52)
ՀԱՐՔԻ
ԺՈՂՈՎԸ
1002
ԹՈՒԻՆ
Այս
ժողովը
եկեղեցական
կանոններ
չի
սահմանել,
այլ
միայն
նզովել
է
եւ
բանադրել
թոնդրակեցի
աղանդաւորներին:
Թոնդրակեցոց
աղանդը
սկսւում
է
Սմբատ
անունով
մէկից,
որը
Ծաղկոտն
գաւառի
Զարեհաւան
գիւղից
էր:
Սա
պաւղիկեանների
աղանդի
հետ
ծանօթանալով՝
յարւում
է
մի
աստղագէտ
պարսիկ
բժիշկի,
որից
սովորում
է
զանազան
հնարներ,
կախարդութիւններ
եւ
բժշկական
գիտելիքներ:
Գալիս
է
Թոնդրակ
աւանը
եւ
սկսում
իւր
քարոզութիւնները:
Նա
մերժում
էր
Աստուծոյ
նախախնամութիւնը,
յարութիւնը,
Հոգոյն
Սրբոյ
շնորհքը,
ձեռնադրութիւնը,
եկեղեցու
խորհուրդները,
չէր
ընդունում
մեղք
ու
պատիժը,
արհամարհում
էր
ծէսերը,
սովորութիւնները:
Հետեւողներ
շատ
գտաւ
եւ
Թոնդրակը
դարձրեց
աղանդաւորների
գիւղ:
Շուտով
Թուլայլ
գիւղից
մի
քանիսին
իրան
կուսակից
արաւ,
Խնուսում
էլ
հետեւողներ
գտաւ
եւ
սկսեց
տարածել
շրջակայ
գիւղերի
մէջ:
Սմբատի
մահից
յետոյ
աղանդի
տարածումը
շարունակուեց
եւ
աւելի
լայն
ծաւալ
ստացաւ:
Թէ
երբ
է
սկսուել
աղանդը
երեւալ
Հայաստանում,
դժուար
է
ասել,
միայն
պատմական
փաստն
այն
է,
որ
447-ին
Շահապիվանի
ժողովում
ամենախիստ
միջոցներն
էին
առնում
«մծղնէից»
աղանդի
դէմ,
բայց
միջոցները
քիչ
արդիւնք
ունեցան,
Ներսէս
Բ-ի,
Օձնեցու
օրով
աղանդը
դեռեւս
շարունակւում
էր,
Օձնեցին
«ընդդէմ
պաւղիկեանց»
ճառի
մէջ
խօսելով
դրա
մասին՝
շարունակութիւն
է
համարում
«մծղնէից»
աղանդների
եւ
խիստ
գոյներով
նկարագրում:
Սարգիս
կաթուղիկոսի
օրով
արդէն
այդ
աղանդները
իրանց
գոյնը
փոխեցին,
աւելի
ուժեղ
կերպարանք
ստացան,
քարոզութիւնները
եւ
մոլար
մտքերը
աւելի
պարզ
եւ
բացարձակ
սկսուեցին
տարածուել
եւ
բոլորովին
նոր
անունով
կոչուել:
Թէ
ո՞րքան
կապ
կար
«մծղնէից»,
«պաւղիկեանց»
եւ
«թոնդրակեցոց»
աղանդի
մէջ,
ո՞րքան
մէկը
միւսի
վրայ
ազդել
է,
առ
այժմ
դժուար
է
դրական
մի
բան
ասել,
միայն
այդ
խնդրով
պարապողների
կարծիքով`
դրանք
միմեանց
շարունակութիւն
են
կազմում
եւ
ամբողջացած
կերպարանք
ստանում
Սմբատի
ձեռքով`
Թոնդրակում:
Արդեօ՞ք
Հայոց
երկրում
էր
առաջացել,
թէ
դրսից
մտել,
յունաց,
ասորոց
կամ
պարսից
երկրից,
անորոշ
է
եւ
վիճելի:
Այս
աղանդի
մասին
տեղեկութիւն
կարելի
է
քաղել
Ասողիկից,
Լաստիվերտցուց,
Մագիստրոսի
եւ
Շնորհալու
թղթերից,
Սարգսեանի
«Ուսումնասիրութիւնից
մանիքէա-պաւղիկեան
թոնրակիցների
աղանդին»
գրքից,
Չամչեանից
եւ
«Արարատ»-ի
1900
թ.
յուլիսի
համարից:
Այս
աղանդի
առաջն
առնելու
համար
1002-ին
Սարգիս
կաթուղիկոսը
ժողով
արաւ
Հարքում,
բանադրեց
աղանդաւորներին
եւ
նրանց
մասնակցողներին,
մշտապէս
հեռացրեց
Հայոց
եկեղեցու
հաղորդակցութիւնից,
բռնեց
նրանց
գլխաւոր
Յակոբոս
եպիսկոպոսին,
կարգալոյծ
արաւ,
աղուէսադրոշմ
դրեց
ճակատին,
նզովեց
եւ
բանտարկեց:
