք անտի կամէնդաթի նաւակն պատրաստի կայր ՚ի վերայ գետոյն մեծի. ընդ մեզ ուղղեւորել եկին մեր վերակացու Եղօրի իգումէն, պլաց մայեօռ Իւան Ֆետօրիչն եւ յունաց Նիկոդիմոս արքեպիսկոպոսն, որ բնակէր ՚ի Վդուպովսկի մանաստիրն, որում շնորհեցաք արծաթագլուխ զօնար գօտի, եւ Սուէրսկու Կիւրեղ եպիսկոպոսն, որ բնակէր ՚ի Միխայլովսկի մանաստիրն շնորհեաց մեզ մէկ ջուխտ սրմայակար թ անոց ժամարարի:

Սոփիայի քարոզչի անունն է Սամփսոն եւ Պէչէրսկու տպագրատան վերակացուի անունն է Ֆէօփան. եւ Պէչէրսկի նամեսնիկի անունն է...: Ի Քիովու դարձեալ գնացաք առ գրաֆ Ռումանցովն եւ զշնորհակալութիւնս մեր մատուցաք նմա եւ անտի դարձաք ՚ի Մոսկով յուլիսի 12:

Թիւն 1781 եւ սեպտեմբերի 9 պատրաստեալ ամենայն զարդարանքն ՚ի Մոսկով կառուցեալ եկեղեցւոյն մերոյ ՚ի մերոց ազնուականցն Եղիազար ազնիւ տղային եւ օրհնեալ զաւակաց իւրոց գերազնիւ տղայ Յովհաննիսին, ազնիւ աղայ մինասին, եւ ազնիւ աղայ Յովակիմին, որոյ եւ հոգաբարձութեամբն եղեւ կառուցեալ, տպեալ գրով հրաւիրեցին զբազում իշխանս եւ զնամեստնիկն Մոսկովու քնեազ Վասիլ Միխայելիչ Դօլգօրուկն, քահանայք ռուստաց պատրիք լատինացւոց եւ ֆաստօռք լօթրանաց. զգեստաւորեալ մեր ՚ի յատեան եկեղեցւոյն հանդերձ քահանայիւք, կատարեցաք զկարգն եւ օծաք զեկեղեցին մեծափառ հանդիսիւ. ասացաք եւ քարոզ ՚ի լեզուս մեր. զոր պատրաստեալ ունէաք:

Եւ ՚ի սոյն ամսոյ Ժաին օծաք զաւաւզանն նոյն հանդիսիւն եւ ՚ի սուրբ խաչ կիւրակէին յանդաստան ելաք շուրջ զեկեղեցեաւն կատարեալ զամենայն պարտաւորութիւն մեր կամ եղեւ մեզ թէպէտ գնալ ՚ի Հաշտարխան, բայց յաղագս ողորմելութեան Նախիջեւանայ ժողովրդեանն, դարձեալ գնացաք ՚ի Պետրպօլք առ պայծառափայլ քնեազն թերեւս անգամ մի զվՃիռ ընկալցուք բանից նոցին. մտաք ՚ի Պետրպօլք նոյեմբերի Գ. գնացաք առ քնեազն եւ ծանուցաք զամենայն ողորմելութիւն նոցա եւ զբարեկարգելն մեր զքաղաքն. շնորհակալեցաւ ՚ի ժամուն այնմիկ. եւ անտի գնացաք առ սրբազան եպիսկոպոսունս: Եկին առ մեզ եւ ՚ի Նախիջեւանայ արք երկու դատաւոր կապիտան պարոն Յովհաննէսն Աբրահամեան. որ զարդարողն եւ վաստակաւորն էր Նախիջեւանայ եւ խնամատարն նորին որբոցն եւ այրեացն եւ դեբութաթ եւ պօռօՃիկ մահտեսի պարոն Կարապետն Տէր-Ոսկանեան յաղագս քաղաքի հարկաւորութեանցն յանձնարարական գրով Ազովու գուբեռնաթին եւ նախախայծ արհեստիւն Նախիջեւանու զոր բերեալ էին ընդ ինքեանս վասն ընծայից: Թալաթքն մօրթի սրմաբան արհեստ եւ զարեազլուխք ընծայեցին քնեազին. գոհութեամբ ընկալաւ:

1782. Յետ այսորիկ տեսաք թէ յամեցումն լինէր բանիցն մերոց եւ վիՃակի մերոյ բողոքն օրըստօրէ տառապեցուցանեն զմեզ դառնալ եւ մանաւանդ յափշտակութիւն Մոզդոկու սուրբ Ստեփաննոս եկեղեցւոյն մերոյ, որ չարաՃՃիկ Գորգի ոմն կամեցեալ էր ռուսանալ եւ զեկեղեցին զայն եւս դարձուցանել, որոյ աղագաւ եպիսկոպոսն ռուստաց եւ գուբեռնաթն վՃիռ էին հաստատեալ հրամանաւ սինօթին ընկալնուլ. իսկ Մոզդոկու ժողովուրդքն ո'չ էին տուեալ առանց մեզ. այլ եւ զգիրս իւրեանց գրեալ էին մեզ: Մեք գրեցաք Հաշտարխանու գուբեռնաթին, մինչ ո'չ ինչ օգտեցաք ՚ի նմանէ բողոք մեր արկաք առ սրբազնասուրբ սինօթի գահակալ Պետրպօլքու արքեպիսկոպոս Գաբրիէլն, նա յուսադրեալ մեզ, խօսեալ ընդ գահակցացն իւրոց. եւ ընդ պայծառափայլ քնեազին մխիթարեալ յուսադրեալ մեզ, եւ առաքեալ առ քնեազն. քնեազն որպէս հարկն էր գրեաց սաստ եւ յանդիմանութիւն Հաշտարխանու գուբեռնաթին եւ եպիսկոպոսին ՚ի բաց թողուլ զեկեղեցին մեր եւ մի նեղել զմեզ, որ ընդդէմ է կայսերական մեծութեան գթութեանն. զոր առեալ ՚ի մարտի 3 ելեալ անտի եկաք ՚ի Մոսկով. եւ զկնի երկուց աւուրց դիմեցաք ՚ի Հաշտարխան բազում տառապանօք յաղագս սաստկութեան Ճանապարհական ցրտութեան եւ ցխին, մինչ զի ՚ի զատկին ՚ի յանապատեան տեղիս մնացաք. եւ յապրիլի Գ հազիւ հասաք ՚ի Հաշտարխան ընդ առաջ ելին մեզ ամենայն բազմութիւն քաղաքին. եւ ՚ի տեսութիւն մեզ եկին պարոն գուբեռնաթն Ժուկով. եւ սրբազան եպիսկոպոսն Անտօնիէ եւ այլ մեծամեծքն: Զգեստաւորեալ յԱստուածածին եկեղեցին գնացաք ՚ի սուրբ Պետրոս եւ Պողոս եկեղեցին մեր եւ անդ կատարեցաք զԱստուածային պատարագն: Եւ յաւուրն երկրորդի մատուցաք պայծառափայլ քնեազի օրդն նախարարին եւ եպիսկոպոսին, որ յաղագս Մոզդոկու եկեղեցւոյն, եւ նոցա ընկալեալ հրաման գրեցին առ նոսա եւ առ մեզ. միամտութիւն որ եկեղեցին մնասցէ ՚ի ձեռս մեր: Յետ այսորիկ գռգռիչ Գօրկին եւ ընկերքն զղջացեալ ՚ի յանկատար արարմանց իւրեանց, գիր մեղայական գրեցին մեզ եւ մեք ընկալաք զնոսա ՚ի հաղորդութիւն եկեղեցւոյ:

Յայսմ թուոջ քանդել ետուք զկաթուղիկէն սուրբ Պետրոս եւ Պօղոս եկեղեցւոյն Հաշտարխանու, որ կարի ցած էր եւ տգեղ տեսողաց. եւ նորապէս Ճարտարապետական արհեստիւ եւ բարձրաբերձ շինուածովք եւ ԻԴ լուսամտօք, նորապէս շինել ետուք եւ բաւական ծախս արարաք, որ այժմ ամենայն տեսողաց է ցանկալի, յաղագս յարմար շինութեանն եւ ներսային խորհրդաւոր նկարմանցն:

Ի սոյն թուոջս եւ ՚ի սեպտեմբերի 15 մեծափառ հանդիսիւ օծաք ՚ի Հաշտարխան կառուցեալ քարաշէն եկեղեցին յանուն սուրբ կուսին Կատարինէ, զոր վասն հոգւոց ննջեցելոց իւրոց շինեալ էր պօլկովնիցայ Դարեջան Ղուզանովն: Մեծ հանդիսիւ եւ զգեստաւորեալ գնացաք ամենայն բազմութեամբ ժողովրդեանն ընդ որս էին նախարարն եւ ամենայն իշխանքն ռուստաց:

Ի սոյն թուոջս եւ ՚ի հոկտեմբերի 23 զսահմանեալ օրինադրութիւնս մեր ընթերցաք ՚ի սուրբ Աստուածածին եկեղեցին եւ հաստատեցաք զհոգեւոր դատարանս. կարգեցաք յաջորդ եւ կառավարիչ դատարանին զբնիկ սպասաւորն իմ Վարդան արժանապատիւ վարդապետն, եւ դատաւորք աստապատցի Տէր Յակոբն, Տէր Եղիազարն եւ օրհնածին որդին իմ զտէր Մինասն: Կարգեցաք գործակալ եւ զգերապատիւ պարոն Մկրտումն Գալստեան Ջուղայեցի: